Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
82
अध्याय 82 / 95

Book 2 - Adhyaya 31

111 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ111 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८२

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं देवेन रुद्रेण शङ्करेणामितौजसा ।कपालं ब्रह्मणः पूर्वं स्थापितं देहजं भुवि

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge triśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ devena rudreṇa śaṅkareṇāmitaujasā / kapālaṃ brahmaṇaḥ pūrvaṃ sthāpitaṃ dehajaṃ bhuvi

हिन्दी अर्थ

इन व्रतोंके द्वारा महापातकी अपने पापको दूर करते हैं। अथवा पृथ्वीके पुण्य-तीर्थोंकी यात्रा करनेसे भी निष्कृति (निस्तार) हो जाती है ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी तथा गुरुपत्रीके साथ गमन करनेवाले अथवा स्वेच्छापूर्वक उनके साथ संसर्ग करनेवाले ब्राह्मणको भी पुण्य-तीर्थमें समाहित होकर अनशनव्रत करना चाहिए अथवा कपर्दी भगवान्

English

"Why does that great Brahman who ought to be devoid of all attachments, sport about alongwith his wife and the excessively arrogant Pramathas (attendants)?"

अध्याय ८२

श्लोक 2

सूत उवाच शृणुध्वमृषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम् ।माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

sūta uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ puṇyāṃ kathāṃ pāpapraṇāśanīm / māhātmyaṃ devadevasya mahādevasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

शंकरका ध्यान करते हुए जलती हुई आग्निमें प्रवेश करना चाहिए। धर्मवादी मुनियोंने (इसके अतिरिक्त) दूसरा प्रायश्चित्त नहीं बतलाया है, इसलिये पुण्य- तीर्थोमें अपना शरीर जला देना चाहिए

English

When this was uttered, the eternal lord, of the nature of Pramva (OM), who is really formless, became embodied and spoke these words to Pitamaha (god Brahma).

अध्याय ८२

श्लोक 3

पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः ।प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

purā pitāmahaṃ devaṃ meruśṛṅge maharṣayaḥ / procuḥ praṇamya lokādiṃ kimekaṃ tattvamavyayam

हिन्दी अर्थ

(जान-बूझकर) अपनी पुत्री, बहिन या पुत्रवधूके साथ गमन करनेवालेको जलती हुई प्रदीप्त आग्निमें प्रवेश करना चाहिए। ऐसी मर्यादा है। मौसी, मामी, फूआ तथा भांजीके साथ गमन करनेपर कृच्छु तथा अतिकृच्छु नामक ब्रतोंको करना चाहिए और इन पापोंको शान्तिके लिये जगद्योनि अनादिनिधन परमदेवका ध्यान करते हुए चान्द्रायणव्रत करना चाहिए। भाईकी पलीके साथ सहवास करनेपर उस पापको शान्तिके लिये अच्छी

English

Even when this was explained, the ignorance of Aja (Brahma) whose body is Yajna, was not dispelled due to the Maya of Isvara.

अध्याय ८२

श्लोक 4

स मायया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः ।अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम्

sa māyayā maheśasya mohito lokasaṃbhavaḥ / avijñāya paraṃ bhāvaṃ svātmānaṃ prāha dharṣiṇam

हिन्दी अर्थ

प्रकार समाहित-मन होकर चार अथवा पाँच चान्द्रायणब्रत करना चाहिए। फूआकी लड़को, मौसीको लड़को अथवा मामाको लड़कोके साथ गमन करनेपर चान्द्रायणब्रत करना चाहिए। मित्रको पत्नी तथा सालीके साथ सहवास

English

In the meanwhile Virinca (i.e. god Brahma) the conceiver of the universe saw a divine wonderful and great brilliance filling up the space of the sky.

अध्याय ८२

श्लोक 5

अहं धाता जगद्योनिः स्वयंभूरेक ईश्वरः ।अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्य विमुच्यते

ahaṃ dhātā jagadyoniḥ svayaṃbhūreka īśvaraḥ / anādimatparaṃ brahma māmabhyarcya vimucyate

हिन्दी अर्थ

करनेपर एक अहोरात्र उपवास करके तपतकृच्छुब्रत करना चाहिए। रजस्वलाके साथ गमन करनेपर विप्र तीन रातमें शुद्ध होता है और चाण्डालीके साथ गमन करनेपर तीन तप्तकृच्छु व्रतोंके साथ सांतपनव्रत करनेसे शुद्धि होती है। अन्य किसी प्रकारसे निष्कृति (निस्तार) नहीं कही गयी है

English

In the middle of it (that light) was stationed a sphere of brilliance shining with splendour. O excellent Brahmanas, a divine splendour in the middle of the firmament appeared in front of him.

अध्याय ८२

श्लोक 6

अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः ।न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन

ahaṃ hi sarvadevānāṃ pravartakanivartakaḥ / na vidyate cābhyadhiko matto lokeṣu kaścana

हिन्दी अर्थ

माताके गोत्रको अथवा समान प्रवरवाले कुलको स्त्रीसे समागम करनेपर इन्द्रियजयी होकर एकाग्रतापूर्वक चान्द्रायणब्रत करनेसे शुद्धि होती है। (समागमके अयोग्य) ब्राह्मणीके साथ समागम करनेपर ब्राह्मणको

English

On seeing that divine face over his head, the grand¬ father of the worlds saw a sphere of splendour spotless and terrible.

अध्याय ८२

श्लोक 7

तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः ।प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

tasyaivaṃ manyamānasya jajñe nārāyaṇāṃśajaḥ / provāca prahasan vākyaṃ roṣatāmravilocanaḥ

हिन्दी अर्थ

एक कृच्छुव्रत करना चाहिए और कन्याको दूषित करनेपर चान्द्रायणव्रत करना चाहिए। अमानुषी स्त्री, रजस्वला, अयोनि तथा जलमें वीर्यपात करनेपर पुरुषको कृच्छुसांतपनत्रत करना चाहिए॥ ३१--३३ ॥ बन्धकीगमने विप्रस्त्ररात्रेण विशुध्यति। गवि मैथुनमासेव्य चरेच्चान्द्रायण्रतम्

English

(Defective verse) * O Sankara, you are bom of my forehead formerly for the sake of knowledge (?) You are called Mahesana. Hence, seek refuge in me."

अध्याय ८२

श्लोक 8

किं कारणमिदं ब्रह्मन् वर्तते तव सांप्रतम् ।अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव

kiṃ kāraṇamidaṃ brahman vartate tava sāṃpratam / ajñānayogayuktasya na tvetaducitaṃ tava

हिन्दी अर्थ

अजावीमैथुनं कृत्वा प्राजापत्यं चरेद् द्विजः । पतितां च स्त्रियं गत्वा त्रिभिः कृच्छैर्विशुध्यति

English

On hearing the arrogant words of the lotus-born deity, Isvara depatched his man Kalabhairava, the burner of worlds

अध्याय ८२

श्लोक 9

अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः ।न मामृते ऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित्

ahaṃ dhātā hi lokānāṃ yajño nārāyaṇaḥ prabhuḥ / na māmṛte 'sya jagato jīvanaṃ sarvadā kvacit

हिन्दी अर्थ

नटीं शैलूषकीं चैव रजकों वेणुजीविनीम्। गत्वा चान्द्रायणं कुर्यात् तथा चर्मोपजीविनीम् ब्रह्मचारी स्त्रियं गच्छेत् कथञ्चित्काममोहितः। सप्तागारं चरेद् भैक्षं वसित्वा गर्दभाजिनम्

English

After fighting a great battle with Brahma, Kala- Bhairava slit the fifth face of Virinca (Brahma.)

अध्याय ८२

श्लोक 10

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः ।मत्प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवनमण्डलम्

ahameva paraṃ jyotirahameva parā gatiḥ / matpreritena bhavatā sṛṣṭaṃ bhuvanamaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

उपस्पृशेत् त्रिषवणं स्वपापं परिकीर्तयन्। संवत्सरेण चैकेन तस्मात् पापात् प्रमुच्यते

English

Brahma whose face was cut by lord Sambhu, died; but by means of the Yogic power of Isa, the holder of the universe (Brahma) regained his life.

अध्याय ८२

श्लोक 11

एवं विवदतोर्मोहात् परस्परजयैषिणोः ।आजग्मुर्यत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव हि

evaṃ vivadatormohāt parasparajayaiṣiṇoḥ / ājagmuryatra tau devau vedāścatvāra eva hi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महत्याव्रतं वापि षण्मासानाचरेद् यमी। मुच्यते हावकीर्णी तु ब्राह्मणानुमते स्थितः ओंकारपूर्विकाभिस्तु महाव्याहतिभिः सदा। संवत्सरं तु भुञ्जानो नक्तं भिक्षाशनः शुचिः

English

Then he saw Isana, the eternal Mahadeva seated alongwith the great goddess and stationed in an other sphere of light.

अध्याय ८२

श्लोक 12

अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितम् ।प्रोचुः संविग्नहृदया याथात्म्यं परमेष्ठिनः

anvīkṣya devaṃ brahmāṇaṃ yajñātmānaṃ ca saṃsthitam / procuḥ saṃvignahṛdayā yāthātmyaṃ parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

नदीतीरेषु तीर्थेषु तस्मात् पापाद् विमुच्यते

English

He had the royal serpents for his bracelet; the cre¬ scent-moon as an ornament; he resembled a crore of suns (in brilliance), he shone with his matted hair.

अध्याय ८२

श्लोक 13

ऋग्वेद उवाच यस्यान्तः स्थानि भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते ।यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः

ṛgveda uvāca yasyāntaḥ sthāni bhūtāni yasmātsarvaṃ pravartate / yadāhustatparaṃ tattvaṃ sa devaḥ syānmaheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

हत्वा तु क्षत्रियं विप्रः कुर्याद् ब्रह्महणो व्रतम्। अकामतो वै षण्मासान् दद्यात् पञ्चशतं गवाम् प्राजापत्यं सान्तपनं तप्तकृच्छुं तु वा स्वयम्

English

He was clad in the hide of a tiger; he was bedecked in divine garlands; he held the trident in his hand; he was a Yogin who could not be looked at (due to his brilliance.)

अध्याय ८२

श्लोक 14

यजुर्वेद उवाच यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समर्च्यते ।यमाहुरीश्वरं देवं स देवः स्यात् पिनाकधृक्

yajurveda uvāca yo yajñairakhilairīśo yogena ca samarcyate / yamāhurīśvaraṃ devaṃ sa devaḥ syāt pinākadhṛk

हिन्दी अर्थ

प्रमाप्याकामतो वैश्यं कुर्यात् संवत्सरद्दयम्। गोसहस्त्रं सपादं च दद्यात् ब्रह्महणो व्रतम्। वा कुर्याच्चान्द्रायणमथापि वा

English

He saw the primordial deity, the first deity, great lord whom those who are stabilised in Yoga see within their hearts as Is vara and Brahman.

अध्याय ८२

श्लोक 15

सामवेद उवाच येनेदं भ्राम्यते चक्रं यदाकाशान्तरं शिवम् ।योगिभिर्विद्यते तत्त्वं महादेवः स शङ्करः

sāmaveda uvāca yenedaṃ bhrāmyate cakraṃ yadākāśāntaraṃ śivam / yogibhirvidyate tattvaṃ mahādevaḥ sa śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

व्यभिचारिणी स्त्रीके साथ गमन करनेपर ब्राह्मण तीन रातमें शुद्ध होता है। गौके साथ मैथुन करनेपर चान्द्रायणव्रतका पालन करना चाहिए। बकरी या भेड़ीके साथ मैथुन करनेवाले द्विजको प्राजापत्य-व्रत करना चाहिए। पतित स्त्रीके साथ सहवास करनेपर तीन कृच्छत्रतोंसे शुद्धि होती है । पुल्कसी (शूद्रामें निषादसे उत्पन्न स्त्री) - के साथ गमन करनेपर कृच्छ्चान्द्रायणव्रत करना चाहिए। नटी, नर्तकी धोबिन, बाँसके द्वारा तथा चर्मके द्वारा

English

Verily, the great Lord whose supreme power, the god¬ dess, is designated as the sky (v.l. established in the firmament) and whose Yogic soul (?) infinite mfcayia (divine potencies like ■omniscience, omnipresence etc.) is seen indeed.

अध्याय ८२

श्लोक 16

अथर्ववेद उवाच यं प्रपश्यन्ति योगेशं यतन्तो यतयः परम् ।महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः

atharvaveda uvāca yaṃ prapaśyanti yogeśaṃ yatanto yatayaḥ param / maheśaṃ puruṣaṃ rudraṃ sa devo bhagavān bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

जीविका निर्वाह करनेवाली स्त्रीके साथ मैथुन करनेपर चान्द्रायण्रत करना चाहिए॥ ३४--३६॥

English

That Rudra, on merely bowing to whom once, the deluding seed of the entire universe gets dissolved, is seen indeed.

अध्याय ८२

श्लोक 17

एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम् ।श्रुत्वाह प्रहसन् वाक्यं विश्वात्मापि विमोहितः

evaṃ sa bhagavān brahmā vedānāmīritaṃ śubham / śrutvāha prahasan vākyaṃ viśvātmāpi vimohitaḥ

हिन्दी अर्थ

कदाचित् यदि कामसे मोहित होकर ब्रह्मचारी स्त्रीक साथ गमन करता है तो उसे गदहेका चर्म धारणकर सात घरोंसे भिक्षा माँगनी चाहिए। अपने पापको प्रकट करते हुए तीनों कालोंमें स्नान करना चाहिए। इस प्रकार एक वर्षतक करनेसे वह इस पापसे मुक्त हो जाता है। अवकीर्णी (ब्रह्मचर्यव्रतसे च्युत संन्यासी या ब्रह्मचारी) ब्राह्मणके कथनानुसार संयमपूर्वक छः मासतक ब्रह्महत्या-सम्बन्धी व्रत करनेसे (इस

English

(Defective Verse). Those who do not strictly abide by rules of good conduct but who are only great devotees of him are liberated by the Atman of the worlds. That Lord is now seen, indeed.

अध्याय ८२

श्लोक 18

कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम् ।रमते भार्यया सार्धं प्रमथैश्चातिगर्वितैः

kathaṃ tatparamaṃ brahma sarvasaṅgavivarjitam / ramate bhāryayā sārdhaṃ pramathaiścātigarvitaiḥ

हिन्दी अर्थ

पापसे) मुक्त हो जाता है। यदि सात अहोरात्रतक समर्थ रहनेपर भी भिक्षाचरण तथा अग्निहोत्र न करे तथा बुद्धिपूर्वक अपने शुक्र (वीर्य)-का परित्याग करे तो इस प्रकारका प्रायश्चित्त करना चाहिए-नदी-तीरमें

English

That Siva whose Linga is always worshipped by Brahma and other Devas as well as by the sages, the expoun¬ ders of Brahman, has indeed become visible.

अध्याय ८२

श्लोक 19

इतिरिते ऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः ।अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा वचः प्राह पितामहम्

itirite 'tha bhagavān praṇavātmā sanātanaḥ / amūrto mūrtimān bhūtvā vacaḥ prāha pitāmaham

हिन्दी अर्थ

अथवा तीर्थमें एक वर्षतक शान्तभावसे पवित्रताके साथ प्रणब एवं महाव्याहतियोंसे युक्त सावित्री (गायत्री)- का निरन्तर जप करे और भिक्षामात्रसे प्राप्त अन्न केवल रात्रिमें ग्रहण करे। ऐसा करनेसे उपर्युक्त दोनों पापोंसे बुद्धिपूर्वक क्षत्रियको हत्या करनेपर ब्राह्मणको ब्रह्महत्या-सम्बन्धी व्रतका पालन करना चाहिए अनचाहे क्षत्रियकी हत्या हो जानेपर छः महीनेतक पाँच सौ गायोंका दान करना चाहिए। अथवा स्वयं वनमें रहते हुए एक

English

That Sankara is seen whose side (i.e. proximity) is never left off by Isvara*, the cause of origin of the entire universe and whose body is Vijndna (Perfect knowledge).

अध्याय ८२

श्लोक 20

प्रणव उवाच न ह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया ।कदाचिद् रमते रुद्रस्तादृशो हि महेश्वरः

praṇava uvāca na hyeṣa bhagavān patnyā svātmano vyatiriktayā / kadācid ramate rudrastādṛśo hi maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षतक एकाग्रतापूर्वक संयमित होकर प्राजापत्य, सान्तपन अथवा तत्तकृच्छत्रत करना चाहिए। अनिच्छापूर्वक वैश्यकी हत्या करनेपर दो वर्षतक ब्रह्महत्या-सम्बन्धी व्रतका पालन करना चाहिए तथा एक हजार दो सौ पचास

English

That Isvara is indeed seen—Isvara, the son of Hiranyagarbha, in whose circular halo of light is seen the Lord who is accompanied by Vidya.

अध्याय ८२

श्लोक 21

अयं स भगवानीशः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः ।स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा

ayaṃ sa bhagavānīśaḥ svayañjyotiḥ sanātanaḥ / svānandabhūtā kathitā devī nāgantukā śivā

हिन्दी अर्थ

गायोंका दान करना चाहिए अथवा कृच्छू या अतिकृच्छुव्रत एवं चान्द्रायणव्रत करना चाहिए ॥ ४३--४५ ॥ गोसहस्त्रार्धपादं च दद्यात् तत्पापशान्तये

English

Indeed that Rudra is seen—Rudra atwhose feet (if) anyone were to pour water or place a flower or a leaf, he crosses the ocean of existence.

अध्याय ८२

श्लोक 22

इत्येवमुक्ते ऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च ।नाज्ञानमगमन्नाशमीश्वरस्यैव मायया

ityevamukte 'pi tadā yajñamūrterajasya ca / nājñānamagamannāśamīśvarasyaiva māyayā

हिन्दी अर्थ

अष्टौ वर्षाणि षट् त्रीणि कुर्याद् ब्रह्महणो व्रतम्। हत्वा तु क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं चैव यथाक्रमम्

English

Due to his presence, the eternal Time controls the entire universe (and Time-units?). The god whose soul is Yoga and who is the governor ofKala*

अध्याय ८२

श्लोक 23

तदन्तरे महाज्योतिर्विरिञ्चो विश्वभावनः ।प्रापश्यदद्भुतं दिव्यं पूरयन् गगनान्तरम्

tadantare mahājyotirviriñco viśvabhāvanaḥ / prāpaśyadadbhutaṃ divyaṃ pūrayan gaganāntaram

हिन्दी अर्थ

पराकेणाथवा शुद्िरित्याह भगवानजः मण्डूकं नकुलं काकं दन्दशूकं च मूषिकम्। श्वानं हत्वा द्विजः कुर्यात् षोडशांशं व्रतं तत:

English

That Soma (god Siva who is accompanied by Uma) is seen—the god whose ornament is Soma (the moon)—the life of all the worlds and an ornament unto the three worlds.

अध्याय ८२

श्लोक 24

तन्मध्यसंस्थं विमलं मण्डलं तेजसोज्ज्वलम् ।व्योममध्यगतं दिव्यं प्रादुरासीद् द्विजोत्तमाः

tanmadhyasaṃsthaṃ vimalaṃ maṇḍalaṃ tejasojjvalam / vyomamadhyagataṃ divyaṃ prādurāsīd dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

अश्रीं कार्ष्णायसीं दद्यात् सर्प हत्वा द्विजोत्तमः। पलालभारं षण्डं च सैसकं चैकमाषकम्

English

The great God (Mahadeva) whose natural eternal union with goddess Uma is ever seen and the great liberation (on seeing hirri) is extolled (as being attained) is now seen.

अध्याय ८२

श्लोक 25

स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः ।तेन तन्मण्जलं घोरमालोकयदनिन्दितम्

sa dṛṣṭvā vadanaṃ divyaṃ mūrdhni lokapitāmahaḥ / tena tanmaṇjalaṃ ghoramālokayadaninditam

हिन्दी अर्थ

हत्वा हंसं बलाकां च बकं बर्हिणमेव च। वानरं श्येनभासौ च स्पर्शयेद् ब्राह्मणाय गाम् प्रमादनश शूद्रकी हत्या करनेपर इस पापके शमनके लिये एक वर्षतक ब्रह्महत्याका व्रत करना चाहिए और एक हजार एक सौ पचीस गौओंका दान करना चाहिए

English

(Defective) Yogins, well-versed in the principles of Yoga, always meditate upon his union with the goddess, though he always faces separation** from the world (?) That Yogin is indeed seen.

अध्याय ८२

श्लोक 26

प्रजज्वालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः ।क्षणाददृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः

prajajvālātikopena brahmaṇaḥ pañcamaṃ śiraḥ / kṣaṇādadṛśyata mahān puruṣo nīlalohitaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र-इनमेंसे किसी एकका वध करनेपर क्रमश: आठ, छः तथा तीन वर्षतक ब्रह्महत्या- सम्बन्धी व्रतका पालन करना चाहिए। ब्राह्मणीको हत्या करनेपर ब्राह्मणको आठ वर्षतक ब्रह्महत्याके व्रतका

English

On seeing the eternal Mahadeva seated in an excel¬ lent seat along with the great goddess, he attained the greatest perfect recollection.

अध्याय ८२

श्लोक 27

त्रिशूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपवीतवान् ।तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम्

triśūlapiṅgalo devo nāgayajñopavītavān / taṃ prāha bhagavān brahmā śaṅkaraṃ nīlalohitam

हिन्दी अर्थ

पालन करना चाहिए। क्षत्राणीकी हत्या करनेपर छः वर्षतक और वैश्याकी हत्या होनेपर तीन वर्षतक तथा शूद्राकी हत्या होनेपर एक वर्षतक ब्रह्महत्या-सम्बन्धी ब्रतका पालन करनेसे द्विजोत्तम शुद्ध हो जाता है। प्रमादवश वैश्यकी स्त्रीकी हत्या करनेपर द्विजको किञ्चित् दान करना चाहिए। अन्त्यजोंका वध होनेपर चान्द्रायण-व्रत करना चाहिए अथवा भगवान् ब्रह्माने पराकव्रतके द्वारा शुद्धि बतलायी है ॥ ४७--४९॥

English

Gaining the divine recollection pertaining to Mahes- vara, lord Aja (Brahma) propitiated the moonbedecked lord,, the bestower of boons who was accompanied by Uma.

अध्याय ८२

श्लोक 28

जानामि भवतः पूर्वं ललाटादेव शङ्कर ।प्रादुर्भावं महेशान् मामेव शरणं व्रज

jānāmi bhavataḥ pūrvaṃ lalāṭādeva śaṅkara / prādurbhāvaṃ maheśān māmeva śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

चूहा अथवा कुत्तेकी हत्या करनेपर द्विजको व्रतके सोलहवें अंशका पालन करना चाहिए। कुत्तेकी हत्या करनेपर सावधान होकर तीन रात्रिपर्यन्त दूधमात्र पीकर रहना चाहिए। बिल्ली अथवा नेवलेका वध हो जानेपर

English

Obeisance|[to the great God. Repeated bows to the great goddess. Hail to Siva the quiescent; perpetual obeisance unto Siva (goddess Uma).

अध्याय ८२

श्लोक 29

श्रुत्वा सगर्ववचनं पद्मयोनेरथेश्वरः ।प्राहिणोत् पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम्

śrutvā sagarvavacanaṃ padmayoneratheśvaraḥ / prāhiṇot puruṣaṃ kālaṃ bhairavaṃ lokadāhakam

हिन्दी अर्थ

एक योजन (चार कोस) -तक मार्गमें (अनशनपूर्वक) चलना चाहिए। द्विजको अश्वका वध करनेपर बारह रात्रिपर्यन्त कृच्छुत्रत करना चाहिए। द्विंजोत्तमको चाहिए कि वह सर्पको मारनेपर काले लोहेकी अभ्री (तीक्ष्ण अग्रभागवाला लोहदण्ड)-की प्रतिमा दान करे। साँड्की हत्या करनेपर एक भार धानको भूसी तथा एक मासा सीसा दान देना चाहिए ॥ ५०--५२॥

English

Om bow unto you the Brahman, obeisance, obeis¬ ance to you who are the Vidya (Maya), Obeisance to you

अध्याय ८२

श्लोक 30

स कृत्वा सुमहद् युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः ।चकर्त तस्य वदनं विरिञ्चस्याथ पञ्चमम्

sa kṛtvā sumahad yuddhaṃ brahmaṇā kālabhairavaḥ / cakarta tasya vadanaṃ viriñcasyātha pañcamam

हिन्दी अर्थ

वराहकी हत्या करनेपर घृतसे भरा घड़ा और तितिरकी हत्या करनेपर एक द्रोण तिल देना चाहिए। शुककी हत्या करनेपर दो वर्षतकके (गायका) बछडा, क्रौञ्चको मारनेपर तीन वर्षके (गायके ) बछड़ेका दान

English

Salutation to one whose body is Vijnana; obeisance, obeisance to you Cinta (goddess of contemplation); Hail to the destroyer of Kala; obeisance again and again to Isvara (the goddess).

अध्याय ८२

श्लोक 31

निकृत्तवदनो देवो ब्रह्मा देवेन शंभुना ।ममार चेशयोगेन जीवितं प्राप विश्वसृक्

nikṛttavadano devo brahmā devena śaṃbhunā / mamāra ceśayogena jīvitaṃ prāpa viśvasṛk

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। हंस, बलाका (वक-पंक्ति), बक (बगुला), मोर, वानर, बाज एवं गिद्धका वध करनेपर ब्राह्मणके लिये गौका दान करना चाहिए मांस भक्षण करनेवाले अरण्यके पशुओं (व्याघ्र

English

Obeisance, again and again to Rudra; salutations again and again to RudranI; obeisance, obeisance to you, Kala (Time or Death); Repeated bows to you, the Maya (the Deluding Potency).

अध्याय ८२

श्लोक 32

अथानुपश्यद् गिरिशं मण्डलान्तरसंस्थितम् ।समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम्

athānupaśyad giriśaṃ maṇḍalāntarasaṃsthitam / samāsīnaṃ mahādevyā mahādevaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

अक्रव्यादान् वत्सतरीमुष्ट्रं हत्वा तु कृष्णलम् ॥ ५५॥ आदि)-की हत्या करनेपर पयस्विनी गौका दान करना

English

Obeisance to the controller of all effects; obeisance to her who agitates. Hail to you, the Prakrti and obeisance to Narayana.

अध्याय ८२

श्लोक 33

भुजङ्गराजवलयं चन्द्रावयवभूषणम् ।कोटिसूर्यप्रतीकाशं जटाजूटविराजितम्

bhujaṅgarājavalayaṃ candrāvayavabhūṣaṇam / koṭisūryapratīkāśaṃ jaṭājūṭavirājitam

हिन्दी अर्थ

किञ्चिदेव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे। अनस्थ्रां चैव हिंसायां प्राणायामेन शुध्यति चाहिए। मांस न खानेवाले पशुओं--हरिण, खंजरीट आदिको हत्या करनेपर (गौकी) बछड़ीका दान करना चाहिए और ऊँटका वध करनेपर कृष्णलका (घुँघची अर्थात् एक रत्ती सुवर्णका) दान करना चाहिए। अस्थिवाले

English

Obeisance to you the bestower of Yoga. Salutations to the preceptor of Yogins; obeisance to one abiding in the world* (?). Bow to the source of origin of the world.

अध्याय ८२

श्लोक 34

शार्दूलचर्मवसनं दिव्यमालासमन्वितम् ।त्रिशूलपाणिं दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम्

śārdūlacarmavasanaṃ divyamālāsamanvitam / triśūlapāṇiṃ duṣprekṣyaṃ yoginaṃ bhūtibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

पशु-पक्षीका वध करनेपर ब्राह्मणको किञ्चित् दान करना चाहिए और बिना अस्थिवाले पशु-पक्षीका वध होनेपर प्राणायाम करनेसे शुद्धि होती है

English

Obeisance be to the lord of perpetual Bliss; Hail to one whose very form is Bliss; obeisance to one devoid of actions; salutation to the material cause of the universe.

अध्याय ८२

श्लोक 35

यमन्तरा योगनिष्ठाः प्रपश्यन्ति हृदीश्वरम् ।तमादिदेवं ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह

yamantarā yoganiṣṭhāḥ prapaśyanti hṛdīśvaram / tamādidevaṃ brahmāṇaṃ mahādevaṃ dadarśa ha

हिन्दी अर्थ

फलदार वृक्षोंके काटनेपर एक सौ ऋचाओंका जप करना चाहिए। गुल्म, वल्ली, लता तथा फूलवाले वृक्षों और अन्य सभी प्रकारके रसवाले, फल तथा पुष्प देनेवाले वृक्षोंको नष्ट करनेपर घृत-प्राशन करनेसे शुद्धि होती है। हाथीका वध करनेपर तप्तकृच्छ्व्रत करनेसे शुद्धि होती है । प्रमादवश गौकी हत्या करनेपर चान्द्रायण अथवा पराकब्रत करना चाहिए और जान-बूझकर वध

English

Obeisance to you whose body is Oihkara; obeisance to you stationed therein. Hail to you stationed in the firma¬ ment; obeisance, again and again to the Sakti (potency) of the firmament.

अध्याय ८२

श्लोक 36

यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंस्थिता ।सो ऽनन्तैश्वर्ययोगात्मा महेशो दृश्यते किल

yasya sā paramā devī śaktirākāśasaṃsthitā / so 'nantaiśvaryayogātmā maheśo dṛśyate kila

हिन्दी अर्थ

मतिपूर्व वधे चास्याः प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ५९॥ करनेपर इस हिंसाका कोई प्रायश्चित्त नहीं है

English

Making obeisance thus to Isa by means of "Somas- taka" (eight verses eulogising the lord accompanied by Uma) god Brahma fell on the ground like a piece of log, repeating the mantras of Satarudriya.

अध्याय ८२

श्लोक 37

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् ।सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

yasyāśeṣajagad bījaṃ vilayaṃ yāti mohanam / sakṛtpraṇāmamātreṇa sa rudraḥ khalu dṛśyate

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहरूयाँ संहितायामुपरिविभागे द्वात्रिंशोऽध्यायः प्रायश्चित्त-प्रकरणमें चोरी तथा अभक्ष्य-भक्षणका प्रायश्चित्त, प्रकीर्ण पापोंका प्रायश्चित्त, समस्त पापोंकी एकत्र मुक्तिके विविध उपाय,पतिव्रताको कोई पाप नहीं लगता, पतिब्रताके माहात्म्यमें देवी सीताका आख्यान, सौीताद्वारा अग्रिस्तुति, ज्ञानयोगकी प्रशंसा तथा प्रायश्चित्त-प्रकरणका उपसंहार

English

Then Lord Mahadeva, Hara, the remover of the distress of those who bow to him, raised him by means of his hands and said: "I am now pleased with you."

अध्याय ८२

श्लोक 38

यो ऽथ नाचारनिरतान् स्वभक्तानेव केवलम् ।विमोचयति लोकानां नायको दृश्यते किल

yo 'tha nācāraniratān svabhaktāneva kevalam / vimocayati lokānāṃ nāyako dṛśyate kila

हिन्दी अर्थ

धान्यान्नधनचौर्य तु कृत्वा कामाद् द्विजोत्तमः । स्वजातीयगृहादेव कृच्छार्धन विशुध्यति

English

After bestowing great Yoga and the great unequalled AiSvarya (prowess) on him (Brahma) he (god Siva) spoke to' Rudra, Lord Nilalohita who was standing in front of him.

अध्याय ८२

श्लोक 39

यस्य वेदविदः शान्ता निर्द्वन्द्वा ब्रह्मचारिणः ।विदन्ति विमलं रूपं स शंभुर्दृश्यते किल

yasya vedavidaḥ śāntā nirdvandvā brahmacāriṇaḥ / vidanti vimalaṃ rūpaṃ sa śaṃbhurdṛśyate kila

हिन्दी अर्थ

तृणकाष्ठद्रुमाणां च शुष्कान्नस्य गुडस्य च। व्यासजीने कहा--मनुष्य, स्त्री, गृह, वापी, कूप तथा जलाशयोंका अपहरण करनेपर चान्द्रायणव्रत करनेसे शुद्धि होती है। दूसरेके घरोंसे अल्प सारवाली अर्थात् सामान्य वस्तुओंको चोरी करनेपर उस पापसे अपनी

English

This is god Brahma. He is the most venerable one unto this universe. He is the first one to stay in this universe; He is elder to you by means of the Guna; He is to be protected by you. He is your father.

अध्याय ८२

श्लोक 40

यस्य ब्रह्मादयो देवा ऋषयो ब्रह्मवादिनः ।अर्चयन्ति सदा लिङ्गं विश्वेशः खलु दृश्यते

yasya brahmādayo devā ṛṣayo brahmavādinaḥ / arcayanti sadā liṅgaṃ viśveśaḥ khalu dṛśyate

हिन्दी अर्थ

शुद्धिके लिये कृच्छ्सान्तपनक्रत करना चाहिए । द्विजोत्तम यदि इच्छापूर्वक अपनी जातिवाले बान्धवोंके घरसे धान्य, अन्न अथवा धनकी चोरी करे तो अर्धकृच्छत्रतका पालन करनेसे शुद्ध होता है। भक्ष्य एवं भोज्य पदार्थो तथा

English

He is the ancient Purusa; O sinless one, he should not be killed by you. Thanks to the greatness of his Yoga and Aiivarya (divine powers and faculties), he has sought refuge in me alone.

अध्याय ८२

श्लोक 41

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् ।सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

yasyāśeṣajagad bījaṃ vilayaṃ yāti mohanam / sakṛtpraṇāmamātreṇa sa rudraḥ khalu dṛśyate

हिन्दी अर्थ

यान, शय्या, आसन, पुष्प, मूल तथा फलोंकी चोरीकी शुद्धि पञ्चगव्य-प्राशनसे होती है। तृण, काष्ठ, वृक्ष, शुष्कान्न, गुड़, वस्त्र, चर्म तथा मांसकी चोरी करनेपर तीन रात्रितक भोजन नहीं करना चाहिए अयःकांस्योपलानां च द्वादशाहं कणाशनम्

English

And he is sacrifice and that is his pride (v.l. He is the venerable sacrifice himself). His pride is to be chastened by you. You have to carry with you Brahma's head.

अध्याय ८२

श्लोक 42

विद्यासहायो भगवान् यस्यासौ मण्डलान्तरम् ।हिरण्यगर्भपुत्रो ऽसावीश्वरो दृश्यते किल

vidyāsahāyo bhagavān yasyāsau maṇḍalāntaram / hiraṇyagarbhaputro 'sāvīśvaro dṛśyate kila

हिन्दी अर्थ

कार्पासकीटजोर्णानां द्विशफैकशफस्य च। पक्षिगन्धौषधीनां च रज्ज्वाश्चैव त्र्यहं पयः

English

Demonstrating to the world the expiatory rite for dispelling the sin of the slaughter of a Brahmana, go abegging. You should establish Devas and the Brahmanas."

अध्याय ८२

श्लोक 43

यस्याशेषजगत्सूतिर्विज्ञानतनुरीश्वरी ।न मुञ्चति सदा पार्श्वं शङ्करो ऽसावदृश्यत

yasyāśeṣajagatsūtirvijñānatanurīśvarī / na muñcati sadā pārśvaṃ śaṅkaro 'sāvadṛśyata

हिन्दी अर्थ

काकं चैव तथा शवानं जग्ध्वा हस्तिनमेव च। वराहं कुक्कुटं चाथ तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति गोगोमायुकपीनां च तदेव व्रतमाचरेत्। उपोष्य द्वादशाहं तु कूष्माण्डैर्जुहुयाद् घृतम्

English

After addressing these words to Paramesvara (i.e. Rudra), the supreme lord went to his divine natural abode, the greatest region.

अध्याय ८२

श्लोक 44

पुष्पं वा यदि वा पत्रं यत्पादयुगले जलम् ।दत्त्वा तरति संसारं रुद्रो ऽसौ दृश्यते किल

puṣpaṃ vā yadi vā patraṃ yatpādayugale jalam / dattvā tarati saṃsāraṃ rudro 'sau dṛśyate kila

हिन्दी अर्थ

व्रतवच्यैव संस्कारं पूर्वेण विधिनैव तु

English

Thereafter, lord Isa, Nilalohita of matted hairmade Kalabhairava hold god Brahma's head.

अध्याय ८२

श्लोक 45

तत्सन्निधाने सकलं नियच्छति सनातनः ।कालः किल स योगात्मा कालकालो हि दृश्यते

tatsannidhāne sakalaṃ niyacchati sanātanaḥ / kālaḥ kila sa yogātmā kālakālo hi dṛśyate

हिन्दी अर्थ

बकं चैव बलाकं च हंसं कारण्डवं तथा। चक्रवाकं प्लवं जग्ध्वा द्वादशाहमभोजनम् जग्ध्वा चैव कटाहारमेतदेव चरेद् व्रतम्

English

For the purpose of quelling the sin (of Brahmana- slaughter) you perform the beneficial holy rite in the world. With the skull in the hand, you beg for alms all round."

अध्याय ८२

श्लोक 46

जीवनं सर्वलोकानां त्रिलोकस्यैव भूषणम् ।सोमः स दृश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम्

jīvanaṃ sarvalokānāṃ trilokasyaiva bhūṣaṇam / somaḥ sa dṛśyate devaḥ somo yasya vibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

कोकिलं चैव मत्स्यांश्च मण्डूकं भुजगं तथा। गोमूत्रयावकाहारो मासेनैकेन शुध्यति

English

After saying thus, he sent his daughter well known as Brahmahatya whose face was terrible due to the curved fangs and who had clusters of flames for ornaments.

अध्याय ८२

श्लोक 47

देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः ।गीयते परमा मुक्तिः स योगी दृश्यते किल

devyā saha sadā sākṣād yasya yogaḥ svabhāvataḥ / gīyate paramā muktiḥ sa yogī dṛśyate kila

हिन्दी अर्थ

भुवत्वा मासं चरेदेतत् तत्पापस्यापनुत्तये वार्ताकं भूस्तृणं शिगुं खुखुण्डं करकं तथा। प्राजापत्यं चरेजग्ध्वा शंखं कुम्भीकमेव च

English

Assuming a terribly hideous form follow the trident¬ bearing deity as long as he enters the divine city of Varanasi."

अध्याय ८२

श्लोक 48

योगिनो योगतत्त्वज्ञा वियोगाभिमुखानिशम् ।योगं ध्यायन्ति देव्यासौ स योगी दृश्यते किल

yogino yogatattvajñā viyogābhimukhāniśam / yogaṃ dhyāyanti devyāsau sa yogī dṛśyate kila

हिन्दी अर्थ

ज्र कूर्मपुराण +

English

After saying this, he spoke to Kalagni (Kala bhairava) the great Isvara of the worlds—"At my behest, wander over all the worlds seeking alms.

अध्याय ८२

श्लोक 49

सो ऽनुवीक्ष्य महादेवं महादेव्या सनातनम् ।वरासने समासीनमवाप परमां स्मृतिम्

so 'nuvīkṣya mahādevaṃ mahādevyā sanātanam / varāsane samāsīnamavāpa paramāṃ smṛtim

हिन्दी अर्थ

मणि, मोती, मूँगा, ताँबा, चाँदी, लोहा, कासा तथा पत्थरको चोरी करनेपर बारह दिनतक कण (टूटे चावल) -का भक्षण करना चाहिए। कपास, रेशम, ऊन, तथा रस्सीका हरण करनेपर तीन दिनतक जलमात्र पीकर रहना चाहिए

English

When you will meet Narayana, the lord of Devas, free from ailments, he will tell you clearly the means of expiation for the sin."

अध्याय ८२

श्लोक 50

लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः ।तोषयामास वरदं सोमं सोमविभूषणम्

labdhvā māheśvarīṃ divyāṃ saṃsmṛtiṃ bhagavānajaḥ / toṣayāmāsa varadaṃ somaṃ somavibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

मनुष्यका मांस भक्षण करनेपर चान्द्रायणव्रत करना चाहिए। कौआ, कुत्ता, हाथी, वराह और कुक्कुटका मांस खानेपर तप्तकृच्छुत्रतसे शुद्धि होती है। कच्चा मांस खानेवाले जानवरों, सिंयारों तथा बंदरोंका मांस तथा मल-मूत्र

English

On hearing the statement of the Lord of the deities. Lord Hara, the Atman of the universe wandered over the three worlds with the skull in his hand.

अध्याय ८२

श्लोक 51

ब्रह्मोवाच नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः ।नमः शिवाय शान्ताय शिवायै शान्तये नमः

brahmovāca namo devāya mahate mahādevyai namo namaḥ / namaḥ śivāya śāntāya śivāyai śāntaye namaḥ

हिन्दी अर्थ

भक्षण करनेपर तप्तकच्छुत्रत करना चाहिए तथा बारह दिनोंतक उपवास करके कूष्माण्ड-संज्ञक मन्त्रोंसे घीको आहुति देनी चाहिए। नेवला, उल्लू तथा निल्लीका मांस भक्षण करनेपर सान्तपनव्रत करना चाहिए। शिकारी पशु, उँट और गदहेका मांस खानेपर तप्तकृच्छ्व्रतसे शुद्धि होती है। पहले निर्दिष्ट विधानके अनुसार व्रतके समान ही संस्कार भी करना चाहिए

English

He assumed a hideous dress and form. He shone by means of his own brillance. His form was holy, comely and endowed with glory. He had three eyes.

अध्याय ८२

श्लोक 52

ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः ।नमो मूलप्रकृतये महेशाय नमो नमः

oṃ namo brahmaṇe tubhyaṃ vidyāyai te namo namaḥ / namo mūlaprakṛtaye maheśāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

कारण्डव, चक्रवाक तथा प्लव पक्षीका मांस भक्षण करनेपर बारह दिनतक भोजन (अन्न ग्रहण) नहीं करना चाहिए। कपोत, टिट्रिभ, शुक, सारस, उलूक तथा कलहंसका मांस भक्षण करनेपर भी यही व्रत (बारह

English

That great god with eyes like the fire of universal destruction, who was surrounded by Siddhas and the leaders of Pramathas (attendants) shines (shone dazzling) like crore of suns.

अध्याय ८२

श्लोक 53

नमो विज्ञानदेहाय चिन्तायै ते नमो नमः ।नमस्ते कालकालाय ईश्वरायै नमो नमः

namo vijñānadehāya cintāyai te namo namaḥ / namaste kālakālāya īśvarāyai namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

दिनतक उपवास) करना चाहिए। शिशुमार, नीलकण्ठ, मछलीका मांस तथा गीदड़का मांस भक्षण करनेपर भी यही (उपर्युक्त) व्रत करना चाहिए। कोयल, मत्स्य, मेढक तथा सर्प भक्षण करनेपर एक मासतक गोमूत्रमें अधपके यवका या यवके सत्तू आदिका भक्षण करनेसे शुद्धि होती है। जलचर, जलज, प्रत्तुद अर्थात् चोंचद्वारा ठोकर मारकर आहार करनेवाले कौआ आदि, नखविष्किर अर्थात् तितिर आदि और लाल पैरवाले

English

After imbibing the divine nectar, the bliss of Para- mesthin, the lord full of shining sports and pastimes, came down to the world.

अध्याय ८२

श्लोक 54

नमो नमो ऽस्तु रुद्राय रुद्राण्यै ते नमो नमः ।नमो नमस्ते कामाय मायायै च नमो नमः

namo namo 'stu rudrāya rudrāṇyai te namo namaḥ / namo namaste kāmāya māyāyai ca namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

पक्षियोंका मांस भक्षण करनेपर एक सप्ताहतक यह (उपर्युक्त) व्रत करना चाहिए। कुत्तेका मांस, सूखा

English

On seeing Sankara, the black-faced Kala Bhairava, endowed with beauty and comely form, hosts of women followed him.

अध्याय ८२

श्लोक 55

नियन्त्रे सर्वकार्याणां क्षोभिकायै नमो नमः ।नमो ऽस्तु ते प्रकृतये नमो नारायणाय च

niyantre sarvakāryāṇāṃ kṣobhikāyai namo namaḥ / namo 'stu te prakṛtaye namo nārāyaṇāya ca

हिन्दी अर्थ

पापको हटानेके लिये एक महीनेतक यह (ऊपर कहा गया) व्रत करना चाहिए। बैगन, भूस्तृण, सहजन, खुखुण्ड, करक, शङ्क और कुम्भीकका भक्षण करनेपर प्राजापत्यव्रत करना चाहिए॥ ११--१७॥ नालिकां तण्डुलीयं च प्राजापत्येन शुध्यति १८ ॥

English

They began to sing different kinds of songs; they began to dance in front of the lord; looking at his smiling face, they knitted their eyebrows.

अध्याय ८२

श्लोक 56

योगादायै नमस्तुभ्यं योगिनां गुरवे नमः ।नमः संसारनाशाय संसारोत्पत्तये नमः

yogādāyai namastubhyaṃ yogināṃ gurave namaḥ / namaḥ saṃsāranāśāya saṃsārotpattaye namaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राजापत्येन शुद्धि: स्यात् कक्कुभाण्डस्य भक्षणे

English

After passing through the lands of Devas, Danavas and others, the trident-bearing lord went to the region ofVisnu where Purusottama stayed.

अध्याय ८२

श्लोक 57

नित्यानन्दाय विभवे नमो ऽस्त्वानन्दमूर्तये ।नमः कार्यविहीनाय विश्वप्रकृतये नमः

nityānandāya vibhave namo 'stvānandamūrtaye / namaḥ kāryavihīnāya viśvaprakṛtaye namaḥ

हिन्दी अर्थ

उदुम्बरं च कामेन तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति पीत्वा क्षीराण्यपेयानि ब्रह्मचारी समाहितः । गोमूत्रयावकाहारो मासेनैकेन शुध्यति

English

After reaching the divine abode, Sankara, the bene¬ factor of the worlds, began to enter it along with the Prominent Bhutas.

अध्याय ८२

श्लोक 58

ओङ्कारमूर्तये तुभ्यं तदन्तः संस्थिताय च ।नमस्ते व्योमसंस्थाय व्योमशक्त्यै नमो नमः

oṅkāramūrtaye tubhyaṃ tadantaḥ saṃsthitāya ca / namaste vyomasaṃsthāya vyomaśaktyai namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

एतेषां च विकाराणि पीत्वा मोहेन मानवः । गोमूत्रयावकाहारः सप्तरात्रेण शुध्यति

English

Without knowing the divine and great being of Paramesvara, the powerful gatekeeper prevented the trident¬ bearing lord.

अध्याय ८२

श्लोक 59

इति सोमाष्टकेनेशं प्रणनाम पितामहः ।पपात दण्डवद् भूमौ गृणन् वै शतरुद्रियम्

iti somāṣṭakeneśaṃ praṇanāma pitāmahaḥ / papāta daṇḍavad bhūmau gṛṇan vai śatarudriyam

हिन्दी अर्थ

भुक्त्वा चैव नवश्राद्धे मृतके सूतके तथा। चान्द्रायणेन शुध्येत ब्राह्मणस्तु समाहितः बुद्धिपूर्व तु कृच्छाब्दं पुनः संस्कारमेव च

English

He was famous by the name of Visvaksena. He was born of a part of Visnu. He held conch, discus and the mace in his hands; he was mighty armed and clad in yellow robes. (Verse in the bracket)

अध्याय ८२

श्लोक 60

अथ देवो महादेवः प्रणतार्तिहरो हरः ।प्रोवाचोत्थाप्य हस्ताभ्यां प्रतो ऽस्मि तव सांप्रतम्

atha devo mahādevaḥ praṇatārtiharo haraḥ / provācotthāpya hastābhyāṃ prato 'smi tava sāṃpratam

हिन्दी अर्थ

प्याज एवं लहसुन भक्षण करनेपर चान्द्रायणव्रत करना चाहिए। नालिका शाक और तण्डुलीयक (चौलाई)- का साग खानेपर प्राजापत्य व्रतसे शुद्धि होती है। अश्मान्तक तथा पोतका भक्षण करनेपर तप्तकृच्छ्व्रत

English

After routing Kalavega, the gatekeeper with his eyes turned red due to fury, rushed against Rudra and hurled the Sudarsana disc against him.

अध्याय ८२

श्लोक 61

दत्त्वासौ परमं योगमैश्वर्यमतुलं महत् ।प्रोवाचाग्रे स्थितं देवं नीललोहितमीश्वरम्

dattvāsau paramaṃ yogamaiśvaryamatulaṃ mahat / provācāgre sthitaṃ devaṃ nīlalohitamīśvaram

हिन्दी अर्थ

करनेसे शुद्धि होती है। कक्कुभके अंडेका भक्षण करनेपर प्राजापत्य-व्रतसे शुद्धि होती है। अलाबु (वर्तुलाकार अर्थात् गोल लौकी) तथा किंशुक (पलाश)-का भक्षण करनेपर भी यही व्रत करना चाहिए। इच्छापूर्वक उदुम्बर (गूलर)-का भक्षण करनेपर तप्तकृच्छ्से शुद्धि होती है॥ १८--२० ॥

English

Lord Mahadeva, the conqueror of foes, the trident¬ bearing god, the destroyer of the Tripuras, contemptuously looked at him, as he rushed against him

अध्याय ८२

श्लोक 62

एष ब्रह्मास्य जगतः संपूज्यः प्रथमः सुतः ।आत्मनो रक्षणीयस्ते गुरुर्ज्येष्ठः पिता तव

eṣa brahmāsya jagataḥ saṃpūjyaḥ prathamaḥ sutaḥ / ātmano rakṣaṇīyaste gururjyeṣṭhaḥ pitā tava

हिन्दी अर्थ

किसी शास्त्रीय उद्देश्यके बिना व्यर्थ ही या केवल

English

In the meanwhile, a great goblin comparable to the fire at the end of the Yugas, pierced his heart by means of the trident and felled him to the ground.

अध्याय ८२

श्लोक 63

अयं पुराणपुरुषो न हन्तव्यस्त्वयानघ ।स्वयोगैश्वर्यमाहात्म्यान्मामेव शरणं गतः

ayaṃ purāṇapuruṣo na hantavyastvayānagha / svayogaiśvaryamāhātmyānmāmeva śaraṇaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

मालपूआके समान पदार्थ भक्षण करनेपर तीन रात्रितक व्रत करनेसे शुद्धि होती है। पीनेके अयोग्य दूधका पान करनेपर सावधानीपूर्वक गोमूत्रमें पके यावकका आहार करनेसे एक मासमें ब्रह्मचारी शुद्ध होता है। ब्यानेके दस दिन हुए बिना अथवा गर्भिणी और बिना बच्चेवाली गौ, भेस और बकरीका दूध पीनेपर यही व्रत करना चाहिए । इनके (दूधके) विकार अर्थात् घी-दही आदिका मोहवश भक्षण करनेपर मनुष्य सात रात्रितक गोमूत्रमें

English

Mortally struck down by the trident (the gatekeeper) lost all his great strength and abandoned his life like persons afflicted by sickness on seeing death.

अध्याय ८२

श्लोक 64

अयं च यज्ञो भगवान् सगर्वो भवतानघ ।शासितव्यो विरिञ्चस्य धारणीयं शिरस्त्वया

ayaṃ ca yajño bhagavān sagarvo bhavatānagha / śāsitavyo viriñcasya dhāraṇīyaṃ śirastvayā

हिन्दी अर्थ

अधपके यवका अथवा यवके सत्तू आदिका भोजन करनेसे शुद्ध होता है॥ २१--२४॥

English

After killing the servant of Visnu and taking his

अध्याय ८२

श्लोक 65

ब्रह्महत्यापनोदार्थं व्रतं लोकाय दर्शयन् ।चरस्व सततं भिक्षां संस्थापय सुरद्विजान्

brahmahatyāpanodārthaṃ vrataṃ lokāya darśayan / carasva satataṃ bhikṣāṃ saṃsthāpaya suradvijān

हिन्दी अर्थ

(मृत्युके अनन्तर होनेवाले) नवश्राद्ध (मृत व्यक्तिके श्राद्ध), जननाशौच तथा मरणाशौचमें भोजन करनेपर ब्राह्मण समाहित होकर चान्द्रायणव्रत करनेसे शुद्ध होता है। जो (अधिकारी) न नित्य अग्निमें हवन करता है और न अग्रासन (भोजन करनेके पूर्व ब्राह्मण तथा

English

On seeing Isvara, the cause of the universe, Lord Hari broke a vein in his forehead and let the blood flow out.

अध्याय ८२

श्लोक 66

इत्येतदुक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः ।स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमं पदम्

ityetaduktvā vacanaṃ bhagavān parameśvaraḥ / sthānaṃ svābhāvikaṃ divyaṃ yayau tatparamaṃ padam

हिन्दी अर्थ

अतिथिको भोजन कराता है, न गोग्रास ही निकालता है) देता है, उसका अन्न भक्षण करनेपर द्विजको चान्द्रायणव्रत करना चाहिए। जो अभोज्य हैं उन सभीका तथा अन्त्यजोंका पक्वान्न ग्रहण करनेपर

English

"O suppressor of the Tripuras, O excessive splend- oured,(0 deity of unmeasured splendour), accept alms (offered) by me. No other kind of alms is worthy of you."

अध्याय ८२

श्लोक 67

ततः स भगवानीशः कपर्दे नीललोहितः ।ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभैरवम्

tataḥ sa bhagavānīśaḥ kaparde nīlalohitaḥ / grāhayāmāsa vadanaṃ brahmaṇaḥ kālabhairavam

हिन्दी अर्थ

तप्तकृच्छूव्रतसे शुद्धि होती है। बिना जाने चाण्डालका अन्न भक्षण करके द्विजको भलीभाँति चान्द्रायणब्रत करना चाहिए और जान-बूझकर ऐसा करनेपर एक वर्षतक कृच्छूब्रतका पालन करके पुनः (द्विजत्व- प्रापिके लिये) संस्कार करना चाहिए॥ २५--२८॥

English

The blood continued to flow out in a continuous stream for a thousand divine years. Still that skull of Brahma, Paramesthin could not be filled up.

अध्याय ८२

श्लोक 68

चर त्वं पापनाशार्थं व्रतं लोकहितावहम् ।कपालहस्तो भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः

cara tvaṃ pāpanāśārthaṃ vrataṃ lokahitāvaham / kapālahasto bhagavān bhikṣāṃ gṛhṇātu sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

अभोज्यान्नं तु भुक्त्वा च प्राजापत्येन शुध्यति

English

After eulogising him with different emotional ways

अध्याय ८२

श्लोक 69

उक्त्वैवं प्राहिणोत् कन्यां ब्रह्महत्यामिति श्रुताम् ।दंष्ट्राकरालवदनां ज्वालामालाविभूषणाम्

uktvaivaṃ prāhiṇot kanyāṃ brahmahatyāmiti śrutām / daṃṣṭrākarālavadanāṃ jvālāmālāvibhūṣaṇām

हिन्दी अर्थ

अनादिष्टेषु चैकाहं सर्वत्र तु यथार्थतः विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः । प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

English

"Why are you carrying this skull of Brahma?" Mahesvara, the lord of Devas, recounted everything that happened.

अध्याय ८२

श्लोक 70

यावद् वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति ।तावत् त्वं भीषणे कालमनुगच्छ त्रिलोचनम्

yāvad vārāṇasīṃ divyāṃ purīmeṣa gamiṣyati / tāvat tvaṃ bhīṣaṇe kālamanugaccha trilocanam

हिन्दी अर्थ

पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः

English

Acyuta (Visnu), Hrsikesa (Lord of senses) called Brahmahatya (the evil spirit of the slaughter of a Brahmana) and requested her "Please let go the trident-bearing deity."

अध्याय ८२

श्लोक 71

एवमाभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः ।अटस्व निखिलं लोकं भिक्षार्थो मन्नियोगतः

evamābhāṣya kālāgniṃ prāha devo maheśvaraḥ / aṭasva nikhilaṃ lokaṃ bhikṣārtho manniyogataḥ

हिन्दी अर्थ

प्राजापत्येन शुध्येत ब्राह्मणोच्छिष्टभोजने। गोमूत्रयावकाहारः पीतशेषं च रागवान्

English

Though requested by the enemy of Mura (i.e. Visnu), she did not leave off his (Rudra's) side. After meditating on the source of origin of the universe, the omniscient Lord spoke to Sankara.

अध्याय ८२

श्लोक 72

यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम् ।तदासौ वक्ष्यति स्पष्टमुपायं पापशोधनम्

yadā drakṣyasi deveśaṃ nārāyaṇamanāmayam / tadāsau vakṣyati spaṣṭamupāyaṃ pāpaśodhanam

हिन्दी अर्थ

तदा सांतपनं प्रोक्तं व्रतं पापविशोधनम्

English

"O lord, go unto the auspicious divine city of Varanasi where Isvara (god Siva) quickly destroys the sins of the worlds."

अध्याय ८२

श्लोक 73

स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः ।कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम्

sa devadevatāvākyamākarṇya bhagavān haraḥ / kapālapāṇirviśvātmā cacāra bhuvanatrayam

हिन्दी अर्थ

चरेत् सांतपनं कृच्छ्ं ब्राह्मणः पापशोधनम् सुराभिन्न मद्यका पान करनेपर चान्द्रायणव्रत करना चाहिए और अभोज्यान्न-भक्षण करनेपर प्राजापत्यव्रतसे शुद्धि होती है। मल, मूत्र एवं वीर्यका भक्षण करनेपर भी यही (प्राजापत्य नामक) व्रत करना चाहिए। अन्य

English

Thereafter, the lord sportively went to the holy centres and shrines with a desire for the welfare of all the worlds.

अध्याय ८२

श्लोक 74

आस्थाय विकृतं वेषं दीप्यमानं स्वतेजसा ।श्रीमत् पवित्रमतुलं जटाजूटविराजितम्

āsthāya vikṛtaṃ veṣaṃ dīpyamānaṃ svatejasā / śrīmat pavitramatulaṃ jaṭājūṭavirājitam

हिन्दी अर्थ

सभी न कहे गये पापोंमें यथाविधि एक दिनका उपवास करना चाहिए

English

Here and there, he was eulogised by the Pramathas of great Yogic power. The great Yogin with the dead body on his hands danced.

अध्याय ८२

श्लोक 75

कोटिसूर्यप्रतीकाशैः प्रमथैश्चातिगर्वितैः ।भाति कालाग्निनयनो महादेवः समावृतः

koṭisūryapratīkāśaiḥ pramathaiścātigarvitaiḥ / bhāti kālāgninayano mahādevaḥ samāvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रामसूकर, गदहा, ऊँट, शृगाल, बंदर तथा कोएके मल-मूत्रका भक्षण करनेपर द्विजको चान्द्रायणब्रत करना चाहिए । अज्ञानसे मल-मूत्रका भक्षण करने और सुराका स्पर्श करनेपर तीनों वर्णवाले द्विजातियोंको पुनः संस्कार करना चाहिए। अज्ञाननश कच्चा मांसभक्षी पक्षियोंके मूत्र-पुरीषका भक्षण हो जानेपर द्विजोत्तमको महासांतपन नामक व्रत करना चाहिए। गृध्र,मेढक, कुरर पक्षी एवं विष्किर (नखसे बिखेरकर खानेवाले पक्षी)-का भक्षण

English

Assuming another form, lord Hari, Narayana followed him, desirous of seeing his dance.

अध्याय ८२

श्लोक 76

पीत्वा कदमृतं दिव्यमानन्दं परमेष्ठिनः ।लीलाविलासूबहुलो लोकानागच्छतीश्वरः

pītvā kadamṛtaṃ divyamānandaṃ parameṣṭhinaḥ / līlāvilāsūbahulo lokānāgacchatīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

करनेपर (अथवा इनके मूत्र-पुरीषादिका भक्षण करनेपर) कृच्छुत्रत करना चाहिए॥ ३१--३३॥

English

On seeing Govinda, the bull-bannered lord of infinite Yogic soul, danced again and again smilingly.

अध्याय ८२

श्लोक 77

तं दृष्ट्वा कालवदनं शङ्करं कालभैरवम् ।रूपलावण्यसंपन्नं नारीकुलमगादनु

taṃ dṛṣṭvā kālavadanaṃ śaṅkaraṃ kālabhairavam / rūpalāvaṇyasaṃpannaṃ nārīkulamagādanu

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणका उच्छिष्ट भक्षण करनेपर प्राजापत्य-व्रतसे शुद्धि होती है। क्षत्रियोंका उच्छिष्ट भक्षण करनेपर तप्तकृच्छ नामक व्रत करना चाहिए, वैश्यका उच्छिष्ट ग्रहण करनेपर अतिकृच्छु और शूद्रका उच्छिष्ट ग्रहण करनेपर ब्राह्मणको चान्द्रायणव्रत करना चाहिए। सुराके पात्रमें जल पीनेपर चान्द्रायणव्रत करना चाहिए। कुत्तेका जूठा खानेपर द्विजको शुद्धि तीन रात्रितक उपवास करनेसे होती है। कुत्तेका पीतशेष इच्छापूर्वक ग्रहण

English

Following Rudra, Hari with the Dharma as his carrier, reached the city of Mahadeva, well-known as Varanasi.

अध्याय ८२

श्लोक 78

गायन्ति विविधं गीतं नृत्यन्ति पुरतः प्रभोः ।सस्मितं प्रेक्ष्य वदनं चक्रुर्भ्रूभङ्गमेव च

gāyanti vividhaṃ gītaṃ nṛtyanti purataḥ prabhoḥ / sasmitaṃ prekṣya vadanaṃ cakrurbhrūbhaṅgameva ca

हिन्दी अर्थ

करनेवालेको तीन राततक गोमूत्रमें पके हुए यवान्नका आहारमात्र ग्रहण करना चाहिए

English

As soon as the lord of the universe with matted hair

अध्याय ८२

श्लोक 79

स देवदानवादीनां देशानभ्येत्य शूलधृक् ।जगाम विष्णोर्भवनं यत्रास्ते मधुसूदनः

sa devadānavādīnāṃ deśānabhyetya śūladhṛk / jagāma viṣṇorbhavanaṃ yatrāste madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि मल तथा मूत्र आदिसे दूषित जलका पान कर ले तो उस पापको शुद्धिके लिये सांतपन नामक व्रत बतलाया गया है। चाण्डालके कूपसे तथा उसके बरतनोंमें यदि ज्ञानपूर्वक ब्राह्मण जल पी ले तो उस पापकी शुद्धिके लिये कृच्छुसांतपन नामक व्रत करना चाहिए। चाण्डालके द्वारा स्पर्श हुआ जल पीनेपर द्विजोत्तम तीन रात्रितक पञ्चगव्य ग्रहण करनेसे शुद्ध होता है। महापातकीका स्पर्श होनेपर बिना स्त्रान किये

English

After entering the greatest abode, lord Kara, Sankara, placed the skull of Brahma in front of the attendants.

अध्याय ८२

श्लोक 80

निरीक्ष्य दिव्यभवनं शङ्करो लोकशङ्करः ।सहैव भूतप्रवरैः प्रवेष्टुमुपचक्रमे

nirīkṣya divyabhavanaṃ śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ / sahaiva bhūtapravaraiḥ praveṣṭumupacakrame

हिन्दी अर्थ

यदि द्विज जान-बूझकर मोहवश भोजन करता है तो उसे तप्तकृच्छू करना चाहिए। प्रमादवश महापातको, चाण्डाल या रजस्वलाका स्पर्शकर भोजन करनेपर तीन रात्रिपर्यन्त उपवाससे शुद्धि होती है॥ ३६--४०॥

English

After placing it (the skull), Mahadeva, the ocean of mercy, handed over the dead body to Visnu with the words "May this come to life."

अध्याय ८२

श्लोक 81

अविज्ञाय परं भावं दिव्यं तत्पारमेश्वरम् ।न्यवारयत् त्रिशूलाङ्कं द्वारपालो महाबलः

avijñāya paraṃ bhāvaṃ divyaṃ tatpārameśvaram / nyavārayat triśūlāṅkaṃ dvārapālo mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धिपूर्वं तु कृच्छेण भगवानाह पदाजः ब्रात्यानां यजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च। अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छर्विशुध्यति

English

"Those who always remember this Kapala dress of mine find their sin here and hereafter perish quickly.

अध्याय ८२

श्लोक 82

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा महाभुजः ।विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोरंशसमुद्भवः

śaṅkhacakragadāpāṇiḥ pītavāsā mahābhujaḥ / viṣvaksena iti khyāto viṣṇoraṃśasamudbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणादिहतानां तु कृत्वा दाहादिकाः क्रियाः । गोमूत्रयावकाहारः प्राजापत्येन शुध्यति

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 83

अथैनं शङ्करगणो युयुधे विष्णुसंभवम् ।भीषणो भैरवादेशात् कालवेग इति श्रुतः

athainaṃ śaṅkaragaṇo yuyudhe viṣṇusaṃbhavam / bhīṣaṇo bhairavādeśāt kālavega iti śrutaḥ

हिन्दी अर्थ

तैलाभ्यक्तोऽथवा कुर्याद् यदि मूत्रपुरीषके । अहोरात्रेण शुध्येत श्मश्रुकर्म च मैथुनम् एकाहेन विवाहाग्निं परिहार्य द्विजोत्तमः। त्रिरात्रेण विशुध्येत त्रिरात्रात् षडहं पुनः

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 84

विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरक्तलोचनः ।रुद्रायाभिमुखं रौद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम्

vijitya taṃ kālavegaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ / rudrāyābhimukhaṃ raudraṃ cikṣepa ca sudarśanam

हिन्दी अर्थ

कृच्छं चान्द्रायणं कुर्यात् तत्पापस्यापनुत्तये

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 85

अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभृत् ।तमापतन्तं सावज्ञमालोकयदमित्रजित्

atha devo mahādevastripurāristriśūlabhṛt / tamāpatantaṃ sāvajñamālokayadamitrajit

हिन्दी अर्थ

चरेत् सांतपनं कृच्छूमित्याह भगवान् प्रभु: पुनश्च जातकर्मादिसंस्कारैः संस्कृता द्विजाः।

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 86

तदन्तरे महद्भूतं युगान्तदहनोपमम् ।शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि

tadantare mahadbhūtaṃ yugāntadahanopamam / śūlenorasi nirbhidya pātayāmāsa taṃ bhuvi

हिन्दी अर्थ

भगवान् ब्रह्माने कहा है कि स्त्नानके योग्य व्यक्ति यदि बिना स्नान किये भोजन करता है तो वह अहोरात्र उपवास करनेसे शुद्ध हो जाता है, किंतु ज्ञानपूर्वक भोजन करनेपर कृच्छूब्रत करनेसे शुद्धि होती है । शुष्क,

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 87

स शूलाभिहतो ऽत्यर्थं त्यक्त्वा स्वं परमं बलम् ।तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्युं व्याधिहता इव

sa śūlābhihato 'tyarthaṃ tyaktvā svaṃ paramaṃ balam / tatyāja jīvitaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vyādhihatā iva

हिन्दी अर्थ

पदार्थोका भक्षण करनेपर एक दिनका उपवास अथवा कृच्छुव्रतका चतुर्थांश व्रत करना चाहिए। अज्ञानमें अभोज्य पदार्थोके भक्षणसे होनेवाले पापकी शुद्धिके लिये संवत्सरके अन्तमें ब्राह्मणको बार-बार कृच्छूत्रत करना चाहिए और जान-बूझकर ऐसा होनेपर इसे विशेषरूपसे करना चाहिए॥ ४१--४३॥

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 88

निहत्य विष्णुपुरुषं सार्धं प्रमथपुङ्गवैः ।विवेश चान्तरगृहं समादाय कलेवरम्

nihatya viṣṇupuruṣaṃ sārdhaṃ pramathapuṅgavaiḥ / viveśa cāntaragṛhaṃ samādāya kalevaram

हिन्दी अर्थ

संस्कारहीन पुरुषोंका यज्ञ कराने और दूसरोंका अन्त्येष्टिकर्म तथा अभिचार-कर्म करनेपर तीन कृच्छत्रत करनेसे शुद्धि होती है। ब्राह्मण आदिके द्वारा मारे गये पुरुषोंका दाहादि कर्म करनेपर गोमूत्रमें पके यवान्नका

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 89

निरीक्ष्य जगतो हेतुमीश्वरं भगवान् हरिः ।शिरो ललाटात् संभिद्य रक्तधारामपातयत्

nirīkṣya jagato hetumīśvaraṃ bhagavān hariḥ / śiro lalāṭāt saṃbhidya raktadhārāmapātayat

हिन्दी अर्थ

आहार करने और प्राजापत्य-व्रत करनेसे शुद्धि होती है। तेल लगाकर और मल-मूत्रका त्याग करने, श्मश्रुकर्म करने (दाढ़ी आदि बनाने) तथा मैथुन करनेपर अहोरात्र उपवास करनेसे शुद्धि होती है ॥ ४४--४६॥ एक दिन विवाहाग्नि (गृह्याग्नि)-का त्याग करने अर्थात् उस अग्निमें हवन न करनेसे द्विजोत्तम तीन दिन (उपवास करने)-से शुद्ध होता है और तीन दिनतक नित्य हवन न करनेपर छः दिनोंके उपवाससे

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 90

गृहाण भगवन् भिक्षां मदीयाममितद्युते ।न विद्यते ऽनाभ्युदिता तव त्रिपुरमर्दन

gṛhāṇa bhagavan bhikṣāṃ madīyāmamitadyute / na vidyate 'nābhyuditā tava tripuramardana

हिन्दी अर्थ

शुद्ध होता है। प्रमादवश दस दिन अथवा बारह दिनतक गृह्याग्रिका त्याग करनेपर उस पापकी शुद्धिके लिये कुच्छ्चान्द्रायणव्रत करना चाहिए

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 91

न संपूर्णं कपालं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।दिव्यं वर्षसहस्रं तु सा च धारा प्रवाहिता

na saṃpūrṇaṃ kapālaṃ tad brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / divyaṃ varṣasahasraṃ tu sā ca dhārā pravāhitā

हिन्दी अर्थ

भगवान् प्रभुने बताया है कि पतित व्यक्तिसे द्रव्य लेनेपर उस द्रव्यका त्याग कर देनेसे शुद्धि होती है, साथ ही कृच्छूसांतपनत्रत करना चाहिए। प्रायोपवेशन- ब्रतसे भ्रष्ट तथा संन्यास-आश्रमसे च्युत व्यक्तिको तीन कृच्छ और तीन चान्द्रायणब्रत करना चाहिए

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 92

अथाब्रवीत् कालरुद्रं हरिर्नारायणः प्रभुः ।संस्तूय वैदिकैर्मन्त्रैर्बहुमानपुरः सरम्

athābravīt kālarudraṃ harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ / saṃstūya vaidikairmantrairbahumānapuraḥ saram

हिन्दी अर्थ

पुनः जातकर्मादि संस्कारोंद्वारा संस्कृत होनेपर धर्मकी वृद्धि चाहनेवाले द्विजोंको भलीभाँति व्रतका पालन

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 93

किमर्थमेतद् वदनं ब्रह्मणो भवता धृतम् ।प्रोवाच वृत्तमखिलं भगवान् परमेश्वरः

kimarthametad vadanaṃ brahmaṇo bhavatā dhṛtam / provāca vṛttamakhilaṃ bhagavān parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

शुध्येयुस्तद् व्रतं सम्यक् चरेयुर्धर्मवर्धना: ॥ ५१॥ करना चाहिए यद्यपि अधिकारीके अभावमें किसीका अन्त्यकर्म करना पुण्यप्रद होता है, पर यदि यही अन्त्यकर्म लोभवश अधिकारीके रहते हुए भी स्वयं किया जाय तो पापका कारण होता है, अतः इसके लिये प्रायश्चित्तका विधान है।

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 94

समाहूय हृषीकेशो ब्रह्महत्यामथाच्युतः ।प्रार्थयामास देवेशो विमुञ्चेति त्रिशूलिनम्

samāhūya hṛṣīkeśo brahmahatyāmathācyutaḥ / prārthayāmāsa deveśo vimuñceti triśūlinam

हिन्दी अर्थ

४२४ + कूर्मपुराण

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 95

न तत्याजाथ सा पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा ।चिरं ध्यात्वा जगद्योनिः शङ्करं प्राह सर्ववित्

na tatyājātha sā pārśvaṃ vyāhṛtāpi murāriṇā / ciraṃ dhyātvā jagadyoniḥ śaṅkaraṃ prāha sarvavit

हिन्दी अर्थ

अनृपासितसंध्यस्तु तदहर्यापको वसेत्। अनश्नन् संयतमना रात्रौ चेद् रात्रिमेव हि वेदोदितानि नित्यानि कर्माणि च विलोप्य तु। स्नातकब्रतलोपं तु कृत्वा चोपवसेद् दिनम्

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 96

व्रजस्व भगवन् दिव्यां पुरीं वाराणसीं शुभाम् ।यत्राखिलजगद्दोषं क्षिप्रं नाशयताश्वरः

vrajasva bhagavan divyāṃ purīṃ vārāṇasīṃ śubhām / yatrākhilajagaddoṣaṃ kṣipraṃ nāśayatāśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

नास्तिक्यं यदि कुर्वीत प्राजापत्यं चरेद् द्विज: । देवद्रोहं गुरुद्रोहं तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 97

ततः शर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च ।जगाम लीलया देवो लोकानां हितकाम्यया

tataḥ śarvāṇi guhyāni tīrthānyāyatanāni ca / jagāma līlayā devo lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं च कामतः। त्रिरात्रेण विशुध्येत् तु नग्नो वा प्रविशेज्जलम् षष्ठान्नकालतामासं संहिताजप एव च। होमाश्च शाकला नित्यमपांक्तातानां विशोधनम्

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 98

संस्तूयमानः प्रमथैर्महायोगैरितस्ततः ।नृत्यमानो महायोगी हस्तन्यस्तकलेवरः

saṃstūyamānaḥ pramathairmahāyogairitastataḥ / nṛtyamāno mahāyogī hastanyastakalevaraḥ

हिन्दी अर्थ

बेदधर्मपुराणानां चण्डालस्य तु भाषणे।

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 99

तमभ्यधावद् भगवान् हरिर्नारायणः स्वयम् ।अथास्थायापरं रूपं नृत्यदर्शनलालसः

tamabhyadhāvad bhagavān harirnārāyaṇaḥ svayam / athāsthāyāparaṃ rūpaṃ nṛtyadarśanalālasaḥ

हिन्दी अर्थ

(प्रातः) संध्या न करनेपर उस दिन वैसे ही बिना भोजन किये संयतमन होकर रहना चाहिए और सायं- संध्या न करनेपर रात्रिमें भोजन नहीं करना चाहिए। (गार्हपत्याग्निमें) समिधा न डालनेपर अर्थात् नित्य- हवन (नित्यकर्म-अग्निहोत्र) न करनेपर उस पापको शुद्धिके लिये स्नान करके पवित्रतापूर्वक समाहित होकर आठ हजार गायत्रीका जप करना चाहिए। गृहस्थाश्रममें रहते हुए भी व्यक्ति यदि प्रमादसे संध्या नहीं करता

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 100

निरीक्षमाणो नोविन्दं वृषेन्द्राङ्कितशासनः ।सस्मितो ऽनन्तयोगात्मा नृत्यति स्म पुनः पुनः

nirīkṣamāṇo novindaṃ vṛṣendrāṅkitaśāsanaḥ / sasmito 'nantayogātmā nṛtyati sma punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

है तो स्नान करके उपवास करनेसे वह शुद्ध हो जाता है और थकानके कारण संध्या न करनेवाला संयम (मन एकाग्रकर पश्चात्तापमात्र) करनेसे शुद्ध हो जाता है। वेदमें बताये गये नित्य-कर्मोंका लोप करने तथा

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 101

अथ सानुचरो रुद्रः सहरिर्धर्मवाहनः ।भेजे महादेवपुरीं वाराणसीमिति श्रुताम्

atha sānucaro rudraḥ saharirdharmavāhanaḥ / bheje mahādevapurīṃ vārāṇasīmiti śrutām

हिन्दी अर्थ

स्रातकके व्रतका लोप करनेपर स्तरातकको एक दिनका उपवास करना चाहिए॥ ५२--५५॥ अग्निका परित्याग करनेवाले द्विजोत्तमको एक वर्षतक कृच्छुत्रत करना चाहिए और संस्कारहीन व्यक्ति चान्द्रायणब्रत करने और गोदान करनेसे शुद्ध हो जाता है। नास्तिकता करनेवाले द्विजको प्राजापत्य-व्रतका पालन करना चाहिए

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 102

प्रविष्टमात्रे देवेशे ब्रह्महत्या कपर्दिनि ।हा हेत्युक्त्वा सनादं सा पातालं प्राप दुः खिता

praviṣṭamātre deveśe brahmahatyā kapardini / hā hetyuktvā sanādaṃ sā pātālaṃ prāpa duḥ khitā

हिन्दी अर्थ

शुद्धि होती है। इच्छापूर्वक ऊँट या गदहेकी सवारी करनेपर तीन रात्रिपर्यन्त उपवास करनेसे शुद्धि होती है। इसी प्रकार नग्न होकर जलमें प्रवेश करनेपर तीन राततक उपवास करना चाहिए॥ ५६--५८ ॥

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 103

प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः ।गणानामग्रतो देवः स्थापयामास शङ्करः

praviśya paramaṃ sthānaṃ kapālaṃ brahmaṇo haraḥ / gaṇānāmagrato devaḥ sthāpayāmāsa śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

पंक्तिसे बहिष्कृत यदि ऐसे लोग हैं, जिनके लिये विशेष प्रायश्चित्तका उपदेश नहीं किया गया है, वे लोग एक मासतक नियमपूर्वक 'षष्ठान्रकालता' (तीन दिन भोजन न कर तीसरे दिन सायं केवल एक बार सात्त्विक (हविष्यान्न) भोजन करें, संहिताजप (वेदसंहिताके

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 104

स्थापयित्वा महादेवो ददौ तच्च कलेवरम् ।उक्त्वा सजीवमस्त्वीशो विष्णवे स घृणानिधिः

sthāpayitvā mahādevo dadau tacca kalevaram / uktvā sajīvamastvīśo viṣṇave sa ghṛṇānidhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रश्न ४, अध्याय ३ के अनुसार) करें तो शुद्ध हो सकते हैं। नीला या लाल वस्त्र धारण करनेपर ब्राह्मण एक अहोरात्र उपवास करनेके अनन्तर स्त्रानकर पञ्चगव्यका पान करनेसे शुद्ध होता है

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 105

ये स्मरन्ति ममाजस्त्रं कापालं वेषमुत्तमम् ।तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्

ye smaranti mamājastraṃ kāpālaṃ veṣamuttamam / teṣāṃ vinaśyati kṣipramihāmutra ca pātakam

हिन्दी अर्थ

चाण्डालको वेद, धर्मशास्त्रों तथा पुराणोंका उपदेश करनेपर चान्द्रायणसे शुद्धि होती है, इसके अतिरिक्त उसकी निष्कृति (निस्तार)-का कोई अन्य उपाय नहीं है चान्द्रायणेन शुद्धि: स्यात् प्राजापत्येन वा पुन:

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 106

आगम्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः ।तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते ब्रह्महत्यया

āgamya tīrthapravare snānaṃ kṛtvā vidhānataḥ / tarpayitvā pitṝn devān mucyate brahmahatyayā

हिन्दी अर्थ

द्रुपदानां शतं वापि ब्रह्मचारी समाहितः! त्रिरात्रोपोषितः सम्यक् पञ्चगव्येन शुध्यति

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 107

अशाश्वतं जगज्ज्ञात्वा ये ऽस्मिन् स्थाने वसन्ति वै ।देहान्ते तत् परं ज्ञानं ददामि परमं पदम्

aśāśvataṃ jagajjñātvā ye 'smin sthāne vasanti vai / dehānte tat paraṃ jñānaṃ dadāmi paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

चण्डालपतितादींस्तु कामाद् यः संस्पृशेद् द्विजः । उच्छिष्टस्तत्र कुवीत प्राजापत्यं विशुद्धये आचमेत् तद्विशुद्धयर्थ प्राह देवः पितामह:

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 108

इतीदमुक्त्वा भगवान् समालिङ्ग्य जनार्दनम् ।सहैव प्रमथेशानैः क्षणादन्तरधीयत

itīdamuktvā bhagavān samāliṅgya janārdanam / sahaiva pramatheśānaiḥ kṣaṇādantaradhīyata

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणस्तु शुना दष्टस्त्र्यहं सायं पयः पिबेत्। नाभेरूर्ध्वं तु दष्टस्य तदेव द्विगुणं भवेत्

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 109

स लब्ध्वा भगवान् कृष्णो विष्वक्सेनं त्रिशूलिनः ।स्वं देशमगत् तूर्णं गृहीत्वां परमं वपुः

sa labdhvā bhagavān kṛṣṇo viṣvaksenaṃ triśūlinaḥ / svaṃ deśamagat tūrṇaṃ gṛhītvāṃ paramaṃ vapuḥ

हिन्दी अर्थ

यथाविधि आचमनकी योग्यता स्रानके बिना नहीं होती है। उद्ठन्धन (फाँसी) आदिद्ठारा मरे व्यक्तिका कदाचित् स्पर्श होनेपर ब्राह्मण चान्द्रायण अथवा प्राजापत्यव्रत करनेसे शुद्ध होता है। प्रमादवश यदि जूठे मुँह बिना आचमन किये द्विज चाण्डाल आदिका स्पर्श करता

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 110

एतद् वः कथितं पुण्यं महापातकनाशनम् ।कपालमोचनं तीर्थं स्थाणोः प्रियकरं शुभम्

etad vaḥ kathitaṃ puṇyaṃ mahāpātakanāśanam / kapālamocanaṃ tīrthaṃ sthāṇoḥ priyakaraṃ śubham

हिन्दी अर्थ

है तो उसे स्नानकर आठ हजार गायत्रीका जप करना चाहिए। ब्रह्मचारीको तो समाहित होकर तीन रात उपवास करके भलीभाति सौ बार द्रुपदा मन्त्रका जप करना चाहिए और फिर पञ्चगव्यप्राशन करनेपर उसकी

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

अध्याय ८२

श्लोक 111

य इमं पठते ऽध्यायं ब्राह्मणानां समीपतः ।वाचिकैर्मानसैः पापैः कायिकैश्च विमुच्यते

ya imaṃ paṭhate 'dhyāyaṃ brāhmaṇānāṃ samīpataḥ / vācikairmānasaiḥ pāpaiḥ kāyikaiśca vimucyate

हिन्दी अर्थ

शुद्धि होती है। जो उच्छिष्टमुख द्विज इच्छापूर्वक चाण्डाल तथा पतित आदिका स्पर्श करता है, उसे शुद्धिके लिये प्राजापत्यव्रत करना चाहिए ॥ ६२--६५॥ उनसे स्पृष्ट व्यक्ति तथा पतितका स्पर्श करनेपर शुद्धिके लिये स्त्रान करना चाहिए। प्रमादवश चाण्डाल, अशौचयुक्त व्यक्ति तथा शव--इनको स्पर्श किये व्यक्तिका स्पर्श होनेपर (खानोपरान्त) आचमन करके एकाग्र होकर (गायत्री-)

English

After coming to the excellent holy centre and performing the ablutions duly, one should propitiate the Pitrs, manes and Devas after which one is liberated from the sin of slaughter of Brahmana.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 82
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.