Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
83
अध्याय 83 / 95

Book 2 - Adhyaya 32

59 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८३

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकत्रिशो ऽध्यायः व्यास उवाच सुरापस्तु सुरां तप्तामग्निवर्णां स्वयं पिबेत् ।तया स काये निर्दग्धे मुच्यते तु द्विजोत्तमः

iti śrīkūrmapārāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ekatriśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca surāpastu surāṃ taptāmagnivarṇāṃ svayaṃ pibet / tayā sa kāye nirdagdhe mucyate tu dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

जप करना चाहिए। द्विजोत्तम यदि जान-बूझकर चाण्डाल आदिद्दारा स्पर्श किये व्यक्तिका स्पर्श करे तो उसे उस पापकी शुद्धिके लिये (स्नान करके) आचमन करना चाहिए-एऐसा पितामहदेवने कहा है

English

Realising that the world is transient, ye all go to the greatest city. At the time of death the perfect knowledge imparted by me yields the highest region."

अध्याय ८३

श्लोक 2

गोमूत्रमग्निवर्णं वा गोशकृद्रसमेव वा ।पयो घृतं जलं वाथ मुच्यते पातकात् ततः

gomūtramagnivarṇaṃ vā gośakṛdrasameva vā / payo ghṛtaṃ jalaṃ vātha mucyate pātakāt tataḥ

हिन्दी अर्थ

भोजन करते समय ब्राह्मणके गुदामार्गसे कदाचित् मलस्राव हो जाय तो शौच करनेके अनन्तर खान करना चाहिए और उपवास करके घृतसे हवन करे। चाण्डाल एवं अन्त्यजके शवका स्पर्श करके शुद्धिके लिये कृच्छ्व्रत करना चाहिए। उबटन आदि लगानेके बाद अस्पृश्य व्यक्तिका स्पर्श होनेपर एक अहोरात्र उपवास करनेसे शुद्धि होती है

English

After saying this and embracing Janardana (Visnu), the lord instantaneously vanished alongwith the leading attendants.

अध्याय ८३

श्लोक 3

जलार्द्रवासाः प्रयतो ध्यात्वा नारायणं हरिम् ।ब्रह्महत्याव्रतं चाथ चरेत् तत्पापशान्तये

jalārdravāsāḥ prayato dhyātvā nārāyaṇaṃ harim / brahmahatyāvrataṃ cātha caret tatpāpaśāntaye

हिन्दी अर्थ

सुराका स्पर्श करके द्विज तीन प्राणायाम करनेसे शुद्ध होता है। प्याज, लहसुनका स्पर्श होनेपर घृतका प्राशन करनेसे शुद्धि होती है । कुत्तेके काटनेपर ब्राह्मणको (कुत्तेके स्पर्शके प्रायश्चित्तके साथ) तीन दिन सायंकाल

English

After regaining his servant Visvaksena from the trident-bearing lord, the lord Krsna silently went back to his land. (?)

अध्याय ८३

श्लोक 4

सुवर्णस्तेयकृद् विप्रो राजानमभिगम्य तु ।स्वकर्म ख्यापयन् ब्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति

suvarṇasteyakṛd vipro rājānamabhigamya tu / svakarma khyāpayan brūyānmāṃ bhavānanuśāstviti

हिन्दी अर्थ

केवल दूध पीना चाहिए। नाभिके ऊपरी भागमें काटनेपर यही क्रिया (प्रायश्चित्त) दो बार करनी चाहिए। इसी प्रकार बाहुमें काटनेपर यही क्रिया तीन बार और मस्तकमें काटनेपर चार बार करनी चाहिए अथवा कुत्तेके काटनेपर द्विजोत्तमको ख्नान करके गायत्रीका जप करना चाहिए॥ ७१--७३ ॥

English

Thus the meritorious story that quells great sins has been recounted to you. The holy centre Kapalamocana is very auspicious and is extremely liked by Sthanu.

अध्याय ८३

श्लोक 5

गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद् हन्यात् ततः स्वयम् ।वधे तु शुद्ध्यते स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव वा

gṛhītvā musalaṃ rājā sakṛd hanyāt tataḥ svayam / vadhe tu śuddhyate steno brāhmaṇastapasaiva vā

हिन्दी अर्थ

अनिर्वर्त्य महायज्ञान् यो भुंक्ते तु द्विजोत्तमः । अनातुरः सति धने कृच्छार्धन स शुध्यति

English

He who reads this chapter in the presence of Brahmanas is released from all sins mental, verbal and physical.

अध्याय ८३

श्लोक 6

स्कन्धेनादाय मुसलं लकुटं वापि खादिरम् ।शक्तिं चोभयतस्तीक्ष्णामायसं दण्डमेव वा

skandhenādāya musalaṃ lakuṭaṃ vāpi khādiram / śaktiṃ cobhayatastīkṣṇāmāyasaṃ daṇḍameva vā

हिन्दी अर्थ

गायत्र्यष्टसहस्त्रै तु त्र्यहं चोपवसेद् व्रती मृषैव यावकान्नेन कुर्याच्चान्द्रायणं व्रतम्

English

Krcchra or Prajdpatya is a general term for several kinds of expiations. It has about 12 varieties. (For details vide Kane—H. D. Vol. IV, p , 132-133).

अध्याय ८३

श्लोक 7

राजा तेन च गन्तव्यो मुक्तकेशेन धावता ।आचक्षाणेन तत्पापमेवङ्कर्मास्मि शाधि माम्

rājā tena ca gantavyo muktakeśena dhāvatā / ācakṣāṇena tatpāpamevaṅkarmāsmi śādhi mām

हिन्दी अर्थ

हुंकारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वंकारं च गरीयसः। स्नात्वानश्नन्नहःशेषं प्रणिपत्य प्रसादयेत्

English

Adultery (esp. with one's preceptor's wife) was another great sin. VV. 12-18 give various expiations of unequal intensity for it.

अध्याय ८३

श्लोक 8

शासनाद् वा विमोक्षाद् वा स्तेनः स्तेयाद् विमुच्यते ।अशासित्वा तु तं राजास्तेनस्याप्नोति किल्बिषम्

śāsanād vā vimokṣād vā stenaḥ steyād vimucyate / aśāsitvā tu taṃ rājāstenasyāpnoti kilbiṣam

हिन्दी अर्थ

ति कूर्मपुराण हम प्रतिदिन विहित पाँच महायज्ञोंको बिना सम्पन्न किये भोजन करता है, वह अर्धकृच्छ्ब्रत करनेसे शुद्ध होता है। जो अग्निहोत्री ब्राह्मण पर्वोमें उपस्थान नहीं करता और जो ऋतुकालमें भार्याके साथ सहवास नहीं करता

English

In this expiation the intake of food—one morsel on the 1st tithi (lunar day) increases every day by one morsel upto 15 morsels on the full-

अध्याय ८३

श्लोक 9

तपसापनुनुत्सुस्तु सुवर्णस्तेयजं मलम् ।चीरवासा द्विजो ऽरण्ये चरेद् ब्रह्महणो व्रतम्

tapasāpanunutsustu suvarṇasteyajaṃ malam / cīravāsā dvijo 'raṇye cared brahmahaṇo vratam

हिन्दी अर्थ

वह भी अर्धकृच्छुव्रत करनेसे शुद्ध होता है

English

A Brahmana stealing gold should approach the king and confess his guilt. He should request, "Your Majesty should chastise me."

अध्याय ८३

श्लोक 10

स्नात्वाश्वमेधावभृथे पूतः स्यादथवा द्विजः ।प्रदद्याद् वाथ विप्रेभ्यः स्वात्मतुल्यं हिरण्यकम्

snātvāśvamedhāvabhṛthe pūtaḥ syādathavā dvijaḥ / pradadyād vātha viprebhyaḥ svātmatulyaṃ hiraṇyakam

हिन्दी अर्थ

कोई आर्त (मल-मूत्रके वेगसे आर्त-त्रस्त) व्यक्ति यदि जलके अभावमें मल-मूत्रका त्याग अकस्मात् कर देता है या जलके मध्यमें रहता हुआ मल-मूत्रके वेगसे आर्त होनेके कारण जलके मध्य ही अकस्मात् मल- मूत्रका त्याग कर देता है तो मल-मूत्रका प्रक्षालनकर ग्राम या नगर आदिके बाहर नदी आदिमें शरीरपर धारित समस्त वस्त्रोंके साथ उसे स्नान करना चाहिए तथा गौका स्पर्श करना चाहिए, तभी शुद्धि होती है।

English

The king should take a threshing rod and should him¬ self strike him with it once. Ordinary thief becomes pure on being killed and a Brahmana by means of penance.

अध्याय ८३

श्लोक 11

चरेद् वा वत्सरं कृच्छ्रं ब्रह्मचर्यपरायणः ।ब्राह्मणः स्वर्णहारी तु तत्पापस्यापनुत्तये

cared vā vatsaraṃ kṛcchraṃ brahmacaryaparāyaṇaḥ / brāhmaṇaḥ svarṇahārī tu tatpāpasyāpanuttaye

हिन्दी अर्थ

जान-बूझकर (सूर्यादयकालतक शयन करनेवाले अथवा आलस्यवश सोये रहनेके कारण सूर्योदयकालीन अनुष्ठानको न करनेवाले) ब्राह्मणको सूर्योदयके समय जलमें प्रविष्ट होकर आठ हजार गायत्रीका जप तथा तीन दिनतक

English

Either by chastisement or through release the thief is liberated of the sin of theft. By not chastising him, the king- incurs the sin of the thief.

अध्याय ८३

श्लोक 12

गुरोर्भार्यां समारुह्य ब्राह्मणः काममोहितः ।अवगूहेत् स्त्रियं तप्तां दीप्तां कार्ष्णायसीं कृताम्

gurorbhāryāṃ samāruhya brāhmaṇaḥ kāmamohitaḥ / avagūhet striyaṃ taptāṃ dīptāṃ kārṣṇāyasīṃ kṛtām

हिन्दी अर्थ

उपवास करना चाहिए इच्छापूर्वक मृत शूद्रके शवका अनुगमन करनेपर द्विजोत्तमको नदीके किनारे आठ हजार गायत्रीका जप करना चाहिए। ब्राह्मणके वध करनेको झूठी शपथ करनेपर ब्राह्मणको यावकान्न (यवके सत्तू या उससे

English

A Brahmana desirous of wiping off the sin incurred from the theft of gold by means of penance should wear bark- garments and perform the expiatory rite of a slayer of a Brahmana.

अध्याय ८३

श्लोक 13

स्वयं वा शिश्नवृषणावुत्कृत्याधाय चाञ्चलौ ।आतिष्ठेद् दक्षिणामाशामानिपातादजिह्मगः

svayaṃ vā śiśnavṛṣaṇāvutkṛtyādhāya cāñcalau / ātiṣṭhed dakṣiṇāmāśāmānipātādajihmagaḥ

हिन्दी अर्थ

बने हुए किसी अन्य पदार्थ)-से चान्द्रायणव्रत करना चाहिए। एक ही पंक्तिमें बैठे हुए ब्राह्मणोंको विषम दान करनेपर कुच्छूत्रत करनेसे शुद्धि होती है। चाण्डालकी छायाका स्पर्श होनेपर स्नान करके घृतका प्राशन करना

English

Or the Brahmana should become purified by taking- bath in the Avabhrtha (concluding ablution) of the horse-sacrifice. Or he should give his own weight in gold to Brahmanas.

अध्याय ८३

श्लोक 14

गुर्वर्थं वा हतः शुद्ध्येच्चरेद् वा ब्रह्महा व्रतम् ।शाखां वा कण्टकोपेतां परिष्वज्याथ वत्सरम् ।अधः शयीत नियतो मुच्यते गुरुतल्पगः

gurvarthaṃ vā hataḥ śuddhyeccared vā brahmahā vratam / śākhāṃ vā kaṇṭakopetāṃ pariṣvajyātha vatsaram / adhaḥ śayīta niyato mucyate gurutalpagaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए ॥ ७८--८० ॥ अशुद्धिकी स्थितिमें अग्नि अथवा चन्द्रमाका दर्शनकर सूर्यका दर्शन करना चाहिए। मनुष्यको हङड्डीका स्पर्श होनेपर खान करनेसे शुद्धि होती है। मिथ्या (असत्

English

The Brahmana who has stolen gold should observe celibacy and perform the Krcchra'- rite for a year, in order to quell that sin.

अध्याय ८३

श्लोक 15

कृच्छ्रं वाब्दं चरेद् विप्रश्चीरवासाः समाहितः ।अश्वमेधावभृथके स्नात्वा वा शुद्ध्यते नरः

kṛcchraṃ vābdaṃ cared vipraścīravāsāḥ samāhitaḥ / aśvamedhāvabhṛthake snātvā vā śuddhyate naraḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षतक भिक्षाव्रत ग्रहण करना चाहिए। कृतन्रको (ब्रह्मचर्य) व्रतका पालन करते हुए पाँच वर्षतक ब्राह्मणके घरमें निवास करना चाहिए ब्राह्मणको ' हुंकार' तथा गुरुजनोंको 'त्वंकार' (तुम) कहनेपर स्नान करके दिनभर भोजन

English

If a Brahmana being infatuated with lust commits adultery with the wife of his preceptor, he should embrace a red hot and fiery image of a woman made of black iron.

अध्याय ८३

श्लोक 16

काले ऽष्टमे वा भुञ्जानो ब्रह्मचारी सदाव्रती ।स्थानासनाभ्यां विहरंस्त्रिरह्नो ऽभ्युपयन्नपः

kāle 'ṣṭame vā bhuñjāno brahmacārī sadāvratī / sthānāsanābhyāṃ viharaṃstrirahno 'bhyupayannapaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं करना चाहिए और उन्हें प्रणामके द्वारा प्रसन्न करना चाहिए॥ ८१--८३॥ एकरात्रं त्रिरात्रं वा तत्पापस्यापनुत्तये

English

Or he should himself cut off his penis and scrotum, hold them in his palms and walk straight towards the southern direction till he falls down dead.

अध्याय ८३

श्लोक 17

अधः शायी त्रिभिर्वर्षैस्तद् व्यपोहति पातकम् ।चान्द्रायणानि वा कुर्यात् पञ्च चत्वारि वा पुनः

adhaḥ śāyī tribhirvarṣaistad vyapohati pātakam / cāndrāyaṇāni vā kuryāt pañca catvāri vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

देवर्षीणामभिमुखं ष्ठीवनाक्रोशने कृते। उल्मुकेन दहेज्निह्वां दातव्यं च हिरण्यकम्

English

Or he should observe four or five Candrayana® vows.

अध्याय ८३

श्लोक 18

पतितैः संप्रयुक्तानामथ वक्ष्यामि निष्कृतिम् ।पतितेन तु संसर्गं यो येन कुरुते द्विजः ।स तत्पापापनोदार्थं तस्यैव व्रतमाचरेत्

patitaiḥ saṃprayuktānāmatha vakṣyāmi niṣkṛtim / patitena tu saṃsargaṃ yo yena kurute dvijaḥ / sa tatpāpāpanodārthaṃ tasyaiva vratamācaret

हिन्दी अर्थ

देवोद्याने तु यः कुर्यान्मूत्रोच्चारं सकृद् द्विजः । छिन्द्याच्छिशनं तु शुद्ध्यर्थं चरेच्यान्द्रायणं तु वा शिश्नस्योत्कर्तनं कृत्वा चान्द्रायणमथाचरेत्

English

If a Brahmana has close intimacy with a fallen fellow, he should perform the expiatory rite enjoined for that person, for the purpose of wiping off that sin.

अध्याय ८३

श्लोक 19

तप्तकृच्छ्रं चरेद् वाथ संवत्सरमतन्द्रितः ।षाण्मासिके तु संसर्गे प्रायश्चित्तार्धमर्हति

taptakṛcchraṃ cared vātha saṃvatsaramatandritaḥ / ṣāṇmāsike tu saṃsarge prāyaścittārdhamarhati

हिन्दी अर्थ

कृत्वा सम्यकू प्रकुवीत प्राजापत्यं द्विजोत्तमः

English

If the close intimacy is of six months duration, he should perform Taptahrcchra rite alertfully for a year, as an expiatory rite.

अध्याय ८३

श्लोक 20

एभिर्व्रतैरपोहन्ति महापातकिनो मलम् ।पुण्यतीर्थाभिगमनात् पृथिव्यां वाथ निष्कृतिः

ebhirvratairapohanti mahāpātakino malam / puṇyatīrthābhigamanāt pṛthivyāṃ vātha niṣkṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

तैस्तु सम्भाषणं कृत्वा स्नात्वा देवान् समर्चयेत्। दृष्टा वीक्षेत भास्वन्तं स्मृत्वा विश्वेश्वरं स्मरेत् न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तु वर्षशतेरपि

English

The great sinners, wipe off their sins and impurities by means of these holy rites. Or the expiation on the Earth (can be achieved) by visiting holy centres.

अध्याय ८३

श्लोक 21

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ।कृत्वा तैश्चापि संसर्गं ब्राह्मणः कामकारतः

brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamaḥ / kṛtvā taiścāpi saṃsargaṃ brāhmaṇaḥ kāmakārataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रपन्नः शरणं देवं तस्मात् पापाद् विमुच्यते

English

Pardka is called Krcchra hy some and is said to remove all sins. It constitutes of not taking food for twelve days and remaining self-controlled and vigilant (Manu XI. 215, A 10).

अध्याय ८३

श्लोक 22

कुर्यादनशनं विप्रः पुण्यतीर्थे समाहितः ।ज्वलन्तं वा विशेदग्निं ध्यात्वा देवं कपर्दिनम्

kuryādanaśanaṃ vipraḥ puṇyatīrthe samāhitaḥ / jvalantaṃ vā viśedagniṃ dhyātvā devaṃ kapardinam

हिन्दी अर्थ

सर्वस्वदानं विधिवत् सर्वपापविशोधनम्। चान्द्रायणं च विधिना कृच्छं चैवातिकृच्छुकम् पुण्यक्षेत्राभिगमनं सर्वपापविनाशनम्! देवताभ्यर्चनं नृणामशेषाधविनाशनम्

English

If one cohabits with one's mother's sister or the wife of the maternal uncle, or the sister of one's father or a niece, one should perform the expiatory rites of Krcchra and Atikrcchra.

अध्याय ८३

श्लोक 23

न ह्यन्या निष्कृतिर्दृष्टा मुनिभिर्धर्मवादिभिः ।तस्मात् पुण्येषु तीर्थेषु दहेद् वापि स्वदेहकम्

na hyanyā niṣkṛtirdṛṣṭā munibhirdharmavādibhiḥ / tasmāt puṇyeṣu tīrtheṣu dahed vāpi svadehakam

हिन्दी अर्थ

तृणद्वारा भी (उनको) ताडना करनेपर, वस्त्रद्वारा कण्ठ बाँधनेपर, विवादमें पराजित करनेपर प्रणामके द्वारा उन्हें प्रसन्न करना चाहिए। ब्राह्मणको धमकानेपर कृच्छुत्रत और पटक देनेपर अतिकृच्छत्रत करना

English

In order to quell that sin, one should observe the Candrayana vow meditating on lord Hari, the source of origin of the universe, the lord devoid of beginning and end.

अध्याय ८३

श्लोक 24

गत्वा दुहितरं विप्रः स्वसारं वा स्नुषामपि ।प्रविशेज्ज्वलनं दीप्तं मतिपूर्वमिति स्थितिः

gatvā duhitaraṃ vipraḥ svasāraṃ vā snuṣāmapi / praviśejjvalanaṃ dīptaṃ matipūrvamiti sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। विप्रका रक्त बहानेपर कुच्छ तथा अतिकृच्छु दोनों ब्रत करना चाहिए गुरुको गाली या शाप देनेपर या उनसे झूठ बोलनेपर उस पापको शुद्धिके लिये (पापके तारतम्यके अनुसार) एक रात या तीन रातका उपवास रखना चाहिए। देवताओं और ऋषियोंको ओर थूकने तथा

English

For the destruction of the sin of cohabiting with one's own brother's wife, one should, with great concentration perform four or five Candrayana rites.

अध्याय ८३

श्लोक 25

मातृष्वसां मातुलानीं तथैव च पितृष्वसाम् ।भागिनेयीं समारुह्य कुर्यात् कृच्छ्रातिकृच्छ्रकौ

mātṛṣvasāṃ mātulānīṃ tathaiva ca pitṛṣvasām / bhāgineyīṃ samāruhya kuryāt kṛcchrātikṛcchrakau

हिन्दी अर्थ

(उनके प्रति) आक्रोश (आक्षेप) प्रकट करनेपर उल्मुक (अंगारवाली लकड़ी)-से जीभका दाह करना चाहिए और स्वर्णका दान करना चाहिए। जो द्विज

English

If one commits adultery with father's niece or mother's niece or the daughter of the maternal uncle one shall perform the Candrayana rite.

अध्याय ८३

श्लोक 26

चान्द्रायणं च कुर्वोत तस्य पापस्य शान्तये ।ध्यायन् देवं जगद्योनिमनादिनिधनं परम्

cāndrāyaṇaṃ ca kurvota tasya pāpasya śāntaye / dhyāyan devaṃ jagadyonimanādinidhanaṃ param

हिन्दी अर्थ

करता है तो शुद्धिके लिये मूत्रेन्द्रियका छेदन कर देना चाहिए अथवा चान्द्रायणव्रत करना चाहिए । जो द्विजोत्तम देवमन्दिरमें मोहवश मूत्रोत्सर्ग करता है, उसे मूत्रेन्द्रियका उच्छेद करके चान्द्रायणव्रत करना चाहिए। देवताओं, ऋषियों तथा देवों (देवतुल्य महापुरुषों-माता, पिता, गुरु आदि)-की निन्दा करनेपर द्विंजोत्तमको भलीभाँति प्राजापत्य-व्रत करना चाहिए। इनके साथ सम्भाषण करनेपर स्नान करके देवताओंकी पूजा करनी चाहिए

English

If one cohabits with the wife of friend or the sister of one's own wife one should observe fast for a day and a night and then perform the Krcchra rite.

अध्याय ८३

श्लोक 27

भ्रातृभार्यां समारुह्य कुर्यात् तत्पापशान्तये ।चान्द्रायणानि चत्वारि पञ्च वा सुसमाहितः

bhrātṛbhāryāṃ samāruhya kuryāt tatpāpaśāntaye / cāndrāyaṇāni catvāri pañca vā susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

और उन्हें देखनेपर सूर्यका दर्शन करना चाहिए तथा विश्वेश्वरका स्मरण करना चाहिए

English

If one cohabits with a cow, one should observe the Candrayana rite. By cohabiting with a prostitute, a Brahmana (incurs sin and), he should perform the Prajapatya vow.

अध्याय ८३

श्लोक 28

पैतृष्वस्त्रेयीं गत्वा तु स्वस्त्रेयां मातुरेव च ।मातुलस्य सुतां वापि गत्वा चान्द्रायणं चरेत्

paitṛṣvastreyīṃ gatvā tu svastreyāṃ mātureva ca / mātulasya sutāṃ vāpi gatvā cāndrāyaṇaṃ caret

हिन्दी अर्थ

जो सभी प्राणियोके अधिपति विश्वेशानकी निन्दा करता है, उसके पापको शुद्धि सौ वर्षोमे भी सम्भव नहीं है, पर (पश्चात्तापपूर्वक) पहले चान्द्रायणब्रत करे, अनन्तर कृच्छू तथा अतिकृच्छूव्रतोंको श्रद्धापूर्वक करके देव (शंकर)-को शरणमें जाय। ऐसा करनेपर देव शंकरकी कृपासे ही पापसे मुक्ति हो जाती है । विधिपूर्वक अपना सर्वस्व दान करनेसे सभी पापोंकी शुद्धि हो जाती है। इसी प्रकार विधिपूर्वक चान्द्रायणव्रत करने,

English

By carnally approaching a fallen woman, one shall become sinful and be purified only by three Krcchra rites. To wipe off the sin of cohabiting with a Pulkasi (Candala woman), one shall observe the vows of Krcchra and Candrayana.

अध्याय ८३

श्लोक 29

सखिभार्यां समारुह्य गत्वा श्यालीं तथैव च ।अहोरात्रोषितो भूत्वा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्

sakhibhāryāṃ samāruhya gatvā śyālīṃ tathaiva ca / ahorātroṣito bhūtvā taptakṛcchraṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

कृच्छ और अतिकृच्छूव्रतोंको करनेसे सभी पाप दूर हो जाते हैं। पुण्य क्षेत्रोंकी यात्रा सभी पापोंको दूर कर देती है। मनुष्योंके लिये देवताओंकी आराधना करना सम्पूर्ण पापोंके नाशका अचूक साधन है

English

By cohabiting with a dancing woman, or an actress, or a washer-woman selling bamboos or working in hides for livelihood, one should perform Candrayana rite.

अध्याय ८३

श्लोक 30

उदक्यागमने विप्रस्त्रिरात्रेण विशुध्यति ।चाण्डालीगमने चैव तप्तकृच्छ्रत्रयं विदुः ।सह सांतपनेनास्य नान्यथा निष्कृतिः स्मृता

udakyāgamane viprastrirātreṇa viśudhyati / cāṇḍālīgamane caiva taptakṛcchratrayaṃ viduḥ / saha sāṃtapanenāsya nānyathā niṣkṛtiḥ smṛtā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते कृष्णाष्टम्यां महादेवं तथा कृष्णचतुर्दशीम्। सम्पूज्य ब्राह्मणमुखे सर्वपापैः प्रमुच्यते

English

If a religious student being deluded by passion indul¬ ges in sexual intercourse with a woman, he should wear the skin of a donkey and beg for alms at seven houses.

अध्याय ८३

श्लोक 31

मातृगोत्रां समासाद्य समानप्रवरां तथा ।चाद्रायणेन शुध्येत प्रयतात्मा समाहितः

mātṛgotrāṃ samāsādya samānapravarāṃ tathā / cādrāyaṇena śudhyeta prayatātmā samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च

English

He should perform ablutions three times a day, pro¬ claiming his sin. He should be released from that sin in the course of a year.

अध्याय ८३

श्लोक 32

ब्राह्मणो ब्राह्मणीं गत्वा गृच्छ्रमेकं समाचरेत् ।कन्यकां दूषयित्वा तु चरेच्चान्द्रायणव्रतम्

brāhmaṇo brāhmaṇīṃ gatvā gṛcchramekaṃ samācaret / kanyakāṃ dūṣayitvā tu careccāndrāyaṇavratam

हिन्दी अर्थ

वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च। प्रत्येकं तिलसंयुक्तान् दद्यात् सप्तोदकाञ्जलीन्। ब्रह्मचर्यमधःशय्यामुपवासं द्विजार्चनम्। व्रतेष्वेतेषु कुर्वीत शान्तः संयतमानसः

English

An Avakirnin (a religious student violating the rules of chastity) should perform the expiatory rite for Brahmana- slaughter for the period of six months. Such a person gets relieved of the sin if he abides by the advice of Brahmanas.

अध्याय ८३

श्लोक 33

अमानुषीषु पुरुष उदक्यायामयोनिषु ।रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत्

amānuṣīṣu puruṣa udakyāyāmayoniṣu / retaḥ siktvā jale caiva kṛcchraṃ sāntapanaṃ caret

हिन्दी अर्थ

अमावस्यायां ब्रह्माणं समुद्दिश्य पितामहम्।

English

One should perform the expiatory rite for the sin of discharging semen virile. He should not beg for alms for seven days nor should he worship the fire.

अध्याय ८३

श्लोक 34

बन्धकीगमने विप्रस्त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति ।गवि भथुनमासेव्य चरेच्चान्द्रायणव्रतम्

bandhakīgamane viprastrirātreṇa viśuddhyati / gavi bhathunamāsevya careccāndrāyaṇavratam

हिन्दी अर्थ

षष्ठ्यामुपोषितो देवं शुक्लपक्षे समाहितः । एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम्। द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य महापापैः प्रमुच्यते

English

He should repeat always (the seven) great Vyahrtis beginning with Oihkara, for the period of a year. He should take food only at night. He should not be pure and should partake of the alms received after begging.

अध्याय ८३

श्लोक 35

अजावी मैथुनं कृत्वा प्राजापत्यं चरेद् द्विजः ।पतितां च स्त्रियं गत्वा त्रिभिः कृच्छ्रै र्विशुद्ध्यति

ajāvī maithunaṃ kṛtvā prājāpatyaṃ cared dvijaḥ / patitāṃ ca striyaṃ gatvā tribhiḥ kṛcchrai rviśuddhyati

हिन्दी अर्थ

तपो जपस्तीर्थसेवा देवब्राह्ाणपूजनम्। ग्रहणादिषु कालेषु महापातकशोधनम्

English

With his anger shed off, he should perform the Japa of Savitri (Gayatri, Mantra) rapidly (?) on the bank of the river or holy places. He is thereby absolved of his sin.

अध्याय ८३

श्लोक 36

पुल्कसीगमने चैव क्रच्छ्रं चान्द्रायणं चरेत् ।नटीं शैलूषकीं चैव रजकीं वेणुजीविनीम् ।गत्वा चान्द्रायणं कुर्यात् तथा चर्मोपजीविनीम्

pulkasīgamane caiva kracchraṃ cāndrāyaṇaṃ caret / naṭīṃ śailūṣakīṃ caiva rajakīṃ veṇujīvinīm / gatvā cāndrāyaṇaṃ kuryāt tathā carmopajīvinīm

हिन्दी अर्थ

यः सर्वपापयुक्तोऽपि पुण्यतीर्थषु मानवः। नियमेन त्यजेत् प्राणान् स मुच्येत् सर्वपातकैः ब्रह्मां वा कृतघ्नं वा महापातकदूषितम् । भर्तारमुद्धरेन्नारी प्रविष्टा सह पावकम्

English

If a Brahmana unintentionally murders a Ksatriya, he should perform the expiatory rite of a Brahmana-slayer for six months or make a gift of five hundred cows.

अध्याय ८३

श्लोक 37

ब्रहामचारी स्त्रियं गच्छेत् कथञ्चित्काममोहितः ।सप्तगारं चरेद् भैक्षं वसित्वा गर्दभाजिनम्

brahāmacārī striyaṃ gacchet kathañcitkāmamohitaḥ / saptagāraṃ cared bhaikṣaṃ vasitvā gardabhājinam

हिन्दी अर्थ

एतदेव परं स्त्रीणां प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः । सर्वपापसमुदभूतौ नात्र कार्या विचारणा

English

Or he should remain in a forest performing medita¬ tion with great concentration and perform Prajapatya, Santapana or Taptakrcchra rite for a year.

अध्याय ८३

श्लोक 38

उपस्पृशेत् त्रिषवणं स्वपापं परिकीर्तयन् ।संवत्सरेण चैकेन तस्मात् पापात् प्रमुच्यते

upaspṛśet triṣavaṇaṃ svapāpaṃ parikīrtayan / saṃvatsareṇa caikena tasmāt pāpāt pramucyate

हिन्दी अर्थ

अमावास्या तिथि आनेपर जो शिवकी भलीभाँति आराधना करता है और ब्राह्मणोंको भोजन कराता है, तथा कृष्णपक्षको ही चतुर्दशीको महादेव शंकरका पूजन कर ब्राह्मणको भोजन करानेसे सभी पापोंसे मुक्ति हो जाती है । त्रयोदशीकी रात्रिके प्रथम याममें उपहारसहित त्रिलोचन ईश शंकरका दर्शन करनेसे मनुष्य सभी

English

Either by mistake or wantonly, if he happens to kill a Vaisya, he should perform the expiatory rite of a Brahmana-slayer and make gifts of a thousand cows and a fourth of it (i.e. two hundred and fifty).

अध्याय ८३

श्लोक 39

ब्रह्महत्याव्रतं वापि षण्मासानाचरेद् यमी ।मुच्यते ह्यवकीर्णो तु ब्राह्मणानुमते स्थितः

brahmahatyāvrataṃ vāpi ṣaṇmāsānācared yamī / mucyate hyavakīrṇo tu brāhmaṇānumate sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

पातकोंसे मुक्त हो जाता है। कृष्णपक्षको चतुर्दशीको पूर्वाहमें समाहित होकर नदीमें सत्रानकर उपवास करके यम, धर्मराज, मृत्यु, अन्तक, वैवस्वत, काल तथा सर्वभूतविनाशक-इनमें प्रत्येकके निमित्त तिलमिश्रित

English

After killing a Sudra by mistake, one should perform expiatory rites for a year. He should perform the rites Krcchra and Atikrcchra or the rite of Candrayana.

अध्याय ८३

श्लोक 40

सप्तरात्रमकृत्वा तु भैक्षचर्याग्निपूजनम् ।रेतसश्च समुत्सर्गे प्रायश्चित्तं समाचरेत्

saptarātramakṛtvā tu bhaikṣacaryāgnipūjanam / retasaśca samutsarge prāyaścittaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

सात जलाञ्जलि प्रदान करनेवाला सभी पातकोंसे मुक्त हो जाता है (प्रायश्चित्तके प्रसंगसे उपदिष्ट) इन सभी व्रतोंमें शान्त और संयतमन होकर ब्रह्मचर्य, भूमिशयन, उपवास तथा ब्राह्मणोंकी पूजा करनी चाहिए। अमावास्याको पितामह ब्रह्माको उद्दिष्ट करके तीन ब्राह्मणोंकी पूजा

English

For wipping off the sin of killing a Ksatriya, a Vaisya or a Sudra, the expiatory rite in order is the gift of a thousand or five hundred or two hundred and fifty cows. Or he shall perform the expiatory rite of a Brahmana-slayer for eight or three years.

अध्याय ८३

श्लोक 41

ओङ्कारपूर्विकाभिस्तु महाव्याहृतिभिः सदा ।संवत्सरं तु भुञ्जानो नक्तं भिक्षाशनः शुचिः

oṅkārapūrvikābhistu mahāvyāhṛtibhiḥ sadā / saṃvatsaraṃ tu bhuñjāno naktaṃ bhikṣāśanaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

करनेसे सभी पातकोंसे मुक्ति हो जाती है। शुक्लपक्षकी

English

After killing a Brahmana woman, aBrahmana should perform the expiatory rite for eight years; after killing a Ksa¬ triya woman, he should perform the expiatory rite for six years; after killing a Vaisya woman, he should perform the expiatory rite for three years.

अध्याय ८३

श्लोक 42

सावित्रीं च जपेच्चैव नित्यं क्रोधविवर्जितः ।नदीतीरेषु तीर्थेषु तस्मात् पापाद् विमुच्यते

sāvitrīṃ ca japeccaiva nityaṃ krodhavivarjitaḥ / nadītīreṣu tīrtheṣu tasmāt pāpād vimucyate

हिन्दी अर्थ

सूर्यदेवकी पूजा करनी चाहिए, इससे सभी पापोंसे मुक्ति हो जाती है। शनिवारको भरणी नक्षत्र और चतुर्थी तिथि होनेपर (ऐसे योगमें) जो मनुष्य यमराजका पूजन करता है, बह सात जन्मोंमें किये गये पापोंसे मुक्त हो जाता है। शुक्लपक्षकी एकादशीको निराहार रहकर द्वादशीको जनार्दनकी पूजा करनेसे महापापोंसे मुक्ति मिल जाती है॥ १०१--१०५॥

English

After killing a Sudra woman, an excellent Brahmana shall become pure within a year. A twice-born should give something as a gift for a twice-born to wipe off the sin of killing Vaisya woman.

अध्याय ८३

श्लोक 43

हत्वा तु क्षत्रियं विप्रः कुर्याद् ब्रह्महणो व्रतम् ।अकामतो वै षण्मासान् दद्यान् पञ्चशतं गवाम्

hatvā tu kṣatriyaṃ vipraḥ kuryād brahmahaṇo vratam / akāmato vai ṣaṇmāsān dadyān pañcaśataṃ gavām

हिन्दी अर्थ

सूर्य तथा चन्द्रग्रहण आदि समयोंमें जप, तप, तीर्थ- सेवा और देवता तथा ब्राह्मणोंका पूजन महापातकोंसे शुद्ध करनेवाला होता है। सभी पापोंसे युक्त होनेपर भी जो मनुष्य नियमपूर्वक पुण्य तीर्थोमें प्राणोंका त्याग करता

English

After the murder of the outcaste also, one should per¬ form the Candrayana rite. God Brahma says that he will regain purity by means of the expiatory rite called Paraka.

अध्याय ८३

श्लोक 44

अब्दं चरेत नियतो वनवासी समाहितः ।प्राजापत्यं सान्तपनं तप्तकृच्छ्रं तु वा स्वयम्

abdaṃ careta niyato vanavāsī samāhitaḥ / prājāpatyaṃ sāntapanaṃ taptakṛcchraṃ tu vā svayam

हिन्दी अर्थ

है, वह समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता है मृत पतिके साथ अग्निमें प्रवेश करनेवाली नारी ब्रह्मघाती, कृतघ्न अथवा महापातकोंसे दूषित भी पतिका उद्धार कर देती है। विद्वानोंने स्त्रीके लिये सभी प्रकारके पापोंका यही (पातित्रतधर्म-पालन ही) श्रेष्ठ प्रायश्चित्त बतलाया

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 45

प्रमाप्याकामतो वैश्यं कुर्यात् संवत्सरद्वयम् ।गोसहस्रं सपादं च दद्याद् ब्रह्महणो व्रतम् ।कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ वा कुर्याच्चान्द्रायणमथावि वा

pramāpyākāmato vaiśyaṃ kuryāt saṃvatsaradvayam / gosahasraṃ sapādaṃ ca dadyād brahmahaṇo vratam / kṛcchrātikṛcchrau vā kuryāccāndrāyaṇamathāvi vā

हिन्दी अर्थ

है। इसमें विचार नहीं करना चाहिए

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 46

संवत्सरं व्रतं कुर्याच्छूद्रं हत्वा प्रमादतः ।गोसहस्रार्धपादं च दद्यात् तत्पापशान्तये

saṃvatsaraṃ vrataṃ kuryācchūdraṃ hatvā pramādataḥ / gosahasrārdhapādaṃ ca dadyāt tatpāpaśāntaye

हिन्दी अर्थ

पतित्रता तु या नारी भर्तृशुश्रूषणोत्सुका। न तस्या विद्यते पापमिह लोके परत्र च पतित्रता धर्मरता रुद्राण्येव न संशय: । नास्याः पराभवं कर्तु शक्कोतीह जन: क्वचित्

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 47

अष्टौ वर्षाणि षट् त्रीणि कुर्याद् ब्रह्महणो व्रतम् ।हत्वा तु क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं चैव यथाक्रमम्

aṣṭau varṣāṇi ṣaṭ trīṇi kuryād brahmahaṇo vratam / hatvā tu kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ caiva yathākramam

हिन्दी अर्थ

यथा रामस्य सुभगा सीता त्रैलोक्यविश्रुता । पत्नी दाशरथेर्देवी विजिग्ये राक्षसेश्वरम्

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 48

निहत्य ब्राह्मणीं विप्रस्त्वष्टवर्षं व्रतं चरेत् ।राजन्यां वर्षषट्कं तु वैश्यां संवत्सरत्रयम् ।वत्सरेण विशुद्ध्येत शूद्रां हत्वा द्विजोत्तमः

nihatya brāhmaṇīṃ viprastvaṣṭavarṣaṃ vrataṃ caret / rājanyāṃ varṣaṣaṭkaṃ tu vaiśyāṃ saṃvatsaratrayam / vatsareṇa viśuddhyeta śūdrāṃ hatvā dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

रामस्य भार्या विमलां रावणो राक्षसेश्वरः । सीतां विशालनयनां चकमे कालचोदितः समाहर्तु मतिं चक्रे तापसः किल कामिनीम्

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 49

वैश्यां हत्वा प्रमादेन किञ्चिद् दद्याद् द्विजातये ।अन्त्यजानां वधे चैव कुर्याच्चान्द्रायणं व्रतम् ।पराकेणाथवा शुद्धिरित्याह भगवानजः

vaiśyāṃ hatvā pramādena kiñcid dadyād dvijātaye / antyajānāṃ vadhe caiva kuryāccāndrāyaṇaṃ vratam / parākeṇāthavā śuddhirityāha bhagavānajaḥ

हिन्दी अर्थ

जगाम शरणं वह्विमावसथ्यं शुिस्मिता

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 50

मण्डूकं नकुलं काकं दन्दशूकं च मूषिकम् ।श्वानं हत्वा द्विजः कुर्यात् षोडशांशं व्रतं ततः

maṇḍūkaṃ nakulaṃ kākaṃ dandaśūkaṃ ca mūṣikam / śvānaṃ hatvā dvijaḥ kuryāt ṣoḍaśāṃśaṃ vrataṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

दाहकं सर्वभूतानामीशानं कालरूपिणम् नमस्ये पावकं देवं साक्षिणं विश्वतोमुखम्। आत्मानं दीप्तवपुषं सर्वभूतहृदि स्थितम्

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 51

पयः पिबेत् त्रिरात्रं तु श्वानं हत्वा सुयन्त्रितः ।मार्जारं वाथ नकुलं योजनं वाध्वनो व्रजेत् ।कृच्छ्रं द्वादशरात्रं तु कुर्यादश्ववधे द्विजः

payaḥ pibet trirātraṃ tu śvānaṃ hatvā suyantritaḥ / mārjāraṃ vātha nakulaṃ yojanaṃ vādhvano vrajet / kṛcchraṃ dvādaśarātraṃ tu kuryādaśvavadhe dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रपद्ये शरणं वहं ब्रह्मण्यं ब्रह्मरूपिणम्। भूतेशं कृत्तिवसनं शरण्यं परमं पदम्

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 52

अभ्रीं कार्ष्णायसीं दद्यात् सर्पं हत्वा द्विजोत्तमः ।पलालभारं षण्डं च सैसकं चैकमाषकम्

abhrīṃ kārṣṇāyasīṃ dadyāt sarpaṃ hatvā dvijottamaḥ / palālabhāraṃ ṣaṇḍaṃ ca saisakaṃ caikamāṣakam

हिन्दी अर्थ

महायोगेश्वरं वह्विमादित्यं परमेष्ठिनम् १२०॥ कालाग्निं योगिनामीशं भोगमोक्षफलप्रदम्

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 53

धृतकुम्भं वराहं च तिलद्रोणं च तित्तिरिम् ।शुकं द्विहायनं वत्सं क्रौञ्चं हत्वा त्रिहायनम्

dhṛtakumbhaṃ varāhaṃ ca tiladroṇaṃ ca tittirim / śukaṃ dvihāyanaṃ vatsaṃ krauñcaṃ hatvā trihāyanam

हिन्दी अर्थ

जो नारी पतिव्रता है और पतिकी सेवा-शुश्रुषामें अनुरक्त है, उसके लिये न तो इस लोकमें कोई पाप है और न परलोकमें

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 54

हत्वा हंसं बलाकां च बकं बर्हिणमेव च ।वानरं श्येनभासौ च स्पर्शयेद् ब्राह्मणाय गाम्

hatvā haṃsaṃ balākāṃ ca bakaṃ barhiṇameva ca / vānaraṃ śyenabhāsau ca sparśayed brāhmaṇāya gām

हिन्दी अर्थ

(पातिव्रत) धर्मपरायण पतिव्रता (स्त्री) रुद्राणी ही होती है, इसमें संदेह नहीं। इस संसारमें कोई भी मनुष्य इसे कभी भी पराजित करनेमें समर्थ नहीं है। उदाहरणके लिये दशरथके पुत्र रामको तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध सुन्दर पत्नी देवी सीताने राक्षसेश्वर (रावण)-को पराजित कर दिया था। कालसे प्रेरित राक्षसराज रावणने रामकी सुन्दर तथा विशाल नेत्रोंवाली भार्या सीताको प्राप्त करनेकी इच्छा को। उसने मायासे तपस्वीका वेष धारणकर

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 55

क्रव्यादांस्तु मृगान् हत्वा धेनुं दद्यात् पयस्विनीम् ।अक्रव्यादान् वत्सतरीमुष्ट्रं हत्वा तु कृष्णलम्

kravyādāṃstu mṛgān hatvā dhenuṃ dadyāt payasvinīm / akravyādān vatsatarīmuṣṭraṃ hatvā tu kṛṣṇalam

हिन्दी अर्थ

जनशून्य वनमें विचरण (निवास) करती हुई कामिनी (सीता)-का अपहरण करनेका विचार किया। तब पतिव्रता भगवती सीताने रावणके दुष्ट भावको समझकर अपने पति दशरथ-पुत्र रामका स्मरण किया और पवित्र

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 56

किञ्चिदेव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे ।अनस्थ्नां चैव हिंसायां प्राणायामेन शुध्यति

kiñcideva tu viprāya dadyādasthimatāṃ vadhe / anasthnāṃ caiva hiṃsāyāṃ prāṇāyāmena śudhyati

हिन्दी अर्थ

मुसकानवाली उन सीतादेवीने आवसथ्य अग्निकी शरण ग्रहण को रामकी पत्नी (सीतादेवी) हाथ जोड़कर साक्षात् पतिके समान सभी दोषोंको नष्ट करनेवाले महायोगरूप अच्युत (अग्नि)-की शरणमें गयीं (और उनकी स्तुति करने लगीं-) महायोगस्वरूप, परम गहन (रहस्यस्वरूप),

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 57

फलदानां तु वृक्षाणां छेदने जप्यमृक्शतम् ।गुल्मवल्लीलतानां तु पुष्पितानां च वीरुधाम्

phaladānāṃ tu vṛkṣāṇāṃ chedane japyamṛkśatam / gulmavallīlatānāṃ tu puṣpitānāṃ ca vīrudhām

हिन्दी अर्थ

कृतान्त, दहन करनेवाले, सभी प्राणियोंके नियामक कालरूपी अग्निको मैं नमस्कार करती हूँ। मैं सभी ओर मुखवाले, सभी प्राणियोंके हृदयमें स्थित, दीप्त शरीरवाले, आत्मरूप तथा साक्षीदेव पावक (अग्रि)-को

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 58

अन्येषां चैव वृक्षाणां सरसानां च सर्वशः ।फलपुष्पोद्भवानां च घृतप्राशो विशोधनम्

anyeṣāṃ caiva vṛkṣāṇāṃ sarasānāṃ ca sarvaśaḥ / phalapuṣpodbhavānāṃ ca ghṛtaprāśo viśodhanam

हिन्दी अर्थ

नमस्कार करती हूँ। मैं ब्राह्मणोंके उपकारक, ब्रह्मरूपी, कृत्तिवासा, शरणागतवत्सल, परमपदरूप भूतेश वहिकी शरण ग्रहण करती हूँ। मैं जगन्पूर्ति, सभी तेजोंके उद्धव-स्थान, महायोगेश्वर, परमेष्ठी, आदित्य और ओंकाररूप वहिदेवकी शरण ग्रहण करती हूँ

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

अध्याय ८३

श्लोक 59

हस्तिनां च वधे दृष्टं तप्तकृच्छ्रं विशोधनम् ।चान्द्रायणं पराकं वा गां हत्वा तु प्रमादतः ।मतिपूर्वं वधे चास्याः प्रायश्चित्तं न विद्यते

hastināṃ ca vadhe dṛṣṭaṃ taptakṛcchraṃ viśodhanam / cāndrāyaṇaṃ parākaṃ vā gāṃ hatvā tu pramādataḥ / matipūrvaṃ vadhe cāsyāḥ prāyaścittaṃ na vidyate

हिन्दी अर्थ

मैं महाग्रास, त्रिशूली, भोग एवं मोक्षरूप फलोंके प्रदाता, योगियोंके ईश और रुद्रस्वरूप कालाग्रिकी शरण ग्रहण करती हूँ। मैं भूर्भुवः तथा स्व:स्वरूप, हिरण्मयगृहमें सुगुप्त, विरूपाक्ष तथा अमित तेजस्वी आप महानूकी

English

After killing a frog, a mungoose, a crow, a cat, a mule or a mouse or a dog, a Brahmana should perform a sixteenth of the Mahavrata (great vow).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 83
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.