Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
85
अध्याय 85 / 95

Book 2 - Adhyaya 34

76 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ76 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८५

श्लोक 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः तीर्थानि यानि लोके ऽस्मिन् विश्रुतानि माहन्ति च ।तानि त्वं कथयास्माकं रोमहर्षण सांप्रतम्

itī śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge trayastriśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ tīrthāni yāni loke 'smin viśrutāni māhanti ca / tāni tvaṃ kathayāsmākaṃ romaharṣaṇa sāṃpratam

हिन्दी अर्थ

गोपति (इन्द्रियों एवं वाणीके स्वामी)-के वाक्यको सुनकर वह उग्रभाववाला क्रुद्ध कालात्मा अपने स्वभावपर गर्व करते हुए पुन: उस (शिव) भक्तको पाशोंसे बाँधकर वेगपूर्वक रुद्रको ओर दौड़ा। तब उसे (काल-मृत्यु)

English

But Sita who was abducted by the lord of Raksasas was the illusory Sita created by me with a desire to get Ravana killed.

अध्याय ८५

श्लोक 2

रोमहर्षण उवाच शृणुध्वं कथयिष्ये ऽहं तीर्थानि विविधानि च ।कथितानि पुराणेषु मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः

romaharṣaṇa uvāca śṛṇudhvaṃ kathayiṣye 'haṃ tīrthāni vividhāni ca / kathitāni purāṇeṣu munibhirbrahmavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

आता हुआ देखकर विश्वमायाके विधानको जाननेवाले शंकरने शैलपुत्रीकी ओर देखते हुए उस (श्वेत)-के देखते-देखते अवज्ञापूर्वक अपने बाँयें पैरसे मृत्यु (काल)- को मार दिया। महेश्वरके पादसे आहत होकर अति भयंकर वह (काल) मर गया तथा पिनाक धारण करनेवाले

English

On that account, Ravana, the wicked king of the Raksasas and the destroyer of the worlds, had been killed. The Maya has also been withdrawn.

अध्याय ८५

श्लोक 3

यत्र स्नानं जपो होमः श्राद्धदानादिकं कृतम् ।एकैकशो मुनिश्रेष्ठाः पुनात्यासप्तमं कुलम्

yatra snānaṃ japo homaḥ śrāddhadānādikaṃ kṛtam / ekaikaśo muniśreṣṭhāḥ punātyāsaptamaṃ kulam

हिन्दी अर्थ

रक्षा कर लेनेके कारण प्रसन्न हो गये

English

''Accept this pure Janaki at my instance. See lord Narayana your own self the source of origin and the place of everything".

अध्याय ८५

श्लोक 4

पञ्चयोजनविस्तीर्णं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।प्रयागं प्रथितं तीर्थं तस्य माहात्म्यमीरितम्

pañcayojanavistīrṇaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / prayāgaṃ prathitaṃ tīrthaṃ tasya māhātmyamīritam

हिन्दी अर्थ

(भक्तवत्सल महादेव रुद्रके आनुग्रहसे) प्रसन्न- मनवाले उस श्रेष्ठ राजाने देव ईश्वर हरको देखकर अम्बासहित उन अव्ययको प्रणाम किया (राजाने प्रार्थना करते हुए कहा-- )जगत्के कारणरूप और विश्वको उत्पन्न करनेवाले भव एवं हरको नमस्कार है। धीमान् शिवको नमस्कार है। मोक्ष प्रदान करनेवालेको नमस्कार है। महाविभूतिस्वरूप आपको नमस्कार है,

English

After saying this, the fierce lord fire-god whose flames spread everywhere and who had faces on all sides was duly honoured by Raghava and the other people and he vanished.

अध्याय ८५

श्लोक 5

अन्यच्च तीर्थप्रवरं कुरूणां देववन्दितम् ।ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं सर्वपापविशोधनम्

anyacca tīrthapravaraṃ kurūṇāṃ devavanditam / ṛṣīṇāmāśramairjuṣṭaṃ sarvapāpaviśodhanam

हिन्दी अर्थ

बारंबार नमस्कार है । विभागहीन रूपवाले (अखण्डरूप), नरोंके अधिपति आपको नमस्कार है। प्रणतजनोंके दुःखोंका नाश करनेवाले गणोंके ईश्वर! आपको नमस्कार है। अनादि तथा नित्य ऐश्वर्यसम्पन्न और वराहका शृंग

English

Thus the greatness of chaste ladies has been described by me. This (narrative) is remembered to be the expiatory rite for ladies. It absolves one from all sins.

अध्याय ८५

श्लोक 6

तत्र स्नात्वा विशुद्धात्मा दम्भमात्सर्यवर्जितः ।ददाति यत्किञ्चिदपि पुनात्युभयतः कुलम्

tatra snātvā viśuddhātmā dambhamātsaryavarjitaḥ / dadāti yatkiñcidapi punātyubhayataḥ kulam

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवालेको नमस्कार है। वृषध्वज! आपको नमस्कार है। कपालकी माला धारण करनेवालेको नमस्कार है। महानट! आपको नमस्कार है, वृषध्वज! आपको नमस्कार है प्रणाममें तत्पर (अत्यन्त प्रणत) राजाके ऊपर अनुग्रह करके शंकरने उन्हें अपना शाश्वत गाणपत्य पद तथा अपना स्वरूप प्रदान किया

English

Even a person full of all sins shall be released from sin, if he controls himself well and abandons his body in the holy centres.

अध्याय ८५

श्लोक 7

गयातीर्थं परं गुह्यं पितॄणां चाति वल्लभम् ।कृत्वा पिण्डप्रदानं तु न भूयो जायते नरः

gayātīrthaṃ paraṃ guhyaṃ pitṝṇāṃ cāti vallabham / kṛtvā piṇḍapradānaṃ tu na bhūyo jāyate naraḥ

हिन्दी अर्थ

ये "महानट' कहे जाते हैं।

English

A Brahmana or any man is released from all sins accumulated by him by taking bath in all holy centres in the world.

अध्याय ८५

श्लोक 8

सकृद् गयाभिगमनं कृत्वा पिण्डं ददाति यः ।तारिताः पितरस्तेन यास्यन्ति परमां गतिम्

sakṛd gayābhigamanaṃ kṛtvā piṇḍaṃ dadāti yaḥ / tāritāḥ pitarastena yāsyanti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

काले महेशाभिहते लोकनाथः पितामहः । अयाचत वरं रुद्रं सजीवोऽयं भवत्विति कृतान्तस्यैव भवता तत्कार्ये विनियोजितः

English

Thus, the Dharma propounded by Manu has been propounded to you by me. The eternal path of knowledge (has also been narrated) for propitiating Mahesa.

अध्याय ८५

श्लोक 9

तत्र लोकहितार्थाय रुद्रेण परमात्मना ।शिलातले पदं न्यस्तं तत्र पितॄन् प्रसादयेत्

tatra lokahitārthāya rudreṇa paramātmanā / śilātale padaṃ nyastaṃ tatra pitṝn prasādayet

हिन्दी अर्थ

स देवदेववचनाद् देवदेवेश्वरो हरः। तथास्त्वियाह विश्वात्मा सोऽपि तादूग्विधोऽभवत्

English

One should pursue the path of knowledge with the assistance of Yogic practice. He then sees Mahadeva. No one else can see Him even in hundreds of Kalpas.

अध्याय ८५

श्लोक 10

गयाभिगमनं कर्तुं यः शक्तो नाभिगच्छति ।शोचन्ति पितरस्तं वै वृथा तस्य परिश्रमः

gayābhigamanaṃ kartuṃ yaḥ śakto nābhigacchati / śocanti pitarastaṃ vai vṛthā tasya pariśramaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येतत् परमं तीर्थ कालंजरमिति श्रुतम्। गत्वाभ्यर्च्य महादेवं गाणपत्यं स विन्दति उमा, पार्षद, तथा श्रेष्ठ राजा (श्वेत)-के साथ हर (महेश्वर) मुनीशों तथा सिद्धोसे वन्दित होते हुए क्षणभरमें अदृश्य हो गये। महेश्वरके द्वारा कालके मारे जानेपर लोकनाथ पितामह (ब्रह्मा)-ने रुद्रसे इस बरकी याचना

English

A person who establishes the great Dharma and that Jnana (knowledge) pertaining to Paramesvara (Supreme God Siva) is considered to be the greatest Yogin and there is no one in the world superior to him.

अध्याय ८५

श्लोक 11

गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महर्षयः ।गयांयास्यतियः कश्चित् सो ऽस्मान् संतारयिष्यति

gāyanti pitaro gāthāḥ kīrtayanti maharṣayaḥ / gayāṃyāsyatiyaḥ kaścit so 'smān saṃtārayiṣyati

हिन्दी अर्थ

की कि यह (काल) जीवित हो जाय। (ब्रह्माने कहा-) ईशान! वृषध्वज! इस कृतान्तका लेशमात्र भी दोष नहीं है । आपने ही इसे उस कार्य (मृत्युके कार्य) में नियोजित किया है। देवाधिप (ब्रह्मा)-के कहनेपर उन देवदेवेश्वर

English

If a person is competent to establish both Dharma and Jnana, but does not do so out of delusion, he is not a great favourite with the Lord, though he may be endowed with Yoga (Yogic Powers).

अध्याय ८५

श्लोक 12

यदि स्यात् पातकोपेतः स्वधर्मरतिवर्जितः ।गयां यास्यति वंश्यो यः सो ऽस्मान् संतारयिष्यति

yadi syāt pātakopetaḥ svadharmarativarjitaḥ / gayāṃ yāsyati vaṃśyo yaḥ so 'smān saṃtārayiṣyati

हिन्दी अर्थ

विश्वात्मा हरने 'ऐसा ही हो' यह कहा! तब वह काल भी उसी प्रकारका अर्थात् जीवित हो गया॥ ३४--३७॥ इस प्रकार यह श्रेष्ठ तीर्थ कालञ्जर इस नामसे विख्यात है । यहाँ जाकर महादेवकी आराधना करनेवाला व्यक्ति गाणपत्य पद प्राप्त करता है

English

Hence gifts should always be given to Brahmanas particularly to those who are endowed with piety and faith and those who are quiescent.

अध्याय ८५

श्लोक 13

एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः ।तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गयां व्रजेत्

eṣṭavyā bahavaḥ putrāḥ śīlavanto guṇānvitāḥ / teṣāṃ tu samavetānāṃ yadyeko 'pi gayāṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहरूयाँ संहितायामुपारिविभागे पञ्चत्रिऽध्यायः

English

He who reads this dialogue between you all and me shall be free from all sins and shall attain the greatest goal.

अध्याय ८५

श्लोक 14

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणस्तु विशेषतः ।प्रदद्याद् विधिवत् पिण्डान् गयां गत्वा समाहितः

tasmāt sarvaprayatnena brāhmaṇastu viśeṣataḥ / pradadyād vidhivat piṇḍān gayāṃ gatvā samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थमाहात्म्य-प्रकरणमें विविध तीर्थोंकी महिमा, देवदारु-वन-तीर्थका माहात्म्य महादेवस्य देवस्य महालयमिति श्रुतम्

English

A wise and intelligent person should read this in the presence of Brahmanas during Sraddhas and during rites con¬ cerned with gods. It should be listened to by all twice-born ones.

अध्याय ८५

श्लोक 15

धन्यास्तु खलु ते मर्त्या गयायां पिण्डदायिनः ।कुलान्युभयतः सप्त समुद्धृत्याप्नुयात् परम्

dhanyāstu khalu te martyā gayāyāṃ piṇḍadāyinaḥ / kulānyubhayataḥ sapta samuddhṛtyāpnuyāt param

हिन्दी अर्थ

तत्र देवादिदेवेन रुद्रेण त्रिपुरारिणा। शिलातले पदं न्यस्तं नास्तिकानां निदर्शनम्

English

A person who ponders over the meaning and nar¬ rates this with concentrated mind to pure Brahmanas shall be released from the coverings of sins and faults and attains Lord Mahesvara.

अध्याय ८५

श्लोक 16

अन्यच्च तीर्थप्रवरं सिद्धावासमुदाहृतम् ।प्रभासमिति विख्यातं यत्रास्ते भगवान् भवः

anyacca tīrthapravaraṃ siddhāvāsamudāhṛtam / prabhāsamiti vikhyātaṃ yatrāste bhagavān bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

उपासते महादेवं वेदाध्ययनतत्पराः अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं शम्भोर्महात्मनः। केदारमिति विख्यातं सिद्धानामालयं शुभम्

English

After saying this much, the holy son of Satyavati, sage Vyasa, consoled the sages and Suta and went away in the same manner as he had arrived.

अध्याय ८५

श्लोक 17

तत्र स्नानं तपः श्राद्धं ब्राह्मणानां च पूजनम् ।कृत्वा लोकमवाप्नोति ब्रह्मणो ऽक्षय्यमुत्तमम्

tatra snānaṃ tapaḥ śrāddhaṃ brāhmaṇānāṃ ca pūjanam / kṛtvā lokamavāpnoti brahmaṇo 'kṣayyamuttamam

हिन्दी अर्थ

तत्र स्नात्वा महादेवमभ्यर्च्य वृषकेतनम्। पीत्वा चैवोदकं शुद्धं गाणपत्यमवाप्नुयात्

English

Near Mathura, so called as it was once the haunt of demon Madhu. It is identified with present Maholi five miles to the south-west of Mathura.

अध्याय ८५

श्लोक 18

तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वदेवनमस्कृतम् ।पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोमफलं लभेत्

tīrthaṃ traiyambakaṃ nāma sarvadevanamaskṛtam / pūjayitvā tatra rudraṃ jyotiṣṭomaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--भगवान् महादेवका एक दूसरा गुह्यसे भी गुह्य महान् श्रेष्ठ स्थान है, जो 'महालय' इस नामसे प्रसिद्ध है। वहाँ त्रिपुरारि तथा देवोंके आदिदेव रुद्रने नास्तिकोंके लिये प्रमाणके रूपमें शिलातलपर चरण (-का चिह्न) स्थापित किया है। वहाँ समस्त शरीरमें भस्म लगाये हुए, शान्त पशुपतिके भक्तजन वेदाध्ययनमें तत्पर रहकर महादेवको उपासना करते हैं। उस तीर्थमें ख्रानकर भक्तिपूर्वक शंकरके पदका

English

A hill and a fort in Bundelkhand, the capital of Chandellas. If the temple of Kala Bhairava in the fort be related to the story of King §veta given here, this identification is probable. Kane includes this Tirtha under Varanasi (HD IV. 766) The story of Sveta is narrated i n LP. chs, I. 30-34 but he is a sage there.

अध्याय ८५

श्लोक 19

सुवर्णाक्षं महादेवं समभ्यर्च्य कपर्दिनम् ।ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु गाणपत्यं लभेद् ध्रुवम्

suvarṇākṣaṃ mahādevaṃ samabhyarcya kapardinam / brāhmaṇān pūjayitvā tu gāṇapatyaṃ labhed dhruvam

हिन्दी अर्थ

दर्शन करके उन्हें सिरसे नमस्कार करनेसे उन रुद्रका सामीप्य प्राप्त होता है

English

"I will see the Pinaka-bearing lord Girisa at first" (Thus they vied with one another). A great dispute arose thus among them who were endowed with devotion.

अध्याय ८५

श्लोक 20

सोमेश्वरं तीर्थवरं रुद्रस्य परमेष्ठिनः ।सर्वव्याधिहरं पुण्यं रुद्रसालोक्यकारणम्

someśvaraṃ tīrthavaraṃ rudrasya parameṣṭhinaḥ / sarvavyādhiharaṃ puṇyaṃ rudrasālokyakāraṇam

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव महात्मा शम्भुका एक दूसरा स्थान है जो 'केदार' इस नामसे विख्यात है। वह शुभ स्थान सिद्धोंकी निवासभूमि है। वहाँ खान करके वृषकेतु महादेवकी आराधना करने और (वहाँके) पवित्र जलका पान करनेसे गाणपत्य-पदकी प्राप्ति होती है। वह तीर्थ श्रेष्ठ द्विजातियों तथा संयतचित्तवाले योगियोंद्वारा सेवित है। वहाँ श्राद्ध, दान आदि कर्म करनेसे अक्षय फल प्राप्त होता है॥५--७॥

English

On seeing their devotion, Rudra, the Lord of moun¬ tain, the preceptor of Yogins, assumed a crore forms. Thus he became Rudrakoti (A crore of Rudras).

अध्याय ८५

श्लोक 21

तीर्थानां परमं तीर्थं विजयं नाम शोभनम् ।तत्र लिङ्गं महेशस्य विजयं नाम विश्रुतम्

tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ vijayaṃ nāma śobhanam / tatra liṅgaṃ maheśasya vijayaṃ nāma viśrutam

हिन्दी अर्थ

तीर्थ प्लक्षावतरणं सर्वपापविनाशनम्। तत्राभ्यर्च्य श्रीनिवासं विष्णुलोके महीयते

English

All of them saw the consort of Parvati, the great god Kara, resident in the mountain cavity. They became delighted and well-nourished in their minds.

अध्याय ८५

श्लोक 22

षण्मासान् नियताहारो ब्रह्मचारी समाहितः ।उषित्वा तत्र विप्रेन्द्रा यास्यन्ति परमं पदम्

ṣaṇmāsān niyatāhāro brahmacārī samāhitaḥ / uṣitvā tatra viprendrā yāsyanti paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

यत्र देवेन रुद्रेण यज्ञो दक्षस्य नाशितः मुच्यते सर्वपापैस्तु ब्रह्मलोकं लभेन्मृतः

English

With the devotional feeling: "O I have seen at the outset the Lord, the great god devoid of beginning and end" all of them dedicated their minds unto Rudra with devotion.

अध्याय ८५

श्लोक 23

अन्यच्च तीर्थप्रवरं पूर्वदेशे सुशोभनम् ।एकाम्रं देवदेवस्य गाणपत्यफलप्रदम्

anyacca tīrthapravaraṃ pūrvadeśe suśobhanam / ekāmraṃ devadevasya gāṇapatyaphalapradam

हिन्दी अर्थ

महातीर्थमिति ख्यातं पुण्यं नारायणप्रियम्। तत्राभ्यर्च्यं हृषीकेशं श्वेतद्वीपं निगच्छति

English

Then they saw a mass of brilliance in the firmament. They were desirous of attaining the greatest region.

अध्याय ८५

श्लोक 24

दत्त्वात्र शिवभक्तानां किञ्चिच्छश्वन्महीं शुभाम् ।सार्वभौमो भवेद् राजा मुमुक्षुर्मोक्षमाप्नुयात्

dattvātra śivabhaktānāṃ kiñcicchaśvanmahīṃ śubhām / sārvabhaumo bhaved rājā mumukṣurmokṣamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

तत्र संनिहितो रुद्रो देव्या सह महेश्वर: । स्नानपिण्डादिकं तत्र कृतमक्षय्यमुत्तमम् गोदावरी नदी पुण्या सर्वपापविनाशिनी। तत्र स्नात्वा पितृन् देवांस्तर्पयित्वा यथाविधि। सर्वपापविशुद्धात्मा गोसहस्त्रफलं लभेत्

English

Where the lord thus revealed himself and stayed, it is considered to be an auspicious and very holy centre. After visiting this and worshipping the Rudra the devotees shall attain the Samipya (nearness) of Rudra.

अध्याय ८५

श्लोक 25

महानदीजलं पुण्यं सर्वपापविनाशनम् ।ग्रहणे समुपस्पृश्य मुच्यते सर्वपातकैः

mahānadījalaṃ puṇyaṃ sarvapāpavināśanam / grahaṇe samupaspṛśya mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्रसलिला पुण्या कावेरी विपुला नदी।

English

There is another auspicious and excellent Tirtha by the name of Madhuvana. A person who observes rules and regulations after going there, shall attain half the throne of Indra.

अध्याय ८५

श्लोक 26

अन्या च विरजा नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता ।तस्यां स्नात्वा नरो विप्रा ब्रह्मलोके महीयते

anyā ca virajā nāma nadī trailokyaviśrutā / tasyāṃ snātvā naro viprā brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

त्रिरात्रोपोषितेनाथ एकरात्रोषितेन वा द्विजातीनां तु कथितं तीर्थानामिह सेवनम्।

English

There is another city named Padmanagari. The land is auspicious and highly meritorious..A.fter going there and worshipping the Pitrs, one will redeem a hundred members of his family.

अध्याय ८५

श्लोक 27

तीर्थं नारायणस्यान्यन्नाम्ना तु पुरुषोत्तमम् ।तत्र नारायणः श्रीमानास्ते परमपूरुषः

tīrthaṃ nārāyaṇasyānyannāmnā tu puruṣottamam / tatra nārāyaṇaḥ śrīmānāste paramapūruṣaḥ

हिन्दी अर्थ

अलोलुपो ब्रह्मचारी तीर्थानां फलमाप्नुयात्

English

Kalanjara is a great holy centre in the Rudraloka* Mahesvara is the deity, Kara is fond of the devotees who worship lord Kalanjara.

अध्याय ८५

श्लोक 28

पूजयित्वा परं विष्णुं स्नात्वा तत्र द्विजोत्तमः ।ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्

pūjayitvā paraṃ viṣṇuṃ snātvā tatra dvijottamaḥ / brāhmaṇān pūjayitvā tu viṣṇulokamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

स्वामितीर्थं महातीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र संनिहितो नित्यं स्कन्दोऽमरनमस्कृतः स्नात्वा कुमारधारायां कृत्वा देवादितर्पणम् आराध्य बण्मुखं देवं स्कन्देन सह मोदते

English

Formerly there was an excellent saintly king named Sveta. He was a devotee of Siva. He worshipped the trident¬ bearing lord with obeisances unto him and expecting his blessings.

अध्याय ८५

श्लोक 29

तीर्थानां परमं तीर्थं गोकर्णं नाम विश्रुतम् ।सर्वपापहरं शंभोर्निवासः परमेष्ठिनः

tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ gokarṇaṃ nāma viśrutam / sarvapāpaharaṃ śaṃbhornivāsaḥ parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

(एक) प्लक्षावतरण-तीर्थ (है जो) सभी पापोंको नष्ट करनेवाला है। वहाँ श्रीनिवासकी आराधना करनेसे विष्णुलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त होती है। मगधराजका एक अन्य तीर्थ है, जो स्वर्ग प्रदान करनेवाला है। वहाँकी

English

He installed Rudra in accordance with the injunc¬ tions, given priority to the path of devotion. With his mind dedicated unto Rudra, he performed the Japa of Rudra always.

अध्याय ८५

श्लोक 30

दृष्ट्वा लिंङ्गं तु देवस्य गोकर्णेश्वरमुत्तमम् ।ईप्सितांल्लभते कामान् रुद्रस्य दयितो भवेत्

dṛṣṭvā liṃṅgaṃ tu devasya gokarṇeśvaramuttamam / īpsitāṃllabhate kāmān rudrasya dayito bhavet

हिन्दी अर्थ

यात्रा करनेसे द्विजोत्तमको अक्षय स्वर्ग प्राप्त होता है । कनखल नामका एक तीर्थ है जो पुण्यप्रद तथा महापातकोंको नष्ट करनेवाला है । रुद्रदेवने जहाँ दक्षके यज्ञका विध्वंस किया था वहाँपर पवित्र भावनासे युक्त होकर गङ्गा्ान करनेसे मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है और मरनेपर ब्रह्मलोक प्राप्त करता हे! “महातीर्थ' इस नामसे विख्यात नारायणका प्रिय एक पवित्र तीर्थ है, वहाँ हृषीकेशकी आराधना करनेसे

English

Seizing a dazzling terrible trident made of steel, Kala came to that spot where the king was standing, in order to take him away.

अध्याय ८५

श्लोक 31

उत्तरं चापि गोकर्णं लिङ्गं देवस्य शूलिनः ।महादेवस्यार्चयित्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात्

uttaraṃ cāpi gokarṇaṃ liṅgaṃ devasya śūlinaḥ / mahādevasyārcayitvā śivasāyujyamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

श्वेतद्वीपकी प्राप्ति होती है॥८--१२॥

English

On seeing the terrible and ferocious Kala, the des¬ troyer of all, approaching with the trident in his hand, the king was overwhelmed with fear.

अध्याय ८५

श्लोक 32

तत्र देवो महादेवः स्थाणुरित्यभिविश्रुतः ।तं दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते तत्क्षणान्नरः

tatra devo mahādevaḥ sthāṇurityabhiviśrutaḥ / taṃ dṛṣṭvā sarvapāpebhyo mucyate tatkṣaṇānnaraḥ

हिन्दी अर्थ

' श्रीपर्वत' नामका एक दूसरा शुभ श्रेष्ठ तीर्थ है, वहाँ प्राणोंका परित्याग करनेसे व्यक्ति रुद्रका प्रिय होता है। वहाँ देवी (पार्वती)-के साथ महेश्वर रुद्र स्थित रहते हैं। वहाँ किये हुए स्नान, पिण्डदान आदि उत्तम कर्म अक्षय हो जाते हैं

English

With both of his hands the King caught hold of the excellent Lihga and bowed down to Rudra with his bent head. He repeated the Satarudriya Mantra.

अध्याय ८५

श्लोक 33

अन्यत् कुब्जाम्रमतुलं स्थानं विष्णोर्महात्मनः ।संपूज्य पुरुषं विष्णुं श्वेतद्वीपे महीयते

anyat kubjāmramatulaṃ sthānaṃ viṣṇormahātmanaḥ / saṃpūjya puruṣaṃ viṣṇuṃ śvetadvīpe mahīyate

हिन्दी अर्थ

गोदावरी नदी पवित्र और सभी पापोंका नाश करनेवाली है । वहाँ स्त्रानकर विधिपूर्वक पितरों तथा

English

Standing in front of the King, Krtanta (God of Death) laughingly said to the king who was bowing down and performing the Japa of Bhava mentally "Come away, come away."

अध्याय ८५

श्लोक 34

यत्र नारायणो देवो रुद्रेण त्रिपुरारिणा ।कृत्वा यज्ञस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः

yatra nārāyaṇo devo rudreṇa tripurāriṇā / kṛtvā yajñasya mathanaṃ dakṣasya tu visarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

होकर पवित्रात्मा हो जाता है और उसे हजारों गोदान करनेका फल प्राप्त होता है । शुद्ध जलवाली विशाल कावेरी नदी पुण्यस्वरूप ही है। उसमें स्नान कर तीन रात्रि अथवा एक रात्रिका उपवास करके तर्पण आदि करनेसे मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है। द्विजातियोंके लिये यहाँ तीर्थोके सेवनका विधान किया गया है। जिसके

English

The king who was terribly afraid but was devoted to Rudra requested him, ''Kill others after leaving off one who is engaged in the worship of Isa."

अध्याय ८५

श्लोक 35

समन्ताद् योजनं क्षेत्रं सिद्धर्षिगणवन्दितम् ।पुण्यमायतनं विष्णोस्तत्रास्ते पुरुषोत्तमः

samantād yojanaṃ kṣetraṃ siddharṣigaṇavanditam / puṇyamāyatanaṃ viṣṇostatrāste puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

लोभरहित तथा ब्रह्मचर्यका पालन करनेवाला द्विज तीथाँ (-में निवास)-का फल प्राप्त करता है॥ १५--१७॥

English

The lord (i.e. Kala here) said to him who was frightened and spoke as mentioned above—"Who is there who does not stand under my control whether he is engaged in worshipping Rudra or not?

अध्याय ८५

श्लोक 36

अन्यत् कोकामुखं विष्णोस्तीर्थमद्भुतकर्मणः ।मृतो ऽत्र पातकैर्मुक्तो विष्णुसारूप्यमाप्नुयात्

anyat kokāmukhaṃ viṣṇostīrthamadbhutakarmaṇaḥ / mṛto 'tra pātakairmukto viṣṇusārūpyamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

स्वामितीर्थ नामक महातीर्थ तीनों लोकोंमें विख्यात है। देवताओंद्वारा नमस्कृत (भगवान्) कार्तिकेय वहाँ नित्य स्थित रहते हैं। (वहाँ) कुमारधारामें स्नानकर देव कार्तिकेयकी आराधना करनेसे (आराधक) स्कन्द (कार्तिकिय)-के साथ आनन्द प्राप्त करता है

English

After saying thus, Kala, the destroyer of the worlds, bound that king by means of nooses. The king on his part continued the Japa of Satarudriya.

अध्याय ८५

श्लोक 37

शालग्रामं महातीर्थं विष्णोः प्रीतिविवर्धनम् ।प्राणांस्तत्र नरस्त्यक्त्वा हृषीकेषं प्रपश्यति

śālagrāmaṃ mahātīrthaṃ viṣṇoḥ prītivivardhanam / prāṇāṃstatra narastyaktvā hṛṣīkeṣaṃ prapaśyati

हिन्दी अर्थ

नदी त्रैलोक्यविख्याता ताम्रपर्णीति नामतः ।

English

Then he saw in the Firmament the enormous and brillant ancient mass of splendour of the lord of goblins. It was surrounded with clusters of flames and pervaded the universe.

अध्याय ८५

श्लोक 38

अश्वतीर्थमिति ख्यातं सिद्धावासं सुपावनम् ।आस्ते हयशिरा नित्यं तत्र नारायणः स्वयम्

aśvatīrthamiti khyātaṃ siddhāvāsaṃ supāvanam / āste hayaśirā nityaṃ tatra nārāyaṇaḥ svayam

हिन्दी अर्थ

पापकर्तृनपि पितृंस्तारयेन्नात्र संशयः चन्द्रतीर्थमिति ख्यातं कावेर्याः प्रभवेऽक्षयम्। तीर्थ तत्र भवेद् वस्तुं मृतानां स्वर्गतिर्धुवा

English

In the middle thereof he saw a brilliant form a Purusa of golden colour. The lord was accompanied by the goddess. His body shone with the digit of the moon. He became much delighted. He thought that the Lord was coming to him.

अध्याय ८५

श्लोक 39

तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।पुष्करं सर्वपापघ्नं मृतानां ब्रह्मलोकदम्

tīrthaṃ trailokyavikhyātaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / puṣkaraṃ sarvapāpaghnaṃ mṛtānāṃ brahmalokadam

हिन्दी अर्थ

विन्ध्यपादे प्रपश्यन्ति देवदेवं सदाशिवम्। भक्त्या ये ते न पश्यन्ति यमस्य सदनं द्विजाः

English

On seeing Rudra, the great Lord, the lord of every¬ thing, coming at not a great distance, accompanied by the goddess, the royal sage became free from fear. Kala rushed at the saintly king to take him away.

अध्याय ८५

श्लोक 40

मनसा संस्मरेद् यस्तु पुष्करं वै द्विजोत्तमः ।पूयते पातकैः सर्वैः शक्रेण सह मोदते

manasā saṃsmared yastu puṣkaraṃ vai dvijottamaḥ / pūyate pātakaiḥ sarvaiḥ śakreṇa saha modate

हिन्दी अर्थ

देविकायां वृषो नाम तीर्थ सिद्धनिषेवितम्। तत्र स्नात्वोदकं दत्त्वा योगसिद्धिं च विन्दति दशाश्वमेधिकं तीर्थ सर्वपापविनाशनम्। दशानामश्वमेधानां तत्राप्नोति फलं नरः

English

(Defective verse) On seeing him. Lord Rudra, the ancient leader of the goblins, of fierce activities said to Kala— "Give unto me my devotee quickly, the devotee who remembers me, O Kala. He remembers my form (?)"

अध्याय ८५

श्लोक 41

तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः ।उपासते सिद्धसङ्घा ब्रह्मणं पद्मसंभवम्

tatra devāḥ sagandharvāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ / upāsate siddhasaṅghā brahmaṇaṃ padmasaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

पुण्डरीकं महातीर्थं ब्राह्मणैरुपसेवितम्। तत्राभिगम्य युक्तात्मा पौण्डरीकफलं लभेत्

English

On hearing the statement of Siva (lord of the Bull), the Atman of Kala of the form of Rudra* (?) considered (his nature (himself) too high. He bound the devotee again by means of nooses. Then Rudra** rushed at him with great velocity.

अध्याय ८५

श्लोक 42

तत्र स्त्रात्वा भवेच्छुद्धो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।पूजयित्वा द्विजवरान् ब्रह्माणं संप्रपष्यति

tatra strātvā bhavecchuddho brahmāṇaṃ parameṣṭhinam / pūjayitvā dvijavarān brahmāṇaṃ saṃprapaṣyati

हिन्दी अर्थ

तीर्थेभ्यः परमं तीर्थ ब्रह्मतीर्थमिति श्रुतम्। ब्रह्माणमर्चयित्वा तु ब्रह्मलोके महीयते यमुनाप्रभवं चैव सर्वपापविशोधनम्

English

On seeing him (Kala) coming towards (himself to attack), the Lord then glanced at Uma, the daughter of the mountain (Himalaya). The knower of the procedure of all Mayas (Siva) contemptuously struck Kala with his left foot, while he (King Sveta) was looking on.

अध्याय ८५

श्लोक 43

तत्राभिगम्य देवेशं पुरुहूतमनिन्दितम् ।सुरूपो जायते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात्

tatrābhigamya deveśaṃ puruhūtamaninditam / surūpo jāyate martyaḥ sarvān kāmānavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

पितृणां दुहिता देवी गन्धकालीति विश्रुता । तस्यां स्नात्वा दिवं याति मृतो जातिस्मरो भवेत्

English

That extremely terrible fellow died on being struck by the foot of Mahesa. The Pinaka-bearing great God stood shining alongwith Uma.

अध्याय ८५

श्लोक 44

सप्तसारस्वतं तीर्थं ब्रह्माद्यैः सेवितं परम् ।पूजयित्वा तत्र रुद्रमश्वमेधफलं लभेत्

saptasārasvataṃ tīrthaṃ brahmādyaiḥ sevitaṃ param / pūjayitvā tatra rudramaśvamedhaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

कुबेरतुङ्गं पापध्नं सिद्धचारणसेवितम्। प्राणांस्तत्र परित्यज्य कुबेरानुचरो भवेत् तत्राभ्यर्च्यं महादेवीं गोसहस्रफलं लभेत्

English

On seeing the Lord Isvara, Hara, the imperishable deity, the prominent saintly king became delighted in his mind then and bowed unto him.

अध्याय ८५

श्लोक 45

यत्र मङ्कणको रुद्रं प्रपन्नः परमेश्वरम् ।आराधयामास हरं पञ्चक्षरपरायणः

yatra maṅkaṇako rudraṃ prapannaḥ parameśvaram / ārādhayāmāsa haraṃ pañcakṣaraparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ताम्रपर्णी नामवाली नदी तीनों लोकोंमें विख्यात

English

"Obeisance to Bhava, the cause (of the universe) to Hara, who wishes for the welfare of the whole universe. Salutation to Siva, the intelligent one. Obeisance to the bestower of Salvation.

अध्याय ८५

श्लोक 46

नमः शिवायेति मुनिः जपन् पञ्चाक्षरं परम् ।आराधयामास शिवं तपसा गोवृषध्वजम्

namaḥ śivāyeti muniḥ japan pañcākṣaraṃ param / ārādhayāmāsa śivaṃ tapasā govṛṣadhvajam

हिन्दी अर्थ

है। वहाँ ख्रानकर विधिपूर्वक भक्तिभावसे पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्य पाप करनेवाले पितरोंको भी मुक्त कर देता है, इसमें संदेह नहीं कावेरीके उद्गम स्थानपर चन्द्रतीर्थ नामसे विख्यात अक्षय फल देनेवाला एक तीर्थ है। वहाँ निवास करने तथा वहाँ मृत्यु होनेपर निश्चय ही स्वर्गकी प्राप्ति होती है। जो विन्ध्यपादमें देवाधिदेव सदाशिवका भक्तिपूर्वक

English

Obeisance again and again (innumerable times) to the great superhuman power and prosperity. Obeisance to you, the overlord of men, of the form that is devoid of division.

अध्याय ८५

श्लोक 47

प्रजज्वालाथ तपसा मुनिर्मङ्कणकस्तदा ।ननर्त हर्षवेगेन ज्ञात्वा रुद्रं समागतम्

prajajvālātha tapasā munirmaṅkaṇakastadā / nanarta harṣavegena jñātvā rudraṃ samāgatam

हिन्दी अर्थ

दर्शन करते हैं, वे द्विज यमलोकका दर्शन नहीं करते। देविकामें वृष नामका एक तीर्थ है जो सिंद्धोंद्वारा सेवित है। वहाँ स्रानकर (पितरोंको) जलदान (तर्पण) करनेसे योगसिद्धि प्राप्त होती है। दशाश्वमेधिक नामक तीर्थ सभी

English

O lord of Ganas, obeisance be to you. Hail to you, O deity that dispel the misery of those who resort to you, salutation to you of eternal (primordial) beginningless prosperity, to one that holds the horn of a boar.

अध्याय ८५

श्लोक 48

तं प्राह भगवान् रुद्रः किमर्थं नर्तितं त्वया ।दृष्ट्वापि देवमीशानं नृत्यति स्म पुनः पुनः

taṃ prāha bhagavān rudraḥ kimarthaṃ nartitaṃ tvayā / dṛṣṭvāpi devamīśānaṃ nṛtyati sma punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

पापोंको विनष्ट करनेवाला है। वहाँ (स्नान, दान आदि पुण्य कार्य करनेसे) मनुष्य दस अश्वमेध-यज्ञोंका फल प्राप्त करता है। पुण्डरीक नामक महातीर्थ ब्राह्मणोंके द्वारा भलीभाँति सेवित है। वहाँकी यात्रा करनेसे संयतचित्त व्यक्ति पौण्डरीक (याग)-का फल प्राप्त करता है॥ २१--२५॥

English

Obeisance to you the bull-bannered Lord, bow to one that has a wreath of skulls. Salutation to you of great mountain (v.l. great actor); obeisance to you auspicious Sankara."

अध्याय ८५

श्लोक 49

सो ऽन्वीक्ष्य भगवानीशः सगर्वं गर्वशान्तये ।स्वकं देहं विदार्यास्मै भस्मराशिमदर्शयत्

so 'nvīkṣya bhagavānīśaḥ sagarvaṃ garvaśāntaye / svakaṃ dehaṃ vidāryāsmai bhasmarāśimadarśayat

हिन्दी अर्थ

तीर्थोमें परम तीर्थ 'ब्रह्मतीर्थ' इस नामसे विख्यात है। वहाँ ब्रह्माकी पूजा करनेसे ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त होती है। सरस्वतीका विनशन अर्थात् लुप्त होनेका स्थान, शुभ प्लक्षप्रस्रवण, श्रेष्ठ व्यासतीर्थ, पर्वतोंमें उत्तम मैनाक

English

Sankara then blessed the king engaged in obeisance; then he bestowed on him the chieftain-ship of his own Ganas and then (finally) his own form (identity with him).

अध्याय ८५

श्लोक 50

पश्येमं मच्छरीरोत्थं भस्मराशिं द्विजोत्तम ।माहात्म्यमेतत् तपसस्त्वादृशो ऽन्यो ऽपि विद्यते

paśyemaṃ maccharīrotthaṃ bhasmarāśiṃ dvijottama / māhātmyametat tapasastvādṛśo 'nyo 'pi vidyate

हिन्दी अर्थ

तथा सभी पापोंका शोधन करनेवाला यमुनाका उद्गम स्थान-ये सभी तीर्थ हैं(तथा सभी पापोंका शोधन करनेवाले हैं) पितरोंको पुत्री गन्धकाली देवी (एक विशेष नदीके रूपमें) विख्यात है। उसमें ख़ान करनेसे स्वर्गकी प्राप्ति होती है और मरनेके उपरान्त पूर्वजन्मोंके स्मरणकी शक्ति प्राप्त होती है। सिंद्धों तथा चारणोंसे सेवित

English

Instantaneously Kara who was saluted by the leading- ascetics and the Siddhas became invisible along with Uma, his attendants and the leading king.

अध्याय ८५

श्लोक 51

यत् सगर्वं हि भवता नर्तितं मुनिपुङ्गव ।न युक्तं तापसस्यैतत् त्वत्तोप्यत्राधिको ह्यहम्

yat sagarvaṃ hi bhavatā nartitaṃ munipuṅgava / na yuktaṃ tāpasasyaitat tvattopyatrādhiko hyaham

हिन्दी अर्थ

'कुबेरतुङ्ग’ नामक तीर्थ पापोंको विनष्ट करनेवाला है। वहाँ प्राणोंका परित्याग करनेसे व्यक्ति कुबेरका अनुचर होता है। 'उमातुङ्ग' नामक एक प्रसिद्ध तीर्थ है, जहाँ रुद्रकी प्रिया पार्वती स्थित रहती हैं। वहाँ महादेवीकी

English

When Kala was killed by Mahesa, god Brahma the lord of the worlds, begged ofRudrathe boon—"May he (Kala) come back to life.

अध्याय ८५

श्लोक 52

इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठं स रुद्रः किल विश्वदृक् ।आस्थाय परमं भावं ननर्त जगतो हरः

ityābhāṣya muniśreṣṭhaṃ sa rudraḥ kila viśvadṛk / āsthāya paramaṃ bhāvaṃ nanarta jagato haraḥ

हिन्दी अर्थ

आराधना करनेसे हजारों गौओंके दानका फल प्राप्त होता है। मैने ऐसा सुना है कि भृगुतुङ्ग (अन्य तीर्थ-विशेष)- पर तपस्या करने, श्राद्ध तथा दान आदि करनेसे व्यक्ति अपने दोनों कुलों (मातूकुल-पितृकुल)-की सात पीढ़ियोंको पवित्र कर देता है

English

O bull-bannered Isana, it is not the slightest fault of Krtanta the god of Death. He was appointed on that job (of taking away the lives of beings) by you."

अध्याय ८५

श्लोक 53

सहस्रशीर्षा भूत्वा सहस्राक्षः सहस्रपात् ।दंष्ट्राकरालवदनो ज्वालामाली भयङ्करः

sahasraśīrṣā bhūtvā sahasrākṣaḥ sahasrapāt / daṃṣṭrākarālavadano jvālāmālī bhayaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

काश्यपस्य महातीर्थ कालसर्पिरिति श्रुतम् ।

English

At the instance of the lord of Devas, Hara, the lord of the chief of Devas, the Atman of the universe said—"So be it." He (Kala) too became like that (i.e. revived).

अध्याय ८५

श्लोक 54

सो ऽन्वपश्यदशेषस्य पार्श्वे तस्य त्रिशूलिनः ।विशाललोचनमेकां देवीं चारुविलासिनीम् ।सूर्यायुतसमप्रख्यां प्रसन्नवदनां शिवाम्

so 'nvapaśyadaśeṣasya pārśve tasya triśūlinaḥ / viśālalocanamekāṃ devīṃ cāruvilāsinīm / sūryāyutasamaprakhyāṃ prasannavadanāṃ śivām

हिन्दी अर्थ

तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यं पापक्षयेच्छया दत्त्वा तु दानं विधिवद् ब्रह्मलोके महीयते

English

Thus is the holy centre well known as Kalanjara. On. going there and worshipping Mahadeva one attains the chief¬ tain-ship of the Ganas.

अध्याय ८५

श्लोक 55

सस्मितं प्रेक्ष्य विश्वेशं तिष्ठन्तीममितद्युतिम् ।दृष्ट्वा संत्रस्तहृदयो वेपमानो मुनीश्वरः ।ननाम शिरसा रुद्रं रुद्राध्यायं जपन् वशी

sasmitaṃ prekṣya viśveśaṃ tiṣṭhantīmamitadyutim / dṛṣṭvā saṃtrastahṛdayo vepamāno munīśvaraḥ / nanāma śirasā rudraṃ rudrādhyāyaṃ japan vaśī

हिन्दी अर्थ

धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणः परमे शुभे

English

There is a holy centre well known in the three worlds. It is a very auspicious abode of the Siddhas. That merit bestowing holy place of Brahma, the Paramesthin is there.

अध्याय ८५

श्लोक 56

प्रसन्नो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः ।पूर्ववेषं स जग्राह देवी चान्तर्हिताभवत्

prasanno bhagavānīśastryambako bhaktavatsalaḥ / pūrvaveṣaṃ sa jagrāha devī cāntarhitābhavat

हिन्दी अर्थ

मुञ्जपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता। हिताय सर्वभूतानां नास्तिकानां निदर्शनम् अल्पेनापि तु कालेन नरो धर्मपरायणः। पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णा त्वचमिवोरगः

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 57

आलिङ्ग्य भक्तं प्रणतं देवदेवः स्वयंशिवः ।न भेतव्यं त्वया वत्स प्राह किं ते ददाम्यहम्

āliṅgya bhaktaṃ praṇataṃ devadevaḥ svayaṃśivaḥ / na bhetavyaṃ tvayā vatsa prāha kiṃ te dadāmyaham

हिन्दी अर्थ

नाम्ना कनकनन्देति तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम्। उदीच्यां मुञ्जपृष्ठस्य ब्रह्मार्षिगणसेवितम्

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 58

प्रणम्य मूर्ध्ना गिरिशं हरं त्रिपुरसूदनम् ।विज्ञापयामास तदा हृष्टः प्रष्टुमना मुनिः

praṇamya mūrdhnā giriśaṃ haraṃ tripurasūdanam / vijñāpayāmāsa tadā hṛṣṭaḥ praṣṭumanā muniḥ

हिन्दी अर्थ

मानसे सरसि स्नात्वा शक्रस्यार्धासनं लभेत्। उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धि प्राप्नोत्यनुत्तमाम् कामान् स लभते दिव्यान् मोक्षोपायं च विन्दति

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 59

नमो ऽस्तु ते महादेव महेश्वर नमो ऽस्तु ते ।किमेतद् भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम्

namo 'stu te mahādeva maheśvara namo 'stu te / kimetad bhagavadrūpaṃ sughoraṃ viśvatomukham

हिन्दी अर्थ

सिद्धचारणसंकीर्णो देवर्षिगणसेवितः

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 60

का च सा भगवत्पार्श्वे राजमाना व्यवस्थिता ।अन्तर्हितेव सहसा सर्वमिच्छामि वेदितुम्

kā ca sā bhagavatpārśve rājamānā vyavasthitā / antarhiteva sahasā sarvamicchāmi veditum

हिन्दी अर्थ

तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्ना नाम नामतः। तत्र गत्वा द्विजो विद्वान् ब्रह्महत्यां विमुञ्जत्ि काश्यपका 'कालसर्पि' इस नामवाला विख्यात महातीर्थं है। पापोंके क्षय करनेकी अभिलाषासे वहाँ नित्य श्राद्ध करना चाहिए। दशार्णामें किया गया दान, श्राद्ध, होम तथा जप सदाके लिये अक्षय और अविनाशी

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 61

इत्युक्ते व्याजहारमं तथा मङ्कणकं हरः ।महेशः स्वात्मनो योगं देवीं च त्रिपुरानलः

ityukte vyājahāramaṃ tathā maṅkaṇakaṃ haraḥ / maheśaḥ svātmano yogaṃ devīṃ ca tripurānalaḥ

हिन्दी अर्थ

हो जाता है। द्विजातियोंके द्वारा सेवित तीर्थ 'कुरुजाङ्गल' नामवाला है। वहाँ विधिपूर्वक दान करनेसे ब्रह्मलोकमें आदर प्राप्त होता है। वैतरणी, महातीर्थ, स्वर्णवेदी, धर्मपृष्ठ, परम शुभ ब्रह्मसरोवर, पवित्र भरताश्रम, पुण्य

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 62

अहं सहस्रनयनः सर्वात्मा सर्वतोमुखः ।दाहकः सर्वपापानां कालः कालकरो हरः

ahaṃ sahasranayanaḥ sarvātmā sarvatomukhaḥ / dāhakaḥ sarvapāpānāṃ kālaḥ kālakaro haraḥ

हिन्दी अर्थ

तथा शुभ श्राद्धवट, महाहृद तथा कौशिकी नदीमें दिया गया दान अक्षय होता है सभी लोगोंके कल्याणके लिये मुञ्जपृष्ठमें अपने चरण (चिह) स्थापित कर परम ज्ञानी महादेवने नास्तिकोंके लिये प्रमाण उपस्थित किया। (यहाँ) अल्पकालमें ही धर्मपरायण व्यक्ति पापोंका उसी प्रकार

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 63

मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं चेतनाचेतनात्मकम् ।सो ऽन्तर्यामी स पुरुषो ह्यहं वै पुरुषोत्तमः

mayaiva preryate kṛtsnaṃ cetanācetanātmakam / so 'ntaryāmī sa puruṣo hyahaṃ vai puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

शीघ्रतासे परित्याग करता है, जैसे सर्प अपनी जीर्ण त्वचा (केंचुल)-का परित्याग कर देता है । ब्रह्मर्षिगणोंके द्वारा सेवित मुञ्जपृष्ठके उत्तर भागमें स्थित कनकनन्दा नामक तीर्थ तीनों लोकोंमें विख्यात है। वहाँ स्ानकर

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 64

तस्य सा परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका ।प्रोच्यते मुनिर्भिशक्तिर्जगद्योनिः सनातनी

tasya sā paramā māyā prakṛtistriguṇātmikā / procyate munirbhiśaktirjagadyoniḥ sanātanī

हिन्दी अर्थ

द्विजाति लोग सशरीर स्वर्ग प्राप्त करते हैं। वहाँपर दिया गया दान तथा किया गया श्राद्ध अक्षय कहा गया है। वहाँ स्नान करनेपर मनुष्य पापरहित होकर तीनों ऋणोंसे मुक्त हो जाता है॥ ३७--४०॥ मानस सरोवरमें स्नान करनेसे इन्द्रका अर्धासन प्राप्त होता है। उत्तर मानस तीर्थकी यात्रा करनेसे उत्तम सिद्धि प्राप्त होती है। अत: (वहाँ) अपनी शक्ति एवं सामर्थ्यके अनुसार श्राद्ध सम्पन्न करना चाहिए। ऐसा करनेवाला

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 65

स एष मायया विश्वं व्यामोहयति विश्ववित् ।नारायणः परो ऽव्यक्तो मायारूप इति श्रुतिः

sa eṣa māyayā viśvaṃ vyāmohayati viśvavit / nārāyaṇaḥ paro 'vyakto māyārūpa iti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्य भोगों और मोक्षके उपाय (धर्म)-को प्राप्त कर लेता है

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 66

एवमेतज्जगत् सर्वं सर्वदा स्थापयाम्यहम् ।योजयामि प्रकृत्याहं पुरुषं पञ्चविंशकम्

evametajjagat sarvaṃ sarvadā sthāpayāmyaham / yojayāmi prakṛtyāhaṃ puruṣaṃ pañcaviṃśakam

हिन्दी अर्थ

विविध प्रकारको धातुओंसे सुशोभित हिमवान् नामका चारणोंसे परिपूर्ण और देवर्षिगणोंसे सेवित है । वहाँ सुषुम्ना नामवाली रमणीय पुष्करिणी है वहाँकी यात्रा कर विद्वान् ब्राह्मण ब्रह्महत्या (-के पाप)-से मुक्त हो जाता है। वहाँ किया गया श्राद्ध अक्षय होता है और दिया हुआ दान

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 67

तथा वै संगतो देवः कूटस्थः सर्वगो ऽमलः ।सृजत्यशेषमेवेदं स्वमूर्तेः प्रकृतेरजः

tathā vai saṃgato devaḥ kūṭasthaḥ sarvago 'malaḥ / sṛjatyaśeṣamevedaṃ svamūrteḥ prakṛterajaḥ

हिन्दी अर्थ

महान् अभ्युदयको प्राप्त कराता है। वहाँ जानेसे व्यक्ति अपनेसे पहले और बादकी दस पीढ़ीतकके पितरोंको भलीभाँति तार देता है

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 68

स देवो भगवान् ब्रह्मा विश्वरूपः पितामहः ।तवैतत् कथितं सम्यक् स्त्रष्ट्वत्वं परमात्मनः

sa devo bhagavān brahmā viśvarūpaḥ pitāmahaḥ / tavaitat kathitaṃ samyak straṣṭvatvaṃ paramātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र नारायणो देवो नरेणास्ते सनातन: महादेवप्रियं तीर्थ पावनं तद् विशेषतः । तारयेच्च पितृन् सर्वान् दत्त्वा द्धं समाहितः

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 69

एको ऽहं भगवान् कलो ह्यनादिश्चान्तकृद् विभुः ।समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः

eko 'haṃ bhagavān kalo hyanādiścāntakṛd vibhuḥ / samāsthāya paraṃ bhāvaṃ prokto rudro manīṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

देवदारुवनं पुण्यं सिद्धगन्धर्वसेवरितम्। महादेवेन देवेन तत्र दत्तं महद् वरम्

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 70

मम वै सापरा शक्तिर्देवी विद्येति विश्रुता ।दृष्टा हि भवता नूनं विद्यादेहस्त्वहं ततः

mama vai sāparā śaktirdevī vidyeti viśrutā / dṛṣṭā hi bhavatā nūnaṃ vidyādehastvahaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नो भगवानीशो मुनीन्द्रान् प्राह भावितान् येऽत्र मामर्चयन्तीह लोके धर्मपरा जना: । तेषां ददामि परमं गाणपत्यं हि शाश्वतम्

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 71

एवमेतानि तत्त्वानि प्रधानपुरुषेश्वराः ।विष्णुर्ब्रह्मा च भगवान् रुद्रः काल इति श्रुतिः

evametāni tattvāni pradhānapuruṣeśvarāḥ / viṣṇurbrahmā ca bhagavān rudraḥ kāla iti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

अत्र नित्यं वसिष्यामि सह नारायणेन च। प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न भूयो जन्म विन्दति

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 72

त्रयमेतदनाद्यन्तं ब्रह्मण्येव व्यवस्थितम् ।तदात्मकं तदव्यक्तं तदक्षरमिति श्रुतिः

trayametadanādyantaṃ brahmaṇyeva vyavasthitam / tadātmakaṃ tadavyaktaṃ tadakṣaramiti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां च सर्वपापानि नाशयामि द्विजोत्तमाः देवदारुवनं पुण्यं महादेवनिषेवितम्

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 73

आत्मानन्दपरं तत्त्वं चिन्मात्रं परमं पदम् ।आकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मादन्यन्न विद्यते

ātmānandaparaṃ tattvaṃ cinmātraṃ paramaṃ padam / ākāśaṃ niṣkalaṃ brahma tasmādanyanna vidyate

हिन्दी अर्थ

यत्रेश्वरो महादेवो विष्णुर्वा पुरुषोत्तमः । तत्र संनिहिता गङ्गा तीर्थान्यायतनानि च

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 74

एवं विज्ञाय भवता भक्तियोगाश्रयेण तु ।संपूज्यो वन्दनीयो ऽहं ततस्तं पश्य शाश्वतम्

evaṃ vijñāya bhavatā bhaktiyogāśrayeṇa tu / saṃpūjyo vandanīyo 'haṃ tatastaṃ paśya śāśvatam

हिन्दी अर्थ

हिमालय तथा गङ्गा सर्वत्र ही पवित्र हैं। समुद्रमें जानेवाली नदियाँ तथा विशेषरूपसे समुद्र पवित्र हैं बदर्याश्रममें पहुँचकर मनुष्य कलिके पापसे मुक्त हो जाता है। वहाँपर सनातन नारायणदेव नरके साथ विराजमान रहते हैं। वहाँ विधिपूर्वक किया गया दान तथा जप अक्षय हो जाता है। वह पवित्र तीर्थ महादेवको

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 75

एतावदुक्त्वा भगवाञ्जगामादर्शनं हरः ।तत्रैव भक्तियोगेन रुद्रामाराधयन्मुनिः

etāvaduktvā bhagavāñjagāmādarśanaṃ haraḥ / tatraiva bhaktiyogena rudrāmārādhayanmuniḥ

हिन्दी अर्थ

विशेषरूपसे प्रिय है। वहाँ समाहित मनसे श्राद्ध करके मनुष्य अपने सभी पितरोंको मुक्त कर देता है

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८५

श्लोक 76

एतत् पवित्रमतुलं तीर्थं ब्रह्मर्षिसेवितम् ।संसेव्य ब्राह्मणो विद्वान् मुच्यते सर्वपातकैः

etat pavitramatulaṃ tīrthaṃ brahmarṣisevitam / saṃsevya brāhmaṇo vidvān mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्ध तथा गन्धर्वोसे सेवित पवित्र देवदास-वन नामक एक तीर्थ है। देव महादेवने वहाँ महान् वर प्रदान किया था। सभी मुनियोंको मोहित करनेके अनन्तर पुनः उनके द्वारा भलीभाँति पूजित होनेपर प्रसन्न होकर भगवान् शंकरने भक्तहृदय उन मुनियोंसे कहा-- इस रमणीय तथा श्रेष्ठ आश्रममें आप लोग मेरी भक्तिसे संयुक्त होकर सदा निवास करें, इससे आप लोगोंको

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 85
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.