Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
87
अध्याय 87 / 95

Book 2 - Adhyaya 36

57 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८७

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच इदनमन्यते परं स्थानं गुह्याद् गुह्यतमं महत् ।महादेवस्य देवस्य महालयमिति श्रुतम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca idanamanyate paraṃ sthānaṃ guhyād guhyatamaṃ mahat / mahādevasya devasya mahālayamiti śrutam

हिन्दी अर्थ

तपस्याएँ (तपस्यासे उत्पन्न शक्तियाँ) भगवान् शंकरसे प्रत्याहत होकर वैसे ही प्रभावशून्य हो गयीं, जैसे आकाशमें सूर्यके प्रकाशसे प्रत्याहत ताराएँ प्रभावशून्य हो जाती हैं

English

On seeing the terrible and ferocious Kala, the des¬ troyer of all, approaching with the trident in his hand, the king was overwhelmed with fear.

अध्याय ८७

श्लोक 2

तत्र देवादिदेवेन रुद्रेण त्रिपुरारिणा ।शिलातले पदं न्यस्तं नास्तिकानां निदर्शनम्

tatra devādidevena rudreṇa tripurāriṇā / śilātale padaṃ nyastaṃ nāstikānāṃ nidarśanam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार अपनी तपस्याको निष्प्रभाव देखकर मोहित हुए वे मुनि वृषभध्वज देवेशके पास जाकर उनसे पूछने लगे--' आप कौन हैं ?' तब उन भगवान् ईशने कहा--सुब्रतो! इस समय आप लोगोंके इस स्थानमें मैं पत्नीसहित तपस्या करनेके लिये आया हूँ

English

With both of his hands the King caught hold of the excellent Lihga and bowed down to Rudra with his bent head. He repeated the Satarudriya Mantra.

अध्याय ८७

श्लोक 3

तत्र पुशुपताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः ।उपासते महादेवं वेदाध्ययनतत्पराः

tatra puśupatāḥ śāntā bhasmoddhūlitavigrahāḥ / upāsate mahādevaṃ vedādhyayanatatparāḥ

हिन्दी अर्थ

उनके उस वाक्यको सुनकर उन भृगु आदि श्रेष्ठ मुनियोंने कहा--वरत्र धारणकर, भार्याका परित्यागकर तपस्या करो

English

Standing in front of the King, Krtanta (God of Death) laughingly said to the king who was bowing down and performing the Japa of Bhava mentally "Come away, come away."

अध्याय ८७

श्लोक 4

स्नात्वा तत्र पदं शार्वं दृष्ट्वा भक्तिपुरः सरम् ।नमस्कृत्वाथ शिरसा रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्

snātvā tatra padaṃ śārvaṃ dṛṣṭvā bhaktipuraḥ saram / namaskṛtvātha śirasā rudrasāmīpyamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

तब नीललोहित पिनाकी ईश्वरने हँसकर पार्श्वभागमें स्थित संसारके मूल कारण जनार्दनको ओर देखकर इस प्रकार कहा-धर्मको जाननेवाले तथा शान्त मनवाले और अपनी भायकि पालन-पोषणमें तत्पर रहनेवाले आप लोगोंने मुझसे यह कैसे कहा कि अपनी भार्याका परित्याग कर दो

English

The king who was terribly afraid but was devoted to Rudra requested him, ''Kill others after leaving off one who is engaged in the worship of Isa."

अध्याय ८७

श्लोक 5

अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं शंभोर्महात्मनः ।केदारमिति विख्यातं सिद्धानामालयं शुभम्

anyacca devadevasya sthānaṃ śaṃbhormahātmanaḥ / kedāramiti vikhyātaṃ siddhānāmālayaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने कहा-- (शास्त्रोंके अनुसार) पतिका कर्तव्य है कि व्यभिचारिणी पत्नीको (भरण-आच्छादनको व्यवस्था भले ही कर दे, पर) पत्नीरूपमें उसे न स्वीकार करे। अतः आपको भी इस प्रकारको इस

English

The lord (i.e. Kala here) said to him who was frightened and spoke as mentioned above—"Who is there who does not stand under my control whether he is engaged in worshipping Rudra or not?

अध्याय ८७

श्लोक 6

तत्र स्नात्वा महादेवमभ्यर्च्य वृषकेतनम् ।पीत्वा चैवोदकं शुद्धं गाणपत्यमवाप्नुयात्

tatra snātvā mahādevamabhyarcya vṛṣaketanam / pītvā caivodakaṃ śuddhaṃ gāṇapatyamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

सुन्दरीका त्याग करना चाहिए महादेव बोले--विप्रो ! यह कभी मनसे भी किसी दूसरेकी इच्छा नहीं करती और न मैं कभी इसका परित्याग करता हूँ

English

After saying thus, Kala, the destroyer of the worlds, bound that king by means of nooses. The king on his part continued the Japa of Satarudriya.

अध्याय ८७

श्लोक 7

श्राद्धदानादिकं कृत्वा ह्यक्ष्यं लभते फलम् ।द्विजातिप्रवरैर्जुष्टं योगिभिर्यतमानसैः

śrāddhadānādikaṃ kṛtvā hyakṣyaṃ labhate phalam / dvijātipravarairjuṣṭaṃ yogibhiryatamānasaiḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने कहा--पुरुषाधम ! हमने इसे यहाँ व्यभिचार करते हुए देखा है। आपने असत्य कहा है। अतः शीघ्र ही यहाँसे चले जाइये

English

Then he saw in the Firmament the enormous and brillant ancient mass of splendour of the lord of goblins. It was surrounded with clusters of flames and pervaded the universe.

अध्याय ८७

श्लोक 8

तीर्थं प्लक्षावतरणं सर्वपापविनाशनम् ।तत्राभ्यर्च्य श्रीनिवासं विष्णुलोके महीयते

tīrthaṃ plakṣāvataraṇaṃ sarvapāpavināśanam / tatrābhyarcya śrīnivāsaṃ viṣṇuloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंके ऐसा कहनेपर महादेवने कहा--मैंने सत्य ही कहा है। आपको यह (मेरे पार्श्वमें विद्यमान सुन्दरी स्त्री) ऐसी प्रतीत होती है। ऐसा कहकर महादेव विचरण करने लगे। भिक्षाकी इच्छासे वे परमेश्वर विष्णुके साथ मुनिश्रेष्ठ महात्मा वसिष्ठके पवित्र आश्रममें गये। भिक्षा मागते हुए देवको आये देखकर वसिष्ठकी प्रिय पत्नी अरुन्धतीने समीपमें जाकर उन्हें प्रणाम किया॥ ३२--३४॥

English

In the middle thereof he saw a brilliant form a Purusa of golden colour. The lord was accompanied by the goddess. His body shone with the digit of the moon. He became much delighted. He thought that the Lord was coming to him.

अध्याय ८७

श्लोक 9

अन्यं मगधराजस्य तीर्थं स्वर्गगतिप्रदम् ।अक्षयं विन्दति स्वर्गं तत्र गत्वा द्विजोत्तमः

anyaṃ magadharājasya tīrthaṃ svargagatipradam / akṣayaṃ vindati svargaṃ tatra gatvā dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

चकार महतीं पूजां प्रार्थयामास भार्यया। को भवान् कुत आयातः किमाचारो भवानिति। उवाच तां महादेवः सिद्धानां प्रवरोऽस्म्यहम्

English

On seeing Rudra, the great Lord, the lord of every¬ thing, coming at not a great distance, accompanied by the goddess, the royal sage became free from fear. Kala rushed at the saintly king to take him away.

अध्याय ८७

श्लोक 10

तीर्थं कनखलं पुण्यं महापातकनाशनम् ।यत्र देवेन रुद्रेण यज्ञो दक्षस्य नाशितः

tīrthaṃ kanakhalaṃ puṇyaṃ mahāpātakanāśanam / yatra devena rudreṇa yajño dakṣasya nāśitaḥ

हिन्दी अर्थ

यदेतन्मण्डलं शुद्धं भाति ब्रह्ममयं सदा। एषैव देवता मह्यं धारयामि सहैव तत् तानब्रवीन्महायोगी करिष्यामीति शंकरः। युष्माकं मामके लिङ्गे यदि द्वेषोऽभिजायते

English

(Defective verse) On seeing him. Lord Rudra, the ancient leader of the goblins, of fierce activities said to Kala— "Give unto me my devotee quickly, the devotee who remembers me, O Kala. He remembers my form (?)"

अध्याय ८७

श्लोक 11

तत्र गङ्गामुपस्पृश्य शुचिर्भावसमन्वितः ।मुच्यते सर्वपापैस्तु ब्रह्मलोकं लभेन्मृतः

tatra gaṅgāmupaspṛśya śucirbhāvasamanvitaḥ / mucyate sarvapāpaistu brahmalokaṃ labhenmṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वोत्पाटयामास भगवान् भगनेत्रहा। नापश्यंस्तत्क्षणेनेशं केशवं लिङ्गमेव च

English

On hearing the statement of Siva (lord of the Bull), the Atman of Kala of the form of Rudra* (?) considered (his nature (himself) too high. He bound the devotee again by means of nooses. Then Rudra** rushed at him with great velocity.

अध्याय ८७

श्लोक 12

महातीर्थमिति ख्यातं पुण्यं नारायणप्रियम् ।तत्राभ्यर्च्य हृषीकेशं श्वेतद्वीपं निगच्छति

mahātīrthamiti khyātaṃ puṇyaṃ nārāyaṇapriyam / tatrābhyarcya hṛṣīkeśaṃ śvetadvīpaṃ nigacchati

हिन्दी अर्थ

तदोत्पाता बभूवुर्हि लोकानां भयशंसिनः । तेजसा भासयन् कृत्स्नं नारायणसहायवान्। भिक्षमाणः शिवो नूनं दृष्टोऽस्माकं गृहेष्विति

English

On seeing him (Kala) coming towards (himself to attack), the Lord then glanced at Uma, the daughter of the mountain (Himalaya). The knower of the procedure of all Mayas (Siva) contemptuously struck Kala with his left foot, while he (King Sveta) was looking on.

अध्याय ८७

श्लोक 13

अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना श्रीपर्वतं शुभम् ।तत्र प्राणान् परित्यज्य रुद्रस्य दयितो भवेत्

anyacca tīrthapravaraṃ nāmnā śrīparvataṃ śubham / tatra prāṇān parityajya rudrasya dayito bhavet

हिन्दी अर्थ

तस्या वचनमाकर्ण्य शङ्कमाना महर्षयः । सर्वे जम्मुर्महायोगं ब्रह्माणं विश्वसम्भवम्

English

That extremely terrible fellow died on being struck by the foot of Mahesa. The Pinaka-bearing great God stood shining alongwith Uma.

अध्याय ८७

श्लोक 14

तत्र सन्निहितो रुद्रो देव्या सह महेश्वरः ।स्नानपिण्डादिकं तत्र कृतमक्षय्यमुत्तमम्

tatra sannihito rudro devyā saha maheśvaraḥ / snānapiṇḍādikaṃ tatra kṛtamakṣayyamuttamam

हिन्दी अर्थ

उपास्यमानममलैर्योगिभिर्ब्रह्मवित्तमैः । चतुर्वेहैर्मर्तिमद्भिः सावित्र्या सहितं प्रभुम् (परमेश्वरके) चरणोंको धोकर और शुद्ध उत्तम आसन प्रदान कर द्विजोंके आघातसे आहत उनके शिथिल शरीरको देखकर अत्यन्त खिन्न सती (अरुन्धती) - ने (उनके व्रणोंपर) औषधि लगायी और भार्यासहित

English

On seeing the Lord Isvara, Hara, the imperishable deity, the prominent saintly king became delighted in his mind then and bowed unto him.

अध्याय ८७

श्लोक 15

गोदावरी नदी पुण्या सर्वपापविनाशनी ।तत्र स्नात्वा पितॄन् देवांस्तर्पयित्वा यथाविधि ।सर्वपापविसुद्धात्मा गोसहस्रफलं लभेत्

godāvarī nadī puṇyā sarvapāpavināśanī / tatra snātvā pitṝn devāṃstarpayitvā yathāvidhi / sarvapāpavisuddhātmā gosahasraphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

(परमेश्वरकी) उन्होंने (अरुन्धतीने) महती पूजा की तथा पूछा-- आप कौन हैं, कहाँसे आये हैं, आपका आचार क्या है ?' महादेवने उनसे कहा--'मैं सिद्धोंमें श्रेष्ठ (सिद्ध) हूँ।' जो यह ब्रह्ममय शुद्ध मण्डल सदा

English

"Obeisance to Bhava, the cause (of the universe) to Hara, who wishes for the welfare of the whole universe. Salutation to Siva, the intelligent one. Obeisance to the bestower of Salvation.

अध्याय ८७

श्लोक 16

पवित्रसलिला पुण्या कावेरी विपुला नदी ।तस्यां स्नात्वोदकं कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः ।त्रिरात्रोपोषितेनाथ एकरात्रोषितेन वा

pavitrasalilā puṇyā kāverī vipulā nadī / tasyāṃ snātvodakaṃ kṛtvā mucyate sarvapātakaiḥ / trirātropoṣitenātha ekarātroṣitena vā

हिन्दी अर्थ

प्रकाशित होता है वही मेरे देवता (आस्पद) हैं! मैं सदा ही उनको धारण करता हूँ ऐसा कहकर तथा पतिव्रता (अरुन्धती)-पर कृपा करके श्रीमान् (महादेव) चल पड़े! द्विज उन्हें डंडों ढेलों तथा मुक्कोंसे मारने लगे। नग्न तथा विकृत लक्षणवाले गिरिशको घूमते हुए देखकर मुनियोंने

English

Obeisance again and again (innumerable times) to the great superhuman power and prosperity. Obeisance to you, the overlord of men, of the form that is devoid of division.

अध्याय ८७

श्लोक 17

द्विजातीनां तु कथितं तीर्थानामिह सेवनम् ।यस्य वाङ्मनसो शुद्धे हस्तपादौ च संस्थितौ ।अलोलुपो ब्रह्मचारो तीर्थानां फलमाप्नुयात्

dvijātīnāṃ tu kathitaṃ tīrthānāmiha sevanam / yasya vāṅmanaso śuddhe hastapādau ca saṃsthitau / alolupo brahmacāro tīrthānāṃ phalamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

कहा-हे दुर्मते! तुम अपने इस लिङ्गको उखाड़ो। महायोगी शंकरने उनसे कहा-आप लोगोंको यदि मेरे लिङ्गके प्रति द्वेष उत्पन्न हो गया हो तो में वैसा ही करूँगा ॥ ३८--४० ॥

English

O lord of Ganas, obeisance be to you. Hail to you, O deity that dispel the misery of those who resort to you, salutation to you of eternal (primordial) beginningless prosperity, to one that holds the horn of a boar.

अध्याय ८७

श्लोक 18

स्वामितीर्थं महातीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।तत्र सन्निहितो नित्यं स्कन्दो ऽमरनमस्कृतः

svāmitīrthaṃ mahātīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam / tatra sannihito nityaṃ skando 'maranamaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर भगके नेत्रोंको नष्ट करनेवाले भगवानूने (अपने) लिङ्गको उखाड़ दिया। पर तत्काल ही सब कुछ अदृश्य हो गया और (मुनियोंने) न शंकरको देखा न केशवको और न लिङ्गको ही देखा और तभी पूरे लोकमें भय उत्पन्न करनेवाले उपद्रव होने लगे। सहस्रकिरण (सूर्य)-का तेज समाप्त हो गया, पृथ्वी कॉपने लगी। सभी ग्रह प्रभावहीन हो गये और समुद्रमें क्षोभ उत्पन्न हो गया

English

Obeisance to you the bull-bannered Lord, bow to one that has a wreath of skulls. Salutation to you of great mountain (v.l. great actor); obeisance to you auspicious Sankara."

अध्याय ८७

श्लोक 19

स्नात्वा कुमारधारायां कृत्वा देवादितर्पणम् ।आराध्य षण्मुखं देवं स्कन्देन सह मोदते

snātvā kumāradhārāyāṃ kṛtvā devāditarpaṇam / ārādhya ṣaṇmukhaṃ devaṃ skandena saha modate

हिन्दी अर्थ

इधर अत्रिको पत्नी पतिव्रता अनसूयाने स्वप्न देखा। उनके नेत्र भयसे व्याकुल हो गये। उन्होंने ब्राह्मणोंसे (स्वप्नकी बात बताते हुए) कहा--निश्चय ही हम लोगोंके घरमें अपने तेजसे सम्पूर्ण संसारको

English

Sankara then blessed the king engaged in obeisance; then he bestowed on him the chieftain-ship of his own Ganas and then (finally) his own form (identity with him).

अध्याय ८७

श्लोक 20

नदी त्रैलोक्यविख्याता ताम्रपर्णोति नामतः ।तत्र स्नात्वा पितॄन् भक्त्या तर्पयित्वा यथाविधि ।पापकर्तॄनपि पितॄस्तारयेन्नात्र संशयः

nadī trailokyavikhyātā tāmraparṇoti nāmataḥ / tatra snātvā pitṝn bhaktyā tarpayitvā yathāvidhi / pāpakartṝnapi pitṝstārayennātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकाशित कर रहे शिव (भगवान् शंकर) नारायणके साथ भिक्षा मागते हुए दिखलायी पड़े थे। उनके वचन सुनकर सशंकित सभी महर्षि जगत्को उत्पन्न करनेवाले महायोगी ब्रह्माजीके पास गये॥ ४३--४५॥ वहाँ उन्होंने ब्रह्मज्ञानियोंमें श्रेष्ठ विशुद्ध योगिजनोंद्वारा तथा मूर्तिमान् चारों वेदोंद्वारा उपासित होते हुए प्रभु (त्रह्मा)-को सावित्रीके साथ देखा

English

Instantaneously Kara who was saluted by the leading- ascetics and the Siddhas became invisible along with Uma, his attendants and the leading king.

अध्याय ८७

श्लोक 21

चन्द्रतीर्थमिति ख्यातं कावेर्याः प्रभवे ऽक्षयम् ।तीर्थं तत्र भवेद् वस्तुं मृतानां स्वर्गतिर्ध्रुवा

candratīrthamiti khyātaṃ kāveryāḥ prabhave 'kṣayam / tīrthaṃ tatra bhaved vastuṃ mṛtānāṃ svargatirdhruvā

हिन्दी अर्थ

विलोक्य वेदपुरुषं प्रसन्नवदनं शुभम्। शिरोभिर्धरणीं गत्वा तोषयामासुरीश्वरम्

English

When Kala was killed by Mahesa, god Brahma the lord of the worlds, begged ofRudrathe boon—"May he (Kala) come back to life.

अध्याय ८७

श्लोक 22

विन्ध्यपादे प्रपश्यन्ति देवदेवं सदाशिवम् ।भक्त्या ये ते न पश्यन्ति यमस्य सदनं द्विजाः

vindhyapāde prapaśyanti devadevaṃ sadāśivam / bhaktyā ye te na paśyanti yamasya sadanaṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

तान् प्रसन्नमना देवश्षतुमूर्तिश्चतुर्मुखः। व्याजहार मुनिश्रेष्ठाः किमागमनकारणम् तस्य ते वृत्तमखिलं ब्रह्मणः परमात्मनः।

English

O bull-bannered Isana, it is not the slightest fault of Krtanta the god of Death. He was appointed on that job (of taking away the lives of beings) by you."

अध्याय ८७

श्लोक 23

देविकायां वृषो नाम तीर्थं सिद्धनिषेवितम् ।तत्र स्नात्वोदकं दत्वा योगसिद्धिं च विन्दति

devikāyāṃ vṛṣo nāma tīrthaṃ siddhaniṣevitam / tatra snātvodakaṃ datvā yogasiddhiṃ ca vindati

हिन्दी अर्थ

कन्यकानां प्रिया चास्य दूषयामास पुत्रकान्

English

At the instance of the lord of Devas, Hara, the lord of the chief of Devas, the Atman of the universe said—"So be it." He (Kala) too became like that (i.e. revived).

अध्याय ८७

श्लोक 24

दशाश्वमेधिकं तीर्थं सर्वपापविनाशनम् ।दशानामश्वमेधानां तत्राप्नोति फलं नरः

daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ sarvapāpavināśanam / daśānāmaśvamedhānāṃ tatrāpnoti phalaṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तर्हितश्च भगवान् सभार्या लिङ्गमेव च। उत्पाताश्चाभवन् घोराः सर्वभूतभयंकराः क एष पुरुषो देव भीताः स्म पुरुषोत्तम। भवन्तमेव शरणं प्रपन्ना वयमच्युत

English

Thus is the holy centre well known as Kalanjara. On. going there and worshipping Mahadeva one attains the chief¬ tain-ship of the Ganas.

अध्याय ८७

श्लोक 25

पुण्डरीकं महातीर्थं ब्राह्मणैरुपसेवितम् ।तत्राभिगम्य युक्तात्मा पौण्डरीकफलं लभेत्

puṇḍarīkaṃ mahātīrthaṃ brāhmaṇairupasevitam / tatrābhigamya yuktātmā pauṇḍarīkaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

विज्ञापितो मुनिगणैर्विश्वात्मा कमलोद्भवः । ध्यात्वा देवं त्रिशूलाङ्कं कृताञ्जलिरभाषत

English

There is a holy centre well known in the three worlds. It is a very auspicious abode of the Siddhas. That merit bestowing holy place of Brahma, the Paramesthin is there.

अध्याय ८७

श्लोक 26

तीर्थेभ्यः परमं तीर्थं ब्रह्मतीर्थमिति श्रुतम् ।ब्रह्माणमर्चयित्वा तु ब्रह्मलोके महीयते

tīrthebhyaḥ paramaṃ tīrthaṃ brahmatīrthamiti śrutam / brahmāṇamarcayitvā tu brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

सम्प्राप्य पुण्यसंस्कारान्निधीनां परमं निधिम्। उपेक्षितं वृथाचारर्भवद्भिरिह मोहितेः नाना प्रकारके आश्चर्योसे समन्वित, हजारों प्रकारकी प्रभासे सुशोभित और ज्ञान तथा ऐश्वर्यसे युक्त रमणीय आसनपर विराजमान परम रमणीय अप्राकृत दिव्य शरीरके कारण शोभासम्पन्न, मुसकानयुक्त, उज्ज्वल नेत्रोंवाले, महाबाहु,

English

On knowing that Rudra had come, he danced due to ecstatic delight. Lord Rudra spoke to him—"Why did you dance?"

अध्याय ८७

श्लोक 27

सरस्वत्या विनशनं प्लक्षप्रस्त्रवणं शुभम् ।व्यासतीर्थं परं तीर्थं मैनाकं च नगोत्तमम् ।यमुनाप्रभवं चैव सर्वपापविशोधनम्

sarasvatyā vinaśanaṃ plakṣaprastravaṇaṃ śubham / vyāsatīrthaṃ paraṃ tīrthaṃ mainākaṃ ca nagottamam / yamunāprabhavaṃ caiva sarvapāpaviśodhanam

हिन्दी अर्थ

वेदपुरुष (ब्रह्मा)-को देखकर वे (मुनिजन) भूमिपर मस्तक टेककर ईश्वरकी स्तुति करने लगे-- ॥ ४७--४९॥

English

"O leading sage, this is the greatness of penance, there is also another person like you, wherefore did you dance?

अध्याय ८७

श्लोक 28

पितॄणां दुहिता देवी गन्धकालीति विश्रुता ।तस्यां स्नात्वा दिवं याति मृतो जातिस्मरो भवेत्

pitṝṇāṃ duhitā devī gandhakālīti viśrutā / tasyāṃ snātvā divaṃ yāti mṛto jātismaro bhavet

हिन्दी अर्थ

चतुर्मूर्ति चतुर्मुख देवने उनपर प्रसन्न होकर पूछा-- “मुनिश्रेष्ठो। आपके आनेका क्या प्रयोजन है ?' तब सभी मुनियोंने मस्तकपर हाथ जोड़कर उन परमात्मा ब्रह्याको उस (भगवान् शंकरकी दिव्य लीलाके) सम्पूर्ण वृत्तान्तको ऋषियोंने कहा--पवित्र दारुवनमें अत्यन्त सुन्दर कोई पुरुष सम्पूर्ण सुन्दर अङ्गोंबाली अपनी भार्याके साथ नग्न ही प्रविष्ट हुआ। उस ईश्वरने अपने शरीरसे (हमारी) स्त्रियोंके समूहको तथा सभी कन्याओंमें अति

English

On seeing the lord of the Universe smiling and standing there resplendently, the heart of the leading sage became agitated due to fright and he trembled.

अध्याय ८७

श्लोक 29

कुबेरतुङ्गं पापघ्नं सिद्धचारणसेवितम् ।प्राणांस्तत्र परित्यज्य कुबेरानुचरो भवेत्

kuberatuṅgaṃ pāpaghnaṃ siddhacāraṇasevitam / prāṇāṃstatra parityajya kuberānucaro bhavet

हिन्दी अर्थ

रमणीय उसकी प्रियाने (हमारे) पुत्रोंको दूषित (अपनी ओर आकृष्ट) किया। हम लोगोंने उस पुरुषको विविध

English

He bent down his head before Rudra and with self- control he repeated the verses of Rudradhyaya. The three-eyed lord Isa, favourably disposed towards his devotees, became delighted.

अध्याय ८७

श्लोक 30

उमातुङ्गमिति ख्यातं यत्र सा रुद्रवल्लभा ।तत्राभ्यर्च्य महादेवीं कोसहस्रफलं लभेत्

umātuṅgamiti khyātaṃ yatra sā rudravallabhā / tatrābhyarcya mahādevīṃ kosahasraphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

उसे बहुत मारा और उसके लिङ्गको गिरा दिया, पर तत्काल ही भार्याके साथ भगवान् और लिङ्ग अन्तर्हित हो गये। तभीसे प्राणियोंको भय प्रदान करनेवाले भीषण उत्पात होने लगे हैं॥५२--५५॥ पुरुषोत्तम! वह देव-पुरुष कौन है? हम लोग भयभीत हो गये हैं। अच्युत! हम सब आपकी शरणमें आये हैं। इस संसारमें जो कुछ भी चेष्टा होती हैं, उसे आप अवश्य जानते हैं, इसलिये विश्वेश! अनुग्रह

English

The great Lord, the fire (the destroyer) of the three cities, explained to him (Mahkanaka) his own (path of) Yoga and about the goddess:

अध्याय ८७

श्लोक 31

भृगुतुङ्गे तपस्तप्तं श्राद्धं दानं तथा कृतम् ।कुलान्युभयतः सप्त पुनातीति श्रुतिर्मम

bhṛgutuṅge tapastaptaṃ śrāddhaṃ dānaṃ tathā kṛtam / kulānyubhayataḥ sapta punātīti śrutirmama

हिन्दी अर्थ

कर आप हमारी रक्षा करें

English

I am the scorcher of all bonds. I am Kala (Time, Death), Kara and the cause of Kala. Everything consisting of the sentient and the non-sentient is urged by myself.

अध्याय ८७

श्लोक 32

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् ।तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यं पापक्षयेच्छया

kāśyapasya mahātīrthaṃ kālasarpiriti śrutam / tatra śrāddhāni deyāni nityaṃ pāpakṣayecchayā

हिन्दी अर्थ

मुनिगणोंके द्वारा इस प्रकार निवेदन किये जानेपर कमलसे उत्पन्न विश्वात्मा (ब्रह्मा)-ने त्रिशूलका चिह धारण करनेवाले देव (शंकर)-का ध्यान करते हुए हाथ जोड़कर इस प्रकार कहा- ब्रह्मा बोले आह! कष्ट है कि आज आप लोगोंका सर्वस्व नष्ट हो गया। आपके बलको धिक्कार है, तपश्चर्याको धिक्कार है, आपका यह सब मिथ्या ही हो गया। पवित्र संस्कारों और निधियोंमें परम

English

I am that Person (soul) who is immanent in all and I am verily the Supreme Person. The deluding Potency (Greatest Maya) is the Prakrti consisting of the three Gunas.

अध्याय ८७

श्लोक 33

दशार्णायां तथा दानं श्राद्धं होमस्तथा जपः ।अक्षयं चाव्ययं चैव कृतं भवति सर्वदा

daśārṇāyāṃ tathā dānaṃ śrāddhaṃ homastathā japaḥ / akṣayaṃ cāvyayaṃ caiva kṛtaṃ bhavati sarvadā

हिन्दी अर्थ

निधिको प्राप्तकर वृथाचारी आप लोगोंने मोहवश उनकी उपेक्षा कर दी

English

She is described by the sages as Sakti (Potency), the eternal source of origin of the universe. The creator of the universe enchants the universe by means of the Maya.

अध्याय ८७

श्लोक 34

तीर्थं द्विजातिभिर्जुष्टं नाम्ना वै कुरुजाङ्गलम् ।दत्त्वा तु दानं विधिवद् ब्रह्मलोके महीयते

tīrthaṃ dvijātibhirjuṣṭaṃ nāmnā vai kurujāṅgalam / dattvā tu dānaṃ vidhivad brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

कांक्षन्ते योगिनो नित्यं यतन्तो यतयो निधिम्। यमेव तं समासाद्य हा भवद्धिरुपेक्षितम् यं समासाद्य देवानामैश्वर्यमखिलं जगत्। तमासाद्याक्षयनिधिं हा भवद्धिरुपेक्षितम्

English

The Sruti states that the Supreme, unmanifest Narayana is of the form of Maya. In this way, I always establish the entire world.

अध्याय ८७

श्लोक 35

वैतरण्यां महातीर्थे स्वर्णवेद्यां तथैव च ।धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणः परमे शुभे

vaitaraṇyāṃ mahātīrthe svarṇavedyāṃ tathaiva ca / dharmapṛṣṭhe ca sarasi brahmaṇaḥ parame śubhe

हिन्दी अर्थ

तदेवोपेक्षितं दृष्टा निधानं भाग्यवर्जितैः

English

This creatorship of the great Atman has been clearly narrated to you. I am the sole lord, beginningless, the primordial Kala. the all-pervading lord, the destroyer (of the Universe).

अध्याय ८७

श्लोक 36

भरतस्याश्रमे पुण्ये पुण्ये श्राद्धवटे शुभे ।महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं भवति चाक्षयम्

bharatasyāśrame puṇye puṇye śrāddhavaṭe śubhe / mahāhrade ca kauśikyāṃ dattaṃ bhavati cākṣayam

हिन्दी अर्थ

एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः। न तस्य परमं किञ्चित् पदं समधिगम्यते संहरत्येष भगवान् कालो भूत्वा महेश्वर:

English

(While creating and destroying) I assume the greatest form. I am mentioned as Rudra by the learned men. That supreme Potency (Para Sakti), well-known as goddess Vidya, belongs to me alone.

अध्याय ८७

श्लोक 37

मुञ्जपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता ।हिताय सर्वभूतानां नास्तिकानां निदर्शनम्

muñjapṛṣṭhe padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā / hitāya sarvabhūtānāṃ nāstikānāṃ nidarśanam

हिन्दी अर्थ

योगी कृतयुगे देवस्त्रेतायां यज्ञ उच्यते। द्वापरे भगवान् कालो धर्मकेतुः कलौ युगे

English

The person of Vidya has indeed been visualised by you. So also these principles the Pradhana, the Purusa and Isvara.

अध्याय ८७

श्लोक 38

अल्पेनापि तु कालेन नरो धर्मपरायणः ।पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः

alpenāpi tu kālena naro dharmaparāyaṇaḥ / pāpmānamutsṛjatyāśu jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

हिन्दी अर्थ

तमो ह्याग्री रजो ब्रह्मा सत्त्ं विष्णुरिति प्रभुः ूर्तिरन्या स्मृता चास्य दिग्वासा वै शिवा धुवा । यत्र तिष्ठति तद् ब्रह्म योगेन तु समन्वितम्

English

The Sruti says; Visnu, Brahma and lord Rudra (are) Kala (?). These three deities are beginningless and end¬ less. They are stabilised in the Brahman alone.

अध्याय ८७

श्लोक 39

नाम्ना कनकनन्देति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।उदीच्यां मुञ्जपृष्ठस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

nāmnā kanakanandeti tīrthaṃ trailokyaviśrutam / udīcyāṃ muñjapṛṣṭhasya brahmarṣigaṇasevitam

हिन्दी अर्थ

सा हि नारायणो देवः परमात्मा सनातनः

English

The Sruti says that it is unmanifest, imperishable and everything has that as its soul. The great principle is Atman and Bliss. It is consciousness alone, the greatest region.

अध्याय ८७

श्लोक 40

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति सशरीरा द्विजातयः ।दत्तं चापि सदा श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम् ।ऋणैस्त्रिभिर्नरः स्नात्वा मुच्यते क्षीणकल्मषः

tatra snātvā divaṃ yānti saśarīrā dvijātayaḥ / dattaṃ cāpi sadā śrāddhamakṣayaṃ samudāhṛtam / ṛṇaistribhirnaraḥ snātvā mucyate kṣīṇakalmaṣaḥ

हिन्दी अर्थ

योगी लोग तथा यत्न करनेवाले यति लोग जिस निधिको प्राप्त करनेकी नित्य अभिलाषा करते हैं, उसीको प्राकर आप लोगोंने उपेक्षा कर दी, यह बहुत ही कष्टकी बात है। वैदिक लोग जिसकी प्रासिके लिये अनेक प्रकारके यज्ञोंका अनुष्ठान करते हैं, बड़ा कष्ट है कि उन महानिधिको प्राप्तकर भी आप सभीने उनकी उपेक्षा कर दी। हाय! जिसे प्राप्तकर देवताओंके ऐश्वर्य- रूपमें समस्त लोक-लोकान्तर दृष्टिगोचर हो रहे हैं,

English

The sage propitiated Rudra in that very same place by means of the path of devotion. This holy centre is un¬ equalled, sacred and resorted to by Brahmarsis. By resort¬ ing to this, a scholarly Brahmana is released from all sins.

अध्याय ८७

श्लोक 41

मानसे सरसि स्नात्वा शक्रस्यार्धासनं लभेत् ।उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम्

mānase sarasi snātvā śakrasyārdhāsanaṃ labhet / uttaraṃ mānasaṃ gatvā siddhiṃ prāpnotyanuttamām

हिन्दी अर्थ

उन अक्षयनिधिको प्राप्तकर आपने उनकी उपेक्षा कर दी

English

KP. and Vayu mention Kubertunga, Umatuhga, Bhrgu-tuhga as the best places for Sraddha but their location is uncertain.

अध्याय ८७

श्लोक 42

तस्मान्निर्वर्तयेच्छ्राद्धं यथाशक्ति यथाबलम् ।कामान् सलभते दिव्यान् मोक्षोपायं च विन्दति

tasmānnirvartayecchrāddhaṃ yathāśakti yathābalam / kāmān salabhate divyān mokṣopāyaṃ ca vindati

हिन्दी अर्थ

जिनको प्राप्ति होनेसे मुझे यह विश्वैश्वरत्व प्राप्त हुआ है, उन (समस्त ऐश्वर्यके) निधानका दर्शनकर भाग्यरहित आप लोगोंने (उनको) उपेक्षा कर दी। जिनमें वह अविनाशी दिव्य ऐश्वर्य समाहित है, उन ब्रह्मरूप निधिको प्राप्तकर भी आप लोगोंने अपना सुअवसर खो दिया, यह बड़े कष्टकी बात है। इन्हीं देवको महादेव और महेश्वर समझना चाहिए। इनका परम पद (सर्वोत्कृष्ट ऐश्वर्य) किंचित् भी प्रास नहीं किया जा

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 43

पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः ।योजनानां सहस्राणि सो ऽशीतिस्त्वायतो गिरिः ।सिद्धचारणसंकीर्णो देवर्षिगणसेवितः

parvato himavānnāma nānādhātuvibhūṣitaḥ / yojanānāṃ sahasrāṇi so 'śītistvāyato giriḥ / siddhacāraṇasaṃkīrṇo devarṣigaṇasevitaḥ

हिन्दी अर्थ

सकता अर्थात् जाना नहीं जा सकता॥ ६४--६६ ॥

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 44

तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्ना नाम नामतः ।तत्र गत्वा द्विजो विद्वान् ब्रह्महत्यां विमुञ्चति

tatra puṣkariṇī ramyā suṣumnā nāma nāmataḥ / tatra gatvā dvijo vidvān brahmahatyāṃ vimuñcati

हिन्दी अर्थ

हजारों युग-पर्यन्त रहनेवाले प्रलयकालमें ये ही सनातन भगवान् महेश्वर कालरूप होकर देवताओं, ऋषियों तथा पितरों और समस्त देहधारियोंका संहार (अपनेमें लय) करते हैं। ये ही अद्वितीय अपने तेजसे समस्त प्रजाओंकी सृष्टि करते हैं। चक्र, वज्र तथा श्रीवत्सके चिह्वको धारण करनेवाले ये ही हैं (क्योंकि इनमें तथा श्रीविष्णुमें सर्वथा अभेद है), ये ही देव कृतयुगमें योगी, ्रेतामें यज्ञरूप, द्वापरमें भगवान् काल तथा कलियुगमें

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 45

श्राद्धं भवति चाक्षय्यं तत्र दत्तं महोदयम् ।तारयेच्च पितॄन् सम्यग् दश पूर्वान् दशापरान्

śrāddhaṃ bhavati cākṣayyaṃ tatra dattaṃ mahodayam / tārayecca pitṝn samyag daśa pūrvān daśāparān

हिन्दी अर्थ

धर्मकेतु कहलाते हैं । रुद्रकी तीन मूर्तियाँ हैं, इन्होंने ही इस विश्वको व्याप्त कर रखा है। तमोगुणके अधिष्ठाताको अग्नि, रजोगुणके अधिष्ठाताको ब्रह्मा तथा सत्त्वगुणके अधिष्ठाताको प्रभु विष्णु कहा गया है॥ ६७--७० ॥

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 46

सर्वत्र हिमवान् पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः ।नद्यः समुद्रगाः पुण्याः समुद्रश्च विशेषतः

sarvatra himavān puṇyo gaṅgā puṇyā samantataḥ / nadyaḥ samudragāḥ puṇyāḥ samudraśca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

इनकी एक दूसरी मूर्ति है जो दिगम्बरा, शाश्वत तथा शिवात्मिका कहलाती है। उसीमें योगसे युक्त परम ब्रह्म प्रतिष्ठित रहते हैं। जिनको इनके पार्श्वभागमें स्थित भायकि रूपमें आपने देखा है, वे ही सनातन परमात्मा नारायण देव हैं। उनसे ही यह सब उत्पन्न है और उनमें ही यह सब लीन भी हो जाता है। वे ही सबको मोहित करते हैं और वे ही परम गति हैं॥ ७१--७३॥

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 47

बदर्याश्रममासाद्य मुच्यते कलिकल्मषात् ।तत्र नारायणो देवो नरेणास्ते सनातनः

badaryāśramamāsādya mucyate kalikalmaṣāt / tatra nārāyaṇo devo nareṇāste sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

एकशृङ्गो महानात्मा पुराणोऽष्टाक्षरो हरिः

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 48

अक्षयं तत्र दानं स्यात् जप्यं वापि तथाविधम् ।महादेवप्रियं तीर्थं पावनं तद् विशेषतः ।तारयेच्च पितॄन् सर्वान् दत्त्वा श्राद्धं समाहितः

akṣayaṃ tatra dānaṃ syāt japyaṃ vāpi tathāvidham / mahādevapriyaṃ tīrthaṃ pāvanaṃ tad viśeṣataḥ / tārayecca pitṝn sarvān dattvā śrāddhaṃ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

'एकमूर्तिरमेयात्मा नारायण इति श्रुतिः ऋतस्य गर्भा भगवानापो मायातनुः प्रभुः । स्तूयते विविधैर्मन्त्रर्ब्राह्मणैर्धर्ममोक्षिभिः

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 49

देवदारुवनं पुण्यं सिद्धगन्धर्वसेवितम् ।महादेवेन देवेन तत्र दत्तं महद् वरं

devadāruvanaṃ puṇyaṃ siddhagandharvasevitam / mahādevena devena tatra dattaṃ mahad varaṃ

हिन्दी अर्थ

तं मां वित्त महात्मानं ब्रह्माणं विश्वतोमुखम् । महान्तं पुरुषं विश्वमपां गर्भमनुत्तमम्

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 50

मोहयित्वा मुनीन् सर्वान् पुनस्तैः संप्रपूजितः ।प्रसन्नो भगवानीशो मुनीन्द्रान् प्राह भावितान्

mohayitvā munīn sarvān punastaiḥ saṃprapūjitaḥ / prasanno bhagavānīśo munīndrān prāha bhāvitān

हिन्दी अर्थ

देवदेवं महादेवं भूतानामीश्वरं हरम् एष देवो महादेवो ह्यनादिर्भगवान् हरः। विष्णुना सह संयुक्तः करोति विकरोति च

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 51

इहाश्रमवरे रम्ये निवसिष्यथ सर्वदा ।मद्भावनासमायुक्तास्ततः सिद्धिमवाप्स्यथ

ihāśramavare ramye nivasiṣyatha sarvadā / madbhāvanāsamāyuktāstataḥ siddhimavāpsyatha

हिन्दी अर्थ

न तस्य विद्यते कार्य न तस्माद् विद्यते परम् स वेदान् प्रददौ पूर्व योगमायातनुर्मम

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 52

ये ऽत्र मामर्चयन्तीह लोके धर्मपरा जनाः ।तेषां ददामि परमं गाणपत्यं हि शाश्वतम्

ye 'tra māmarcayantīha loke dharmaparā janāḥ / teṣāṃ dadāmi paramaṃ gāṇapatyaṃ hi śāśvatam

हिन्दी अर्थ

महान् आत्मा पुराण (शाश्‍वत) पुरुष हरि एक श्ृंगधारी (अनन्त ब्रह्माण्डको एक श्रृंग-रूपमें धारण चरणवाले हैं। श्रुतिका कथन है कि नारायण चतुर्वेद, चतुर्मूर्ति, त्रिमूर्ति एवं त्रिगुण होते हुए भी एकमूर्ति तथा अमेयात्मा हैं

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 53

अत्र नित्यं वसिष्यामि सह नारायणेन च ।प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न भूयो जन्म विन्दति

atra nityaṃ vasiṣyāmi saha nārāyaṇena ca / prāṇāniha narastyaktvā na bhūyo janma vindati

हिन्दी अर्थ

माया (-से विविध) शरीर धारण करनेवाले तथा (समस्त जगतूके जीवन-जलको ही अपने आयतनके रूपमें स्वीकार करनेवाले) जलस्वरूप प्रभु भगवान् कर्मफलके एकमात्र अधिष्ठाता हैं। धर्म तथा मोक्षकी

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 54

संस्मरन्ति च ये तीर्थं देशान्तरगता जनाः ।तेषां च सर्वपापानि नाशयामि द्विजोत्तमाः

saṃsmaranti ca ye tīrthaṃ deśāntaragatā janāḥ / teṣāṃ ca sarvapāpāni nāśayāmi dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

इच्छा करनेवाले ब्राह्मण लोग विविध मन्त्रोंके द्वारा (उनकी) स्तुति करते हैं। कल्पान्तमें समस्त विश्वका संहार करनेके अनन्तर योगामृतका पानकर पुरुषोत्तम (भगवान् शंकर) जिस सर्वाधिष्ठान, स्वप्रकाशमें शयन (परम विश्रान्तिका अनुभव) करते हैं, वही विष्णु नामका परम पद है। विश्वकी सृष्टि करनेवाले ये न जन्म लेते हैं, न मरते हैं और न वृद्धिको प्राप्त होते हैं। वैदिक लोग इन्हीं अजन्मा (भगवान्)-को अव्यक्त

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 55

श्राद्धं दानं तपो होमः पिण्डनिर्वपणं तथा ।ध्यानं जपश्च नियमः सर्वमत्राक्षयं कृतम्

śrāddhaṃ dānaṃ tapo homaḥ piṇḍanirvapaṇaṃ tathā / dhyānaṃ japaśca niyamaḥ sarvamatrākṣayaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

मूलप्रकृति कहते हैं॥ ७६--७८॥

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 56

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन द्रष्टव्यं हि द्विजातिभिः ।देवदारुवनं पुण्यं महादेवनिषेवितम्

tasmāt sarvaprayatnena draṣṭavyaṃ hi dvijātibhiḥ / devadāruvanaṃ puṇyaṃ mahādevaniṣevitam

हिन्दी अर्थ

ये महेश्वर (प्रलयरूपी) रात्रिके बीत जानेपर सम्पूर्ण जगत्को सृष्टिको इच्छासे अजकी नाभिमें इस (सृष्टि)-के बीजको स्थापित करते हैं। उन (अज)- के रूपमें मुझे ही आप लोग जानें। मैं ही समस्त लोकोंका मूल होनेके कारण महात्मा, ब्रह्मा, सर्वतोमुख,

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

अध्याय ८७

श्लोक 57

यत्रेस्वरो महादेवो विष्णुर्वा पुरुषोत्तमः ।तत्र सन्निहिता गङ्गातीर्थान्यायतनानि च

yatresvaro mahādevo viṣṇurvā puruṣottamaḥ / tatra sannihitā gaṅgātīrthānyāyatanāni ca

हिन्दी अर्थ

का अधिष्ठाता सर्वोत्तम देव हूँ। अनन्त ब्रह्माण्डके बीजको मेरेमें स्थापित करनेवाले उन परमपिता देवाधिपति महादेव हरको आप लोग उनकी मायासे मोहित होनेके कारण नहीं जान सके॥ ७९--८१॥

English

Kausiki, Mod. Kusi (Kosi) which flows through Nepal, Tirhut and joins the Gahga below Patna.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 87
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.