Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
86
अध्याय 86 / 95

Book 2 - Adhyaya 35

38 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ38 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८६

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अन्यत् पवित्रं विपुलं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।रुद्रकोटिरिति ख्यातं रुद्रस्य परमेष्ठिनः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge catustriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca anyat pavitraṃ vipulaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam / rudrakoṭiriti khyātaṃ rudrasya parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

इस लोकमें धर्मपरायण जो लोग यहाँ मेरी पूजा करते हैं, उन्हें में श्रेष्ठ शाश्वत गाणपत्य-पद प्रदान करता हूँ। में यहाँ नारायणके साथ नित्य निवास करता हूँ। जो मनुष्य यहाँ प्राणोंका परित्याग करता है, वह पुनर्जन्म

English

"O leading sage, this is the greatness of penance, there is also another person like you, wherefore did you dance?

अध्याय ८६

श्लोक 2

पुरा पुण्यतमे काले देवदर्शनतत्पराः ।कोटिब्रह्मर्षयो दान्तास्तं देशमगमन् परम्

purā puṇyatame kāle devadarśanatatparāḥ / koṭibrahmarṣayo dāntāstaṃ deśamagaman param

हिन्दी अर्थ

नहीं प्राप्त करता हे द्विजोत्तमो! दूसरे देशोंमें गये हुए जो लोग इस तीर्थका स्मरण करते हैं, उनके सभी पापोंको में नष्ट कर देता हूँ। यहाँ किया हुआ श्राद्ध, दान, तप, होम, पिण्डदान, ध्यान, जप तथा नियम सर्वदाके लिये अक्षय

English

On seeing the lord of the Universe smiling and standing there resplendently, the heart of the leading sage became agitated due to fright and he trembled.

अध्याय ८६

श्लोक 3

अहं द्रक्ष्यामि गिरिशं पूर्वमेव पिनाकिनम् ।अन्यो ऽन्यं भक्तियुक्तानां व्याघातो जायते किल

ahaṃ drakṣyāmi giriśaṃ pūrvameva pinākinam / anyo 'nyaṃ bhaktiyuktānāṃ vyāghāto jāyate kila

हिन्दी अर्थ

हो जाता है। इसलिये द्विजातियोंको महादेवद्दारा सेवित पुण्य देवदारु-वनका सभी प्रयत्नोंद्ारा दर्शन (सेवन) करना चाहिए। जहाँ ईश्वर महादेव अथवा पुरुषोत्तम विष्णु रहते हैं, वहाँ गङ्गा, सभी तीर्थ तथा सभी

English

He bent down his head before Rudra and with self- control he repeated the verses of Rudradhyaya. The three-eyed lord Isa, favourably disposed towards his devotees, became delighted.

अध्याय ८६

श्लोक 4

तेषां भक्तिं तदा दृष्ट्वा गिरिशो योगिनां गुरुः ।कोटिरूपो ऽभवद् रुद्रो रुद्रकोटिस्ततः स्मृतः

teṣāṃ bhaktiṃ tadā dṛṣṭvā giriśo yogināṃ guruḥ / koṭirūpo 'bhavad rudro rudrakoṭistataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्दिरोंकी स्थिति होती है॥५४--५७॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहर्रथां संहितायामुपरिविभागे वट्त्रिंशोऽध्यायः

English

The great Lord, the fire (the destroyer) of the three cities, explained to him (Mahkanaka) his own (path of) Yoga and about the goddess:

अध्याय ८६

श्लोक 5

ते स्म सर्वे महादेवं हरं गिरिगुहाशयम् ।पश्यन्तः पार्वतीनाथं हृष्टपुष्टधियो ऽभवन्

te sma sarve mahādevaṃ haraṃ giriguhāśayam / paśyantaḥ pārvatīnāthaṃ hṛṣṭapuṣṭadhiyo 'bhavan

हिन्दी अर्थ

४४६ कूर्मपुराण

English

I am the scorcher of all bonds. I am Kala (Time, Death), Kara and the cause of Kala. Everything consisting of the sentient and the non-sentient is urged by myself.

अध्याय ८६

श्लोक 6

अनाद्यन्तं महादेवं पूर्वमेवाहमीश्वरम् ।दृष्टवानिति भक्त्या ते रुद्रन्यस्तधियो ऽभवन्

anādyantaṃ mahādevaṃ pūrvamevāhamīśvaram / dṛṣṭavāniti bhaktyā te rudranyastadhiyo 'bhavan

हिन्दी अर्थ

देवदारु-वनमें स्थित मुनियोंका वृत्तान्त एवं शिवलिड्रका पतन, मुनियोंको ब्रह्माका उपदेश, शिवको प्रसन्न करने-हेतु ऋषियोंद्वारा तपस्या तथा स्तुति, शिवद्वारा सांख्यका उपदेश कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान् गोवृषध्वजः । मोहयामास विप्रेन्द्रान् सूत वक्तुमिहाईसि

English

I am that Person (soul) who is immanent in all and I am verily the Supreme Person. The deluding Potency (Greatest Maya) is the Prakrti consisting of the three Gunas.

अध्याय ८६

श्लोक 7

अथान्तरिक्षे विमलं पश्यन्ति स्म महत्तरम् ।ज्योतिस्तत्रैव ते सर्वे ऽभिलषन्तः परं पदम्

athāntarikṣe vimalaṃ paśyanti sma mahattaram / jyotistatraiva te sarve 'bhilaṣantaḥ paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

पुरा दारुवने रम्ये देवसिद्धनिषेविते। सपुत्रदारा मुनयस्तपश्चेरुः सहस्त्रशः

English

She is described by the sages as Sakti (Potency), the eternal source of origin of the universe. The creator of the universe enchants the universe by means of the Maya.

अध्याय ८६

श्लोक 8

एतत् सदेशाध्युषितं तीर्थं पुण्यतमं शुभम् ।दृष्ट्वा रुद्रं समभ्यर्च्य रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्

etat sadeśādhyuṣitaṃ tīrthaṃ puṇyatamaṃ śubham / dṛṣṭvā rudraṃ samabhyarcya rudrasāmīpyamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्तं विविधं कर्म प्रकुर्वाणा यथाविधि। यजन्ति विविधेर्यज्ञैस्तपन्ति च महर्षयः कृत्वा विश्वगुरुं विष्णुं पार्श्वे देवो महेश्वरः । ययौ निवृत्तिविज्ञानस्थापनार्थ च शंकरः

English

The Sruti states that the Supreme, unmanifest Narayana is of the form of Maya. In this way, I always establish the entire world.

अध्याय ८६

श्लोक 9

अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना मधुवनं स्मृतम् ।तत्र गत्वा नियमवानिन्द्रस्यार्धासनं लभेत्

anyacca tīrthapravaraṃ nāmnā madhuvanaṃ smṛtam / tatra gatvā niyamavānindrasyārdhāsanaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

चामीकरवपुः श्रीमान् पूर्णचन्द्रनिभाननः। मत्तमातङ्गगमनो दिग्वासा जगदीश्वरः

English

This creatorship of the great Atman has been clearly narrated to you. I am the sole lord, beginningless, the primordial Kala. the all-pervading lord, the destroyer (of the Universe).

अध्याय ८६

श्लोक 10

अथान्यत्पुष्पनगरी देशः पुण्यतमः शुभः ।तत्र गत्वा पितॄन् पूज्य कुलानां तारयेच्छतम्

athānyatpuṣpanagarī deśaḥ puṇyatamaḥ śubhaḥ / tatra gatvā pitṝn pūjya kulānāṃ tārayecchatam

हिन्दी अर्थ

दधानो भगवानीशः समागच्छति सस्मितः योऽनन्तः पुरुषो योनिर्लोकानामव्ययो हरिः। ्त्रीवेषं विष्णुरास्थाय सोऽनुगच्छति शूलिनम्

English

(While creating and destroying) I assume the greatest form. I am mentioned as Rudra by the learned men. That supreme Potency (Para Sakti), well-known as goddess Vidya, belongs to me alone.

अध्याय ८६

श्लोक 11

कालञ्जरं महातीर्थं लोके रुद्रो महेश्वरः ।कालं जरितवान् देवो यत्र भक्तिप्रियो हरः

kālañjaraṃ mahātīrthaṃ loke rudro maheśvaraḥ / kālaṃ jaritavān devo yatra bhaktipriyo haraḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने कहा--सूतजी! इस समय आप यह बतलायें कि भगवान् गोवृषध्वजने दारुवनमें आकर श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको क्यों मोहित किया ?

English

The person of Vidya has indeed been visualised by you. So also these principles the Pradhana, the Purusa and Isvara.

अध्याय ८६

श्लोक 12

श्वेतो नाम शिवे भक्तो राजर्षिप्रवरः पुरा ।तदाशीस्तन्नमस्कारः पूजयामास शूलिनम्

śveto nāma śive bhakto rājarṣipravaraḥ purā / tadāśīstannamaskāraḥ pūjayāmāsa śūlinam

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--प्राचीन कालमें देवताओं तथा सिद्धोंसे सेवित रमणीय दारुवनमें हजारों मुनिजन अपने पुत्रों तथा अपनी स््त्रियोंके साथ तपस्या करते थे। विविध कर्मोमें प्रवृत्त होते हुए तथा यथाविधि उन्हें सम्पन्न करते हुए वे महर्षिगण विविध यज्ञोंसे यजन तथा तप करते थे

English

The Sruti says; Visnu, Brahma and lord Rudra (are) Kala (?). These three deities are beginningless and end¬ less. They are stabilised in the Brahman alone.

अध्याय ८६

श्लोक 13

संस्थाप्य विधिना लिङ्गं भक्तियोगपुरः सरः ।जजाप रुद्रमनिशं तत्र संन्यस्तमानसः

saṃsthāpya vidhinā liṅgaṃ bhaktiyogapuraḥ saraḥ / jajāpa rudramaniśaṃ tatra saṃnyastamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर त्रिशूल धारण करनेवाले वे हर प्रवृत्तिमार्गमें मन लगानेवाले उन ऋषियोंके महान् दोषका वर्णन करते हुए दारुवनमें गये। महेश्वर देव शंकर निवृत्तिविज्ञानकी स्थापना करनेके लिये विश्वके गुरु विष्णुको अपने

English

The Sruti says that it is unmanifest, imperishable and everything has that as its soul. The great principle is Atman and Bliss. It is consciousness alone, the greatest region.

अध्याय ८६

श्लोक 14

स तं कालो ऽथ दीप्तात्मा शूलमादाय भीषणम् ।नेतुमभ्यागतो देशं स राजा यत्र तिष्ठति

sa taṃ kālo 'tha dīptātmā śūlamādāya bhīṣaṇam / netumabhyāgato deśaṃ sa rājā yatra tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

पार्श्वमें लेकर वहाँ गये। महान् बाहुवाले, पुष्ट शरीरवाले तथा सुन्दर नेत्रवाले उन्नीस वर्षके लीलायुक्त पुरुषका वेश धारणकर श्रीशंकर वहाँ गये ॥ ४--६॥ जगदीश्वर (शंकर)-का शरीर स्वर्ण-वर्णके समान तथा श्रीसम्पन्न था। उनका मुख पूर्ण चन्द्रमाके समान, उनकी गति मतवाले हाथीके समान और दिशाएँ ही उनके वस्त्रका स्थान ले रखी थीं। सभी रत्नोंसे अलंकृत

English

The sage propitiated Rudra in that very same place by means of the path of devotion. This holy centre is un¬ equalled, sacred and resorted to by Brahmarsis. By resort¬ ing to this, a scholarly Brahmana is released from all sins.

अध्याय ८६

श्लोक 15

वीक्ष्य राजा भयाविष्टः शूलहस्तं समागतम् ।कालं कालकरं घोरं भीषणं चण्डदीधितिम्

vīkṣya rājā bhayāviṣṭaḥ śūlahastaṃ samāgatam / kālaṃ kālakaraṃ ghoraṃ bhīṣaṇaṃ caṇḍadīdhitim

हिन्दी अर्थ

कमलोंकी माला धारण किये हुए भगवान् ईश मुसकराते हुए आ रहे थे

English

Near Mathura, so called as it was once the haunt of demon Madhu. It is identified with present Maholi five miles to the south-west of Mathura.

अध्याय ८६

श्लोक 16

उबाभ्यामथ हस्ताभ्यां स्पृट्वासौ लिङ्गमैश्वरम् ।ननाम शिरसा रुद्रं जजाप शतरुद्रियम्

ubābhyāmatha hastābhyāṃ spṛṭvāsau liṅgamaiśvaram / nanāma śirasā rudraṃ jajāpa śatarudriyam

हिन्दी अर्थ

जो सभी लोकोंके उत्पत्ति-स्थान, अनन्त अव्यय पुरुष हरि विष्णु हैं, वे स्त्री-वेष धारणकर शूली शंकरका अनुगमन कर रहे थे। उनका मुख पूर्णिमाके चन्द्रके तुल्य था। पयोधर पीन और उन्नत थे। पवित्र मुसकान थी और वे (विष्णु) अत्यन्त प्रसन्न थे। दोनों चरणोंसे नूपुरकी ध्वनि हो रही थी, सुन्दर पीताम्बर उन्होंने धारण कर रखा था। दिव्य श्यामल शरीर था। नेत्र अत्यन्त सुन्दर थे। हंसके समान उदार गति थी।

English

A hill and a fort in Bundelkhand, the capital of Chandellas. If the temple of Kala Bhairava in the fort be related to the story of King §veta given here, this identification is probable. Kane includes this Tirtha under Varanasi (HD IV. 766) The story of Sveta is narrated i n LP. chs, I. 30-34 but he is a sage there.

अध्याय ८६

श्लोक 17

जपन्तमाह राजानं नमन्तमसकृद् भवम् ।एह्येहीति पुरः स्थित्वा कृतान्तः प्रहसन्निव

japantamāha rājānaṃ namantamasakṛd bhavam / ehyehīti puraḥ sthitvā kṛtāntaḥ prahasanniva

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णु विलासमय एवं अति मनोहारी रूप धारण कर रखे थे

English

"I will see the Pinaka-bearing lord Girisa at first" (Thus they vied with one another). A great dispute arose thus among them who were endowed with devotion.

अध्याय ८६

श्लोक 18

तमुवाच भयाविष्टो राजा रुद्रपरायणः ।एकमीशार्चनरतं विहायान्यं निषूदय

tamuvāca bhayāviṣṭo rājā rudraparāyaṇaḥ / ekamīśārcanarataṃ vihāyānyaṃ niṣūdaya

हिन्दी अर्थ

एवं स भगवानीशो देवदारुबने हरः। चचार हरिणा भिक्षां मायया मोहयन् जगत् मायया मोहिता नार्यो देवदेवं समन्वयुः

English

On seeing their devotion, Rudra, the Lord of moun¬ tain, the preceptor of Yogins, assumed a crore forms. Thus he became Rudrakoti (A crore of Rudras).

अध्याय ८६

श्लोक 19

इत्युक्तवन्तं भगवानब्रवीद् भीतमानसम् ।रुद्रार्चनरतो वान्यो मद्वशे को न तिष्ठति

ityuktavantaṃ bhagavānabravīd bhītamānasam / rudrārcanarato vānyo madvaśe ko na tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

सहेव तेन कामार्ता विलासिन्यश्चरन्ति हि

English

All of them saw the consort of Parvati, the great god Kara, resident in the mountain cavity. They became delighted and well-nourished in their minds.

अध्याय ८६

श्लोक 20

एवमुक्त्वा स राजानं कालो लोकप्रकालनः ।बबन्ध पाशै राजापि जजाप शतरुद्रियम्

evamuktvā sa rājānaṃ kālo lokaprakālanaḥ / babandha pāśai rājāpi jajāpa śatarudriyam

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां पुत्रका ये स्युर्युवानो जितमानसा: । अन्वगच्छन् हृषीकेशं सर्वे कामप्रपीडिताः दृष्टा सपत्नीकमतीवकान्त-

English

With the devotional feeling: "O I have seen at the outset the Lord, the great god devoid of beginning and end" all of them dedicated their minds unto Rudra with devotion.

अध्याय ८६

श्लोक 21

अथान्तरिक्षे विमलं दीप्यमानं तेजोराशिं भूतभर्तुः पुराणम् ।ज्वालामालासंवृतं व्याप्य विश्वं प्रादुर्भूतं संस्थितं संददर्श

athāntarikṣe vimalaṃ dīpyamānaṃ tejorāśiṃ bhūtabhartuḥ purāṇam / jvālāmālāsaṃvṛtaṃ vyāpya viśvaṃ prādurbhūtaṃ saṃsthitaṃ saṃdadarśa

हिन्दी अर्थ

आलोक्य पद्यापतिमादिदेवं

English

Then they saw a mass of brilliance in the firmament. They were desirous of attaining the greatest region.

अध्याय ८६

श्लोक 22

तन्मध्ये ऽसौ पुरुषं रुक्मवर्णं देव्या देवं चन्द्रलेखोज्ज्वलाङ्गम् ।तेजोरूपं पश्यति स्मातिहृष्टो मेने चास्मन्नाथ आगच्छतीति

tanmadhye 'sau puruṣaṃ rukmavarṇaṃ devyā devaṃ candralekhojjvalāṅgam / tejorūpaṃ paśyati smātihṛṣṭo mene cāsmannātha āgacchatīti

हिन्दी अर्थ

आसामथैषामपि वासुदेवो करोति भोगान् मनसि प्रवृत्तिं

English

Where the lord thus revealed himself and stayed, it is considered to be an auspicious and very holy centre. After visiting this and worshipping the Rudra the devotees shall attain the Samipya (nearness) of Rudra.

अध्याय ८६

श्लोक 23

आगच्छन्तं नातिदूरे ऽथ दृष्ट्वा कालो रुद्रं देवदेव्या महेशम् ।व्यपेतभीरखिलेशैकनाथं राजर्षिस्तं नेतुमभ्याजगाम

āgacchantaṃ nātidūre 'tha dṛṣṭvā kālo rudraṃ devadevyā maheśam / vyapetabhīrakhileśaikanāthaṃ rājarṣistaṃ netumabhyājagāma

हिन्दी अर्थ

यथैकशक्त्या सह देवदेवः

English

There is another auspicious and excellent Tirtha by the name of Madhuvana. A person who observes rules and regulations after going there, shall attain half the throne of Indra.

अध्याय ८६

श्लोक 24

आलोक्यासौ भगवानुग्रकर्मा देवो रुद्रो भूतभर्ता पुराणः ।एकं भक्तं मत्परं मां स्मरन्तं देहीतीमं कालमूचे ममेति

ālokyāsau bhagavānugrakarmā devo rudro bhūtabhartā purāṇaḥ / ekaṃ bhaktaṃ matparaṃ māṃ smarantaṃ dehītīmaṃ kālamūce mameti

हिन्दी अर्थ

करोति नृत्यं परमप्रभावं तदीशवृत्तामृतमादिदेवः

English

There is another city named Padmanagari. The land is auspicious and highly meritorious..A.fter going there and worshipping the Pitrs, one will redeem a hundred members of his family.

अध्याय ८६

श्लोक 25

श्रुत्वा वाख्यं गोपतेरुग्रभावः कालात्मासौ मन्यमानः स्वभावम् ।बद्ध्वा भक्तं पुनरेवाथ पाशैः क्रुद्धो रुद्रमभिदुद्राव वेगात्

śrutvā vākhyaṃ gopaterugrabhāvaḥ kālātmāsau manyamānaḥ svabhāvam / baddhvā bhaktaṃ punarevātha pāśaiḥ kruddho rudramabhidudrāva vegāt

हिन्दी अर्थ

दृष्टा नारीकुलं रुद्रं पुत्राणामपि केशवम्। मोहयन्तं मुनिश्रेष्ठाः कोपं संदधिरे भृशम्

English

Kalanjara is a great holy centre in the Rudraloka* Mahesvara is the deity, Kara is fond of the devotees who worship lord Kalanjara.

अध्याय ८६

श्लोक 26

प्रेक्ष्यायान्तं शैलपुत्रीमथेशः सो ऽन्वीक्ष्यान्ते विश्वमायाविधिज्ञः ।सावज्ञं वै वामपादेन मृत्युं श्वेतस्यैनं पश्यतो व्याजघान

prekṣyāyāntaṃ śailaputrīmatheśaḥ so 'nvīkṣyānte viśvamāyāvidhijñaḥ / sāvajñaṃ vai vāmapādena mṛtyuṃ śvetasyainaṃ paśyato vyājaghāna

हिन्दी अर्थ

इस प्रकारके (स्त्री-वेषवाले) हरिके साथ वे भगवान् ईश हर अपनी मायासे संसारको मोहित करते हुए भिक्षाके लिये दारुवनमें विचरण करने लगे। पिनाकी विश्वेश्वरको स्थान-स्थानपर भ्रमण करते देखकर (उनकी) मायासे मोहित हो (देवदारु-वनको) स्त्रियाँ देवाधिदेवका अनुगमन करने लगीं। अस्त-व्यस्त वस्त्र तथा आभरणोंवाली ये सभी पतिव्रता स्त्रियाँ लज्जाका परित्यागकर विलासयुक्त और कामार्त होकर उन्हींके

English

Formerly there was an excellent saintly king named Sveta. He was a devotee of Siva. He worshipped the trident¬ bearing lord with obeisances unto him and expecting his blessings.

अध्याय ८६

श्लोक 27

ममार सो ऽतिभीषणो महेशपादघातितः ।रराज देवतापतिः सहोमया पिनाकधृक्

mamāra so 'tibhīṣaṇo maheśapādaghātitaḥ / rarāja devatāpatiḥ sahomayā pinākadhṛk

हिन्दी अर्थ

साथ भ्रमण करने लगीं। जिन्होंने अपने मनको वशमें कर रखा था, ऋषियोंके वे सभी युवा पुत्र भी कामपीडित होकर (स्त्रीरूपधारी) हृषीकेशके पीछे- पीछे चलने लगे

English

He installed Rudra in accordance with the injunc¬ tions, given priority to the path of devotion. With his mind dedicated unto Rudra, he performed the Japa of Rudra always.

अध्याय ८६

श्लोक 28

निरीक्ष्य देवमीश्वरं प्रहृष्टमानसो हरम् ।ननाम साम्बमव्ययं स राजपुङ्गवस्तदा

nirīkṣya devamīśvaraṃ prahṛṣṭamānaso haram / nanāma sāmbamavyayaṃ sa rājapuṅgavastadā

हिन्दी अर्थ

पत्नीके रूपमें श्रीविष्णुको साथमें लेकर चलनेवाले अतीव सुन्दर, मायामय, अद्वितीय ईश (श्रीशंकर)- को देखकर (महर्षियोंकी) विलासिनी स्त्रियाँ नाचने- गाने लगीं, उन्हें प्राप्त करनेकी अभिलाषा करने लगीं और उनका आलिंगन करने लगीं। लक्ष्मीके पति आदिदेव (विष्णु) -को (स्त्री-रूपमें) देखकर मुनीश्वरोंके पुत्र उनके पैरोंपर गिरने लगे, मुसकराने लगे और गीत गाने लगे। दूसरे मुनिपुत्र भ्रूविलास (कटाक्षपात) करते

English

Seizing a dazzling terrible trident made of steel, Kala came to that spot where the king was standing, in order to take him away.

अध्याय ८६

श्लोक 29

नमो भवाय हेतवे हराय विश्वसंभवे ।नमः शिवाय धीमते नमो ऽपवर्गदायिने

namo bhavāya hetave harāya viśvasaṃbhave / namaḥ śivāya dhīmate namo 'pavargadāyine

हिन्दी अर्थ

हुए उनके साथ विचरण करने लगे। उन (स्त्रियों) तथा उन (पुरुषों)-के मनमें प्रविष्ट होकर मायावी मुरारि वासुदेवने उनके मनमें भोगोंके प्रति प्रवृत्ति उत्पन्न को। इस प्रकार उन सभीने भलीभाँति मायाका अनुभव

English

Seizing a dazzling terrible trident made of steel, Kala came to that spot where the king was standing, in order to take him away.

अध्याय ८६

श्लोक 30

नमो नमो नमो ऽस्तु ते महाविभूतये नमः ।विभागहीनरूपिणे नमो नराधिपाय ते

namo namo namo 'stu te mahāvibhūtaye namaḥ / vibhāgahīnarūpiṇe namo narādhipāya te

हिन्दी अर्थ

स्त्रियोंके मध्य घिरे हुए समस्त देवों और प्राणियोंके स्वामी वे माधव तथा शंकर वैसे ही सुशोभित हुए जैसे समस्त शक्तियोंके आसनपर स्थित अद्वितीय शक्तिस्वरूपा पार्वतीके साथ देवाधिदेव शंकर सुशोभित होते हैं। उस समय महादेव (मुनियोंको मोहित करनेकी भावनापर) आरूढ होकर पुनः बार-बार अत्यन्त प्रभावकारी नृत्य करने लगे और आदिदेव हरि उन ईशके चरितामृत-रूप स्वभावके रहस्यको समझकर

English

Seizing a dazzling terrible trident made of steel, Kala came to that spot where the king was standing, in order to take him away.

अध्याय ८६

श्लोक 31

नमो ऽस्तु ते गणेश्वर प्रपन्नदुः खनाशन ।अनादिनित्यभूतये वराहशृङ्गधारिणे

namo 'stu te gaṇeśvara prapannaduḥ khanāśana / anādinityabhūtaye varāhaśṛṅgadhāriṇe

हिन्दी अर्थ

उनके पीछे-पीछे चलने लगे

English

Seizing a dazzling terrible trident made of steel, Kala came to that spot where the king was standing, in order to take him away.

अध्याय ८६

श्लोक 32

नमो वृषध्वजाय ते कपालमालिने नमः ।नमो महानटाय ते नमो वृषध्वजाय ते

namo vṛṣadhvajāya te kapālamāline namaḥ / namo mahānaṭāya te namo vṛṣadhvajāya te

हिन्दी अर्थ

स्त्री-समूहको मुग्ध कर रहे रुद्र और पुत्रोंको मोहित कर रहे (नारीरूप) विष्णुको देखकर उन श्रेष्ठ मुनियोंको अत्यन्त क्रोध हो आया अतीव परुषं वाक्यं प्रोचुर्देवं कपर्दिनम्। शेपुश्च शापैर्विविधैर्मायया तस्य मोहिताः

English

Seizing a dazzling terrible trident made of steel, Kala came to that spot where the king was standing, in order to take him away.

अध्याय ८६

श्लोक 33

अथानुगृह्य शङ्करः प्रणामतत्परं नृपम् ।स्वगाणपत्यमव्ययं सरूपतामथो ददौ

athānugṛhya śaṅkaraḥ praṇāmatatparaṃ nṛpam / svagāṇapatyamavyayaṃ sarūpatāmatho dadau

हिन्दी अर्थ

तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शंकरे। यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः

English

Seizing a dazzling terrible trident made of steel, Kala came to that spot where the king was standing, in order to take him away.

अध्याय ८६

श्लोक 34

सहोमया सपार्षदः सराजपुङ्गवो हरः ।मुनीशसिद्धवन्दितः क्षणाददृश्यतामगात्

sahomayā sapārṣadaḥ sarājapuṅgavo haraḥ / munīśasiddhavanditaḥ kṣaṇādadṛśyatāmagāt

हिन्दी अर्थ

को भवानिति देवेशं पृच्छन्ति स्म विमोहिताः सोऽब्रवीद् भगवानीशस्तपश्चर्तुमिहागतः । इदानीं भार्यया देशे भवद्धिरिह सुत्रता:

English

Seizing a dazzling terrible trident made of steel, Kala came to that spot where the king was standing, in order to take him away.

अध्याय ८६

श्लोक 35

काले महेशाभिहते लोकनाथः पितामहः ।अयाचत वरं रुद्रं सजीवो ऽयं भवत्विति

kāle maheśābhihate lokanāthaḥ pitāmahaḥ / ayācata varaṃ rudraṃ sajīvo 'yaṃ bhavatviti

हिन्दी अर्थ

तस्य ते वाक्यमाकर्ण्य भृग्वाद्या मुनिपुंगवाः । ऊचुर्गृहीत्वा वसनं त्यक्त्वा भार्या तपश्चर

English

Seizing a dazzling terrible trident made of steel, Kala came to that spot where the king was standing, in order to take him away.

अध्याय ८६

श्लोक 36

नास्ति कश्चिदपीशान दोषलेशो वृषध्वज ।कृतान्तस्यैव भवता तत्कार्ये विनियोजितः

nāsti kaścidapīśāna doṣaleśo vṛṣadhvaja / kṛtāntasyaiva bhavatā tatkārye viniyojitaḥ

हिन्दी अर्थ

अथोवाच विहस्येशः पिनाकी नीललोहितः । सम्प्रेक्ष्य जगतो योनिं पार्श्वस्थं च जनार्दनम् त्यक्तव्या मम भार्येति धर्मज्ञः शान्तमानसैः

English

Seizing a dazzling terrible trident made of steel, Kala came to that spot where the king was standing, in order to take him away.

अध्याय ८६

श्लोक 37

स देवदेववचनाद् देवदेवेश्वरो हरः ।तथास्त्वित्याह विश्वात्मा सो ऽपि तादृग्विधो ऽभवत्

sa devadevavacanād devadeveśvaro haraḥ / tathāstvityāha viśvātmā so 'pi tādṛgvidho 'bhavat

हिन्दी अर्थ

एवमुक्ते महादेवः सत्यमेव मयेरितम्।

English

Seizing a dazzling terrible trident made of steel, Kala came to that spot where the king was standing, in order to take him away.

अध्याय ८६

श्लोक 38

इत्येतत् परमं तीर्थं कालञ्जरमिति श्रुतम् ।गत्वाभ्यर्च्य महादेवं गाणपत्यं स विन्दति

ityetat paramaṃ tīrthaṃ kālañjaramiti śrutam / gatvābhyarcya mahādevaṃ gāṇapatyaṃ sa vindati

हिन्दी अर्थ

दृष्टा समागतं देवं भिक्षमाणमरुन्धती। वसिष्ठस्य प्रिया भार्या प्रत्युदगम्य ननाम तम् उन (शंकर)-की मायासे मोहित होकर मुनियोंने कपर्दीदेव (शंकर)-से अत्यन्त परुष (कठोर) वचन कहा और विविध शापोंसे उन्हें अभिशप्त किया। पर वे सभी परुष वचन एवं शाप व्यर्थ हो गये; क्योंकि उन मुनियोंकी

English

Seizing a dazzling terrible trident made of steel, Kala came to that spot where the king was standing, in order to take him away.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 86
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.