Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
84
अध्याय 84 / 95

Book 2 - Adhyaya 33

153 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ153 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८४

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वात्रिशो ऽध्यायः व्यास उवाच मनुष्याणां तु हरणं कृत्वा स्त्रीणां गृहस्य च ।वापीकूपजलानां च शुध्येच्चान्द्रायणेन तु

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge dvātriśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca manuṣyāṇāṃ tu haraṇaṃ kṛtvā strīṇāṃ gṛhasya ca / vāpīkūpajalānāṃ ca śudhyeccāndrāyaṇena tu

हिन्दी अर्थ

शरण ग्रहण करती हूँ ५“कृत्ति' मृग आदिके चर्मको कहते हैं। अग्नि रुद्रके अंश हैं और रुद्र कृत्तिवासा हैं, इसलिये अग्निको भी कृत्तिवासा कहते हैं।

English

After killing a dog, one should alertfully drink milk (or water) for three days (?). After killing a cat or a mungoose, one should walk a distance of a Yojana ( = 12 km).

अध्याय ८४

श्लोक 2

द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः ।चरेत् सांतपनं कृच्छ्रं तन्निर्यात्यात्मशुद्धये

dravyāṇāmalpasārāṇāṃ steyaṃ kṛtvānyaveśmataḥ / caret sāṃtapanaṃ kṛcchraṃ tanniryātyātmaśuddhaye

हिन्दी अर्थ

हव्यकव्यवह देवं प्रपद्ये वह्विमीश्वरम्

English

On killing a horse, a Brahmana should perform the expiation called Krcchra for twelve nights. On killing a serpent, the excellent Brahmana should make a gift of an image made of iron.

अध्याय ८४

श्लोक 3

धान्यान्नधनचौर्यं तु कृत्वा कामाद् द्विजोत्तमः ।स्वजातीयगृहादेव कृच्छ्रार्धेन विशुद्ध्यति

dhānyānnadhanacauryaṃ tu kṛtvā kāmād dvijottamaḥ / svajātīyagṛhādeva kṛcchrārdhena viśuddhyati

हिन्दी अर्थ

इति वह्यष्टक॑ जप्त्वा रामपत्नी यशस्विनी । ध्यायन्ती मनसा तस्थौ राममुन्मीलितेक्षणा अथावसधथ्याद् भगवान् हव्यवाहो महेश्वरः । आविरासीत् सुदीप्तात्मा तेजसा प्रवहन्निव

English

On killing a eunuch one should make a gift of a palala (weight) of straw and a Masa weight of lead. On kill¬ ing a boar, one should gift away a jar or ghee and on killing a Tittira bird, one should make a gift of a Drona measure of gingelly seeds.

अध्याय ८४

श्लोक 4

भक्षभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च ।पुष्पमूलफलानां च पञ्चगव्यं विशोधनम्

bhakṣabhojyāpaharaṇe yānaśayyāsanasya ca / puṣpamūlaphalānāṃ ca pañcagavyaṃ viśodhanam

हिन्दी अर्थ

सीतामादाय धर्मिष्ठां पावकोऽन्तरधीयत

English

(Defective) On killing non-meat-eating (herbivorous) animals, one should gift away a heifer. On killing a camel one should gift away gold weighing a Gunja seed (?). On killing animals with bones (? backbones), some gift must he made over to a Brahmana.

अध्याय ८४

श्लोक 5

तृणकाष्ठद्रुमाणां च शुष्कान्नस्य गुडस्य च ।चैलचर्मामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम्

tṛṇakāṣṭhadrumāṇāṃ ca śuṣkānnasya guḍasya ca / cailacarmāmiṣāṇāṃ ca trirātraṃ syādabhojanam

हिन्दी अर्थ

तां दृष्टा तादूशीं सीतां रावणो राक्षसेश्वरः । समादाय ययौ लङ्कां सागरान्तरसंस्थिताम् समादायाभवत् सीतां शङ्काकुलितमानसः

English

On causing violent injury to the boneless animals, one becomes pure by performing "Pranayama; for wiping off the sin of cutting fruit-bearing trees, one should perform the Japa of hundred Rks.

अध्याय ८४

श्लोक 6

मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च ।अयः कांस्योपलानां च द्वादशाहं कणाशनम्

maṇimuktāpravālānāṃ tāmrasya rajatasya ca / ayaḥ kāṃsyopalānāṃ ca dvādaśāhaṃ kaṇāśanam

हिन्दी अर्थ

दग्ध्वा मायामयीं सीतां भगवानुग्रदीधितिः । रामायादर्शयत् सीतां पावकोऽभूत् सुरप्रियः

English

Drinking of ghee is the expiatory rite for the sins of cutting hedges, creepers and turning plants, flower-laden plants and trees, of killing birds of all types and the living beings born of sweat and destroying the outcome of fruits and flowers.

अध्याय ८४

श्लोक 7

कार्पासकीटजोर्णानां द्विशफैकशफस्य च ।पक्षिगन्धौषधीनां च रज्वाश्चैव त्र्यहं पयः

kārpāsakīṭajorṇānāṃ dviśaphaikaśaphasya ca / pakṣigandhauṣadhīnāṃ ca rajvāścaiva tryahaṃ payaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रगृह्य भर्तुश्चरणौ कराभ्यां सा सुमध्यमा। चकार प्रणतिं भूमौ रामाय जनकात्मजा ननाम वह्निं शिरसा तोषयामास राघवः

English

VV. 111-140 tell us a different story of the abduction of Sita than the one given by Valmiki. According to KP. real Sita was protected by Agni (the fire-god) the Avasathya (Household sacrificial) Fire and it was the illusory Sita) created by Agni that was abducted by Ravana. The Chaya- sita entered the fire for 'purification' and real Sita came out of the Fire-god and was accepted by Rama.

अध्याय ८४

श्लोक 8

नरमांसाशनं कृत्वा चान्द्रायणमथाचरेत् ।काकं चैव तथा श्वानं जग्ध्वा हस्तिनमेव च ।वराहं कुक्कुटं चाथ तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति

naramāṃsāśanaṃ kṛtvā cāndrāyaṇamathācaret / kākaṃ caiva tathā śvānaṃ jagdhvā hastinameva ca / varāhaṃ kukkuṭaṃ cātha taptakṛcchreṇa śudhyati

हिन्दी अर्थ

उवाच वह्वे्भगवान् किमेषा वरवर्णिनी। दग्धा भगवता पूर्व दृष्टा मत्पाश्वमागता

English

is a liquid preparation of five products of the cow, viz. cow's urine, dung, milk, curds and ghee. It is to be taken at the end of each Prdyascitta. It removes all petty sins (For details vide H. D. Vol. II.. p -774).

अध्याय ८४

श्लोक 9

क्रव्यादानां च मांसानि पुरीषं मूत्रमेव च ।गोगोमायुकपीनां च तदेव व्रतमाचरेत् ।उपोष्य द्वादशाहं तु कूष्माण्डैर्जुहुयाद् घृतम्

kravyādānāṃ ca māṃsāni purīṣaṃ mūtrameva ca / gogomāyukapīnāṃ ca tadeva vratamācaret / upoṣya dvādaśāhaṃ tu kūṣmāṇḍairjuhuyād ghṛtam

हिन्दी अर्थ

तमाह देवो लोकानां दाहको हव्यवाहनः । यथावृत्तं दाशरथिं भूतानामेव संनिधौ सभी प्राणियोंमें अवस्थित वैश्वानरकी में शरण ग्रहण करती हूँ। मैं हव्य तथा कव्यको वहन करनेवाले ईश्वर वहिदेवकी शरणमें हूँ। मैं उस पर-तत्त्व, वरणीय, साक्षात् सविता और तेजोरूप परम ज्योति अग्निकी शरण ग्रहण

English

After committing the theft of grains, cooked food and cash intentionally from the houses of his fellow-caste men, an excellent Brahmana shall become purified by Krcchrardha (half a Krcchra) vow.

अध्याय ८४

श्लोक 10

नकुलोलूकमार्जारं जग्ध्वा सांतपनं चरेत् ।श्वापदोष्ट्रखराञ्जग्ध्वा तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति ।व्रतवच्चैव संस्कारं पूर्वेण विधिनैव तु

nakulolūkamārjāraṃ jagdhvā sāṃtapanaṃ caret / śvāpadoṣṭrakharāñjagdhvā taptakṛcchreṇa śuddhyati / vratavaccaiva saṃskāraṃ pūrveṇa vidhinaiva tu

हिन्दी अर्थ

करती हूँ। हव्यवाहन ! आप मेरी रक्षा करें

English

Drinking the Pancagavya is the expiation for the theft of food-stuffs and edibles, of vehicles, beds and seats, of flowers, roots and fruits.

अध्याय ८४

श्लोक 11

बकं चैव बलाकं च हंसं कारण्डवं तथा ।चक्रवाकं प्लवं जग्घ्वा द्वादशाहमभोजनम्

bakaṃ caiva balākaṃ ca haṃsaṃ kāraṇḍavaṃ tathā / cakravākaṃ plavaṃ jagghvā dvādaśāhamabhojanam

हिन्दी अर्थ

इस वह्यष्टकका जप करके यशस्विनी उन्मीलित नेत्रोंवाली रामकी पत्नी सीता मनसे रामका ध्यान करती हुई स्थित हो गयीं स्तुति करनेके अनन्तर उस आवसथ्य आग्निसे

English

The expiation for the theft of grass, fuel and timber, of raw rice and jaggery, of robes, hides and meat, is fasting for three nights.

अध्याय ८४

श्लोक 12

कपोतं टिट्टिभं चैव शुकं सारसमेव च ।उलूकं जालपादं च जग्ध्वाप्येतद् व्रतं चरेत्

kapotaṃ ṭiṭṭibhaṃ caiva śukaṃ sārasameva ca / ulūkaṃ jālapādaṃ ca jagdhvāpyetad vrataṃ caret

हिन्दी अर्थ

क्रुद्ध होनेके कारण) तेजसे जलते हुएके समान भगवान् महेश्वर हव्यवाह प्रकट हो गये। रावणके वधकी इच्छासे मायामयी सीताको उत्पन्नकर वे पावक (अग्निदेव) धर्ममयी सीताको लेकर अन्तर्हित हो गये। धर्ममयी

English

The expiation for the theft of jewels, pearls and coral, of copper and silver and of magnetic stones is eating of food- particles for twelve days.

अध्याय ८४

श्लोक 13

शिशुमारं तथा चाषं मत्स्यमांसं तथैव च ।जग्ध्वा चैव कटाहारमेतदेव चरेद् व्रतम्

śiśumāraṃ tathā cāṣaṃ matsyamāṃsaṃ tathaiva ca / jagdhvā caiva kaṭāhārametadeva cared vratam

हिन्दी अर्थ

सीता-जैसी ही उस मायामयी सीताको देखकर राक्षसराज रावण उसे ही लेकर सागरके मध्यमें स्थित लंकाको चला गया। रावणका वध करके (भगवती) सीताको प्राप्तकर लक्ष्मणसहित रामका मन शांकायुक्त हो गया। जनसामान्यको विश्वास दिलानेके लिये वह मायासे निर्मित सीता उद्दस आग्निमें प्रविष्ट हो गयीं और अग्निने उन्हें अपनेमें मिला लिया

English

As an expiation for the sinful act of stealing cotton, eleven-hoofed or single-hoofed animals, of flowers, scents and medicines, one should drink water (or milk) for three days.

अध्याय ८४

श्लोक 14

कोकिलं चैव मत्स्यांश्च मण्डुकं भुजगं तथा ।गोमूत्रयावकाहारो मासेनैकेन शुद्ध्यति

kokilaṃ caiva matsyāṃśca maṇḍukaṃ bhujagaṃ tathā / gomūtrayāvakāhāro māsenaikena śuddhyati

हिन्दी अर्थ

मायामयी सीताको अपनेमें लीन कर लेनेके पश्चात् उग्र किरणोंवाले भगवान् पावक (अग्नि)-ने रामको (वास्तविक) सीताका दर्शन कराया। इससे “पावक' देवताओंके प्रिय बन गये। सुन्दर मध्य-

English

After eating a beast of prey, camel or a mule (or donkey), one is purified by means of Taptakrcchra vow. He shall perform all rites in accordance with the procedure mentioned before.

अध्याय ८४

श्लोक 15

जलेचरांश्च जलजान् प्रत्तुदान्नखविष्किरान् ।रक्तपादांस्तथा जग्ध्वा सप्ताहं चैतदाचरेत्

jalecarāṃśca jalajān prattudānnakhaviṣkirān / raktapādāṃstathā jagdhvā saptāhaṃ caitadācaret

हिन्दी अर्थ

भागवाली उन जनकको पुत्रीने अपने दोनों हाथोंसे अपने स्वामी रामके दोनों चरणोंको पकड़कर भूमिपर प्रणाम किया (सीताको) देखकर आश्चर्यचकित नेत्रोंवाले रघुवंशी रामने प्रसत्नमन हो सिरसे प्रणामकर अग्निको संतुष्ट किया। भगवान् (राम)-ने वहिसे कहा-मेरे समीपमें आयी यह दिव्यगुणोंबाली सीता किस प्रकार पहले

English

After eating the flesh of a crane, a stork, a swan, the Karandava duck and the Cakravaka (ruddy goose) bird, one should not take food for twelve days.

अध्याय ८४

श्लोक 16

शुनो मांसं शुष्कमांसमात्मार्थं च तथा कृतम् ।भुक्त्वा मासं चरेदेतत् तत्पापस्यापनुत्तये

śuno māṃsaṃ śuṣkamāṃsamātmārthaṃ ca tathā kṛtam / bhuktvā māsaṃ caredetat tatpāpasyāpanuttaye

हिन्दी अर्थ

आपद्ठारा अपनेमें लीन की जाती हुई देखी गयी। लोकोंको अपनेमें पचा लेनेबाले तथा हव्यको वहन करनेवाले अग्निने उन दशरथपुत्र रामसे सभी लोगोंकी संनिधिमें ही वह सब बताया जो पूर्वमें

English

After eating the dove, the Tittibha, the parrot, the drake, the owl and the web-foot, one should perform the same expiatory rite.

अध्याय ८४

श्लोक 17

वार्ताकं भुस्तृणं शिग्रुं खुखुण्डं करकं तथा ।प्राजापत्यं चरेज्जग्ध्वा शङ्खं कुम्भीकमेव च

vārtākaṃ bhustṛṇaṃ śigruṃ khukhuṇḍaṃ karakaṃ tathā / prājāpatyaṃ carejjagdhvā śaṅkhaṃ kumbhīkameva ca

हिन्दी अर्थ

आराध्य लब्धा तपसा देव्याश्चात्यन्तवल्लभा भवानीपार्श्वमानीता मया रावणकामिता

English

After eating the Gangetic porpoise, the blue jay, the flesh of fish and Katahara (i.e. a jackal or a crow that is feasting on dead bodies), one shall perform this expiatory rite alone.

अध्याय ८४

श्लोक 18

पलाण्डुं लशुनं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।नालिकां तण्डुलीयं च प्राजापत्येन शुद्ध्यति

palāṇḍuṃ laśunaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret / nālikāṃ taṇḍulīyaṃ ca prājāpatyena śuddhyati

हिन्दी अर्थ

या नीता राक्षसेशेन सीता भगवताहता। मया मायामयी सृष्टा रावणस्य वधाय सा

English

After eating the cuckoo, the fish (animals and birds), the frog and the serpent, one shall become pure within a month, if one takes in barley boiled in cow's urine as food.

अध्याय ८४

श्लोक 19

अश्मान्तकं तथा पोतं तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति ।प्राजापत्येन शुद्धिः स्यात् कक्कुभाण्डस्य भक्षणे

aśmāntakaṃ tathā potaṃ taptakṛcchreṇa śuddhyati / prājāpatyena śuddhiḥ syāt kakkubhāṇḍasya bhakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

तदर्थ भवता दुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः। मयोपसंहता चैव हतो लोकविनाशनः गृहाण विमलामेनां जानकीं वचनान्मम। पश्य नारायणं देवं स्वात्मानं प्रभवाव्ययम्

English

On eating acquatic beings, animals born in water, gallinaceous birds (such as domestic owl, porridge etc.) red¬ footed parrots, one should observe this vow for seven days.

अध्याय ८४

श्लोक 20

अलाबुं किंशुकं चैव भुक्त्वा चैतद् व्रतं चरेत् ।उदुम्बरं च कामेन तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति

alābuṃ kiṃśukaṃ caiva bhuktvā caitad vrataṃ caret / udumbaraṃ ca kāmena taptakṛcchreṇa śuddhyati

हिन्दी अर्थ

अशेषपापयुक्तस्तु पुरुषोऽपि सुसंयतः । स्वदेहं पुण्यतीर्थषु त्यक्त्वा मुच्येत किल्बिषात्

English

On eating dog's flesh and dried meat and on even getting them made ready for oneself, one should perform this expiatory rite for a month, in order to quell that sin.

अध्याय ८४

श्लोक 21

वृथा कृसरसंयावं पायसापूपसंकुलम् ।भुक्त्वा चैवं विधं त्वन्नं त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति

vṛthā kṛsarasaṃyāvaṃ pāyasāpūpasaṃkulam / bhuktvā caivaṃ vidhaṃ tvannaṃ trirātreṇa viśuddhyati

हिन्दी अर्थ

इत्येष मानवो धर्मो युष्माकं कथितो मया। महेशाराधनार्थाय ज्ञानयोगं च शाश्वतम् स पश्यति महादेवं नान्यः कल्पशतैरपि

English

On eating brinjals, earth-grass, horse-radish, a tree called Kutaka, Gataka (a sparrow), the Khadga (rhinoceros) and Kumbhira (a plant Rottleria tinctoria), one shall perform the expiatory vow called Prajapatya.

अध्याय ८४

श्लोक 22

पीत्वा क्षीराण्यपेयानि ब्रह्मचारी समाहितः ।गोमूत्रयावकाहारो मासेनैकेन शुद्ध्यति

pītvā kṣīrāṇyapeyāni brahmacārī samāhitaḥ / gomūtrayāvakāhāro māsenaikena śuddhyati

हिन्दी अर्थ

स्थापयेद् यः परं धर्म ज्ञानं तत्पारमेश्वरम्। न तस्मादधिको लोके स योगी परमो मतः

English

On eating garlic and onion, one should observe the Candrayanavow, (on eating) Nalika (lotus-stalk) andTandulia, one becomes pure by means of the Prajapatya rite.

अध्याय ८४

श्लोक 23

अनिर्दशाहं गोक्षीरं माहिषं चाजमेव च ।संधिन्याश्च विवत्सायाः पिबन् क्षीरमिदं चरेत्

anirdaśāhaṃ gokṣīraṃ māhiṣaṃ cājameva ca / saṃdhinyāśca vivatsāyāḥ piban kṣīramidaṃ caret

हिन्दी अर्थ

स योगयुक्तोऽपि मुनिर्नात्यर्थं भगवत्प्रियः तस्मात् सहैव दातव्यं ब्राह्मणेषु विशेषतः । धर्मयुक्तेषु शान्तेषु श्रद्धया चान्वितेषु वै

English

On eating the Asmantaka plant and the young shoot of any plant, one becomes pure by means of Taptakrcchra rite. On eating safflower, one shall become pure by means of the expiatory rite of Prajapatya.

अध्याय ८४

श्लोक 24

एतेषां च विकाराणि पीत्वा मोहेन मानवः ।गोमूत्रयावकाहारः सप्तरात्रेण शुद्ध्यति

eteṣāṃ ca vikārāṇi pītvā mohena mānavaḥ / gomūtrayāvakāhāraḥ saptarātreṇa śuddhyati

हिन्दी अर्थ

मिथिलानरेश जनकने तपद्दारा रुद्रप्रिया पार्वतीकी आराधनाकर देवीकी अत्यन्त प्रिय जिन सीताको पुत्रीरूपमें प्रात किया था, उन पतिसेवापरायणा, सुन्दर शीलवाली पतिव्रताको रावण चाह रहा है, जब मैंने

English

If he takes that food wantonly and deliberately, he should perform the Krcchra rite for a year and he has to undergo consecration rites once again. (Defective) After taking in an intoxicating drink other than wine, he should perform the Candrayana expiation.

अध्याय ८४

श्लोक 25

भुक्त्वा चैव नवश्राद्धे मृतके सूतके तथा ।चान्द्रायणेन शुद्ध्येत ब्राह्मणस्तु समाहितः

bhuktvā caiva navaśrāddhe mṛtake sūtake tathā / cāndrāyaṇena śuddhyeta brāhmaṇastu samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

यह जाना तब उन्हें (भगवती सीताको) मैं पार्वतीके जिन सीताको आपने प्राप्त किया उन्हें मैंने रावणके वधके लिये मायासे निर्मित किया था, उन्हींके लिये आपने लोकोंका विनाश करनेवाले दुष्ट राक्षसराज रावणको मारा तथा मैंने उन्हीं मायामयी सीताको उपसंहृत

English

On eating forbidden food, one becomes pure by means of the Prajapatya vow. If one (unknowingly) drinks urine, semen virile or faeces, one shall perform this rite in expiation.

अध्याय ८४

श्लोक 26

यस्याग्नौ हूयते नित्यं न यस्याग्रं न दीयते ।चान्द्रायणं चरेत् सम्यक् तस्यान्नप्राशने द्विजः

yasyāgnau hūyate nityaṃ na yasyāgraṃ na dīyate / cāndrāyaṇaṃ caret samyak tasyānnaprāśane dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

(अपनेमें लीन)-कर लिया है। मेरे कहनेसे आप इन विशुद्ध जानकोको ग्रहण करें और अपने-आपको प्रभव, अव्यय, नारायणदेवके रूपमें देखें

English

If a Brahmana eats the leavings of the food (of unspecified persons), he becomes purified by drinking cow's urine, eating (for food) barley cooked in cow's urine or by drinking the water that remains after cows have drunk.

अध्याय ८४

श्लोक 27

अभोज्यानां तु सर्वेषां भुक्त्वा चान्नमुपस्कृतम् ।अन्तावसायिनां चैव तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति

abhojyānāṃ tu sarveṣāṃ bhuktvā cānnamupaskṛtam / antāvasāyināṃ caiva taptakṛcchreṇa śuddhyati

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर सभी ओर शिखा (ज्वाला) तथा सभी ओर मुखवाले भगवान् प्रचण्ड (अमित तेजोरूप) अग्निदेव राघव (राम) तथा अन्य लोगोंद्दारा सम्मानित होकर अन्तर्धान हो गये। यह मैंने आप लोगोंको पतिव्रताओंका माहात्म्य बताया। इसे स््त्रियोंके समस्त पापोंको नष्ट करनेवाला प्रायश्चित्त कहा गया है। सम्पूर्ण पापोंसे युक्त पुरुष भी भलीभाँति संयत होकर पुण्य- तीर्थोमें अपना शरीर त्याग करके पापसे मुक्त हो

English

If one takes in water defiled by urine, faeces etc., the expiatory rite for the sin is Santapana or Krcchra.

अध्याय ८४

श्लोक 28

चाण्डालान्नं द्विजो भुक्त्वा सम्यक् चान्द्रायणं चरेत् ।बुद्धिपूर्वं तु कृच्छ्राब्दं पुनः संस्कारमेव च

cāṇḍālānnaṃ dvijo bhuktvā samyak cāndrāyaṇaṃ caret / buddhipūrvaṃ tu kṛcchrābdaṃ punaḥ saṃskārameva ca

हिन्दी अर्थ

जाता है। अथवा पृथ्वीके सभी पुण्य तीर्थामें स्नान करनेसे द्विज पुरुष समस्त सञ्चित पापॉंसे मुक्त हो जाता है॥ १४१--१४४॥

English

If a Brahmana, knowingly, drinks water from the well of a Candala or his water-pot, he should perform the rite of Santapana or Krcchra. That is the way to atone for the sin.

अध्याय ८४

श्लोक 29

असुरामद्यपानेन कुर्याच्चान्द्रायणव्रतम् ।अभोज्यान्नं तु भुक्त्वा च प्राजापत्येन शुद्ध्यति

asurāmadyapānena kuryāccāndrāyaṇavratam / abhojyānnaṃ tu bhuktvā ca prājāpatyena śuddhyati

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा--इस प्रकार आप लोगोंसे मैंने इस मानवधर्मका और महेश्वरको आराधनाके लिये सनातन ज्ञानयोगका वर्णन किया। जो इस विधिसे युक्त होकर ज्ञानयोगका पालन करता है, वह महादेवका दर्शन करता है। दूसरा व्यक्ति सैकड़ों कल्पोंमें भी उनका दर्शन नहीं कर सकता। जो इस परम धर्म और परमेश्वर-सम्बन्धी ज्ञानको स्थापना (अधिकारी लोगोंमें प्रतिष्ठा) करता है, संसारमें उससे बढ़कर और कोई

English

On drinking the water touched by a Candala, an excellent Brahmana becomes purified by means of Pancagavya (preparation of the five products of cows viz. urine, faeces, milk, curds and ghee) as well as the chief expiatory rite for three days.

अध्याय ८४

श्लोक 30

विण्मूत्रपाशनं कृत्वा रेतसश्चैतदाचरेत् ।अनादिष्टेषु चैकाहं सर्वत्र तु यथार्थतः

viṇmūtrapāśanaṃ kṛtvā retasaścaitadācaret / anādiṣṭeṣu caikāhaṃ sarvatra tu yathārthataḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं है, उसे श्रेष्ठ योगी माना गया है। इसकी स्थापना करनेमें समर्थ होनेपर भी जो व्यक्ति मोहवश धर्म एवं ज्ञानकी स्थापना नहीं करता, वह योगसम्पन्न मुनि होनेपर भी भगवानका अत्यन्त प्रिय नहीं होता। इसलिये सदा

English

If a Brahmana knowingly or out of delusion touches a great sinner and takes food with him, he should take bath and perform Taptakrcchra.

अध्याय ८४

श्लोक 31

विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः ।प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

viḍvarāhakharoṣṭrāṇāṃ gomāyoḥ kapikākayoḥ / prāśya mūtrapurīṣāṇi dvijaścāndrāyaṇaṃ caret

हिन्दी अर्थ

ही विशेष-रूपसे धर्मयुक्त शान्त और श्रद्धासम्पन्न ब्राह्मणोंको इसका उपदेश करना चाहिए ति कूर्मपुराण के

English

If one touches a great sinner, a Candala, or a woman in her monthly courses and unwittingly takes food, he shall become pure (after observing fast for) three nights.

अध्याय ८४

श्लोक 32

अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च ।पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः

ajñānāt prāśya viṇmūtraṃ surāsaṃspṛṣṭameva ca / punaḥ saṃskāramarhanti trayo varṇā dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

य: पठेद् भवतां नित्यं संवादं मम चैव हि। जो मेरे एवं आपके बीच हुए इस संवादको सर्वपापविनिर्मुक्तो गच्छेत परमां गतिम्॥ १५०॥ नित्य पढ़ेगा, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर परम गतिको

English

If a man fit to take bath (i.e. one who should take bath) takes food, without bathing), he shall become pure (by observing a fast) in the course of a day and a night. If he does

अध्याय ८४

श्लोक 33

क्रव्यादां पक्षिणां चैव प्राश्य मूत्रपुरीषकम् ।महासांतपनं मोहात् तथा कुर्याद् द्विजोत्तमः ।भासमण्डूककुररे विष्किरे कृच्छ्रमाचरेत्

kravyādāṃ pakṣiṇāṃ caiva prāśya mūtrapurīṣakam / mahāsāṃtapanaṃ mohāt tathā kuryād dvijottamaḥ / bhāsamaṇḍūkakurare viṣkire kṛcchramācaret

हिन्दी अर्थ

श्राद्धे वा हैविके कार्ये ब्राह्मणानां च संनिधौ । पठेत नित्यं सुमनाः श्रोतव्यं च द्विजातिभिः स दोषकञ्चुकं त्यक्त्वा याति देवं महेश्वरम्

English

On eating stale food-stuffs or those defiled by cows, etc, one should observe fast or perform a fourth of the Krcchra expiation.

अध्याय ८४

श्लोक 34

प्राजापत्येन शुद्ध्येत ब्राहामणोच्छिष्टभोजने ।क्षत्रिये तप्तकृच्छ्रं स्याद् वैश्ये चैवातिकृच्छ्रकम् ।शूद्रोच्छिष्टं द्विजो भुक्त्वा कुर्याच्चान्द्रायणव्रतम्

prājāpatyena śuddhyeta brāhāmaṇocchiṣṭabhojane / kṣatriye taptakṛcchraṃ syād vaiśye caivātikṛcchrakam / śūdrocchiṣṭaṃ dvijo bhuktvā kuryāccāndrāyaṇavratam

हिन्दी अर्थ

एतावदुक्त्वा भगवान् व्यासः सत्यवतीसुतः ।

English

At the end of every year, a Brahmana should observe the Krcchra vow again for the purification of the sin due to the eating of forbidden things unwittingly and particularly those taken in wantonly.

अध्याय ८४

श्लोक 35

सुराभाण्डोदरे वारि पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ।शुनोच्छिष्टं द्विजो भुक्त्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति ।गोमूत्रयावकाहारः पीतशेषं च रागवान्

surābhāṇḍodare vāri pītvā cāndrāyaṇaṃ caret / śunocchiṣṭaṃ dvijo bhuktvā trirātreṇa viśuddhyati / gomūtrayāvakāhāraḥ pītaśeṣaṃ ca rāgavān

हिन्दी अर्थ

श्राद्धमे अथवा देवकार्य--पूजा आदिमें और ब्राह्मणोंके सम्मुख प्रसन्न-मनसे नित्य इसका पाठ करना चाहिए तथा द्विजातियोंको इसे सुनना चाहिए। जो योगात्मा इसके अर्थका विचारकर पवित्र ब्राह्मणोंको इसे सुनाता है, वह दोषरूपी कञ्चुक (आवरण)-का परित्याग कर भगवान् महेश्वरको प्राप्त करता है

English

After performing the Yajnas on behalf of Vratyas (the people of the three castes who have become outcaste) and the obsequies of others as well as for exorcising (for malicious purpose), one becomes purified by means of three Krcchras.

अध्याय ८४

श्लोक 36

अपो मूत्रपुरीषाद्यैर्दूषिताः प्राशयेद् यदा ।तदा सांतपनं प्रोक्तं व्रतं पापविशोधनम्

apo mūtrapurīṣādyairdūṣitāḥ prāśayed yadā / tadā sāṃtapanaṃ proktaṃ vrataṃ pāpaviśodhanam

हिन्दी अर्थ

इतना कहनेके बाद सत्यवतीके पुत्र भगवान् व्यास मुनियों तथा सूतजीको आश्वासन प्रदानकर जैसे आये

English

On performing the cremation and other rites for Brahmanas and others who are killed, a Brahmana becomes pure by means of Prajapatya expiation and eating barley cooked in cow's urine.

अध्याय ८४

श्लोक 37

चाण्डालकूपभाण्डेषु यदि ज्ञानात् पिबेज्जलम् ।चरेत् सांतपनं कृच्छ्रं ब्राह्मणः पापशोधनम्

cāṇḍālakūpabhāṇḍeṣu yadi jñānāt pibejjalam / caret sāṃtapanaṃ kṛcchraṃ brāhmaṇaḥ pāpaśodhanam

हिन्दी अर्थ

समाश्वास्य मुनीन् सूतं जगाम च यथागतम्॥ १५३॥ थे वैसे ही चले गये इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहरूयां संहितायामुपरिविभागे त्रयस्त्रिशोऽध्यायः

English

A person who has besmeared himself with oil or vomitted, passes urine or discharges faeces or shaves himself or indulges in sexual intercourse, becomes purified by observing a fast for a day and a night (i.e. one full day).

अध्याय ८४

श्लोक 38

चाण्डालेन तु संस्पृष्टं पीत्वा वारि द्विजोत्तमः ।त्रिरात्रेण विशुद्ध्येत पञ्चगव्येन चैव हि

cāṇḍālena tu saṃspṛṣṭaṃ pītvā vāri dvijottamaḥ / trirātreṇa viśuddhyeta pañcagavyena caiva hi

हिन्दी अर्थ

तीर्थमाहात्म्य-प्रकरणमें प्रयाग, गया, एकाग्र तथा पुष्कर आदि विविध तीर्थोंकी महिमाका वर्णन, सप्तसारस्वत-तीर्थके वर्णनमें शिवभक्त मङ्कणक मुनिका आख्यान

English

If one abandons fire (worship) or makes another to neglect it for one day, he becomes purified (by fasting) for three nights. And (for the negligence of fire-worship) for three nights, he (should observe fast) for six days.

अध्याय ८४

श्लोक 39

महापातकिसंस्पर्शे भुङ्क्ते ऽस्नात्वा द्विजो यदि ।बुद्धिपूर्वं तु मूढात्मा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्

mahāpātakisaṃsparśe bhuṅkte 'snātvā dvijo yadi / buddhipūrvaṃ tu mūḍhātmā taptakṛcchraṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

तीर्थानि यानि लोकेऽस्मिन् विश्रुतानि महान्ति च। कथितानि पुराणेषु मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः

English

If out of blunder he forsakes the fire worship for ten days or twelve days, he should perform the Krcchra and the Candrayana expiatory rites to quell that sin.

अध्याय ८४

श्लोक 40

स्पृष्ट्वा महापातकिनं चाण्डालं वा रजस्वलाम् ।प्रमादाद् भोजनं कृत्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति

spṛṣṭvā mahāpātakinaṃ cāṇḍālaṃ vā rajasvalām / pramādād bhojanaṃ kṛtvā trirātreṇa viśuddhyati

हिन्दी अर्थ

पञ्चयोजनविस्तीर्ण ब्रह्मणः परमेष्टिनः। प्रयागं प्रथितं तीर्थं तस्य माहात्म्यमीरितम्

English

On accepting a gift of wealth from a fallen man, one will become pure by abandoning the same. But lord Manu says that he should observe Krcchra vow duly.

अध्याय ८४

श्लोक 41

स्नानार्हे यदि भुञ्जीत अहोरात्रेण शुद्ध्यति ।बुद्धिपूर्वं तु कृच्छ्रेण भगवानाह पद्मजः

snānārhe yadi bhuñjīta ahorātreṇa śuddhyati / buddhipūrvaṃ tu kṛcchreṇa bhagavānāha padmajaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यच्च तीर्थप्रवरं कुरूणां देववन्दितम्। ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं सर्वपापविशोधनम् ऋषियोंने कहा--रोमहर्षण! अब आप हमें इस संसारमें जो महान् तथा प्रसिद्ध तीर्थ हैं, उन्हें बतलायें

English

Persons who have desisted from (and hence violated) the vow of fasting (before its completion) and those who have finished (i.e. abandoned) their order of mendicancy (i.e. Sannyasa) should perform three Krcchra and three Candrayana vows.

अध्याय ८४

श्लोक 42

शुष्कपर्युषितादीनि गवादिप्रतिदूषितम् ।भुक्त्वोपवासं कुर्वोत कृच्छ्रपादमथापि वा

śuṣkaparyuṣitādīni gavādipratidūṣitam / bhuktvopavāsaṃ kurvota kṛcchrapādamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

रोमहर्षण बोले--हे श्रेष्ठ मुनियो! आप लोग सुनें, मैं पुराणोंमें ब्रह्मवादी मुनियोंद्वारा बताये गये विविध तीर्थौको बताऊँगा, जिनमें एक बार भी किया गया स्नान, जप, होम, श्राद्ध तथा दान आदि कर्म सात

English

They should again get consecrated by purificatory rites beginning with Jdta-karma. Sanctified thus the Brahmanas

अध्याय ८४

श्लोक 43

संवत्सरान्ते कृच्छ्रं तु चरेद् विप्रः पुनः पुनः ।अज्ञातभुक्तशुद्ध्यर्थं ज्ञातस्य तु विशेषतः

saṃvatsarānte kṛcchraṃ tu cared vipraḥ punaḥ punaḥ / ajñātabhuktaśuddhyarthaṃ jñātasya tu viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

कुलोंको पवित्र कर देता है परमेष्ठी ब्रह्मका पाँच योजनमें फैला हुआ प्रयाग नामक प्रसिद्ध तीर्थ है, उसका माहात्म्य बतलाया जा चुका है। दूसरा कुरुओंका श्रेष्ठ तीर्थ (कुरुक्षेत्र) है, जो देवताओंद्वारा वन्दित, ऋषियोंके आश्रमोंसे परिपूर्ण

English

A person who did not perform the Sandhya worship should observe fast for the day and remain controlled in mind. If he does not perform the Sandhya worship at night the same (i.e. fast at night) should be continued for that night.

अध्याय ८४

श्लोक 44

व्रात्यानां यजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च ।अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर्विशुद्ध्यति

vrātyānāṃ yajanaṃ kṛtvā pareṣāmantyakarma ca / abhicāramahīnaṃ ca tribhiḥ kṛcchrairviśuddhyati

हिन्दी अर्थ

और सभी पापोंको शुद्धि करनेवाला है

English

A person who has not gathered sacrificial twigs and performed the Yajna should, for the purpose of purification, repeat the Gayatrl Mantra a thousand and eight times taking bath and remaining pure, with concentration of mind.

अध्याय ८४

श्लोक 45

ब्राह्मणादिहतानां तु कृत्वा दाहादिकाः क्रियाः ।गोमूत्रयावकाहारः प्राजापत्येन शुद्ध्यति

brāhmaṇādihatānāṃ tu kṛtvā dāhādikāḥ kriyāḥ / gomūtrayāvakāhāraḥ prājāpatyena śuddhyati

हिन्दी अर्थ

(ख)-इस अध्यायमें निर्दिष्ट चान्द्रायण, सांतपन, प्राजापत्य, कृच्छू आदि ब्रतोंका स्वरूप यहाँ विस्तारके भयसे नहीं लिखा जा रहा है। यह याज्ञवल्क्यस्मृति, प्रायश्चित्ताध्यायके अन्तमें तथा अन्य स्मृतियों एवं निबन्धग्रन्थोंमें द्रष्टव्य है। तत्र लोकहितार्थाय रुद्रेण परमात्मना। शिलातले पदं न्यस्तं तत्र पितृन् प्रसादयेत्

English

(Defective verse) If out of blunder, a householder does not perform the Sandhya prayer he should take bath and observe fast. He shall become pure immediately. If he be exhausted (and does not perform Sandhya-prayer), he should remain perfectly self-controlled.

अध्याय ८४

श्लोक 46

तैलाभ्यक्तो ऽथवा कुर्याद् यदि मूत्रपुरीषके ।अहोरात्रेण शुद्ध्येत श्मश्रुकर्म च मैथुनम्

tailābhyakto 'thavā kuryād yadi mūtrapurīṣake / ahorātreṇa śuddhyeta śmaśrukarma ca maithunam

हिन्दी अर्थ

गयाऽभिगमनं कर्तु यः शक्तो नाभिगच्छति। शोचन्ति पितरस्तं वै वृथा तस्य परिश्रमः

English

Having dropped off the daily (sacred) duties prescrib¬ ed in the Vedas, a Sndtaka (one who has completed the period of studentship and is due for marriage) who (thus) violates his vow, should observe fast on that day.

अध्याय ८४

श्लोक 47

एकाहेन विवाहाग्निं परिहार्य द्विजोत्तमः ।त्रिरात्रेण विशद्ध्येत त्रिरात्रात् षडहं पुनः

ekāhena vivāhāgniṃ parihārya dvijottamaḥ / trirātreṇa viśaddhyeta trirātrāt ṣaḍahaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महर्षयः । गयां यास्यति यः कश्चित् सोऽस्मान् संतारयिष्यति यदि स्यात् पातकोपेतः स्वधर्मरतिवर्जितः। गयां यास्यति वंश्यो यः सोऽस्मान् संतारयिष्यति

English

An excellent Brahmana who exterminates another* (?) should perform the Krcchra vow for one year. A Vratya should observe the Candrayana Vrata and give a cow a gift whereby he becomes purified.

अध्याय ८४

श्लोक 48

दशाहं द्वादशाहं वा परिहार्य प्रमादतः ।कृच्छ्रं चान्द्रायणं कुर्यात् तत्पापस्यापनुत्तये

daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā parihārya pramādataḥ / kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ kuryāt tatpāpasyāpanuttaye

हिन्दी अर्थ

तेषां तु समवेतानां यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्

English

If a Brahmana does anything (indicating) atheism, he shall perform the Prajapatya rite. If he does anything injurious to Devas or the preceptors, he will become pure by means of Tapta Krcchra.

अध्याय ८४

श्लोक 49

पतिताद् द्रव्यमादाय तदुत्सर्गेण शुद्ध्यति ।चरेत् सांतपनं कृच्छ्रमित्याह भगवान् प्रभुः

patitād dravyamādāya tadutsargeṇa śuddhyati / caret sāṃtapanaṃ kṛcchramityāha bhagavān prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभासमिति विख्यातं यत्रास्ते भगवान् भवः कृत्वा लोकमवाप्नोति ब्रह्मणोऽक्षय्यमुत्तमम्

English

If one willingly travels by a camel-cart or a donkey cart, or enters water in the nude, he shall become pure only (by fasting for) three nights.

अध्याय ८४

श्लोक 50

अनाशकनिवृत्तास्तु प्रव्रज्यावसितास्तथा ।चरेयुस्त्रीणि कृच्छ्राणि त्रीणि चान्द्रायणानि च

anāśakanivṛttāstu pravrajyāvasitāstathā / careyustrīṇi kṛcchrāṇi trīṇi cāndrāyaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

तीर्थ त्रैयम्बकं नाम सर्वदेवनमस्कृतम्। पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोमफलं लभेत्

English

The expiatory rite for Apdnktas (outcastes i.e. those who are not eligible to sit in the same rows for meals with others) is missing five meals and taking meal only on the sixth occasion, for one month. The Japa of the Saihhita and the Homas as per procedure laid down by Sakala, every day.

अध्याय ८४

श्लोक 51

पुनश्च जातकर्मादिसंकारैः संस्कृता द्विजाः ।शुद्ध्येयुस्तद् व्रतं सम्यक् चरेयुर्धर्मवर्धनाः

punaśca jātakarmādisaṃkāraiḥ saṃskṛtā dvijāḥ / śuddhyeyustad vrataṃ samyak careyurdharmavardhanāḥ

हिन्दी अर्थ

सुवर्णाक्षं महादेवं समभ्यर्च्य कपर्दिनम्। ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु गाणपत्यं लभेद् ध्रुवम् वहाँ स्नान करके विशुद्धात्मा व्यक्ति दम्भ और मात्सर्यसे रहित होकर जो कुछ भी दान करता है, उससे वह दोनों (माता-पिताके) कुलोंको पवित्र करता है

English

On wearing a blue or red cloth, a Brahmana should observe fast for a day and a night and drink Pancagavya. He shall then be pure.

अध्याय ८४

श्लोक 52

अनुपासितसंध्यस्तु तदहर्यापको वसेत् ।अनश्नन् संयतमना रात्रौ चेद् रात्रिमेव हि

anupāsitasaṃdhyastu tadaharyāpako vaset / anaśnan saṃyatamanā rātrau ced rātrimeva hi

हिन्दी अर्थ

गया नामक परम गुह्य तीर्थ पितरोंको अत्यन्त प्रिय है। वहाँ पिण्डदान करके मनुष्यका पुनः जन्म नहीं होता। जो एक बार भी गया जाकर पिण्डदान करता है, उसके द्वारा तारे गये पितर (नरक आदि कष्टप्रद

English

If one explains the Vedas, the Dharmasastras and the Puranas to a Candala, he shall become pure only by means of the Candrayana rite. There is no other means of expiation for him.

अध्याय ८४

श्लोक 53

अकृत्वा समिदाधानं शुचिः स्नात्वा समाहितः ।गायत्र्यष्टसहस्रस्य जप्यं कुर्याद् विशुद्धये

akṛtvā samidādhānaṃ śuciḥ snātvā samāhitaḥ / gāyatryaṣṭasahasrasya japyaṃ kuryād viśuddhaye

हिन्दी अर्थ

लोकोंसे मुक्त होकर) परम गतिको प्राप्त करते हैं। वहाँ (गयामें) संसारके कल्याणकी कामनासे परमात्मा रुद्रने शिलातलपर चरण (-का चिह्न) स्थापित किया है। वहाँपर पितरोंको (पिण्डदान आदिद्वारा) प्रसन्न करना चाहिए। गयाकी यात्रा करनेमें समर्थ होनेपर भी जो वहाँ नहीं जाता, उसके सम्बन्धमें पितर शोक करते हैं, उसका (अन्य सभी) परिश्रम व्यर्थ ही होता है॥७--१०॥

English

On touching a Brahmana killed by hanging etc. the purity can be regained by Candrayana or Prajapatya vows.

अध्याय ८४

श्लोक 54

उपासीत न चेत् संध्यां गृहस्थो ऽपि प्रमादतः ।स्नात्वा विशुद्ध्यते सद्यः परिश्रान्तस्तु संयमात्

upāsīta na cet saṃdhyāṃ gṛhastho 'pi pramādataḥ / snātvā viśuddhyate sadyaḥ pariśrāntastu saṃyamāt

हिन्दी अर्थ

पितर इस गाथाका गान करते हैं और महर्षि इसका कीर्तन करते हैं कि जो कोई भी गया जायगा, वही हमें तारेगा अर्थात् असद्गतिसे मुक्त करेगा। मेरे वंशमें उत्पन्न व्यक्ति किसी कारण भले ही पापयुक्त हो,

English

If a Brahmana defiled by Ucchista (i.e. with food particles in the mouth and on hands and) has not performed Acamana (the concluding sipping of water after meal) touches a Candala and others unwittingly, he should take bath and repeat the Gayatri Mantra a thousand and eight times.

अध्याय ८४

श्लोक 55

वेदोदितानि नित्यानि कर्माणि च विलोप्य तु ।स्नातकव्रतलोपं तु कृत्वा चोपवसेद् दिनम्

vedoditāni nityāni karmāṇi ca vilopya tu / snātakavratalopaṃ tu kṛtvā copavased dinam

हिन्दी अर्थ

स्वधर्ममें निष्ठा न रखता हो, तब भी यदि गया-तीर्थकी यात्रा करेगा तो वह हम लोगोंका तारक होगा। शीलवान् तथा गुणवान् बहुतसे पुत्रोंकी अभिलाषा करनी चाहिए; क्योंकि उन सभीमेंसे कोई एक तो गया जायगा। इसलिये सभी प्रयत्रोंके द्वारा विशेषरूपसे ब्राह्मणको तो गया जाकर समाहित-मनसे विधिवत् पिण्डदान करना चाहिए। वे मनुष्य धन्य हैं जो गयामें पिण्डदान करते हैं। वे दोनों (माता-पिताके) कुलकी सात पीढ़ियोंका उद्धार

English

Or he should repeat the Drupada Mantra a hundred times. He should maintain celibacy and good concentration of mind. He should observe fast for three nights strictly. He shall then become pure by means of the Pancagavya.

अध्याय ८४

श्लोक 56

संवत्सरं चरेत् कृच्छ्रमग्न्युत्सादी द्विजोत्तमः ।चान्द्रायणं चरेद् व्रात्यो गोप्रदानेन शुद्ध्यति

saṃvatsaraṃ caret kṛcchramagnyutsādī dvijottamaḥ / cāndrāyaṇaṃ cared vrātyo gopradānena śuddhyati

हिन्दी अर्थ

कर स्वयं भी परमगति प्राप्त करते हें

English

A Brahmana, while Ucchista (with particles offood in the mouth or on hand) willfully touches Candalas or fallen persons (outcastes) should observe the Prajapatya vow for purification.

अध्याय ८४

श्लोक 57

नास्तिक्यं यदि कुर्वोत प्राजापत्यं चरेद् द्विजः ।देवद्रोहं गुरुद्रोहं तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति

nāstikyaṃ yadi kurvota prājāpatyaṃ cared dvijaḥ / devadrohaṃ gurudrohaṃ taptakṛcchreṇa śuddhyati

हिन्दी अर्थ

अन्य प्रभास नामक प्रसिद्ध श्रेष्ठ तीर्थ है, जिसे सिद्धोंका निवास-स्थान बतलाया गया है। वहाँ भगवान् भव (शंकर) स्थित हैं। वहाँ स्नान, तप, श्राद्ध तथा ब्राह्मणोंका पूजन करनेसे ब्रह्माके अक्षय्य और उत्तम लोकको प्राप्ति होती है। त्रैयम्बक नामक तीर्थ सभी

English

On touching a Candala, a Sutakin (one having the impurity due to birth or death of a relative) or a dead body, a woman in her monthly course and a fallen fellow a person touched by them, one should take bath for the sake of purity.

अध्याय ८४

श्लोक 58

उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं च कामतः ।त्रिरात्रेण विशुद्ध्येत् तु नग्नो वा प्रविशेज्जलम्

uṣṭrayānaṃ samāruhya kharayānaṃ ca kāmataḥ / trirātreṇa viśuddhyet tu nagno vā praviśejjalam

हिन्दी अर्थ

ज्योतिष्टोम-यज्ञके फलकी प्राप्ति होती है। वहाँ कपर्दी तथा सुवर्णाक्ष महादेवकी भलीभाँति आराधना करने तथा ब्राह्मणोंकी पूजा करनेसे निश्चय ही गाणपत्य-पदकी प्रापि होती है

English

If one touches a person touched by a Candala, Sutakin and a corpse, one should take bath and perform Acamana and Japa with great concentration.

अध्याय ८४

श्लोक 59

षष्ठान्नकालतामासं संहिताजप एव च ।होमाश्च शाकला नित्यमपाङ्क्तानां विशोधनम्

ṣaṣṭhānnakālatāmāsaṃ saṃhitājapa eva ca / homāśca śākalā nityamapāṅktānāṃ viśodhanam

हिन्दी अर्थ

सर्वव्याधिहरं पुण्यं रुद्र्सालोक्यकारणम् षण्मासान् नियताहारो ब्रह्मचारी समाहितः । उषित्वा तत्र विप्रेन्द्रा यास्यन्ति परमं पदम्

English

An excellent Brahmana who knowingly touches these persons or is touched by them, should take bath and perform Acamana rite for the sake of purity. So says lord Pitamaha.

अध्याय ८४

श्लोक 60

नीलं रक्तं वसित्वा च ब्राह्मणो वस्त्रमेव हि ।अहोरात्रोषितः स्नातः पञ्चगव्येन शुद्ध्यति

nīlaṃ raktaṃ vasitvā ca brāhmaṇo vastrameva hi / ahorātroṣitaḥ snātaḥ pañcagavyena śuddhyati

हिन्दी अर्थ

एकाम्रं देवदेवस्य गाणपत्यफलप्रदम्

English

If a Brahmana, taking food is accidentally touched, he should perform Sauca (purificatory rite) and then observe fast. After that he should take bath and perform Homa. This is the holy rite.

अध्याय ८४

श्लोक 61

वेदधर्मपुराणानां चण्डालस्य तु भाषणे ।चान्द्रायणेन शुद्धिः स्यान्न ह्यन्या तस्य निष्कृतिः

vedadharmapurāṇānāṃ caṇḍālasya tu bhāṣaṇe / cāndrāyaṇena śuddhiḥ syānna hyanyā tasya niṣkṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

दत्त्वात्र शिवभक्तानां किञ्चिच्छश्चन्महीं शुभाम्। सार्वभौमो भवेद् राजा मुमुक्षुर्मोक्षमाप्नुयात् महानदीजलं पुण्यं सर्वपापविनाशनम्। ग्रहणे समुपस्पृश्य मुच्यते सर्वपातकेः

English

On touching the dead body and a Candala (v.l. dead body of a Candala) one shall perform the Krcchra rite.

अध्याय ८४

श्लोक 62

उद्बन्धनादिनिहतं संस्पृश्य ब्राह्मणः क्वचित् ।चान्द्रायणेन शुद्धिः स्यात् प्राजापत्येन वा पुनः

udbandhanādinihataṃ saṃspṛśya brāhmaṇaḥ kvacit / cāndrāyaṇena śuddhiḥ syāt prājāpatyena vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्या च विरजा नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता । तस्यां स्नात्वा नरो विप्रा ब्रह्मलोके महीयते

English

On touching liquor, a Brahmana should perform three Pranayamas and he shall become pure. On touching garlic and onion, he should drink ghee and he shall become pure.

अध्याय ८४

श्लोक 63

उच्छिष्टो यद्यनाचान्तश्चाण्डालादीन् स्पृशेद् द्विजः ।प्रमादाद् वै जपेत् स्नात्वा गायत्र्यष्टसहस्रकम्

ucchiṣṭo yadyanācāntaścāṇḍālādīn spṛśed dvijaḥ / pramādād vai japet snātvā gāyatryaṣṭasahasrakam

हिन्दी अर्थ

तीर्थं नारायणस्यान्यन्नाम्ना तु पुरुषोत्तमम्। तत्र नारायणः श्रीमानास्ते परमपूरुषः पूजयित्वा परं विष्णुं स्नात्वा तत्र द्विजोत्तमः । ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्

English

If a Brahmana is bitten by a dog, he should drink milk for three days in the evening. If he is bitten above the umbilical region, he should increase (the quantity of milk) twofold.

अध्याय ८४

श्लोक 64

द्रुपदानां शतं वापि ब्रह्मचारी समाहितः ।त्रिरात्रोपोषितः सम्यक् पञ्चगव्येन शुद्ध्यति

drupadānāṃ śataṃ vāpi brahmacārī samāhitaḥ / trirātropoṣitaḥ samyak pañcagavyena śuddhyati

हिन्दी अर्थ

तीर्थानां परमं तीर्थ गोकर्ण नाम विश्रुतम् । सर्वपापहरं शम्भोर्निवासः परमेष्ठिनः

English

This quantity of milk shall be increased threefold if he is bitten on the arms and if bitten on the head, this shall be fourfold. Or an excellent Brahmana bitten by dogs, should take bath and perform Japa of the Savitrl Mantra.

अध्याय ८४

श्लोक 65

चण्डालपतितादींस्तु कामाद् यः संस्पृशेद् द्विजः ।उच्छिष्टस्तत्र कुर्वोत प्राजापत्यं विशुद्धये

caṇḍālapatitādīṃstu kāmād yaḥ saṃspṛśed dvijaḥ / ucchiṣṭastatra kurvota prājāpatyaṃ viśuddhaye

हिन्दी अर्थ

दृष्टा लिङ्गं तु देवस्य गोकर्णेश्वरमुत्तमम्। ईप्सितांल्लभते कामान् रुद्रस्य दयितो भवेत् उत्तरं चापि गोकर्ण लिङ्गं देवस्य शूलिनः । महादेवस्यार्चयित्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात्

English

If an excellent Brahmana who is not sick and who has the means but does not perform great Yajnas but par¬ takes of food (and enjoys) he shall become pure by performing half of a Krcchra rite.

अध्याय ८४

श्लोक 66

चाण्डालसूतकशवांस्तथा नारीं रजस्वलाम् ।स्पृष्ट्वा स्नायाद् विशुद्ध्यर्थं तत्स्पृष्टं पतितिं तथा

cāṇḍālasūtakaśavāṃstathā nārīṃ rajasvalām / spṛṣṭvā snāyād viśuddhyarthaṃ tatspṛṣṭaṃ patitiṃ tathā

हिन्दी अर्थ

तत्र देवो महादेवः स्थाणुरित्यभिविश्रुतः । तं दृष्टा सर्वपापेभ्यो मुच्यते तत्क्षणान्नरः

English

If a man maintaining sacred fires does not worship them on the Parvan days or if a person does not go unto his wife during the prescribed days after menstruation, he should perform half a Krcchra.

अध्याय ८४

श्लोक 67

चाण्डालसूतकशवैः संस्पृष्टं संस्पृशेद् यदि ।प्रमादात् तत आचम्य जपं कुर्यात् समाहितः

cāṇḍālasūtakaśavaiḥ saṃspṛṣṭaṃ saṃspṛśed yadi / pramādāt tata ācamya japaṃ kuryāt samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूज्य पुरुषं विष्णुं श्वेतद्वीपे महीयते यत्र नारायणो देवो रुद्रेण त्रिपुरारिणा। कृत्या यज्ञस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः

English

(Defective) If person even though not sick (simply) puts his body into the water without using water (for washing himself?), he should take a dip into water alongwith clothes and touch a cow and then he becomes pure.

अध्याय ८४

श्लोक 68

तत् स्पृष्टस्पर्शिनं स्पृष्ट्वा बुद्धिपूर्वं द्विजोत्तमः ।आचमेत् तद् विशुद्ध्यर्थं प्राह देवः पितामहः

tat spṛṣṭasparśinaṃ spṛṣṭvā buddhipūrvaṃ dvijottamaḥ / ācamet tad viśuddhyarthaṃ prāha devaḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

परमेष्ठी रुद्रका सोमेश्वर नामक श्रेष्ठ तीर्थ सभी प्रकारकी व्याधियोंका हरण करनेवाला, पवित्र तथा रुद्रलोककी प्राप्ति करानेका साधन है

English

(Ifanysinis committed) knowingly, a Brahmana should perform the japa after the sun has arisen, remaining in the water itself. He should then repeat the Gayatri a thousand and eight times. He should observe fast for three days.

अध्याय ८४

श्लोक 69

भुञ्जानस्य तु विप्रस्य कदाचित् संस्त्रवेद् गुदम् ।कृत्वा शौचं ततः स्नायादुपोष्य जुहुयाद् घृतम्

bhuñjānasya tu viprasya kadācit saṃstraved gudam / kṛtvā śaucaṃ tataḥ snāyādupoṣya juhuyād ghṛtam

हिन्दी अर्थ

विजय नामका एक सुन्दर तीर्थ है जो तीर्थोमे श्रेष्ठ है। वहाँ महेश्वरका विजय नामक प्रसिद्ध लिङ्ग है। वहाँपर छः महीनेतक संयत आहार करते हुए ब्रह्मचर्य- व्रत धारणकर, एकाग्र-मनसे उपवास कर श्रैष्ठ ब्राह्मण परम पद प्राप्त करते हैं। पूर्व दिशामें अत्यन्त सुन्दर एक दूसरा एकाम्र नामक श्रेष्ठ तीर्थ है जो देवाधिदेव (शंकर)-के गाणपत्यपदरूपी फलको प्रदान करनेवाला है। वहाँ शिवभक्तोंको थोड़ी-सी भी स्थिर तथा सुन्दर

English

On following the dead body of a Sudra out of his own free will, an excellent Brahmana should take ablutions, in rivers and perform the Japa of a thousand and eight Gayatri Mantra.

अध्याय ८४

श्लोक 70

चाण्डालान्त्यशवं स्पृष्ट्वा कृच्छ्रं कुर्याद् विशुद्धये ।स्पृष्ट्वाभ्यक्तस्त्वसंस्पृश्यमहोरात्रेण शुद्ध्यति

cāṇḍālāntyaśavaṃ spṛṣṭvā kṛcchraṃ kuryād viśuddhaye / spṛṣṭvābhyaktastvasaṃspṛśyamahorātreṇa śuddhyati

हिन्दी अर्थ

भूमि दान करनेसे (दाता) चक्रवर्ती सम्राट् होता है और मोक्षकी इच्छा रखनेवाला मोक्ष प्राप्त करता है। वहाँ महानदीका जल पवित्र और सभी पापोंको नष्ट करनेवाला है, ग्रहणके समय उसका स्पर्श (स्नान आदि)

English

After swearing an oath with the delimitation of another Brahmana* (?), a Brahmana should perform the Candrayana rite by means of cooked barley food.

अध्याय ८४

श्लोक 71

सुरां स्पृष्ट्वा द्विजः कुर्यात् प्राणायामत्रयं शुचिः ।पलाण्डुं लशुनं चैव घृतं प्राश्य ततः शुचिः

surāṃ spṛṣṭvā dvijaḥ kuryāt prāṇāyāmatrayaṃ śuciḥ / palāṇḍuṃ laśunaṃ caiva ghṛtaṃ prāśya tataḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

करनेसे सभी पातकोंसे मुक्ति हो जाती है विप्रो! दूसरी विरजा नामकी एक नदी है जो तीनों लोकोंमें विख्यात है, उसमें स्नान करके मनुष्य ब्रह्मलोकमें पूजित होता है। नारायणका पुरुषोत्तम नामक एक दूसरा तीर्थ है, वहाँ परम पुरुष श्रीमान् नारायण निवास करते

English

After serving food irregularly (partially to persons sitting) in the same line, one becomes purified of the sin by means of krcchra rites. On treading the shadow of a Candala, one shall take bath and drink ghee.

अध्याय ८४

श्लोक 72

ब्राह्मणस्तु शुना दष्टस्त्र्यहं सायं पयः पिबेत् ।नाभेरूर्ध्वं तु दष्टस्य तदेव द्विगुणं भवेत्

brāhmaṇastu śunā daṣṭastryahaṃ sāyaṃ payaḥ pibet / nābherūrdhvaṃ tu daṣṭasya tadeva dviguṇaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

हैं। वहाँ स्नान करके श्रेष्ठ विष्णुकी अर्चना और ब्राह्मणोंको पूजा करनेसे द्विजोत्तम विष्णुलोक प्राप्त करता है। सभी पापोंको हरनेवाला तीर्थोमें श्रेष्ठ गोकर्ण नामका एक प्रसिद्ध तीर्थ है। वहाँ परमेष्ठी शम्भुका निवास

English

If in the stage of impurity, one looks at the fire or the moon he should look at the sun (for expiation). On touching a human bone, one should take bath and he becomes pure thereby.

अध्याय ८४

श्लोक 73

स्यादेतत् त्रिगुणं बाह्वोर्मूर्ध्नि च स्याच्चतुर्गुणम् ।स्नात्वा जपेद् वा सावित्रीं श्वभिर्दष्टो द्विजोत्तमः

syādetat triguṇaṃ bāhvormūrdhni ca syāccaturguṇam / snātvā japed vā sāvitrīṃ śvabhirdaṣṭo dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

है। वहाँ देव (शंकर)-के गोकर्णेश्वर नामक उत्तम लिङ्गका दर्शनकर मनुष्य अभीप्सित कामनाओंको प्राप्त करता है और रुद्रका प्रिय होता है। उत्तर गोकर्णमें भी त्रिशूलधारी शंकर महादेवका लिङ्ग है। उसकी अर्चनासे शिव-सायुज्यकी प्राप्ति होती है

English

Having done a false study, one should beg for alms for a year. An ungrateful person should stay in a Brahmana's house and perform sacred rites for five years.

अध्याय ८४

श्लोक 74

अनिर्वर्त्य महायज्ञान् यो भुङ्क्ते तु द्विजोत्तमः ।अनातुरः सति धने कृच्छ्रार्धेन स शुद्ध्यति

anirvartya mahāyajñān yo bhuṅkte tu dvijottamaḥ / anāturaḥ sati dhane kṛcchrārdhena sa śuddhyati

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव महादेव वहाँ ' स्थाणु' इस नामसे विख्यात हैं। उनका दर्शनकर मनुष्य तत्क्षण ही सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है। महात्मा विष्णुका एक दूसरा कुब्जाम्र नामक अतुलनीय स्थान है, वहाँ विष्णु (-स्वरूप)

English

After producing Huth sound against a Brahmana and after using Tvam (you in singular) in respect to elderly persons (i.e. instead of usmgBhavdn —your 'honour'), one should take bath and spend the remainder of the day without taking food. He should then bow down and propitiate those persons.

अध्याय ८४

श्लोक 75

आहिताग्निरुपस्थानं न कुर्याद् यस्तु पर्वणि ।ऋतौ न गच्छेद् भार्यां वा सो ऽपि कृच्छ्रार्धमाचरेत्

āhitāgnirupasthānaṃ na kuryād yastu parvaṇi / ṛtau na gacched bhāryāṃ vā so 'pi kṛcchrārdhamācaret

हिन्दी अर्थ

पुरुषका पूजन करनेसे व्यक्ति ( भगवानूके धाम) श्वेतद्वीपमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है। यहाँ त्रिपुरारि रुद्रने ही दक्षके यज्ञका विध्वंस करनेके अनन्तर नारायणदेवको प्रतिष्ठित किया है अन्यत् कोकामुखं विष्णोस्तीर्थमद्भुतकर्मणः । मृतोऽत्र पातकैर्मुक्तो विष्णुसारूप्यमाप्नुयात्

English

If one beats (the elders) even with the blade of a grass, if one binds their neck with a piece of cloth and if one conquers them in an argument, one should propitiate the other one.

अध्याय ८४

श्लोक 76

विनाद्भिरप्सु नाप्यार्तः शरीरं सन्निवेश्य च ।सचैलो जलमाप्लुत्य गामालभ्य विशुद्ध्यति

vinādbhirapsu nāpyārtaḥ śarīraṃ sanniveśya ca / sacailo jalamāplutya gāmālabhya viśuddhyati

हिन्दी अर्थ

प्राणांस्तत्र नरस्त्यक्त्वा हुषीकेशं प्रपश्यति

English

On intimidating (by threat) a Brahmana with the intention of killing him, one should perform the krcchra rite; on felling a Brahmana to the ground, one should perform the Atikrcchra rite, and on spilling the blood of a Brahmana, one shall perform both the expiatory rites of krcchra and Atikrcchra.

अध्याय ८४

श्लोक 77

बुद्धिपूर्वं त्वभ्युदितो जपेदन्तर्जले द्विजः ।गायत्र्यष्टसहस्रं तु त्र्यहं चोपवसेद् व्रती

buddhipūrvaṃ tvabhyudito japedantarjale dvijaḥ / gāyatryaṣṭasahasraṃ tu tryahaṃ copavased vratī

हिन्दी अर्थ

आस्ते हयशिरा नित्यं तत्र नारायणः स्वयम् तीर्थ त्रैलोक्यविख्यातं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । पुष्करं सर्वपापघ्नं मृतानां ब्रह्मलोकदम्

English

After uttering a lie to or for reviling an elderly person (or a teacher) one should perform the expiatory rite by refraining from taking food for one night (v.l. or three nights) for dispelling that sin.

अध्याय ८४

श्लोक 78

अनुगम्येच्छया शूद्रं प्रेतीभूतं द्विजोत्तमः ।गायत्र्यष्टसहस्रं च जप्यं कुर्यान्नदीषु च

anugamyecchayā śūdraṃ pretībhūtaṃ dvijottamaḥ / gāyatryaṣṭasahasraṃ ca japyaṃ kuryānnadīṣu ca

हिन्दी अर्थ

मनसा संस्मरेद् यस्तु पुष्करं वै द्विजोत्तमः ।

English

If one spits at or reviles in front of Devas and the sages, one should burn one's tongue by means of a firebrand. Gold too should be given as gift

अध्याय ८४

श्लोक 79

कृत्वा तु शपथं विप्रो विप्रस्य वधसंयुतम् ।मृषैव यावकान्नेन कुर्याच्चान्द्रायणं व्रतम्

kṛtvā tu śapathaṃ vipro viprasya vadhasaṃyutam / mṛṣaiva yāvakānnena kuryāccāndrāyaṇaṃ vratam

हिन्दी अर्थ

तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः। उपासते सिद्धसङ्घा ब्रह्माणं पद्मसम्भवम् तत्र स्त्रात्वा भवेच्छुद्धो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। पूजयित्वा द्विजवरान् ब्रह्माणं सम्प्रपश्यति

English

If any Brahmana passes urine in the garden of Devas (i.e. in the precincts of shrines) even for once, his penis

अध्याय ८४

श्लोक 80

पङ्क्त्यां विषमदानं तु कृत्वा कृच्छ्रेण शुद्ध्यति ।छायां श्वपाकस्यारुह्य स्नात्वा संप्राशयेद् घृतम्

paṅktyāṃ viṣamadānaṃ tu kṛtvā kṛcchreṇa śuddhyati / chāyāṃ śvapākasyāruhya snātvā saṃprāśayed ghṛtam

हिन्दी अर्थ

तत्राभिगम्य देवेशं पुरुहूतमनिन्दितम्। सुरूपो जायते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात्

English

If out of delusion, an excellent Brahmana passes urine in the sanctum sanctorum of a temple; his penis should be cut off. He should perform the Candrayana rite.

अध्याय ८४

श्लोक 81

ईक्षेदादित्यमशुचिर्दृष्ट्वाग्निं चन्द्रमेव वा ।मानुषं चास्थि संस्पृश्य स्नानं कृत्वा विशुद्ध्यति

īkṣedādityamaśucirdṛṣṭvāgniṃ candrameva vā / mānuṣaṃ cāsthi saṃspṛśya snānaṃ kṛtvā viśuddhyati

हिन्दी अर्थ

सप्तसारस्वतं तीर्थ ब्रह्माद्यैः सेवितं परम्। पूजयित्वा तत्र रूद्रमश्वमेधफलं लभेत् यत्र मङ्कणको रुद्रं प्रपन्नः परमेश्वरम्। आराधयामास हरे पञ्चाक्षरपरायणः

English

After blaspheming and rebuking the deities, Devas and the sages, an excellent Brahmana must duly perform the Prajapatya vow.

अध्याय ८४

श्लोक 82

कृत्वा तु मिथ्याध्ययनं चरेद् भैक्षं तु वत्सरम् ।कृतघ्नो ब्राह्मणगृहे पञ्च संवत्सरं व्रती

kṛtvā tu mithyādhyayanaṃ cared bhaikṣaṃ tu vatsaram / kṛtaghno brāhmaṇagṛhe pañca saṃvatsaraṃ vratī

हिन्दी अर्थ

नमः शिवायेति मुनिः जपन् पञ्चाक्षरं परम्। आराधयामास शिवं तपसा गोवृषध्वजम्

English

On conversing with them (i.e. such) sinners one incurs sins for which he should take bath and worship the Lord. On seeing them, he should look at the sun and on remembering them he should remember Visvesvara (in order to wipe off' the respective sins.)

अध्याय ८४

श्लोक 83

हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वङ्कारं च गरीयसः ।स्नात्वानश्नन्नहः शेषं प्रणिपत्य प्रसादयेत्

huṅkāraṃ brāhmaṇasyoktvā tvaṅkāraṃ ca garīyasaḥ / snātvānaśnannahaḥ śeṣaṃ praṇipatya prasādayet

हिन्दी अर्थ

प्रजज्वालाथ तपसा मुनिर्मङ्कणकस्तदा। ननर्त हर्षवेगेन ज्ञात्वा रुद्रं समागतम् तं प्राह भगवान् रुद्रः किमर्थ नर्तितं त्वया। दृष्टापि देवमीशानं नृत्यति स्म पुनः पुनः

English

Even in hundreds of years it is impossible to redeem that person from sin who censures god Siva, the ruler of the universe, the over-lord of all living beings.

अध्याय ८४

श्लोक 84

ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठं बद्ध्वापि वाससा ।विवादे वापि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत्

tāḍayitvā tṛṇenāpi kaṇṭhaṃ baddhvāpi vāsasā / vivāde vāpi nirjitya praṇipatya prasādayet

हिन्दी अर्थ

यहाँ चारों ओर एक योजनमें फैला क्षेत्र है जो सिद्धों तथा ऋषिगणोंसे वन्दित है। यहींपर विष्णुका पवित्र मन्दिर है, जिसमें पुरुषोत्तम (विष्णु) स्थित हैं

English

At the outset, he should observe the Candrayana vow,, then Krcchra as well as the Atikrcchra. He should then seek, refuge in the Lord whereby he shall be released from that sin.

अध्याय ८४

श्लोक 85

अवगूर्य चरेत् कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने ।कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ कुर्वोत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम्

avagūrya caret kṛcchramatikṛcchraṃ nipātane / kṛcchrātikṛcchrau kurvota viprasyotpādya śoṇitam

हिन्दी अर्थ

अद्धुतकर्मा विष्णुका एक दूसरा कोकामुख नामका तीर्थ है, यहाँ मृत मनुष्य पापोंसे मुक्त हो जाता है और विष्णुके सारूप्य (नामक मोक्ष)-को प्राप्त करता है। शालग्राम नामका महातीर्थ विष्णुको प्रीतिको बढ़ानेवाला है। वहाँ प्राणोंका त्यागकर मनुष्य हृषीकेशका दर्शन प्राप्त करता है। अश्वतीर्थ नामका एक अन्य तीर्थ है जो सिंद्धोंका निवास-स्थल तथा अत्यन्त पवित्र है। वहाँ स्वयं नारायण हयग्रीव-रूपसे नित्य स्थित रहते हैं॥ ३६--३८ ॥

English

The gift of all (one's) possessions duly is the means of expiation for all sins. He should perform the rites of Candrayana duly, as well as those of Krcchra and the Atikrcchra.

अध्याय ८४

श्लोक 86

गुरोराक्रोशमनृतं कृत्वा कुर्याद् विशोधनम् ।एकरात्रं त्रिरात्रं वा तत्पापस्यापनुत्तये

gurorākrośamanṛtaṃ kṛtvā kuryād viśodhanam / ekarātraṃ trirātraṃ vā tatpāpasyāpanuttaye

हिन्दी अर्थ

परमेष्ठी ब्रह्माका पुष्कर नामक तीर्थ तीनों लोकोंमें विख्यात है। बह सभी पापोंको नष्ट करनेवाला तथा वहाँ मरनेवालोंको ब्रह्मलोक प्रदान करनेवाला है । जो द्विजोत्तम मनसे भी पुष्करका स्मरण करता है, वह सभी पातकोंसे

English

By worshipping Mahadeva on the eighth day and the fourteenth day in the dark half of a month through a Brahmana, one is released from all sins.

अध्याय ८४

श्लोक 87

देवर्षोणामभिमुखं ष्ठीवनाक्रोशने कृते ।उल्मुकेन दहेज्जिह्वां दातव्यं च हिरण्यकम्

devarṣoṇāmabhimukhaṃ ṣṭhīvanākrośane kṛte / ulmukena dahejjihvāṃ dātavyaṃ ca hiraṇyakam

हिन्दी अर्थ

मुक्त हो जाता है और (इन्द्रलोकमें देवराज) इन्द्रके साथ आनन्द करता है। वहाँ गन्धर्वो, यक्षो, नागों, राक्षसों तथा सिंद्धोंके समूहोंके साथ देवता पद्मजन्मा ब्रह्माकी उपासना करते हैं। वहाँ स्रानसे शुद्ध होकर परमेष्ठी ब्रह्मा तथा श्रेष्ठ ब्राह्मणोंका पूजन करनेसे ब्रह्माजीका साक्षात्कार प्राप्त होता है। वहाँ जाकर अनिन्दित देवराज इन्द्रका दर्शन करनेसे मनुष्य सुन्दर रूपसे सम्पन्न हो जाता है और सभी कामनाओंको प्राप्त करता है

English

By seeing the three-eyed Isa with offerings in the first Yama (period of three hours) of the night on the thirteenth day,, one is released from all sins.

अध्याय ८४

श्लोक 88

देवोद्याने तु यः कुर्यान्मूत्रोच्चारं सकृद् द्विजः ।छिन्द्याच्छिश्नं तु शुद्ध्यर्थं चरेच्चान्द्रायणं तु वा

devodyāne tu yaḥ kuryānmūtroccāraṃ sakṛd dvijaḥ / chindyācchiśnaṃ tu śuddhyarthaṃ careccāndrāyaṇaṃ tu vā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा आदिके द्वारा सेवित सप्तसारस्वत नामक एक श्रेष्ठ तीर्थ है। वहाँ रुद्रकी पूजा करनेसे अश्वमेध-यज्ञके फलकी प्रापि होती है। वहाँ मङ्कणक (नामक शिवभक्त मुनि) परमेश्वर रुद्रके शरणागत हुए थे और पञ्चाक्षर-

English

If a woman is chaste and is engaged in serving her- husband, she does not incur any sin either in this world or in the other.

अध्याय ८४

श्लोक 89

देवतायतने मूत्रं कृत्वा मोहाद् द्विजोत्तमः ।शिश्नस्योत्कर्तनं कृत्वा चान्द्रायणमथाचरेत्

devatāyatane mūtraṃ kṛtvā mohād dvijottamaḥ / śiśnasyotkartanaṃ kṛtvā cāndrāyaṇamathācaret

हिन्दी अर्थ

आराधना की थी। (वहाँ) मुनि (मङ्कणक)-ने "नमः शिवाय' इस श्रेष्ठ पञ्चाक्षर-मन्त्रका जप करते हुए तपस्याद्दारा गोवृषध्वज शिवको आराधना की थी॥ ४४--४६॥ तदनन्तर रुद्रको आया हुआ जानकर मङ्कणक मुनि तपस्याके तेजसे उद्दीत हो गये और आनन्दातिरेकसे नृत्य करने लगे। भगवान् रुद्रने उनसे पूछा--' आप क्यों नृत्य कर रहे हैं।' (किंतु वे कुछ बोले नहीं और) देव ईशानको देखनेपर भी (अपनी नृत्यकलाको सर्वोत्तम

English

A chaste woman devoted to piety {dharma) shall always attain welfare and happiness. No man can, by any means, create discomfiture for her.

अध्याय ८४

श्लोक 90

देवतानामृषीणां च देवानां चैव कुत्सनम् ।कृत्वा सम्यक् प्रकुर्वोत प्राजापत्यं द्विजोत्तमः

devatānāmṛṣīṇāṃ ca devānāṃ caiva kutsanam / kṛtvā samyak prakurvota prājāpatyaṃ dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

समझकर) बार-बार नृत्य करते ही रहे

English

Just as in the case of Sita, weU-known in the three worlds, as the charming and beloved wife of Rama, the son of Dasaratha, she conquered the king of Raksasas.

अध्याय ८४

श्लोक 91

तैस्तु संभाषणं कृत्वा स्नात्वा देवान् समर्चयेत् ।दृष्ट्वा वीक्षेत भास्वन्तं स्म्वत्वा विशेश्वरं स्मरेत्

taistu saṃbhāṣaṇaṃ kṛtvā snātvā devān samarcayet / dṛṣṭvā vīkṣeta bhāsvantaṃ smvatvā viśeśvaraṃ smaret

हिन्दी अर्थ

सोऽन्वीक्ष्य भगवानीशः सगर्व गर्वशान्तये। स्वकं देहं विदार्यास्मै भस्मराशिमदर्शयत् यत् सगर्वं हि भवता नर्तितं मुनिपुंगव। न युक्तं तापसस्यैतत् त्वत्तोऽप्यत्राधिको हाहम्

English

Urged by Kala (Death), Ravana, the king of Raksasas, desired Sita, the wide-eyed beautiful wife of Rama.

अध्याय ८४

श्लोक 92

यः सर्वभूताधिपतिं विश्वेशानं विनिन्दति ।न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि

yaḥ sarvabhūtādhipatiṃ viśveśānaṃ vinindati / na tasya niṣkṛtiḥ śakyā kartuṃ varṣaśatairapi

हिन्दी अर्थ

इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठं स रुद्रः किल विश्वदूक् । आस्थाय परमं भावं ननर्त जगतो हरः

English

It is reported that by means of his Maya, he ■disguised himself (as) an ascetic and determined to abduct that beautiful lady while she was strolling (solitarily) in the tenantless forest.

अध्याय ८४

श्लोक 93

चान्द्रायणं चरेत् पूर्वं कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रकम् ।प्रपन्नः शरणं देवं तस्मात् पापाद् विमुच्यते

cāndrāyaṇaṃ caret pūrvaṃ kṛcchraṃ caivātikṛcchrakam / prapannaḥ śaraṇaṃ devaṃ tasmāt pāpād vimucyate

हिन्दी अर्थ

दंष्टाकरालवदनो ज्वालामाली भयंकरः विशाललोचनामेकां देवीं चारुविलासिनीम्। सूर्यायुतसमप्रख्यां प्रसन्नवदनां शिवाम्

English

The lady of pure smiles realised his intention. Remembering her husband, the son of Dasaratha, she sought refuge in the Avasathya (household) fire.

अध्याय ८४

श्लोक 94

सर्वस्वदानं विधिवत् सर्वपापविशोधनम् ।चान्द्रायणं चविधिना कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रकम्

sarvasvadānaṃ vidhivat sarvapāpaviśodhanam / cāndrāyaṇaṃ cavidhinā kṛcchraṃ caivātikṛcchrakam

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नो भगवानीशस्त््यम्बको भक्तवत्सलः । पूर्ववेषं स जग्राह देवी चान्तर्हिताभवत्

English

With her palms joined in devotion, Rama's wife worshipped the great Yogi, (the fire-god), the destroyer (scorcher) of the worlds as if he was her husband Rama incarnate (and prayed);

अध्याय ८४

श्लोक 95

पुण्यक्षेत्राभिगमनं सर्वपापविनाशनम् ।देवताभ्यर्चनं नॄणामशेषाघविनाशनम्

puṇyakṣetrābhigamanaṃ sarvapāpavināśanam / devatābhyarcanaṃ nṝṇāmaśeṣāghavināśanam

हिन्दी अर्थ

आलिङ्गध भक्तं प्रणतं देवदेवः स्वयं शिव: । न भेतव्यं त्वया वत्स प्राह किं ते ददाम्यहम् विज्ञापयामास तदा हृष्टः प्रष्टमना मुनिः

English

I bow unto Krsanu (fire) of the form of Kala, of great Yogic power, the greatest riddle, the destroyer of all living beings.

अध्याय ८४

श्लोक 96

अमावस्यां तिथिं प्राप्य यः समाराधयेच्छिवम् ।ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते

amāvasyāṃ tithiṃ prāpya yaḥ samārādhayecchivam / brāhmaṇān bhojayitvā tu sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

नमोऽस्तु ते महादेव महेश्वर नमोऽस्तु ते। किमेतद् भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम्

English

I take shelter in lord Pavaka (the purifying deity), the eternal deity of universal forms, the Yogin who wears the (elephant) hide, the lord of the goblins the Supreme god.

अध्याय ८४

श्लोक 97

कृष्णाष्टम्यां महादेवं तथा कृष्णचतुर्दशीम् ।संपूज्य ब्राह्मणमुखे सर्वपापैः प्रमुच्यते

kṛṣṇāṣṭamyāṃ mahādevaṃ tathā kṛṣṇacaturdaśīm / saṃpūjya brāhmaṇamukhe sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

का च सा भगवत्पाश्‍वे राजमाना व्यवस्थिता। ति कूर्मपुराण ति

English

I resort unto the Atman of radiant blazing body abiding in the hearts of all living beings. I seek refuge in the Lord whose form is the universe, the source of all that fiery, brilliant, I resort to the fire-god, the Lord of great Yogins, the sun, the supreme god.

अध्याय ८४

श्लोक 98

त्रयोदश्यां तथा रात्रौ सोपहारं त्रिलोचनम् ।दृष्ट्वेशं प्रथमे यामे मुच्यते सर्वपातकैः

trayodaśyāṃ tathā rātrau sopahāraṃ trilocanam / dṛṣṭveśaṃ prathame yāme mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

तब भगवान् शंकर उन्हें गर्वयुक्त देखकर उनके गर्वको दूर करनेके लिये अपने शरीरको विदीर्ण कर (उसमेंसे निकलती हुई) भस्मराशि उन्हें दिखलायी (और कहा)-हे द्विजोत्तम! मेरे शरीरसे निकलती हुई

English

I seek refuge in Rudra, the great swallower (destroyer), the trident-bearing Lord, the fire of the Universal destruction, the Lord of Yogins, the dispenser of fruits (in the form) of enjoyment and liberation.

अध्याय ८४

श्लोक 99

उपोषितश्चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहितः ।यमाच धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च

upoṣitaścaturdaśyāṃ kṛṣṇapakṣe samāhitaḥ / yamāca dharmarājāya mṛtyave cāntakāya ca

हिन्दी अर्थ

इस भस्मराशिको देखो। यह तपस्याका माहात्म्य है। आपके समान दूसरा भी है। मुनिपुंगव! आप (तपस्याके) गर्वसे गर्वित होकर नृत्य कर रहे हैं, यह एक तपस्वीके लिये उचित नहीं है, मैं आपसे भी अधिक (नृत्यकलामें मुनिश्रेष्ठ (मङ्कणक)-से ऐसा कहकर वे विश्वद्रष्टा तथा संसारके संहारक रुद्र परम भावमें स्थित होकर नृत्य करने लगे। (वे रुद्र) हजारों सिर, हजारों आँख और हजारों चरणवाले, भयंकर दाढोंसे युक्त मुखवाले,

English

I resort unto you the diverse-eyed deity with the forms of Bhuh, Bhuvah and Svah, one who is lying hidden in the golden abode, the great one of unmeasured splendour.

अध्याय ८४

श्लोक 100

वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ।प्रत्येकं तिलसंयुक्तान् दद्यात् सप्तोदकाञ्जलीन् ।स्नात्वा नद्यां तु पूर्वाह्ने मुच्यते सर्वपातकैः

vaivasvatāya kālāya sarvabhūtakṣayāya ca / pratyekaṃ tilasaṃyuktān dadyāt saptodakāñjalīn / snātvā nadyāṃ tu pūrvāhne mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

ज्चालामालाओंसे व्याप्त तथा अत्यन्त भीषण रूपवाले हो

English

I resort to Vaisvanara abiding in all living beings, the lord who conveys Havyas and Kavyas (i.e. offerings) (to gods and Pitrs). I resort to Lord Vahni.

अध्याय ८४

श्लोक 101

ब्रह्मचर्यमधः शय्यामुपवासं द्विजार्चनम् ।व्रतेष्वेतेषु कुर्वोत शान्तः संयतमानसः

brahmacaryamadhaḥ śayyāmupavāsaṃ dvijārcanam / vrateṣveteṣu kurvota śāntaḥ saṃyatamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिशूलधारीके पार्श्व-भागमें विशाल नेत्रोंवाली, सुन्दर विलासयुक्त, हजारों सूर्योके समान तेजवाली और प्रसन्न मुखवाली देवी शिवाको देखा। मुसकराते हुए विश्वेश्वर (शिव) तथा अमित द्युतिसम्पन्न (शिवा)-को स्थित देखकर मुनीश्वर (मङ्कणक)-का हृदय भयभीत हो गया और वे (अपने गर्वको ध्यानमें रखकर) काँपने लगे तथा संयमित होकर रुद्राध्यायका जप करते हुए उन्होंने रुद्रको सिरसे प्रणाम किया

English

I resort to that Supreme reality, the excellent and auspicious principle of the sun. I resort to the Agni ascending to heaven, the greatest splendour, the imperishable conveyor of oblations to gods.

अध्याय ८४

श्लोक 102

अमावस्यायां ब्रह्माणं समुद्दिश्य पितामहम् ।ब्राह्मणांस्त्रीन् समभ्यर्च्य मुच्यते सर्वपातकैः

amāvasyāyāṃ brahmāṇaṃ samuddiśya pitāmaham / brāhmaṇāṃstrīn samabhyarcya mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

उन भक्तवत्सल त्र्यम्बक भगवान् शिवने प्रसन्न होकर अपना पूर्वरूप धारण किया और देवी अन्तर्हित हो गयीं। साक्षात् देवाधिदेव शिवने शरणागत भक्तका आलिङ्गनकर कहा-वत्स! तुम डरो मत! मैं तुम्हें क्या

English

After repeating (the prayer in) these eight (?) verses on Vahni, the famous wife of Rama mentally meditated on Rama and remained silent with her eyes closed.

अध्याय ८४

श्लोक 103

षष्ठ्यामुपोषितो देवं शुक्लपक्षे समाहितः ।सप्तम्यामर्चयेद् भानुं मुच्यते सर्वपातकैः

ṣaṣṭhyāmupoṣito devaṃ śuklapakṣe samāhitaḥ / saptamyāmarcayed bhānuṃ mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

तब प्रसन्न मुनि (मङ्कणक)-ने त्रिपुरका नाश करनेवाले गिरिश हरको सिरसे प्रणामकर पूछनेको इच्छासे कहा-महादेव! आपको नमस्कार है। महेश्वर! आपको नमस्कार है। सभी ओर मुखवाला आपका यह भयंकर कौन-सा रूप है? और आपके पार्श्वभागमें स्थित होकर सुशोभित होनेवाली वे देवी कौन हैं?

English

Then out of the Avasathya (household) fire, Lord Mahesvara (the great god), the bearer of sacrificial oblations, of resplendent soul manifested himself as if burning with his own refulgence.

अध्याय ८४

श्लोक 104

भरण्यां च चतुर्थ्यां च शनैश्चरदिने यमम् ।पूजयेत् सप्तजन्मोत्थैर्मुच्यते पातकैर्नरः

bharaṇyāṃ ca caturthyāṃ ca śanaiścaradine yamam / pūjayet saptajanmotthairmucyate pātakairnaraḥ

हिन्दी अर्थ

महेशः स्वात्मनो योगं देवीं च त्रिपुरानलः

English

Desirous of getting Ravana killed he created an illusory Sita. Taking the real Sita the beloved of Rama, the fire-god vanished there.

अध्याय ८४

श्लोक 105

एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम् ।द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य महापापैः प्रमुच्यते

ekādaśyāṃ nirāhāraḥ samabhyarcya janārdanam / dvādaśyāṃ śuklapakṣasya mahāpāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

दाहकः सर्वपापानां कालः कालकरो हरः तस्य सा परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका। प्रोच्यते मुनिभिः शक्तिर्जगद्योनिः सनातनी

English

On seeing such a Sita (i.e. the illusory one) Ravana the lord of Raksasas, took her and went to Lanka situated with¬ in the ocean.

अध्याय ८४

श्लोक 106

तपो जपस्तीर्थसेवा देवब्राह्मणपूजनम् ।ग्रहणादिषु कालेषु महापातकशोधनम्

tapo japastīrthasevā devabrāhmaṇapūjanam / grahaṇādiṣu kāleṣu mahāpātakaśodhanam

हिन्दी अर्थ

नारायणः परोऽव्यक्तो मायारूप इति श्रुतिः

English

After killing Ravana, Rama took Sita and (came back) accompanied by Laksmana. His mind became agitated due to suspicion.

अध्याय ८४

श्लोक 107

यः सर्वपापयुक्तो ऽपि पुण्यतीर्थेषु मानवः ।नियमेन त्यजेत् प्राणान् स मुच्येत् सर्वपातकैः

yaḥ sarvapāpayukto 'pi puṇyatīrtheṣu mānavaḥ / niyamena tyajet prāṇān sa mucyet sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

एवमेतज्जगत् सर्व सर्वदा स्थापयाम्यहम्। योजयामि प्रकृत्याऽहं पुरुषं पञ्चविंशकम् तथा वै संगतो देवः कूटस्थः सर्वगोऽमलः। सृजत्यशेषमेवेदं स्वमूर्तेः प्रकृतेरजः

English

For convincing the living beings, the illusory Sita entered the fire; immediately she was consumed by the fire.

अध्याय ८४

श्लोक 108

ब्रह्मघ्नं वा कृतघ्नं वा महापातकदूषितम् ।भर्तारमुद्धरेन्नारी प्रविष्टा सह पावकम्

brahmaghnaṃ vā kṛtaghnaṃ vā mahāpātakadūṣitam / bhartāramuddharennārī praviṣṭā saha pāvakam

हिन्दी अर्थ

स देवो भगवान् ब्रह्मा विश्वरूपः पितामहः । तवैतत् कथितं सम्यक् स्रष्टृत्वं परमात्मनः

English

After burning the illusory Sita, the lord fire-god of hot rays, showed the real Sita to Rama. The fire-god (the purifier) became a beloved of Devas.

अध्याय ८४

श्लोक 109

एतदेव परं स्त्रीणां प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः ।सर्वपापसमुद्भूतौ नात्र कार्या विचारणा

etadeva paraṃ strīṇāṃ prāyaścittaṃ vidurbudhāḥ / sarvapāpasamudbhūtau nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

एकोऽहं भगवान् कालो ह्यनादिश्चान्तकृद् विभुः । समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः मम वै सापरा शक्तिर्देवी विद्येति विश्रुता। दृष्टा हि भवता नूनं विद्यादेहस्त्वहं ततः

English

Catching hold of the feet of her husband, the daughter of Janaka the lady of beautiful middle, made obeisance to Rama on the ground.

अध्याय ८४

श्लोक 110

पतिव्रता तु या नारी भर्तृशुश्रूषणोत्सुका ।न तस्या विद्यते पापमिह लोके परत्र च

pativratā tu yā nārī bhartṛśuśrūṣaṇotsukā / na tasyā vidyate pāpamiha loke paratra ca

हिन्दी अर्थ

विष्णुर्ब्रह्मा च भगवान् रुद्रः काल इति श्रुतिः

English

On seeing it Rama was delighted in mind. Surprise was evident in his eyes. After bowing to the Vahni with bent head, Raghava propitiated him.

अध्याय ८४

श्लोक 111

पतिव्रता धर्मरता रुद्राण्येव न संशयः ।नास्याः पराभवं कर्तुं शक्नोतीह जनः क्वचित्

pativratā dharmaratā rudrāṇyeva na saṃśayaḥ / nāsyāḥ parābhavaṃ kartuṃ śaknotīha janaḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

त्रयमेतदनाद्यन्तं ब्रह्मण्येव व्यवस्थितम्। तदात्मकं तदव्यक्तं तदक्षरमिति श्रुतिः आकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मादन्यन्न विद्यते

English

The lord spoke to Vahni; Was this fair-complexion- ed lady burned by you before, as she has been seen come to my side again?

अध्याय ८४

श्लोक 112

यथा रामस्य सुभगा सीता त्रैलोक्यविश्रुता ।पत्नी दाशरथेर्देवी विजिग्ये राक्षसेश्वरम्

yathā rāmasya subhagā sītā trailokyaviśrutā / patnī dāśaratherdevī vijigye rākṣaseśvaram

हिन्दी अर्थ

(मङ्कणकके) इतना कहनेपर त्रिपुरदाहक महेश्वर हरने मङ्कणकसे अपने योग तथा देवीका इस प्रकार

English

Lord Fire-god, the scorcher of the worlds, spoke to the son of Dasaratha, telling him everything as it had happened in the presence of all living beings.

अध्याय ८४

श्लोक 113

रामस्य भार्यां विमलां रावणो राक्षसेश्वरः ।सीतां विशालनयनां चकमे कालचोदितः

rāmasya bhāryāṃ vimalāṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ / sītāṃ viśālanayanāṃ cakame kālacoditaḥ

हिन्दी अर्थ

मुखवाला, सभी पापोंको जलानेवाला, काल, कालको भी उत्पन्न करनेवाला हर हूँ। मेरे द्वारा ही समस्त चेतन एवं अचेतन-स्वरूप (जगत्) प्रवृत्त किया जाता है। मैं ही वह अन्तर्यामी और मैं ही वह पुरुष तथा पुरुषोत्तम हूँ, जिसकी त्रिगुणात्मिका प्रकृति-रूप परम माया मुनियोंके द्वारा सनातनी शक्ति और जगतूका मूल कारण कही जाती है। मैं वही सर्वज्ञ (पुरुष) हूँ जो मायाद्वारा विश्वको व्यामोहित करता है और जिसे श्रुति नारायण,

English

"This beloved of yours is highly chaste as goddess Parvati. She is the greatest favourite of the goddess whom she had propitiated by means of penance (?)

अध्याय ८४

श्लोक 114

गृहीत्वा मायया वेषं चरन्तीं विजने वने ।समाहर्तुं मतिं चक्रे तापसः किल कामिनीम्

gṛhītvā māyayā veṣaṃ carantīṃ vijane vane / samāhartuṃ matiṃ cakre tāpasaḥ kila kāminīm

हिन्दी अर्थ

पर, अव्यक्त तथा मायारूप कहती है। मैं इसी प्रकार सदा इस जगतूकी स्थापना करता हूँ। मैं प्रकृतिसे उस पुरुषको संयुक्त करता हुँ (जो पचीस तत्त्वोंमें एक- मात्र चेतन प्रमुख तत्त्व है।)

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 115

विज्ञाय सा च तद्भावं स्मृत्वा दाशरथिं पतिम् ।जगाम शरणं वह्निमावसथ्यं शुचिस्मिता

vijñāya sā ca tadbhāvaṃ smṛtvā dāśarathiṃ patim / jagāma śaraṇaṃ vahnimāvasathyaṃ śucismitā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार यह देव (चेतन), कूटस्थ (निर्विकार), “प्रकृति'से संगत होकर समस्त जगतूकी सृष्टि करता है। इसी पुरुषको देव, भगवान्, ब्रह्मा, विश्वरूप एवं पितामहके रूपमें समझना चाहिए। इस प्रकार मैंने आपको भलीभाँति परमात्माके सृष्टिकर्तृत्वको बतलाया।

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 116

उपतस्थे महायोगं सर्वदोषविनाशनम् ।कृताञ्जली रामपत्नी शाक्षात् पतिमिवाच्युतम्

upatasthe mahāyogaṃ sarvadoṣavināśanam / kṛtāñjalī rāmapatnī śākṣāt patimivācyutam

हिन्दी अर्थ

मैं अद्वितीय, अनादि, संहार करनेवाला, विभु तथा भगवान् काल हूँ। परम भावका आश्रय ग्रहण करनेपर मनीषी लोग मुझे रुद्र कहते हैं

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 117

नमस्यामि महायोगं कृतान्तं गहनं परम् ।दाहकं सर्वभूतानामीशानं कालरूपिणम्

namasyāmi mahāyogaṃ kṛtāntaṃ gahanaṃ param / dāhakaṃ sarvabhūtānāmīśānaṃ kālarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

मेरी ही अपरा शक्ति विद्यादेवीके नामसे प्रसिद्ध है। मेरे विद्या-रूप देहका और मेरा आपने दर्शन किया है। इस प्रकार ये सभी तत्त्व प्रधान, पुरुष और ईश्वररूप हैं। श्रुतिने इन्हें ही विष्णु, ब्रह्मा और कालरूप भगवान् रुद्र कहा है। ये तीनों ही अनादि तथा अनन्त ब्रह्ममें ही स्थित हैं। अतः श्रुतिका कथन है कि ये तीनों देव तदात्मक, (परमपुरुष ईश्वररूप), वही अव्यक्तरूप, वही अक्षररूप, आत्मानन्दस्वरूप, परमतत्त्व, चिन्मात्र

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 118

नमस्ये पावकं देवं साक्षिणं विश्वतोमुखम् ।आत्मानं दीप्तवपुषं सर्वभूतहृदी स्थितम्

namasye pāvakaṃ devaṃ sākṣiṇaṃ viśvatomukham / ātmānaṃ dīptavapuṣaṃ sarvabhūtahṛdī sthitam

हिन्दी अर्थ

और परम पदरूप हैं, आकाशरूप एवं निष्कल ब्रह्म हैं। वास्तवमेँ परमतत्त्व ईश्वरके अतिरिक्त अन्य कुछ भी नहीं है। ऐसा जानकर आपको भक्तियोगका अवलम्बन लेकर मेरी पूजा तथा वन्दना करनी चाहिए। तदनन्तर

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 119

प्रपद्ये शरणं वह्निं ब्रह्मण्यं ब्रह्मरूपिणम् ।भूतेशं कृत्तिवसनं शरण्यं परमं पदम्

prapadye śaraṇaṃ vahniṃ brahmaṇyaṃ brahmarūpiṇam / bhūteśaṃ kṛttivasanaṃ śaraṇyaṃ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

आपको उस शाश्वत (पुरुष)-के दर्शन होंगे॥ ७०--७४॥ इतना कहकर भगवान् हर अदृश्य हो गये। मुनि

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 120

ॐ प्रपद्ये जगन्मूर्तिं प्रभवं सर्वतेजसाम् ।महायोगेश्वरं वह्निमादित्यं परमेष्ठिनम्

oṃ prapadye jaganmūrtiṃ prabhavaṃ sarvatejasām / mahāyogeśvaraṃ vahnimādityaṃ parameṣṭhinam

हिन्दी अर्थ

तत्रैव भक्तियोगेन रूद्रमाराधयन्मुनिः॥ ७५॥ (मङ्कणक) वहीं (सप्तसारस्वत तीर्थ)-पर भक्तियोगके

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 121

प्रपद्ये शरणं रुद्रं महाग्रासं त्रिशूलिनम् ।कालाग्निं योगिनामीशं भोगमोक्षफलप्रदम्

prapadye śaraṇaṃ rudraṃ mahāgrāsaṃ triśūlinam / kālāgniṃ yogināmīśaṃ bhogamokṣaphalapradam

हिन्दी अर्थ

एतत् पवित्रमतुलं तीर्थ ब्रह्मर्षिसेवितम्। द्वारा रुद्रको आराधना करने लगे। यह अतुलनीय पवित्र तीर्थ ब्रह्मर्षियांद्वारा सेवित है। इसका सेवनकर विद्वान्

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 122

प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं भुर्भुवः स्वः स्वरूपिणम् ।हिरण्यमये गृहे गुप्तं महान्तममितौजसम्

prapadye tvāṃ virūpākṣaṃ bhurbhuvaḥ svaḥ svarūpiṇam / hiraṇyamaye gṛhe guptaṃ mahāntamamitaujasam

हिन्दी अर्थ

संसेव्य ब्राह्मणो विद्वान् मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ७६ ॥ ब्राह्मण सभी पातकोंसे मुक्त हो जाता है

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 123

वैश्वानरं प्रपद्ये ऽहं सर्वभूतेष्ववस्थितम् ।हव्यकव्यवहं देवं प्रपद्ये वह्निमीश्वरम्

vaiśvānaraṃ prapadye 'haṃ sarvabhūteṣvavasthitam / havyakavyavahaṃ devaṃ prapadye vahnimīśvaram

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपारिविभागे चतुस्त्रिंशोऽध्यायः तीर्थमाहात्म्य-प्रकरणमें विविध तीर्थांका माहात्म्य, कालञ्जर तीर्थकी महिमाके वर्णनके प्रसंगमें शिवभक्त राजा श्वेतकी कथा

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 124

प्रपद्ये तत्परं तत्त्वं वरेण्यं सवितुः स्वयम् ।भर्गमग्निपरं ज्योती रक्ष मां हव्यवाहन

prapadye tatparaṃ tattvaṃ vareṇyaṃ savituḥ svayam / bhargamagniparaṃ jyotī rakṣa māṃ havyavāhana

हिन्दी अर्थ

अन्यत् पवित्रं विपुलं तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम्। रुद्रकोटिरिति ख्यातं रुद्रस्य परमेष्ठिनः

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 125

इति वह्न्यष्टकं जप्त्वा रामपत्नी यशस्विनी ।ध्यायन्ती मनसा तस्थौ राममुन्मीलितेक्षणा

iti vahnyaṣṭakaṃ japtvā rāmapatnī yaśasvinī / dhyāyantī manasā tasthau rāmamunmīlitekṣaṇā

हिन्दी अर्थ

पुरा पुण्यतमे काले देवदर्शनतत्पराः। कोटिब्रह्मर्षयो दान्तास्तं देशमगमन् परम् कोटिरूपोऽभवद् रुद्रो रुद्रकोटिस्ततः स्मृतः

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 126

अथावसथ्याद् भगवान् हव्यवाहो महेश्वरः ।आविरासीत् सुदीप्तात्मा तेजसा प्रदहन्निव

athāvasathyād bhagavān havyavāho maheśvaraḥ / āvirāsīt sudīptātmā tejasā pradahanniva

हिन्दी अर्थ

ते स्म सर्वे महादेवं हरं गिरिगुहाशयम्।

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 127

स्वष्ट्वा मायामयीं सीतां स रावणवधेप्सया ।सीतामादाय धर्मिष्ठां पावको ऽन्तरधीयत

svaṣṭvā māyāmayīṃ sītāṃ sa rāvaṇavadhepsayā / sītāmādāya dharmiṣṭhāṃ pāvako 'ntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

अनाद्यन्तं महादेवं पूर्वमेवाहमीश्वरम्। दृष्टवानिति भक्त्या ते रुद्रन्यस्तधियोऽभवन् सूतजीने कहा--परमेष्ठी रुद्रका रुद्रकोटि नामक एक दूसरा महान् पवित्र तीर्थ है, जो तीनों लोकोंमें विख्यात है। पूर्वकालमें किसी पवित्र समयमें देव- दर्शनोंके लिये उत्सुक एक करोड़ इन्द्रियजयी ब्रह्मर्षि

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 128

तां दृष्ट्वा तादृशीं सीतां रावणो राक्षसेश्वरः ।समादाय ययौ लङ्कां सागरान्तरसंस्थिताम्

tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ sītāṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ / samādāya yayau laṅkāṃ sāgarāntarasaṃsthitām

हिन्दी अर्थ

उस श्रेष्ठ स्थानपर गये। उन भक्तियुक्त महर्षियोंमें यह महान् विवाद उत्पन्न हो गया कि सबसे पहले मैं ही पिनाकी गिरिशका दर्शन करूँगा

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 129

कृत्वाथ रावणवधं रामो लक्ष्मणसंयुतः ।मसादायाभवत् सीतां शङ्काकुलितमानसः

kṛtvātha rāvaṇavadhaṃ rāmo lakṣmaṇasaṃyutaḥ / masādāyābhavat sītāṃ śaṅkākulitamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

तब उनकी (विशेष) भक्तिको देखकर योगियोंके गुरु गिरिश रुद्र करोड़ों रूपोंमें हो गये, तभीसे वे रुद्रकोटिके नामसे स्मरण किये जाने लगे। पर्वतको गुहाके मध्य स्थित पार्वतीनाथ उन महादेव हरका दर्शनकर वे सभी हृष्ट-पुष्ट बुद्धिवाले हो गये। और मैंने ही सबसे पहले अनादि-अनन्त महादेव ईश्वरका दर्शन किया है, इस प्रकार समझकर वे भक्तिभावपूर्वक रुद्रपरायण बुद्धिवाले हो गये। तदनन्तर परम पदकी अभिलाषा रखनेवाले उन

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 130

सा प्रत्ययाय भूतानां सीता मायामीय पुनः ।विवेश पावकं दीप्तं ददाह ज्वलनो ऽपि ताम्

sā pratyayāya bhūtānāṃ sītā māyāmīya punaḥ / viveśa pāvakaṃ dīptaṃ dadāha jvalano 'pi tām

हिन्दी अर्थ

सभीने वहीं अन्तरिक्षमें महान्-से-महान् विशुद्ध ज्योतिका दर्शन किया। यह देश (रुद्रद्वारा) निवास किया हुआ पुण्यतम शुभ तीर्थ है। यहाँ रुद्रका दर्शनकर और उनकी सम्यक् आराधना कर रुद्रका सामीप्य (सामीप्य नामक

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 131

दग्ध्वा मायामयीं सीतां भगवानुग्रदीधितिः ।रामायादर्शयत् सीतां पावको ऽभूत् सुरप्रियः

dagdhvā māyāmayīṃ sītāṃ bhagavānugradīdhitiḥ / rāmāyādarśayat sītāṃ pāvako 'bhūt surapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

मोक्ष) प्रात होता है एक दूसरा श्रेष्ठ तीर्थ है जो मधुवन नामसे कहा जाता है, नियमपूर्वक वहाँ जानेवाला (निवास करनेवाला) इन्द्रका अर्धासन प्राप्त करता है। एक अन्य पुष्पनगरी नामक देश पुण्यतम तथा शुभ है । वहाँ जाकर पितरोंकी

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 132

प्रगृह्य भर्तुश्चरणौ कराभ्यां सा सुमध्यमा ।चकार प्रणतिं भूमौ रामाय जनकात्मजा

pragṛhya bhartuścaraṇau karābhyāṃ sā sumadhyamā / cakāra praṇatiṃ bhūmau rāmāya janakātmajā

हिन्दी अर्थ

पूजा करनेसे व्यक्ति सौ कुलोंको तार देता है

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 133

दृष्ट्वा हृष्टमना रामो विस्मयाकुललोचनः ।ननाम वह्निं सिरसा तोषयामास राघवः

dṛṣṭvā hṛṣṭamanā rāmo vismayākulalocanaḥ / nanāma vahniṃ sirasā toṣayāmāsa rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

कालञ्जरं महातीर्थं लोके रुद्रो महेश्वरः। कालं जरितवान् देवो यत्र भक्तप्रियो हरः श्वेतो नाम शिवे भक्तो राजर्षिप्रवरः पुरा। तदाशीस्तन्नमस्कारः पूजयामास शूलिनम्

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 134

उवाच वह्नेर्भगवान् किमेषा वरवर्णिनी ।दग्धा भगवता पूर्वं दृष्टा मत्पार्श्वमागता

uvāca vahnerbhagavān kimeṣā varavarṇinī / dagdhā bhagavatā pūrvaṃ dṛṣṭā matpārśvamāgatā

हिन्दी अर्थ

स तं कालोऽथ दीप्तात्मा शूलमादाय भीषणम्। नेतुमभ्यागतो देशं स राजा यत्र तिष्ठति ९४॥ वीक्ष्य राजा भयाविष्टः शूलहस्तं समागतम्। कालं कालकरं घोरं भीषणं चण्डदीधितिम्

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 135

तमाह देवो लोकानां दाहको हव्यवाहनः ।यथावृत्तं दाशरथिं भूतानामेव सन्निधौ

tamāha devo lokānāṃ dāhako havyavāhanaḥ / yathāvṛttaṃ dāśarathiṃ bhūtānāmeva sannidhau

हिन्दी अर्थ

जपन्तमाह राजानं नमन्तमसकृद् भवम्। तमुवाच भयाविष्टो राजा रुद्रपरायणः। एकमीशार्चनरतं विहायान्यं निषूदय

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 136

इयं सा मिथिलेशेन पार्वतीं रुद्रवल्लभाम् ।आराध्य लब्धा तपसा देव्याश्चात्यन्तवल्लभा

iyaṃ sā mithileśena pārvatīṃ rudravallabhām / ārādhya labdhā tapasā devyāścātyantavallabhā

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तवन्तं भगवानब्रवीद भीतमानसम्। रद्रार्चनरतो वान्यो मद्वशे को न तिष्ठति

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 137

भर्तुः शुश्रूषणोपेता सुशीलेयं पतिव्रता ।भवानीपार्श्वमानीता मया रावणकामिता

bhartuḥ śuśrūṣaṇopetā suśīleyaṃ pativratā / bhavānīpārśvamānītā mayā rāvaṇakāmitā

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा स राजानं कालो लोकप्रकालनः । बबन्ध पाशै राजापि जजाप शतरुद्रियम् तेजोराशिं भूतभर्तुः पुराणम्।

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 138

या नीता राक्षसेशेन सीता भगवताहृता ।मया मायामयी सृष्टा रावणस्य वधाय सा

yā nītā rākṣaseśena sītā bhagavatāhṛtā / mayā māyāmayī sṛṣṭā rāvaṇasya vadhāya sā

हिन्दी अर्थ

देव्या देवं चन्द्रलेखोज्ज्चलाङ्गम्।

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 139

तदर्थं भवता दुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः ।मयोपसंहृता चैव हतो लोकविनाशनः

tadarthaṃ bhavatā duṣṭo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ / mayopasaṃhṛtā caiva hato lokavināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

इस लोकमें कालञ्जर नामका एक महातीर्थ है, जहाँ भक्तोंके प्रिय महेश्वर रुद्र हरने कालको जीर्ण किया था। प्राचीन कालमें श्वेत नामक एक श्रेष्ठ राजर्षि थे, जो शिवके भक्त थे। उन्होंने त्रिशूली (रुद्र)-की भक्ति करते हुए उन्हें ही नमस्कार करते हुए उनकी पूजा को। विधिपूर्वक शिवलिङ्गको स्थापना कर भक्तियोगपूर्वक वहीं वे उन्हीं (रुद्र)-में मन लगाते हुए निरन्तर उनका जप करने लगे। वे राजा (श्वेत)

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 140

गृहाण विमलामेनां जानकीं वचनान्मम ।पश्य नारायणं देवं स्वात्मानं प्रभवाव्ययम्

gṛhāṇa vimalāmenāṃ jānakīṃ vacanānmama / paśya nārāyaṇaṃ devaṃ svātmānaṃ prabhavāvyayam

हिन्दी अर्थ

जिस स्थानपर थे कुछ समय बाद वहाँ भयंकर शूल लिये हुए प्रदी स्वरूपवाला काल उन्हें अपने देश ले जानेके लिये आया

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 141

इत्युक्त्वा भगवांश्चण्डो विश्चार्चिर्विश्वतोमुखः ।मानितो राघवेणाग्निर्भूतैश्चान्तरधीयत

ityuktvā bhagavāṃścaṇḍo viścārcirviśvatomukhaḥ / mānito rāghaveṇāgnirbhūtaiścāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

हाथमें शूल लिये हुए, मृत्युजनक, घोर, भीषण, उग्र किरणोंवाले उस कालको आया हुआ देखकर राजा (श्वेत) भयभीत हो गये। उन्होंने अपने दोनों हाथोंसे ईश्वरके लिङ्गका स्पर्श करते हुए सिरसे उनको प्रणाम किया और शतरुद्रियका जप करने लगे। जप कर रहे तथा बार-बार भवको प्रणाम कर रहे राजासे उनके सामने खड़े होकर कृतान्त (काल)-ने हँसते हुए 'आओ', ' आओ' इस प्रकारसे कहा। भयसे व्याकुल

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 142

एतते पतिव्रतानां वैं माहात्म्यं कथितं मया ।स्त्रीणां सर्वाघशमनं प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम्

etate pativratānāṃ vaiṃ māhātmyaṃ kathitaṃ mayā / strīṇāṃ sarvāghaśamanaṃ prāyaścittamidaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

रुद्रपरायण राजाने उससे कहा-एकमात्र ईशकी आराधनामें रत व्यक्तिको छोड़कर अन्यको मारो

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 143

अशेषपापयुक्तस्तु पुरुषो ऽपि सुसंयतः ।स्वदेहं पुण्यतीर्थेषु त्यक्त्वा मुच्येत किल्बिषात्

aśeṣapāpayuktastu puruṣo 'pi susaṃyataḥ / svadehaṃ puṇyatīrtheṣu tyaktvā mucyeta kilbiṣāt

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार कह रहे भयभीत मनवाले राजासे भगवान् (काल) -ने कहा-चाहे रुद्रकी आराधना करनेवाला हो या अन्य कोई हो, कौन मेरे वशमें नहीं है अर्थात् सभी मुझ कालके वशमें हैं। ऐसा कहकर लोकसंहारक वह काल राजाको पाशोंके द्वारा बांधने लगा और राजा शतरुद्रियका जप करने लगे

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 144

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा पुण्येषु वा द्विजः ।मुच्यते पातकैः सर्वैः समस्तैरपि पूरुषः

pṛthivyāṃ sarvatīrtheṣu snātvā puṇyeṣu vā dvijaḥ / mucyate pātakaiḥ sarvaiḥ samastairapi pūruṣaḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्तर राजा श्वेतने समस्त प्राणियोंके अधिपति महादेव रुद्रकी तेजोराशिको देखा। यह तेजोराशि आकाशमें अकस्मात् उत्पन्न हुई थी तथा वहीं विद्यमान थी। यह अति निर्मल स्वतः प्रकाशमान, शाश्वत, ज्वालामाला

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 145

व्यास उवाच इत्येष मानवो धर्मो युष्माकं कथितो मया ।महेशाराधनार्थाय ज्ञानयोगं च शाश्वतम्

vyāsa uvāca ityeṣa mānavo dharmo yuṣmākaṃ kathito mayā / maheśārādhanārthāya jñānayogaṃ ca śāśvatam

हिन्दी अर्थ

(प्रभामण्डल)-से आवृत और समस्त विश्वमे व्याप्त थी। उस (तेजःसमूह)-के मध्य देवीके साथ, स्वर्णिम पुरुषको देखकर राजा अत्यन्त प्रसन्न हो गये और उन्होंने समझा कि ये मेरे नाथ आ रहे हैं

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 146

यो ऽनेन विधिना युक्तं ज्ञानयोगं समाचरेत् ।स पश्यति महादेवं नान्यः कल्पशतैरपि

yo 'nena vidhinā yuktaṃ jñānayogaṃ samācaret / sa paśyati mahādevaṃ nānyaḥ kalpaśatairapi

हिन्दी अर्थ

कालो रुद्र देवदेव्या महेशम्।

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 147

स्थापयेद् यः परं धर्मं ज्ञानं तत्पारमेश्वरम् ।न तस्मादधिको लोके स योगी परमो मतः

sthāpayed yaḥ paraṃ dharmaṃ jñānaṃ tatpārameśvaram / na tasmādadhiko loke sa yogī paramo mataḥ

हिन्दी अर्थ

आलोक्यासौ भगवानुग्रकर्मा देवो रुद्रो भूतभर्ता पुराणः।

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 148

य संस्थापयितुं शक्तो न कुर्यान्मोहितो जनः ।स योगयुक्तो ऽपि मुनिर्नात्यर्थं भगवत्प्रियः

ya saṃsthāpayituṃ śakto na kuryānmohito janaḥ / sa yogayukto 'pi munirnātyarthaṃ bhagavatpriyaḥ

हिन्दी अर्थ

देहीतीमं कालमूचे

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 149

तस्मात् सदैव दातव्यं ब्राह्मणेषु विशेषतः ।धर्मयुक्तेषु शान्तेषु श्रद्धया चान्वितेषु वै

tasmāt sadaiva dātavyaṃ brāhmaṇeṣu viśeṣataḥ / dharmayukteṣu śānteṣu śraddhayā cānviteṣu vai

हिन्दी अर्थ

कालात्मासौ मन्यमानः स्वभावम्। रराज देवतापतिः सहोमया पिनाकधृक्

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 150

यः पठेद् भवतां नित्यं संवादं मम चैव हि ।सर्वपापविनिर्मुक्तो गच्छेत परमां गतिम्

yaḥ paṭhed bhavatāṃ nityaṃ saṃvādaṃ mama caiva hi / sarvapāpavinirmukto gaccheta paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

निरीक्ष्य देवमीश्वरं प्रहृष्टमानसो हरम्। ननाम साम्बमव्ययं स राजपुंगवस्तदा

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 151

श्राद्धे वा दैविके कार्ये ब्राह्मणानां च सन्निधौ ।पठेत नित्यं सुमनाः श्रोतव्यं च द्विजातिभिः

śrāddhe vā daivike kārye brāhmaṇānāṃ ca sannidhau / paṭheta nityaṃ sumanāḥ śrotavyaṃ ca dvijātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

नमः शिवाय धीमते नमोऽपवर्गदायिने अथानुगृह्य शंकरः प्रणामतत्परं नृपम्। स्वगाणपत्यमव्ययं सरूपतामथो ददौ

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 152

योर्ऽथं विचार्य युक्तात्मा श्रावयेद् ब्राह्मणान् शुचीन् ।स दोषकञ्चुकं त्यक्त्वा याति देवं महेश्वरम्

yor'thaṃ vicārya yuktātmā śrāvayed brāhmaṇān śucīn / sa doṣakañcukaṃ tyaktvā yāti devaṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

NT Rl य त जनत RR क की कक मत निती त » ताण्डवनृत्यके एकमात्र परम अधिष्ठाता महादेव हैं, अतः

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

अध्याय ८४

श्लोक 153

एतावदुक्त्वा भगवान् व्यासः सत्यवतीसुतः ।समाश्वास्य मुनीन् सूतं जगाम च यथागतम्

etāvaduktvā bhagavān vyāsaḥ satyavatīsutaḥ / samāśvāsya munīn sūtaṃ jagāma ca yathāgatam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर सम्पूर्ण ईशोंके एकमात्र स्वामी महेश्वर रुद्रको महादेवीके साथ समीपमें ही आते हुए देखकर राजर्षि भयरहित हो गये, (तथापि) काल उन्हें लेने आया। प्राणियोंके स्वामी, पुराण तथा उग्रकर्मा भगवान् रुद्रदेवने यह देखकर कालसे कहा-मेरे शरणागत तथा मेरा स्मरण कर रहे इस मेरे भक्तको मुझे दे दो

English

This chaste lady of good conduct is endowed with the readiness to serve her husband like Bhavani in regard to Isvara. She was protected by me because she was desired by Ravana.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 84
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.