Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
88
अध्याय 88 / 95

Book 2 - Adhyaya 37

164 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ164 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८८

श्लोक 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षट्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान् गोवृषध्वजः ।मोहयामास विप्रेन्द्रान् सूत वक्तुमिहार्हसि

itī śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ṣaṭtriśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ dāruvanaṃ prāpto bhagavān govṛṣadhvajaḥ / mohayāmāsa viprendrān sūta vaktumihārhasi

हिन्दी अर्थ

वे ही अनादि देव भगवान् महादेव हर विष्णुके साथ युक्त होकर सृष्टि और संहार करते रहते हैं। उनका कोई कार्य (कर्तव्य) नहीं है और उनसे श्रेष्ठ कोई नहीं है। योगमायामय शरीर धारण करनेवाले उन्होंने पूर्वकालमें स मायी मायया सर्व करोति विकरोति च। तमेव मुक्तये ज्ञात्वा ब्रजेत शरणं भवम्

English

The quiescent devotees of Pasupati, with their bodies dusted with holy ashes and engaged in the study of the Vedas, worship Mahadeva there.

अध्याय ८८

श्लोक 2

सूत उवाच पुरा दारुवन् रम्ये देवसिद्धनिषेविते ।सपुत्रदारा मुनयस्तपश्चेरुः सहस्रशः

sūta uvāca purā dāruvan ramye devasiddhaniṣevite / saputradārā munayastapaśceruḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणम्य देवं ब्रह्माणं पृच्छन्ति स्म सुदुःखिताः

English

One who takes his bath, sees the foot-print of god Siva with great devotion and makes obeisance with bowing head, shall attain Rudra's proximity (i.e. liberation called Samipata).

अध्याय ८८

श्लोक 3

प्रवृत्तं विविधं कर्म प्रकुर्वाणा यथाविधि ।यजन्ति विविधैर्यज्ञैस्तपन्ति च महर्षयः

pravṛttaṃ vividhaṃ karma prakurvāṇā yathāvidhi / yajanti vividhairyajñaistapanti ca maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

कथं पश्येम तं देवं पुनरेव पिनाकिनम्। ब्रूहि विश्वामरेशान त्राता त्वं शरणैषिणाम् पूजयध्वं सपत्नीकाः सादरं पुत्रसंयुताः । वैदिकैरेव नियमैर्विविधैर्त्रह्मचारिणः

English

Mainaka is located at Badari, west of Gujarat and near the Sara- svati. Dey ( ) regards the range of Sewalik hills from the Gahga to the Beas.

अध्याय ८८

श्लोक 4

तेषां प्रवृत्तिविन्यस्तचेतसामथ शूलधृक् ।ख्यापयन् स महादोषं ययौ दारुवनं हरः

teṣāṃ pravṛttivinyastacetasāmatha śūladhṛk / khyāpayan sa mahādoṣaṃ yayau dāruvanaṃ haraḥ

हिन्दी अर्थ

संस्थाप्य शां करै मन्त्रैक्रग्यजुःसामसम्भवैः । तप: परं समास्थाय गृणन्तः शतरुद्वियम्

English

One who takes bath there, worships the bull-bannered Mahadeva and drinks the pure water, shall attain the chief¬ tainship of the Ganas.

अध्याय ८८

श्लोक 5

कृत्वा विश्वगुरुं विष्णुं पार्श्वे देवो महेश्वरः ।ययौ निवृत्तविज्ञानस्थापनार्थं च शङ्करः

kṛtvā viśvaguruṃ viṣṇuṃ pārśve devo maheśvaraḥ / yayau nivṛttavijñānasthāpanārthaṃ ca śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्दर्शमकृतात्मभि: । यं दृष्टा सर्वमज्ञानमधर्मश्च प्रणश्यति ततः प्रणम्य वरदं ब्रह्माणममितौजसम्। जग्मुः संहृष्टमनसो देवदारुवनं पुनः

English

Another holy spot is Magadharanya. It bestows good goal on all the people (v.l. giving access to heavenly region). On going there, an excellent Brahmana attains everlasting heavenly pleasures.

अध्याय ८८

श्लोक 6

आस्थाय विपुलं वेशमूनविंशतिवत्सरः ।लीलालसो महाबाहुः पीनाङ्गश्चारुलोचनः

āsthāya vipulaṃ veśamūnaviṃśativatsaraḥ / līlālaso mahābāhuḥ pīnāṅgaścārulocanaḥ

हिन्दी अर्थ

आराधयितुमारब्धा ब्रह्मणा कथितः यथा। अजानन्तः परं देवं वीतरागा विमत्सराः

English

The meritorious holy centre Kanakhala® is destructive of great sins. It was here that the sacrifice of Daksa was destroyed by Rudra.

अध्याय ८८

श्लोक 7

चामीकरवपुः श्रीमान् पूर्णचन्द्रनिभाननः ।मत्तमातङ्गगामनो दिग्वासा जगदीश्वरः

cāmīkaravapuḥ śrīmān pūrṇacandranibhānanaḥ / mattamātaṅgagāmano digvāsā jagadīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

शैवालभोजनाः केचित् केचिदन्तर्जलेशयाः । केचिदभ्रावकाशास्तु पादाङ्गष्ठाग्रविष्ठिताः वे मायी (अपनी) मायाद्वारा सभीकी सृष्टि और संहार करते हैं। उन्हें ही मुक्तिका मूल समझकर उन भवकी ही शरणमें जाना चाहिए। भगवान् (ब्रह्मा)- के ऐसा कहनेपर मरीचि आदि प्रमुख ऋषियोंने विभु

English

By bathing in the river Gahga there, a pure man endowed with noble feelings, is freed from all sins and he shall stay in the region of god Brahma.

अध्याय ८८

श्लोक 8

कुशेशयमयीं मालं सर्वरत्नैरलङ्कृताम् ।दधानो भगवानीशः समागच्छति सस्मितः

kuśeśayamayīṃ mālaṃ sarvaratnairalaṅkṛtām / dadhāno bhagavānīśaḥ samāgacchati sasmitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मदेवको प्रणामकर अत्यन्त दुःखित होकर उनसे पूछा--

English

The holy centre well-known as Mahatirtha is sacred and a favourite of Narayana. One who worships Hrsikesa (Visnu) there goes so Svetadvipa (the abode of Narayana).

अध्याय ८८

श्लोक 9

यो ऽनन्तः पुरुषो योनिर्लोकानामव्ययो हरिः ।स्त्रीवेषं विष्णुरास्थाय सो ऽनुगच्छति शूलिनम्

yo 'nantaḥ puruṣo yonirlokānāmavyayo hariḥ / strīveṣaṃ viṣṇurāsthāya so 'nugacchati śūlinam

हिन्दी अर्थ

मुनिजन बोले समस्त देवोंके स्वामी! उन पिनाकधारी देवका दर्शन हम पुन: किस प्रकार कर पायेंगे, आप हमें बतायें। आप शरण चाहनेवालोंकी रक्षा करनेवाले हैं पितामहने कहा--पृथ्वीपर गिराये गये उनके (महेश्‍्वरके) जिस लिङ्गको आप लोगोंने देखा था, उसी लिङ्गके समान श्रेष्ठ लिङ्ग बनाकर सपत्नीक तथा पुत्रोंसहित आदरपूर्वक विविध वैदिक मन्त्रॉसे

English

Another excellent holy centre is the auspicious one by the name Sriparvata. On abandoning the vital airs here, one shall become the beloved of Rudra.

अध्याय ८८

श्लोक 10

सम्पूर्णचन्द्रवदनं पीनोन्नतपयोधरम् ।शुचिस्मितं सुप्रसन्नं रणन्नुपुरकद्वयम्

sampūrṇacandravadanaṃ pīnonnatapayodharam / śucismitaṃ suprasannaṃ raṇannupurakadvayam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्यपूर्वक आप लोग उसको पूजा करें। ऋग्वेद, यजुर्वेद तथा सामवेदमें कहे गये शंकरके मन्त्रोसे (लिङ्गको) स्थापना कर परम तपका अवलम्बन कर, शतरुद्रियका जप करते हुए समाहित होकर बन्धुओं

English

Rudra, Mahesvara, is ever present there accom¬ panied by the goddess. Bathing there and offering Pindas etc. shall be excellent and everlasting.

अध्याय ८८

श्लोक 11

सुपीतवसनं दिव्यं श्यामलं चारुलोचनम् ।उदारहंसचलनं विलासि सुमनोहरम्

supītavasanaṃ divyaṃ śyāmalaṃ cārulocanam / udārahaṃsacalanaṃ vilāsi sumanoharam

हिन्दी अर्थ

तथा पुत्रॉंसहित आप सभी लोग हाथ जोड़कर शूलपाणिकी शरणमें जायें। तदनन्तर आप लोग अकृतात्माओंके लिये दुर्दर्श उन देवेशवरका दर्शन करेंगे, जिनको देख लेनेपर सम्पूर्ण अज्ञान और अधर्म दूर हो जाता है॥ ८७--९१॥

English

At the source-place of Kaveri, there is a well-known holy centre named Candratirtha. What is given in that holy centre is of ever-lasting benefit. It yields good goal i.e. the heaven to those who die there.

अध्याय ८८

श्लोक 12

एवं स भगवानीशो देवदारुवने हरः ।चचार हरिणा भिक्षां मायया मोहयन् जगत्

evaṃ sa bhagavānīśo devadāruvane haraḥ / cacāra hariṇā bhikṣāṃ māyayā mohayan jagat

हिन्दी अर्थ

तब अमित ओजस्वी वरदाता ब्रह्माको प्रणामकर प्रसन्नमनवाले वे सभी महर्षि पुनः देवदारु-वनकी ओर चले गये और परम देवको न जानते हुए भी उन महर्षियोंने राग एवं मात्सर्यसे रहित होकर

English

O Brahmana, those devotees who see Sadasiva the lord of Devas at the foot of the Vindhyas, do not see the face of Yama (the god of Death).

अध्याय ८८

श्लोक 13

दृष्ट्वा चरन्तं विश्वेशं तत्र तत्र पिनाकिनम् ।मायया मोहिता नार्यो देवदेवं समन्वयुः

dṛṣṭvā carantaṃ viśveśaṃ tatra tatra pinākinam / māyayā mohitā nāryo devadevaṃ samanvayuḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने जैसा बताया था, तदनुसार अनेकविध यज्ञीय वेदियों, पर्वतोंकी गुफाओं तथा जनशून्य नदियोंके सुन्दर किनारोंपर भगवान् शंकरकी आराधना प्रारम्भ कर दी कुछ लोग शैवालका भोजन करते हुए, कुछ जलके अंदर शयनकी मुद्रामें स्थित रहते हुए तथा कुछ लोग खुले आकाशके नीचे पैरके अँगूठेके अग्रभागपर स्थित रहकर श्रीशंकरकी आराधनामें दत्तचित्त

English

At Devika (?), there is the holy centre named Vrsa. It is resorted to by Siddhas. One who takes bath there and libation, attains perfection in Yoga.

अध्याय ८८

श्लोक 14

विस्त्रस्तवस्त्राभरणास्त्यक्त्वा लज्जां पतिव्रताः ।सहैव तेन कामार्ता विलासिन्यश्चरन्तिहि

vistrastavastrābharaṇāstyaktvā lajjāṃ pativratāḥ / sahaiva tena kāmārtā vilāsinyaścarantihi

हिन्दी अर्थ

कुछ दूसरे दन्तोलूखली अर्थात् दाँतोंके ही द्वारा

English

The holy centre Dasasvamedhika is destructive of allusions. A man obtains the benefit of performing ten Asvamed- has (horse-sacrifices) therein.

अध्याय ८८

श्लोक 15

ऋषीणां पुत्रका ये स्युर्युवानो जितमानसाः ।अन्वगच्छन् हृषीकेशं सर्वे कामप्रपीडिताः

ṛṣīṇāṃ putrakā ye syuryuvāno jitamānasāḥ / anvagacchan hṛṣīkeśaṃ sarve kāmaprapīḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

शाकपर्णाशिनः केचित् सम्प्रक्षाला मरीचिपाः ९६ ॥ वृक्षमूलनिकेताश्च शिलाशय्यास्तथा परे। कालं नयन्ति तपसा पूजयन्तो महेश्वरम्

English

The holy centre named Pundarika is beautified by the Brahmanas. A person of self-control approaching it, shall obtain the benefit of Pundarika (sacrifice).

अध्याय ८८

श्लोक 16

गायन्ति नृत्यन्ति विलासबाह्या नारीगणा मायिनमेकमीशम् ।दृष्ट्वा सपत्नीकमतीवकान्त- मिच्छन्त्यथालिङ्गनमाचरन्ति

gāyanti nṛtyanti vilāsabāhyā nārīgaṇā māyinamekamīśam / dṛṣṭvā sapatnīkamatīvakānta- micchantyathāliṅganamācaranti

हिन्दी अर्थ

चकार भगवान् बुद्धि प्रबोधाय वृषध्वजः

English

The grestest among the holy centres is named Brahmatirtha. On worshipping god Brahma here, one is honoured in the world of Brahma.

अध्याय ८८

श्लोक 17

पदे निपेतुः स्मितमाचरन्ति गायन्ति गीतानि मुनीशपुत्राः ।आलोक्य पद्मापतिमादिदेवं भ्रूभङ्गमन्ये विचरन्ति तेन

pade nipetuḥ smitamācaranti gāyanti gītāni munīśaputrāḥ / ālokya padmāpatimādidevaṃ bhrūbhaṅgamanye vicaranti tena

हिन्दी अर्थ

देवः कृतयुगे ह्यस्मिन् शृङ्गे हिमवतः शुभे। देवदारुवनं प्राप्तः प्रसन्नः परमेश्वर: मायां कृत्वात्मनो रूपं देवस्तद् वनमागतः

English

There are some holy centres as these: The Vinasana® where the river Sarasvatl lost itself in the sand, the auspicious Plaksa-prasravana (the source of the Sarasvatl), that which is known as Vyasatlrtha and the excellent mountain Mainaka.®

अध्याय ८८

श्लोक 18

आसामथैषामपि वासुदेवो मायी मुरारिर्मनसि प्रविष्टः ।करोति भोगान् मनसि प्रवृत्तिं मायानुभूयन्त इतिव सम्यक्

āsāmathaiṣāmapi vāsudevo māyī murārirmanasi praviṣṭaḥ / karoti bhogān manasi pravṛttiṃ māyānubhūyanta itiva samyak

हिन्दी अर्थ

कृत्वा गिरिसुतां गौरीं पार्श्वे देवः पिनाकधृक् । सा च पूर्ववद् देवेशी देवदारुवनं गता

English

The Sraddha offered there is cited to be everlasting. On taking the bath, a man reduces his sins and he is freed from the threefold indebtedness to god, sages and manes.

अध्याय ८८

श्लोक 19

विभाति विश्वामरभूतभर्ता स माधवः स्त्रीगणमध्यविष्टः ।अशेषशक्त्यासनसंनिविष्टो यथैकशक्त्या सह देवदेवः

vibhāti viśvāmarabhūtabhartā sa mādhavaḥ strīgaṇamadhyaviṣṭaḥ / aśeṣaśaktyāsanasaṃniviṣṭo yathaikaśaktyā saha devadevaḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टा समागतं देवं देव्या सह कपर्दिनम्। प्रणेमुः शिरसा भूमौ तोषयामासुरीश्वरम् अनाजको तुष (भूसी) आदिसे रहितकर बिना पकाये खा लेते थे, कुछ दूसरे पत्थरपर ही अन्नको कूटकर खा लेते थे। कुछ शाक तथा पत्तोंका ही भोजन करते थे, कुछ लोग एक समय भोजन करके अड्भोंकी चिन्ता

English

By means of ablution in the Manasa-lake one shall obtain half the throne of god Indra. On going to the Uttara- manasa one achieves very excellent Siddhis (mystic powers).

अध्याय ८८

श्लोक 20

करोति नृत्यं परमप्रभावं तदा विरूढः पुनरेव भूयः ।ययौ समारुह्य हरिः स्वभावं तदीशवृत्तामृतमादिदेवः

karoti nṛtyaṃ paramaprabhāvaṃ tadā virūḍhaḥ punareva bhūyaḥ / yayau samāruhya hariḥ svabhāvaṃ tadīśavṛttāmṛtamādidevaḥ

हिन्दी अर्थ

(शारीरिक सौष्ठव आदिको चिन्ता) नहीं रखते थे, कुछ लोग स्नानपरायण एवं कुछ लोग सूर्य-किरणोंका ही पान करते थे। कुछ लोग वृक्षके नीचे रहते थे, दूसरे शिलारूपी शय्यापर ही सोते थे। इस प्रकार तपस्या

English

Hence, one should perform Sraddha in accordance with one's capacity and physical strength, thereby he obtains divine pleasures and attains the means of salvation.

अध्याय ८८

श्लोक 21

दृष्ट्वा नारीकुलं रुद्रं पुत्राणामपि केशवम् ।मोहयन्तं मुनिश्रेष्ठाः कोपं संदधिरे भृशम्

dṛṣṭvā nārīkulaṃ rudraṃ putrāṇāmapi keśavam / mohayantaṃ muniśreṣṭhāḥ kopaṃ saṃdadhire bhṛśam

हिन्दी अर्थ

(विविधाके) द्वारा महेश्वरकी पूजा करते हुए वे (मुनिजन) समय व्यतीत कर रहे थे (मुनियोंको इस प्रकार पश्चात्तापपूर्वक तपस्यामें निरत देखकर) उनकी व्याकुलता दूर करनेके लिये शरणागतोंके दु:खहर्ता भगवान् वृषध्वज हरने उन्हे प्रबोधित (मोहमुक्त) करनेका विचार किया। इसलिये

English

The mountain named Himavan is bedecked with different kinds of minerals. That mountain is eighty thousand Yojanas in length.

अध्याय ८८

श्लोक 22

अतीव परुषं वाक्यं प्रोचुर्देवं कपर्दिनम् ।शेषुश्च शापैर्विविधैर्मायया तस्य मोहिताः

atīva paruṣaṃ vākyaṃ procurdevaṃ kapardinam / śeṣuśca śāpairvividhairmāyayā tasya mohitāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न परमेश्वर वे देव (शंकर) सत्ययुगमें हिमालयके इस शुभ शिखरपर स्थित देवदारु-बनमें पुनः आये। उनके सारे अङ्ग भस्मसे उपलिप्त होनेके कारण श्वेत वर्णके थे, नग्न थे, विकृत लक्षणवाले थे, हाथमें उल्मुक

English

Siddhas and Caranas live therein and the mountain is resorted to by the groups of Devas and sages. There is a beautiful Puskarini (holy lake) there named Susumna.

अध्याय ८८

श्लोक 23

तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे ।यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः

tapāṃsi teṣāṃ sarveṣāṃ pratyāhanyanta śaṅkare / yathādityaprakāśena tārakā nabhasi sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

(जलती लकड़ी) लेकर उसे घुमा रहे थे और उनके नेत्र लाल तथा पिंगलवर्णके थे कभी वे भयंकर रूपसे हँसते, कभी आश्चर्ययुक्त हो गान करने लगते, कभी भ्ृंगारपूर्वक नृत्य करने लगते और कभी बार-बार रोने लगते। (इस स्थितिमें भगवान्) महादेव आश्रममें आकर बार-बार भिक्षा

English

On going there, a scholarly Brahmana leaves off (is relieved of the sin of) Brahmana slaughter. The Sraddha offered there is inexhaustible and highly flourishing.

अध्याय ८८

श्लोक 24

ते भग्नतपसो विप्राः समेत्य वृषभध्वजम् ।को भवानिति देवेशं पृच्छन्ति स्म विमोहिताः

te bhagnatapaso viprāḥ sametya vṛṣabhadhvajam / ko bhavāniti deveśaṃ pṛcchanti sma vimohitāḥ

हिन्दी अर्थ

माँगने लगे। इस प्रकार अपना मायामय रूप बनाकर वे देव (शंकर) उस (देवदारु) वनमें विचरने लगे और उन पिनाकधारी देवने पर्वतपुत्री गौरीको अपने पार्श्वभागमें कर लिया था। वे देवेशी पूर्वके समान ही

English

He shall redeem the Pitrs of ten previous generations and ten later generations. The Himavan is sacred everywhere. TheGahga is sacred all round.

अध्याय ८८

श्लोक 25

सो ऽब्रवीद् भगवानीशस्तपश्चर्तुमिहागतः ।इदानीं भार्यया देशे भवद्भिरिह सुव्रताः

so 'bravīd bhagavānīśastapaścartumihāgataḥ / idānīṃ bhāryayā deśe bhavadbhiriha suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

देवदारु-वनमें महादेवके साथ आयीं देवीके साथ कपर्दी (शंकर) देवको आया देखकर उन्होंने (मुनियोंने) भूमिमें सिर रखकर ईश्वरको प्रणाम किया और स्तुति की। वे विविध वैदिक मन्त्रों, शुभ

English

All the rivers flowing into the ocean are sacred and those oceans are particularly holy. On reaching the hermitage —Badaryasrama, one is released from all sins.

अध्याय ८८

श्लोक 26

तस्य ते वाक्यमाकर्ण्य भृग्वाद्या मुनिपुङ्गवाः ।ऊचुर्गृहीत्वा वसनं त्यक्त्वा भार्यां तपश्चर

tasya te vākyamākarṇya bhṛgvādyā munipuṅgavāḥ / ūcurgṛhītvā vasanaṃ tyaktvā bhāryāṃ tapaścara

हिन्दी अर्थ

वेदमन्त्रोंसे शंकरको स्तुति करने लगे-

English

There stays the eternal lord Narayana along with Nara. The charitable gift as well as the Sraddha offered there, is of everlasting benefit.

अध्याय ८८

श्लोक 27

अथोवाच विहस्येशः पिनाकी नीललोहितः ।संप्रेक्ष्य जगतो योनिं पार्श्वस्थं च जनार्दनम्

athovāca vihasyeśaḥ pinākī nīlalohitaḥ / saṃprekṣya jagato yoniṃ pārśvasthaṃ ca janārdanam

हिन्दी अर्थ

+ भोज्य अन्नकी स्वादिष्टताके प्रति अनासक्त होनेसे अन्नके परिष्कारके साधन उलूखल तथा सिलको उपयोगमें नहीं लाते थे। (इनके उपयोगमें हिंसा भी होती हें, इसलिये तपस्वी लोग विशेषरूपसे इनका वर्जन करते हैं।) नमो देवादिदेवाय महादेवाय ते नमः। त्यम्बकाय नमस्तुभ्यं त्रिशूलवरधारिणे

English

That is a holy centre liked by Mahadeva. It is particularly sanctifying. On offering Sraddha with great concentration, one shall redeem the Pitrs.

अध्याय ८८

श्लोक 28

कथं भवद्भिरुदितं स्वभार्यापोषणोत्सुकैः ।त्यक्तव्या मम भार्येति धर्मज्ञैः शान्तमानसैः

kathaṃ bhavadbhiruditaṃ svabhāryāpoṣaṇotsukaiḥ / tyaktavyā mama bhāryeti dharmajñaiḥ śāntamānasaiḥ

हिन्दी अर्थ

नमो दिग्वाससे तुभ्यं विकृताय पिनाकिने। सर्वप्रणतदेहाय स्वयमप्रणतात्मने

English

The holy centre Devadaruvana is sacred. It is resorted to by the Siddhas and the Gandharvas as well as by the great lord of Devas. What is offered there is highly flourishing. *

अध्याय ८८

श्लोक 29

ऋषय ऊचुः व्यभिचाररता नार्यः संत्याज्याः पतिनेरिताः ।अस्माभिरेषा सुभगा तादृशी त्यागमर्हति

ṛṣaya ūcuḥ vyabhicāraratā nāryaḥ saṃtyājyāḥ patineritāḥ / asmābhireṣā subhagā tādṛśī tyāgamarhati

हिन्दी अर्थ

अन्तकान्तकृते तुभ्यं सर्वसंहरणाय च। नमोऽस्तु नृत्यशीलाय नमो भैरवरूपिणे विभीषणाय रूद्राय नमस्ते कृत्तिवाससे। नमस्ते लेलिहानाय शितिकण्ठाय ते नम:

English

After fascinating the sages and on being worship¬ ped by everyone, the delighted lord Isa spoke to the leading sages who had been sanctified.

अध्याय ८८

श्लोक 30

महादेव उवाच न कदाचिदियं विप्रा मनसाप्यन्यमिच्छति ।नाहमेनामपि तथा विमुञ्चामि कदाचन

mahādeva uvāca na kadācidiyaṃ viprā manasāpyanyamicchati / nāhamenāmapi tathā vimuñcāmi kadācana

हिन्दी अर्थ

अघोरघोररूपाय वामदेवाय वै नम: । नमः कनकमालाय देव्याः प्रियकराय च

English

"You all shall always stay here in this beautiful and excellent hermitage, with the devotion centering on me. There¬ by you shall obtain Siddhi.

अध्याय ८८

श्लोक 31

ऋषय ऊचुः दृष्ट्वा व्यभिचरन्तीह ह्यस्माभिः पुरुषाधम ।उक्तं ह्यसत्यं भवता गम्यतां क्षिप्रमेव हि

ṛṣaya ūcuḥ dṛṣṭvā vyabhicarantīha hyasmābhiḥ puruṣādhama / uktaṃ hyasatyaṃ bhavatā gamyatāṃ kṣiprameva hi

हिन्दी अर्थ

नमो योगाधिपतये ब्रह्माधिपतये नमः प्राणाय च नमस्तुभ्यं नमो भस्माङ्करागिणे। नमस्ते घनवाहाय दंष्ट्रिणे वह्निरितसे

English

Those who are devoted to Dharma in the world worship me. I grant unto them the eternal great chieftainship of the Ganas.

अध्याय ८८

श्लोक 32

एवमुक्ते महादेवः सत्यमेव मयेरितम् ।भवतां प्रतिभात्येषेत्युक्त्वासौ विचचार ह

evamukte mahādevaḥ satyameva mayeritam / bhavatāṃ pratibhātyeṣetyuktvāsau vicacāra ha

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणश्च शिरोहत्रे नमस्ते कालरूपिणे।

English

I will stay here for ever alongwith Narayana. A man abandoning his life here, is not reborn.

अध्याय ८८

श्लोक 33

सो ऽगच्छद्धरिणा सार्धं मुनिन्द्रस्य महात्मनः ।वसिष्ठस्याश्रमं पुण्यं भिक्षार्थो परमेश्वरः

so 'gacchaddhariṇā sārdhaṃ munindrasya mahātmanaḥ / vasiṣṭhasyāśramaṃ puṇyaṃ bhikṣārtho parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वेश्वर महादेव योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते नमः कनकलिङ्काय वारिलिङ्गाय ते नमः

English

O excellent Brahmanas, those people who have gone to the other lands but who remember this holy centre, will have all their sins dispelled by me.

अध्याय ८८

श्लोक 34

दृष्ट्वा समागतं देवं भिक्षमाणमरुन्धती ।वसिष्ठस्य प्रिया भार्या प्रत्युद्गम्य ननाम नम्

dṛṣṭvā samāgataṃ devaṃ bhikṣamāṇamarundhatī / vasiṣṭhasya priyā bhāryā pratyudgamya nanāma nam

हिन्दी अर्थ

नमो वह्नयर्कलिड्राय ज्ञानलिङ्काय ते नम: । नमो भुजंगहाराय कर्णिकारप्रियाय च। किरीटिने कुण्डलिने कालकालाय ते नमः

English

Here all these holy rites are to be performed. If performed, Sraddha, Dana, Tapes (penance), Home, Pinzas, meditation, Japa and other observances are of everlasting benefit.

अध्याय ८८

श्लोक 35

प्रक्षाल्य पादौ विमलं दत्त्वा चासनमुत्तमम् ।संप्रेक्ष्य शिथिलं गात्रमभिघातहतं द्विजैः ।संधयामास भैषज्यैर्विष्णा वदना सती

prakṣālya pādau vimalaṃ dattvā cāsanamuttamam / saṃprekṣya śithilaṃ gātramabhighātahataṃ dvijaiḥ / saṃdhayāmāsa bhaiṣajyairviṣṇā vadanā satī

हिन्दी अर्थ

१-मेघ शंकरके वाहन हैं, इसलिये वे 'घनवाहन' है देवोंक आदिदेवको नमस्कार है। महादेव! आपको नमस्कार है। श्रेष्ठ त्रिशूल धारण करनेवाले त्र्यम्बक! आपको नमस्कार है। दिगम्बर, (स्वेच्छासे) विकृत (रूप धारण करनेवाले) तथा पिनाकी आपको नमस्कार

English

Hence the holy Devadaruvana, resorted to by Mahadeva should be visited by the twice-born by every means.

अध्याय ८८

श्लोक 36

चकार महतीं पूजां प्रार्थयामास भार्यया ।को भवान् कुत आयातः किमाचारो भवानिति ।उवाच तां महादेवः सिद्धानां प्रवरो ऽस्म्यहम्

cakāra mahatīṃ pūjāṃ prārthayāmāsa bhāryayā / ko bhavān kuta āyātaḥ kimācāro bhavāniti / uvāca tāṃ mahādevaḥ siddhānāṃ pravaro 'smyaham

हिन्दी अर्थ

है। समस्त प्रणतजनोंके आश्रय तथा स्वयं निराश्रय (निरधिष्ठान देव)-को नमस्कार है। अन्त करनेवाले (यम)-का भी अन्त करनेवाले और सबका संहार करनेवाले आपको नमस्कार है। नृत्यपरायण और

English

Wherever there is Mahadeva or Visnu, the Supreme Person, the Gahga, the holy centres and the shrines are present there.

अध्याय ८८

श्लोक 37

यदेतन्मण्डलं शुद्धं भाति ब्रह्ममयं सदा ।एषैव देवता मह्यं धारयामि सदैव तत्

yadetanmaṇḍalaṃ śuddhaṃ bhāti brahmamayaṃ sadā / eṣaiva devatā mahyaṃ dhārayāmi sadaiva tat

हिन्दी अर्थ

भेरवरूप आपको नमस्कार है। नर-नारी शरीरवाले (अर्धनारीश्वर) एवं योगियोंके गुरु आपको नमस्कार है। दान्त, शान्त, तापस (विरक्त) तथा हरको नमस्कार है। अत्यन्त भीषण, चर्माम्बरधारी रुद्रको नमस्कार है। लेलिहानको नमस्कार है, शितिकण्ठको नमस्कार है। अघोर तथा घोर रूपवाले वामदेवको नमस्कार है। धतूरेकी माला धारण करनेवाले और देवीके प्रियकर्ताको नमस्कार है। गङ्गाजलकी धाराको धारण करनेवाले

English

This chapter traces how worship of Siva's Phallus (Lihga) came to be established. The story of falling of Siva's Phallus in Daruvana is found in Siva P. IV. 12. 4. 54 and Brahmanda P. ch. 27.

अध्याय ८८

श्लोक 38

हत्युक्त्वा प्रययौ श्रीमाननुगृह्य पतिव्रताम् ।ताडयाञ्चक्रिरे दण्डैर्लोष्टिभिर्मुष्टिभिद्विजाः

hatyuktvā prayayau śrīmānanugṛhya pativratām / tāḍayāñcakrire daṇḍairloṣṭibhirmuṣṭibhidvijāḥ

हिन्दी अर्थ

परमेष्ठी शम्भुको नमस्कार है। योगाधिपतिको नमस्कार है तथा ब्रह्माधिपतिको नमस्कार है

English

Formerly, in the beautiful Daruvana resorted to by Devas and Siddhas, thousands of sages performed penance and lived along with their wives, sons, and other kinsmen.

अध्याय ८८

श्लोक 39

दृष्ट्वा चरन्तं गिरिशं नग्नं विकृतलक्षणम् ।प्रोचुरेतद् भवांल्लिङ्गमुत्पाटयतु दुर्मते

dṛṣṭvā carantaṃ giriśaṃ nagnaṃ vikṛtalakṣaṇam / procuretad bhavāṃlliṅgamutpāṭayatu durmate

हिन्दी अर्थ

भस्मका अङ्गराग लगानेवाले प्राणरूप आपको बार- बार नमस्कार हैं। घनवाह! दंष्टी तथा वहिरेताको? नमस्कार है । ब्रह्माके सिंरका हरण करनेवाले कालरूपको नमस्कार है। हम आपके न आगमनको जानते हैं और न गमनको ही जानते हैं । विश्वेश्वर! महादेव! आप जिस रूपमें हैं, उसी रूपमें आपको नमस्कार है। प्रमथनाथ तथा शुभ सम्पदा देनेवालेको नमस्कार है । हाथमें कपाले धारण करनेवाले आपको तथा आप मीढुष्टम-शिवलिङ्ग-

English

They were engaged in doing various religious rites in accordance with the scriptural injunctions. The great sages performed various sacrifices and penances there.

अध्याय ८८

श्लोक 40

तानब्रवीन्महायोगी करिष्यामीति शङ्करः ।युष्माकं मामके लिङ्गे यदि द्वेषो ऽभिजायते

tānabravīnmahāyogī kariṣyāmīti śaṅkaraḥ / yuṣmākaṃ māmake liṅge yadi dveṣo 'bhijāyate

हिन्दी अर्थ

विग्रहको नमस्कार है। कनकलिङ्ग और वारिलिङ्ग' आपको नमस्कार है। अग्नि तथा सूर्यस्वरूप लिङ्गवालेको नमस्कार है, ज्ञानलिङ्ग! आपको नमस्कार है। सर्पोंकी मालावाले और कर्णिकारप्रिय' आपको नमस्कार है।

English

Desirous of pointing out their defects as they were attracted to the path of action, the trident-bearing Kara went to Daruvana.

अध्याय ८८

श्लोक 41

इत्युक्त्वोत्पाटयामास भगवान् भगनेत्रहा ।नापश्यंस्तत्क्षणेनेशं केशवं लिङ्गमेव च

ityuktvotpāṭayāmāsa bhagavān bhaganetrahā / nāpaśyaṃstatkṣaṇeneśaṃ keśavaṃ liṅgameva ca

हिन्दी अर्थ

किरीटी, कुण्डल धारण करनेवाले तथा कालके भी काल आपको नमस्कार है २-भगवान् शंकरके वीर्यसे स्वर्णको उत्पत्ति हुई है और स्वर्ण वहिका ही एक रूप है, इसलिये भगवान् शंकरको वहिरेता' कहते हैं ।

English

In order to establish Nivrttivijnana (the perfect knowledge of renunciation), lord, the great god Sankara, went there keeping Visnu, the preceptor of the universe, at his side.

अध्याय ८८

श्लोक 42

तदोत्पाता बभूवुर्हि लोकानां भयशंसिनः ।न राजते सहस्रांशुश्चचाल पृथिवी पुनः ।निष्प्रभाश्च ग्रहाः सर्वे चुक्षुभे च महोदधिः

tadotpātā babhūvurhi lokānāṃ bhayaśaṃsinaḥ / na rājate sahasrāṃśuścacāla pṛthivī punaḥ / niṣprabhāśca grahāḥ sarve cukṣubhe ca mahodadhiḥ

हिन्दी अर्थ

३-ब्रह्माके सिर-हरणकी कथा पिछले अध्यायमें आयी है। ४-वहि महादेवकी मूर्ति है और वहिका ही रूप कनक (स्वर्ण) है,

English

Hari, the infinite Purusa, the unchanging source of origin of the worlds, Visnu, assumed the guise of a lady and followed the trident-bearing lord.

अध्याय ८८

श्लोक 43

अपश्यच्चानुसूयात्रेः स्वप्नं भार्या पतिव्रता ।कथयामास विप्राणां भयादाकुलितेक्षणा

apaśyaccānusūyātreḥ svapnaṃ bhāryā pativratā / kathayāmāsa viprāṇāṃ bhayādākulitekṣaṇā

हिन्दी अर्थ

इसीलिये महादेवको 'कनकलिङ्ग' कहते हैं। ५-जल भी भगवान् महादेवकी मूर्ति है, इसलिये महादेवको वारि (जल)-की मूर्ति कहते हैं।

English

On seeing the Pinaka-bearing lord of the universe walking here and there, the women were deluded by his Maya. They followed the lord of Devas.

अध्याय ८८

श्लोक 44

तेजसा भासयन् कृत्स्नं नारायणसहायवान् ।भिक्षमाणः शिवो नूनं दृष्टो ऽस्माकं गृहेष्विति

tejasā bhāsayan kṛtsnaṃ nārāyaṇasahāyavān / bhikṣamāṇaḥ śivo nūnaṃ dṛṣṭo 'smākaṃ gṛheṣviti

हिन्दी अर्थ

६-कर्णिकार पुष्पविशेषका नाम है।

English

All those chaste ladies being afflicted with passion, abandoned their sense of bashfulness and with their ornaments slipping down, those coquettish women began to go with him.

अध्याय ८८

श्लोक 45

तस्या वचनमाकर्ण्य शङ्कमाना महर्षयः ।सर्वे जग्मुर्महायोगं ब्रह्माणं विश्वसंभवम्

tasyā vacanamākarṇya śaṅkamānā maharṣayaḥ / sarve jagmurmahāyogaṃ brahmāṇaṃ viśvasaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

वामदेव महेशान देवदेव त्रिलोचन। क्षम्यतां यत्कृतं मोहात् त्वमेव शरणं हि नः ब्रह्मादीनां च सर्वेषां दुर्विज्ञेयोऽसि शंकर

English

The sons of sages, the youngsters who had not yet subdued their minds, followed Hrsikesa (who was dressed like a woman), afflicted by passionate love.

अध्याय ८८

श्लोक 46

उपास्यमानममलैर्योगिभिर्ब्रह्मवित्तमैः ।चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्भिः सावित्र्या सहितं प्रभुम्

upāsyamānamamalairyogibhirbrahmavittamaiḥ / caturvedairmūrtimadbhiḥ sāvitryā sahitaṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

तत्सर्वं भगवानेव कुरुते योगमायया

English

On seeing the sole hero Isa, very comely and love¬ able, accompanied by his wife, the groups of women began to sing and dance in their sportive dalliance. They embraced him too.

अध्याय ८८

श्लोक 47

आसीनमासने रम्ये नानाश्चर्यसमन्विते ।प्रभासहस्रकलिले ज्ञानैश्वर्यादिसंयुते

āsīnamāsane ramye nānāścaryasamanvite / prabhāsahasrakalile jñānaiśvaryādisaṃyute

हिन्दी अर्थ

एवं स्तुत्वा महादेवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना । ऊचुः प्रणम्य गिरिशं पश्यामस्त्वां यथा पुरा तेषां संस्तवमाकर्ण्य सोमः सोमविभूषणः । स्वमेव परमं रूपं दर्शयामास शंकरः

English

The sons of sages too coming in groups began to singsongs smilingly; on observing the consort of Padma, of auspicious limbs, the primordial God, others in a group began to walk around with him.

अध्याय ८८

श्लोक 48

विभ्राजमानं वपुषा सस्तितं शुभ्रलोचनम् ।चतुर्मुखं महाबाहुं छन्दोमयमजं परम्

vibhrājamānaṃ vapuṣā sastitaṃ śubhralocanam / caturmukhaṃ mahābāhuṃ chandomayamajaṃ param

हिन्दी अर्थ

तं ते दृष्टाथ गिरिशं देव्या सह पिनाकिनम्। यथा पूर्व स्थिता विप्राः प्रणेमुर्हष्टमानसाः

English

Visnu (the slayer of Mura), the son of Vasudeva, the master of Maya (illusive potency) entered their minds.

अध्याय ८८

श्लोक 49

विलोक्य वेदपुरुषं प्रसन्नवदनं शुभम् ।शिरोभिर्धरणीं गत्वा तोषयामासुरीश्वरम्

vilokya vedapuruṣaṃ prasannavadanaṃ śubham / śirobhirdharaṇīṃ gatvā toṣayāmāsurīśvaram

हिन्दी अर्थ

गौतमोऽत्रिः सुकेशश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । प्रणम्य देवदेवेशमिदं वचनमब्रुवन्

English

The lord of the universe and all the immortal beings, accompanied by Madhava and seated in the midst of the group of women appeared to be accompanied by all Saktis, although the lord ofDevas (is usually) accompanied by only one Sakti (Uma).

अध्याय ८८

श्लोक 50

तान् प्रसन्नमना देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः ।व्याजहार मुनिश्रेष्ठाः किमागमनकारणम्

tān prasannamanā devaścaturmūrtiścaturmukhaḥ / vyājahāra muniśreṣṭhāḥ kimāgamanakāraṇam

हिन्दी अर्थ

कथं त्वां देवदेवेश कर्मयोगेन वा प्रभो। ज्ञानेन वाथ योगेन पूजयामः सहैव हि

English

Then again mounting back, he created the permanent great principle Pradhana. * ** Lord Visnu also re-assumed his original nature (followed?) such (dancing) primordial Deity. * *

अध्याय ८८

श्लोक 51

तस्य ते वृत्तमखिलं ब्रह्मणः परमात्मनः ।ज्ञापयाञ्चक्रिरे सर्वे कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्

tasya te vṛttamakhilaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ / jñāpayāñcakrire sarve kṛtvā śirasi cāñjalim

हिन्दी अर्थ

केन वा देवमार्गेण सम्पूज्यो भगवानिह। किं सेव्यमसेव्यं वा सर्वमेतद् ब्रवीहि नः

English

On seeing the groups of women, Rudra, their sons and Kesava who fascinated them, the excellent sages became excessively angry.

अध्याय ८८

श्लोक 52

ऋषय ऊचुः कश्चिद् दारुवनं पुण्यं पुरुषो ऽतीवशोभनः ।भार्यया चारुसर्वाङ्ग्या प्रविष्टो नग्न एव हि

ṛṣaya ūcuḥ kaścid dāruvanaṃ puṇyaṃ puruṣo 'tīvaśobhanaḥ / bhāryayā cārusarvāṅgyā praviṣṭo nagna eva hi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणे कथितं पूर्वमादावेव महर्षयः

English

Deluded by his Maya, they spoke extremely harsh words to lord Kapardin (Siva), they swore at and cursed him with various words.

अध्याय ८८

श्लोक 53

मोहयामास वपुषा नारीणां कुलमीश्वरः ।कन्यकानां प्रिया चास्य दूषयामास पुत्रकान्

mohayāmāsa vapuṣā nārīṇāṃ kulamīśvaraḥ / kanyakānāṃ priyā cāsya dūṣayāmāsa putrakān

हिन्दी अर्थ

न केवलेन योगेन दृश्यते पुरुषः परः। ज्ञानं तु केवलं सम्यगपवर्गफलप्रदम् भवन्तः केवलं योगं समाश्रित्य विमुक्तये।

English

Just as the stars in the sky remain invisible in the presence of the sun, so also when Sankara came there their penances were repelled.

अध्याय ८८

श्लोक 54

अस्माभिर्विविधाः शापाः प्रदत्ताश्च पराहताः ।ताडितो ऽस्माभिरत्यर्थं लिङ्गन्तु विनिपातितम्

asmābhirvividhāḥ śāpāḥ pradattāśca parāhatāḥ / tāḍito 'smābhiratyarthaṃ liṅgantu vinipātitam

हिन्दी अर्थ

एतस्मात् कारणात् वित्रा नृणां केवलधर्मिणाम् । आगतोऽहमिमं देशं ज्ञापयन् मोहसम्भवम्

English

After reproaching him, the Brahmana ascetics ap¬ proached the bull-bannered deity. Deluded by him they asked the lord of Devas—"Who are you. Sir?"

अध्याय ८८

श्लोक 55

अन्तर्हितश्च भगवान् सभार्यो लिङ्गमेव च ।उत्पाताश्चाभवन् घोराः सर्वभूतभयङ्कराः

antarhitaśca bhagavān sabhāryo liṅgameva ca / utpātāścābhavan ghorāḥ sarvabhūtabhayaṅkarāḥ

हिन्दी अर्थ

वामदेव ! त्रिलोचन! महेशान! देवाधिदेव! मोहवश हमने जो किया, उसे आप क्षमा करें। हम सभी आपकी शरणमें हैं। आपके चरित्र विचित्र, गहन तथा गुह्य हैं। शंकर! आप ब्रह्मा आदि सभीके लिये दुविज्ञेय हैं। मनुष्य ज्ञान अथवा आज्ञानसे जो कुछ भी करता है, वह सब आप भगवान् ही अपनी योगमायासे करते हैं। इस प्रकार महादेवकी स्तुतिकर प्रसन्न-मनसे (मुनियोंने) उनको प्रणाम किया और कहा-हम लोग आपको

English

The lord replied—"O sages of holy rites, I have now come here to your land to perform penance alongwith my wife."

अध्याय ८८

श्लोक 56

क एष पुरुषो देव भीताः स्म पुरुषोत्तम ।भवन्तमेव शरणं प्रपन्ना वयमच्युत

ka eṣa puruṣo deva bhītāḥ sma puruṣottama / bhavantameva śaraṇaṃ prapannā vayamacyuta

हिन्दी अर्थ

पूर्वरूपमें देखना चाहते हैं ॥ ११७--१२०॥

English

On hearing his statement Bhrgu and other leading sages said; "Perform penance after putting on a garment and after abandoning your wife."

अध्याय ८८

श्लोक 57

त्वं हि वेत्सि जगत्यस्मिन् यत्किञ्चिदपि चेष्टितम् ।अनुग्रहेण विश्वेश तदस्माननुपालय

tvaṃ hi vetsi jagatyasmin yatkiñcidapi ceṣṭitam / anugraheṇa viśveśa tadasmānanupālaya

हिन्दी अर्थ

उनको (मुनियोंको इस) स्तुतिको सुनकर चन्द्रभूषण सोम शंकरने अपने परम रूपका दर्शन (उन्हें) कराया। उन पिनाकी गिरिंशको देवी (पार्वती)-के साथ पहले- जैसे (मङ्गलमय) रूपमें स्थित देखकर प्रसन्न-मनवाले वसिष्ठ तथा विश्वामित्र, गौतम, अत्रि, सुकेश, पुलस्त्य,

English

Thereafter, the Pinaka-bearing lord Siva (Nilalohita) smiled. Then looking at Janardana who was sitting by his side and who was the source of origin of the worlds, he said: —

अध्याय ८८

श्लोक 58

विज्ञापितो मुनिगणैर्विश्वात्मा कमलोद्भवः ।ध्यात्वा देवं त्रिशूलाङ्कं कृताञ्जलिरभाषत

vijñāpito munigaṇairviśvātmā kamalodbhavaḥ / dhyātvā devaṃ triśūlāṅkaṃ kṛtāñjalirabhāṣata

हिन्दी अर्थ

आदि सभी ऋषियोंने महेश्वरकी स्तुतिकर उन देवदेवेशको प्रणाम किया और इस प्रकार कहा- ॥ १२१--१२४॥

English

"How is i t that you, knowers of religion, quiescent- minded sages, are eager to maintain your wives, while you advise me that I should abandon my wife?"

अध्याय ८८

श्लोक 59

ब्रह्मोवाच हा कष्टं भवतामद्य जातं सर्वार्थनाशनम् ।धिग्बलं धिक् तपश्चर्या मिथ्यैव भवतामिह

brahmovāca hā kaṣṭaṃ bhavatāmadya jātaṃ sarvārthanāśanam / dhigbalaṃ dhik tapaścaryā mithyaiva bhavatāmiha

हिन्दी अर्थ

देवदेवेश! प्रभो! हम सब किस प्रकारसे आपको सदा पूजा करें, कर्मयोग या ज्ञानयोगसे? किस देवमार्ग (प्रशस्त मार्ग)-के द्वारा भगवानूकी पूजा करनी चाहिए, हम लोगोंके लिये क्या सेवनीय है, क्या असेवनीय है, यह सब आप हमें बतलायें

English

"This has been stated by us that wives who lead a lecherous life should be abandoned by the husbands. Loyal wives of good features and behaviour like these (our women) do not deserve abandonment."

अध्याय ८८

श्लोक 60

संप्राप्य पुण्यसंस्कारान्निधीनां परमं निधिम् ।उपेक्षितं वृथाचारैर्भवद्भिरिह मोहितैः

saṃprāpya puṇyasaṃskārānnidhīnāṃ paramaṃ nidhim / upekṣitaṃ vṛthācārairbhavadbhiriha mohitaiḥ

हिन्दी अर्थ

देबदेवने कहा--महर्षियो! मैं आप लोगोंको यह उत्तम और गम्भीर रहस्य बतलाता हूँ। पूर्वकालमें (मैंने) इसे ब्रह्माजीको बतलाया था

English

"O Brahmanas, this lady never even mentally wishes for anyone else. Nor do I leave her off at any time."

अध्याय ८८

श्लोक 61

काङ्क्षन्ते योगिनो नित्यं यतन्तो यतयो निधिम् ।यमेव तं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम्

kāṅkṣante yogino nityaṃ yatanto yatayo nidhim / yameva taṃ samāsādya hā bhavadbhirupekṣitam

हिन्दी अर्थ

पुरुषोंके लिये साधनस्वरूप दो प्रकारका सांख्ययोग समझना चाहिए। योगसहित (कर्मयोगसहित अर्थात् अनासक्त- भावसे कर्मनिष्ठाके साथ) सांख्य (ज्ञाननिष्ठा) पुरुषोंको मुक्ति प्रदान करनेवाला है। केवल योगके द्वारा परम पुरुषका दर्शन नहीं होता। (शुद्ध) ज्ञान (ज्ञाननिष्ठा) भलीभाँति केवल मोक्षफलको देनेवाला है। आप लोग मुक्ति प्राप्त करनेके लिये विमल सांख्यका परित्याग करके केवल योगका ही अवलम्बनकर परिश्रम कर रहे थे।

English

"O base man, she was seen by us, behaving in an unchaste manner. You have told a lie. Go away quickly."

अध्याय ८८

श्लोक 62

यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्यत्प्राप्त्यैर्वेदवादिनः ।महानिधिं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम्

yajanti yajñairvividhairyatprāptyairvedavādinaḥ / mahānidhiṃ samāsādya hā bhavadbhirupekṣitam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो ! इसी कारणसे केवल धर्म करनेवाले (कर्ममात्रनिष्ठ- कर्मव्यसनी) मनुष्योंको मोह उत्पन्न होता है, यह बतानेके लिये मैं इस स्थानपर आया हूँ

English

When addressed thus, Mahadeva replied: "Only truth has been spoken by me. It is your imagination that she appears to you." Leaving them, he moved away.

अध्याय ८८

श्लोक 63

यं समासाद्य देवानैमैश्वर्यमखिलं जगत् ।तमासाद्याक्षयनिधिं हा भवद्भिरुपेक्षितम्

yaṃ samāsādya devānaimaiśvaryamakhilaṃ jagat / tamāsādyākṣayanidhiṃ hā bhavadbhirupekṣitam

हिन्दी अर्थ

एकः सर्वत्रगो ह्यात्मा केवलश्चितिमात्रकः। एतदेव परं ज्ञानमेष मोक्षोऽत्र गीयते। एतत् कैवल्यममलं ब्रह्मभावश्च वर्णितः

English

In the company of Hari, Paramesvara (Siva) who sought for alms, went to the holy hermitage of Vasistha, the great souled leading sage.

अध्याय ८८

श्लोक 64

यत्समापत्तिजनितं विश्वेशत्वमिदं मम ।तदेवोपेक्षितं दृष्ट्वा निधानं भाग्यवर्जितैः

yatsamāpattijanitaṃ viśveśatvamidaṃ mama / tadevopekṣitaṃ dṛṣṭvā nidhānaṃ bhāgyavarjitaiḥ

हिन्दी अर्थ

एतत् तत् परमं ज्ञानं केवलं सन्निरञ्जनम्। अहं हि वेद्यो भगवान् मम मूर्तिरियं शिवा

English

On seeing the lord arrived begging for alms, Arun- dhatl, the beloved wife of Vasistha, respectfully welcomed him and bowed to him.

अध्याय ८८

श्लोक 65

यस्मिन् समाहितं दिव्यमैश्वर्यं यत् तदव्ययम् ।तमासाद्य निधिं ब्राह्म हा भवद्भिर्वृथाकृतम्

yasmin samāhitaṃ divyamaiśvaryaṃ yat tadavyayam / tamāsādya nidhiṃ brāhma hā bhavadbhirvṛthākṛtam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्यरतो नग्नो व्रतं पाशुपतं चरेत् यद वा कौपीनवसनः स्याद् वैकवसनो मुनिः । वेदाभ्यासरतो विद्वान् ध्यायेत् पशुपतिं शिवम्

English

She washed his feet and offered him excellent seat. On seeing his body languid and enfeebled as a result of the thrashing indulged in by the Brahmanas, the chaste lady, with countenance cast down (due to dejection) in her face, applied medicines and healed his wounds.

अध्याय ८८

श्लोक 66

एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः ।न तस्य परमं किञ्चित् पदं समधिगम्यते

eṣa devo mahādevo vijñeyastu maheśvaraḥ / na tasya paramaṃ kiñcit padaṃ samadhigamyate

हिन्दी अर्थ

एष पाशुपतो योगः सेवनीयो मुमुक्षुभिः । भस्मच्छन्नेर्हि सततं निष्कामैरिति विश्रुतिः

English

She worshipped him richly and imploringly asked him,—"Who are you. Sir? Where did you come from, in the company of your wife? What are your customs and manners? May these things be mentioned." The Lord replied: T am the most excellent among the siddhas.

अध्याय ८८

श्लोक 67

देवतानामृषीणां च पितॄणां चापि शाश्वतः ।सहस्रयुगपर्यन्ते प्रलये सर्वदेहिनाम् ।संहरत्येष भगवान् कालो भूत्वा महेश्वरः

devatānāmṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ cāpi śāśvataḥ / sahasrayugaparyante pralaye sarvadehinām / saṃharatyeṣa bhagavān kālo bhūtvā maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

अत: आप लोगोंको मोक्षके साधनरूप विशुद्ध ज्ञानको प्रयत्रपूर्वक जानना, सुनना तथा उसका साक्षात्कार करना चाहिए निर्मल, नित्य तथा एक है । यही सांख्य (ज्ञाननिष्ठाका) दर्शन है। यही परम ज्ञान है, इसीको यहाँ मोक्ष कहा गया है। यही निर्मल मोक्ष है और यही शुद्ध ब्रह्मभाव बताया गया है। इस परम (ज्ञान)-का आश्रय ग्रहणकर

English

You see yonder, the pure shining sphere of the Brah¬ man. This is my deity. I owe to this always."

अध्याय ८८

श्लोक 68

एष चैव प्रजाः सर्वाः सृजत्येकः स्वतेजसा ।एष चक्री च वज्री च श्रीवत्सकृतलक्षणः

eṣa caiva prajāḥ sarvāḥ sṛjatyekaḥ svatejasā / eṣa cakrī ca vajrī ca śrīvatsakṛtalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उसमें ही निष्ठा रखते हुए और उसीके परायण रहते हुए महात्मा तथा यतिजन मुझ विश्वरूप ईश्वरका दर्शन करते हैं॥ १३३--१३५॥

English

After saying this and blessing the chaste lady, the glorious lord to whom the Brahmanas beat with sticks and their own fists and lumps of clay, went away.

अध्याय ८८

श्लोक 69

योगी कृतयुगे देवस्त्रेतायां यज्ञ उच्यते ।द्वापरे भगवान् कालो धर्मकेतुः कलौ युगे

yogī kṛtayuge devastretāyāṃ yajña ucyate / dvāpare bhagavān kālo dharmaketuḥ kalau yuge

हिन्दी अर्थ

यही वह सत्, निरञ्जन तथा अद्वितीय परम ज्ञान है। मुझे ही भगवान् जानना चाहिए और यह शिवा मेरी ही मूर्ति है। श्रेष्ठ ब्राह्मणो! सिद्धिके लिये यहाँ (शास्त्रोंमें) बहुतसे साधन बताये गये हैं, किंतु उनमें मेरे विषयका ज्ञान सर्वश्रेष्ठ है

English

On seeing Girisa walking about in the nude and characterised by hideousness, they said—"O wicked minded fellow, uproot this your Lifiga (phallus)."

अध्याय ८८

श्लोक 70

रुद्रस्य मूर्तयस्तिस्त्रो याभिर्विश्वमिदं ततम् ।तमो ह्यग्नी रजो ब्रह्मा सत्त्वं विष्णुरिति प्रभुः

rudrasya mūrtayastistro yābhirviśvamidaṃ tatam / tamo hyagnī rajo brahmā sattvaṃ viṣṇuriti prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

भस्म धारण करनेवाले, (संसारकी निःसारताको हृदयसे समझनेवाले) ज्ञानयोगपरायण, शान्त और मेरे ही शरणमें आये हुए जो लोग हृदयमें निरन्तर मेरा ही ध्यान करते हैं और नित्य मेरी परम भक्तिमें

English

Saiikara, the great Yogin, said to them—"I will do so if you have hatred towards my Linga (phallus)."

अध्याय ८८

श्लोक 71

मूर्तिरन्या स्मृता चास्य दिग्वासा वै शिवा ध्रुवा ।यत्र तिष्ठति तद् ब्रह्म योगेन तु समन्वितम्

mūrtiranyā smṛtā cāsya digvāsā vai śivā dhruvā / yatra tiṣṭhati tad brahma yogena tu samanvitam

हिन्दी अर्थ

तत्पर हैं, कल्मषॉसे रहित एवं पूर्ण संयत हैं, उन लोगोंके घोर संसाररूपी सागरको मैं शीघ्र ही नष्ट कर देता हूँ भस्मसे धूसरित शरीरवाला होकर संयतमन तथा शान्त होकर, ब्रह्मचर्यव्रत-परायण होते हुए वस्त्रादि परिधानकी आसक्तिसे रहित होकर पाशुपत-व्रतका पालन करना चाहिए। मुक्तिप्राप्तिके लिये मैंने पूर्वकालमें

English

After saying so, the lord who had gouged the eyes of Bhaga, uprooted the Linga. Instantaneously they could see neither the lord nor Kesava nor the Linga.

अध्याय ८८

श्लोक 72

या चास्य पार्श्वगा भार्या भवद्भिरभिवीक्षिता ।सा हि नारायणो देवः परमात्मा सनातनः

yā cāsya pārśvagā bhāryā bhavadbhirabhivīkṣitā / sā hi nārāyaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

गुह्यसे भी गुह्यतम, वेदके साररूप, सूक्ष्म एवं श्रेष्ठ पाशुपत-व्रतका उपदेश किया था

English

Evil omens occurred indicating danger and fear to the worlds. The thousand-rayed sun did not shine. The earth quaked again and again. The planets became lustreless. The great ocean was agitated.

अध्याय ८८

श्लोक 73

तस्मात् सर्वमिदं जातं तत्रैव च लयं व्रजेत् ।स एव मोहयेत् कृत्स्नं स एव परमा गतिः

tasmāt sarvamidaṃ jātaṃ tatraiva ca layaṃ vrajet / sa eva mohayet kṛtsnaṃ sa eva paramā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा कौपीन वस्त्र या एक वस्त्र धारणकर विद्वान् मुनिको वेदाभ्यासमें रत रहते हुए पशुपति शिवका (सतत) ध्यान करना चाहिए। मोक्षकी अभिलाषावाले मुमुक्षुजनोंको सतत भस्मसे उपलिप्त रहकर निष्कामभावसे इस पाशुपतयोगका सेवन करना चाहिए। ऐसा श्रुतिका कथन है। राग, भय तथा क्रोधसे सर्वथा रहित, मुझे

English

Anasuya, the chaste wife of Atri, saw a dream. Highly agitated in all her senses, she narrated it to the Brahmanas.

अध्याय ८८

श्लोक 74

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।एकशृङ्गो महानात्मा पुराणो ऽष्टाक्षरो हरिः

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt / ekaśṛṅgo mahānātmā purāṇo 'ṣṭākṣaro hariḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले बहुतसे (भक्तजन) इस योगके द्वारा पवित्र होकर मेरे भावको प्रात हुए हैं

English

"Illuminating everything with his lustre, indeed it was Siva who was seen in our abodes begging for alms, accompanied by Narayana."

अध्याय ८८

श्लोक 75

चतुर्वेदश्चतुर्मूर्तिस्त्रिमूर्तिस्त्रिगुणः परः ।एकमूर्तिरमेयात्मा नारायण इति श्रुतिः

caturvedaścaturmūrtistrimūrtistriguṇaḥ paraḥ / ekamūrtirameyātmā nārāyaṇa iti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यानि चैव शास्त्राणि लोकेऽस्मिन् मोहनानि तु । वेदवादविरुद्धानि मयैव कथितानि तु असेव्यमेतत् कथितं वेदबाह्य तथेतरम्

English

On hearing her words the sages who became terrified, wentupto Brahma ofgreat Yogic power, the creator of the universe.

अध्याय ८८

श्लोक 76

ऋतस्य गर्भो भगवानापो मायातनुः प्रभुः ।स्तूयते विविधैर्मन्त्रैर्ब्राह्मणैर्धर्ममोक्षिभिः

ṛtasya garbho bhagavānāpo māyātanuḥ prabhuḥ / stūyate vividhairmantrairbrāhmaṇairdharmamokṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

अचिराहैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति न संशयः

English

The lord was being worshipped by pure Yogins who were the most excellent among the knowers of Brahman. He was accompanied by the four Vedas in their embodied form as by Savitri.

अध्याय ८८

श्लोक 77

संहृत्य सकलं विश्वं कल्पान्ते पुरुषोत्तमः ।शेते योगामृतं पीत्वा यत् तद् विष्णोः परं पदम्

saṃhṛtya sakalaṃ viśvaṃ kalpānte puruṣottamaḥ / śete yogāmṛtaṃ pītvā yat tad viṣṇoḥ paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

ध्यातमात्रो हि सांनिध्यं दास्यामि मुनिसत्तमाः इत्युक्त्वा भगवान् सोमस्तत्रैवान्तरधीयत । तेऽपि दारुवने तस्मिन् पूजयन्ति स्म शंकरम्। ब्रह्मचर्यरताः शान्ता ज्ञानयोगपरायणाः

English

He was seated on a beautiful seat full of miracles: it shed forth myriads of rays and it was associated with Jnana (perfect knowledge), Aisvarya (prowess and glory) and other qualities.

अध्याय ८८

श्लोक 78

न जायते न म्रियते वर्धते न च विश्वसृक् ।मूलप्रकृतिरव्यक्ता गीयते वैदिकैरजः

na jāyate na mriyate vardhate na ca viśvasṛk / mūlaprakṛtiravyaktā gīyate vaidikairajaḥ

हिन्दी अर्थ

समेत्य ते महात्मानो मुनयो ब्रह्मवादिनः । वितेनिरे बहून् वादानध्यात्मज्ञानसंश्रयान्

English

With delighted mind the four-faced deity of four forms spoke to them—"O excellent sages, what is the reason for your visit?"

अध्याय ८८

श्लोक 79

ततो निशायां वृत्तायां सिसृक्षुरखिलञ्जगत् ।अजस्य नाभौ तद् बीजं क्षिपत्येष महेश्वरः

tato niśāyāṃ vṛttāyāṃ sisṛkṣurakhilañjagat / ajasya nābhau tad bījaṃ kṣipatyeṣa maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

कोऽपि स्यात् सर्वभावानां हेतुरीश्वर एव च आविरासीन्महादेवी देवी गिरिवरात्मजा

English

With palms joined in reverence above their heads, all intimated to the Supreme-souled Brahma of what happened.

अध्याय ८८

श्लोक 80

तं मां वित्त महात्मानं ब्रह्माणं विश्वतो मुखम् ।महान्तं पुरुषं विश्वमपां गर्भमनुत्तमम्

taṃ māṃ vitta mahātmānaṃ brahmāṇaṃ viśvato mukham / mahāntaṃ puruṣaṃ viśvamapāṃ garbhamanuttamam

हिन्दी अर्थ

'कोटिसूर्यप्रतीकाशा ज्वालामालासमावृता। स्वभाभिर्विमलाभिस्तु पूरयन्ती नभस्तलम्

English

A certain highly brilliant person has entered the holy Daruvana alongwith his wife, who was very beautiful in all her limbs. But he was naked.

अध्याय ८८

श्लोक 81

न तं विदाथ जनकं मोहितास्तस्य मायया ।देवदेवं महादेवं भूतानामीश्वरं हरम्

na taṃ vidātha janakaṃ mohitāstasya māyayā / devadevaṃ mahādevaṃ bhūtānāmīśvaraṃ haram

हिन्दी अर्थ

प्रणेमुरेकामखिलेशपत्नीं जानन्ति ते तत् परमस्य बीजम् इस संसारमें मोहित करनेवाले तथा वेदमतका विरोध करनेवाले अन्य भी शास्त्र हैं, वे मेरे द्वारा ही कहे गये हैं। वाम (मार्ग), पाशुपत, सोम, लाकुल तथा भैरव (मार्ग) तथा अन्य--ये असेव्य और वेदबाह्य

English

The Lordly person fascinated our entire women and daughters, with his charming personality. While his beloved * defiled our sons.

अध्याय ८८

श्लोक 82

एष देवो महादेवो ह्यनादिर्भगवान् हरः ।विष्णुना सह संयुक्तः करोति विकरोति च

eṣa devo mahādevo hyanādirbhagavān haraḥ / viṣṇunā saha saṃyuktaḥ karoti vikaroti ca

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो ! मैं वेदमूर्ति हूँ सनातन वेदका परित्यागकर दूसरे शास्त्रको जाननेवाले लोग मेरे स्वरूपको नहीं जान सकते। (अतः आप लोग) इस मार्गकी स्थापना करें, महेश्वरको पूजा करें (इससे) शीघ्र ही आप लोगोंको

English

We heaped various imprecations and curses on him but they were defied and set at nought. He was beaten soundly by us. His Lihga was struck down.

अध्याय ८८

श्लोक 83

न तस्य विद्यते कार्यं न तस्माद् विद्यते परम् ।स वेदान् प्रददौ पूर्वं योगमायातनुर्मम

na tasya vidyate kāryaṃ na tasmād vidyate param / sa vedān pradadau pūrvaṃ yogamāyātanurmama

हिन्दी अर्थ

ईश्वर-सम्बन्धी ज्ञान प्राप्त होगा, इसमें संशय नहीं है। श्रेष्ठ जनो! आप सभीको मुझमें महान् भक्ति हो। श्रेष्ठ मुनियो! ध्यान करनेमात्रसे में आपको अपना सांनिध्य प्रदान करूँगा इतना कहकर भगवान् सोम (शंकर) वहींपर अन्तर्धान हो गये। वे शान्त महर्षि भी ब्रह्मचर्यपरायण होकर, ज्ञानयोग-परायण रहते हुए उस दारुवनमें शंकरको पूजा करने लगे। उन ब्रह्मवादी महात्मा

English

That lord vanished alongwith his wife and the Lihga. Terrible omens ensued, terrifying all the living beings.

अध्याय ८८

श्लोक 84

स मायी मायया सर्वं करोति विकरोति च ।तमेव मुक्तये ज्ञात्वा व्रजेत शरणं भवम्

sa māyī māyayā sarvaṃ karoti vikaroti ca / tameva muktaye jñātvā vrajeta śaraṇaṃ bhavam

हिन्दी अर्थ

मुनिगणोंने (स्वयं मोहरहित हो जानेके कारण) एकत्रित होकर अध्यात्मज्ञान-सम्बन्धी बहुतसे सिद्धान्तांका विस्तार किया

English

O excellent among men, who is this lordly person? We are all frightened. O Unerring being, we have sought refuge in you.

अध्याय ८८

श्लोक 85

इतीरिता भगवता मरीचिप्रमुखा विभुम् ।प्रणम्य देवं ब्रह्माणं पृच्छन्ति स्म सुदुः खिताः

itīritā bhagavatā marīcipramukhā vibhum / praṇamya devaṃ brahmāṇaṃ pṛcchanti sma suduḥ khitāḥ

हिन्दी अर्थ

इस जगतका मूल (कारण) क्या है? (उत्तर) हमारी आत्मा ही इस जगतका मूल है। सभी भाव पदार्थोका हेतु कौन है? (उत्तर) ईश्वर ही सभी भावोंका जनक है। इस प्रकारको दृढ धारणाके साथ ध्यानमार्गका अवलम्बन करनेवाले उन महर्षियोंके समक्ष श्रेष्ठ पर्वत (हिमालय)-की पुत्री महादेवी पार्वती प्रकट हुई

English

Indeed, you know whatever happens in this universe. Protect and save us with your blessing."

अध्याय ८८

श्लोक 86

मुनय ऊचुः कथं पश्येम तं देवं पुनरेव पिनाकिनम् ।ब्रूहि विश्वामरेशान त्राता त्वं शरणैषिणाम्

munaya ūcuḥ kathaṃ paśyema taṃ devaṃ punareva pinākinam / brūhi viśvāmareśāna trātā tvaṃ śaraṇaiṣiṇām

हिन्दी अर्थ

करोड़ों सूर्यके समान, ज्चालामालाओं (तेजो- राशि)-से समावृत वे अपनी विमल प्रभासे आकाशमण्डलको आपूरित कर रही थीं। हजारों ज्वालाओं (तेजोमण्डल)-के मध्यमे प्रतिष्ठित, अतुलनीय, अद्वितीय,

English

Thus informed by the groups of sages, the lotus-born deity, the Atman of the universe meditated on the trident-bear¬ ing lord with palms joined in reverence and said:

अध्याय ८८

श्लोक 87

पितामह उवाच यद् दृष्टं भवता तस्य लिङ्गं भुवि निपातितम् ।तल्लिङ्गानुकृतीशस्य कृत्वा लिङ्गमनुत्तमम्

pitāmaha uvāca yad dṛṣṭaṃ bhavatā tasya liṅgaṃ bhuvi nipātitam / talliṅgānukṛtīśasya kṛtvā liṅgamanuttamam

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण जगतूके ईश (शंकर)-की पत्नी, उन गिरिजाका दर्शनकर मुनियोंने उन्हें प्रणाम किया क्योंकि वे जानते हैं कि ये ही परमेश्वरी परमेश्वर महेश्वरकी मूलशक्ति (बीज) हैं तदन्तरे देवमशेषहेतुम्।

English

Alas! Woe unto you! What happend today is des¬ tructive of everything of yours. Fie upon your strength and power. Fie upon your penance. It has become useless and false in regard to you in this matter.

अध्याय ८८

श्लोक 88

पूजयध्वं सपत्नीकाः सादरं पुत्रसंयुताः ।वैदिकैरेव नियमैर्विविधैर्ब्रह्मचारिणः

pūjayadhvaṃ sapatnīkāḥ sādaraṃ putrasaṃyutāḥ / vaidikaireva niyamairvividhairbrahmacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्रं बृहन्तं पुरुषं पुराणम्

English

After obtaining greatest of all treasures, thanks to the favourable impressions (results) of all (previous) merits it has been neglected by you all who are deluded and whose practice of good conduct has become useless.

अध्याय ८८

श्लोक 89

संस्थाप्य शाङ्करैर्मन्त्रैरृग्यजुः सामसंभवैः ।तपः परं समास्थाय गृणन्तः शतरुद्रियम्

saṃsthāpya śāṅkarairmantrairṛgyajuḥ sāmasaṃbhavaiḥ / tapaḥ paraṃ samāsthāya gṛṇantaḥ śatarudriyam

हिन्दी अर्थ

आलोक्य देवीमथ देवमीशं ज्ञानं तहैशं भगवत्प्रसादा-

English

It is for this treasure that all yogins seek and desire and all the ascetics aspire. Alas! after obtaining that very same treasure, you have neglected and lost it.

अध्याय ८८

श्लोक 90

समाहिताः पूजयध्वं सपुत्राः सह बन्धुभिः ।सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा शूलपाणिं प्रपद्यथ

samāhitāḥ pūjayadhvaṃ saputrāḥ saha bandhubhiḥ / sarve prāñjalayo bhūtvā śūlapāṇiṃ prapadyatha

हिन्दी अर्थ

इयं हि सा जगतो योनिरेका

English

A great treasure, to acquire which, the propounders of the Vedas worship by means of various Yajnas, has been neglected and lost by you, after attaining it.

अध्याय ८८

श्लोक 91

ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्दर्शमकृतात्मभिः ।यं दृष्ट्वा सर्वमज्ञानमधर्मश्च प्रणश्यति

tato drakṣyatha deveśaṃ durdarśamakṛtātmabhiḥ / yaṃ dṛṣṭvā sarvamajñānamadharmaśca praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

सर्वात्मिका सर्वनियामिका च। न्महेश्वरः शिव एकोऽथ रुद्रः। चकार विश्वं परशक्तिनिष्ठां

English

I have acquired this lordship of the universe after continuously worshipping the lord. But after seeing that lord you have missed him like those who are devoid of good luck (who may see) a treasure (but lose it instantaneously.)

अध्याय ८८

श्लोक 92

ततः प्रणम्य वरदं ब्रह्माणममितौजसम् ।जग्मुः संहृष्टमनसो देवदारुवनं पुनः

tataḥ praṇamya varadaṃ brahmāṇamamitaujasam / jagmuḥ saṃhṛṣṭamanaso devadāruvanaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

मायामथारुहा स देवदेवः

English

You had come across that treasure-BraAman in whom divine Supremacy has been vested and who is the imperish¬ able deity; but alas you have rendered it futile after attaining it.

अध्याय ८८

श्लोक 93

आराधयितुमारब्धा ब्रह्मणा कथितं यथा ।अजानन्तः परं देवं वीतरागा विमत्सराः

ārādhayitumārabdhā brahmaṇā kathitaṃ yathā / ajānantaḥ paraṃ devaṃ vītarāgā vimatsarāḥ

हिन्दी अर्थ

एको देवः सर्वभूतेषु गूढो अन्तर्हितोऽभूद् भगवानथेशो

English

This god Mahadeva is the great deity who should be known and realised. There is no other greater region than his that can be attained.

अध्याय ८८

श्लोक 94

स्थण्डिलेषु विचित्रेषु पर्वतानां गुहासु च ।नदीनां च विविक्तेषु पुलिनेषु शुभेषु च

sthaṇḍileṣu vicitreṣu parvatānāṃ guhāsu ca / nadīnāṃ ca vivikteṣu pulineṣu śubheṣu ca

हिन्दी अर्थ

देव्या भर्गः सह देवादिदेवः । आराधयन्ति स्म तमेव देवं

English

He is Cakrin (one armed with the discus); he is the Supreme Ruler. He is characterised by the Srivatsa mark. This god is a Yogin in Krta-yuga, Yajna (sacrifice) in Treta, the Lord Kala in Dvapara and in the Kaliyuga, he is the banner of virtue (Dharmaketu).

अध्याय ८८

श्लोक 95

शैवालभोजनाः केचित् केचिदन्तर्जलेशयाः ।केचिदभ्रावकाशास्तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठिताः

śaivālabhojanāḥ kecit kecidantarjaleśayāḥ / kecidabhrāvakāśāstu pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्तर उन लोगोंने ऐसी भावना की-ये ही परमेश-पत्नी हम सनकी गति हैँ, आत्मा हैं, इन्हें गगन (आकाश) नामसे कहा जाता है, (क्योंकि ये महादेवी वस्तुगत्या निराकार तथा परम व्यापक हैं, अतएव परम अवकाशस्वरूप स्वाधिष्ठान होनेसे कथंचित् आकाशके द्वारा तुलनीय हैं और परब्रह्मका व्योम (आकाश) नाम है ही तथा इन महादेवी एवं परब्रह्ममें सर्वथा अभेद है।) समस्त मुनि एवं समस्त विप्र इन्हींमें अपनेको

English

Rudra has three Murtis (forms) by whom the uni¬ verse is pervaded. The Smrti says: "Agni (The fire god) is the Tamas form, Brahma is the Rajas form and Visnu is the Sattva form.

अध्याय ८८

श्लोक 96

दन्तो ऽलूखलिनस्त्वन्ये ह्यश्मकुट्टास्तथा परे ।शाकपर्णाशिनः केचित् संप्रक्षाला मरीचिपाः

danto 'lūkhalinastvanye hyaśmakuṭṭāstathā pare / śākaparṇāśinaḥ kecit saṃprakṣālā marīcipāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा समस्त प्रपञ्चको देखते हें । (मुनियोंके इस पवित्र भावसे संतुष्ट होकर) परमेश्वरकी पत्नी (पार्वती)-ने उन्हें (विशेषरूपसे) देखा। इसी बीच (मुनियोंने) सभीके मूल कारण, नियामक, पुराण पुरुष, बृहत् एवं

English

It is stated in Smrti that he has another eternal aus¬ picious form having the quarters for garments(i.e. nude), where abides Brahman endowed with Yoga.

अध्याय ८८

श्लोक 97

वृक्षमूलनिकेताश्च शिलाशय्यास्तथा परे ।कालं नयन्ति तपसा पूजयन्तो महेश्वरम्

vṛkṣamūlaniketāśca śilāśayyāstathā pare / kālaṃ nayanti tapasā pūjayanto maheśvaram

हिन्दी अर्थ

रुद्रात्मक कवि, देव शम्भु (महादेव)-का दर्शन किया। तदनन्तर देवी (पार्वती) तथा देव (शंकर)-को देखकर उन्होंने (मुनियोंने) प्रणाम किया, उत्तम आनन्द प्राप्त किया और उनमें भगवान् (परमेश)-की कृपासे जन्मके विनाशके हेतुरूप अर्थात् पुनर्जन्म न करानेवाले ईश्वर- सम्बन्धी ज्ञानका आविर्भाव हुआ

English

The lady, his wife, who was seen by you near his side, and who was conversed with (v. 1. seen) by you is lord Narayana, the eternal Supreme Atman.

अध्याय ८८

श्लोक 98

ततस्तेषां प्रसादार्थं प्रपन्नार्तिहरो हरः ।चका भगवान् बुद्धिं प्रबोधाय वृषध्वजः

tatasteṣāṃ prasādārthaṃ prapannārtiharo haraḥ / cakā bhagavān buddhiṃ prabodhāya vṛṣadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

(इस ज्ञानके आविर्भावके साथ ही मुनियोंने यह अनुभव किया) ये ही देवी जगत्की एकमात्र मूल कारण, सर्वात्मिका, सबका नियन्त्रण करनेवाली तथा अनादिसिंद्ध व्योम नामवाली माहेश्वरी शक्ति हैं, जो चुलोकमें

English

All this is born of him. It shall get dissolved only in him. He (alone) can liberate all. He alone is the great goal.

अध्याय ८८

श्लोक 99

देवः कृतयुगे ह्यस्मिन् शृङ्गे हिमवतः शुभे ।देवदारुवनं प्राप्तः प्रसन्नः परमेश्वरः

devaḥ kṛtayuge hyasmin śṛṅge himavataḥ śubhe / devadāruvanaṃ prāptaḥ prasannaḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

शोभित होती हुई प्रतीत हो रही हैं। देवाधिदेव महान् परमेष्ठी, परसे भी पर, अद्वितीय रुद्र महेश्वर शिवने इसी परम शक्ति (महादेवी) -में अंशरूपसे विद्यमान मायाका आश्रय ग्रहणकर विश्वको सृष्टि को ये देव ही सभी प्राणियोंमें गूढरूपसे प्रतिष्ठित हैं अर्थात् सर्वत्र सूक्ष्मरूपसे व्याप्त है । वे मायी (मायाके नियन्ता) रुद्र सकल (साकार) तथा निष्कल (निराकार) हैं। वे ही देवी (रूप) हैं, उनसे भिन्न (जगत्में और

English

The Sruti says that Narayana is the thousand-(i.e.

अध्याय ८८

श्लोक 100

भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गो नग्नो विकृतलक्षणः ।उल्मुकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः

bhasmapāṇḍuradigdhāṅgo nagno vikṛtalakṣaṇaḥ / ulmukavyagrahastaśca raktapiṅgalalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ भी) नहीं है, ऐसा जानकर अमृतत्वकी प्राप्ति होती है। इधर भर्ग (वरेण्य तेजोरूप), देवाधिदेव, भगवान् परमेश मुनियोंके मोहको दूरकर तथा उन्हें परमज्ञानसे सम्पन्न कर महादेवीके साथ अन्तर्हित हो

English

The semen virile* becomes the foetus in him. The lord is of illusory aquatic body (?). He is being eulogised by means of various kinds of Mantras by Brahmanas who seek salvation.

अध्याय ८८

श्लोक 101

क्वचिच्च हसते रौद्रं क्वचिद् गायति विस्मितः ।क्वचिन्नृत्यति शृङ्गारी क्वचिद्रौति मुहुर्मुहुः

kvacicca hasate raudraṃ kvacid gāyati vismitaḥ / kvacinnṛtyati śṛṅgārī kvacidrauti muhurmuhuḥ

हिन्दी अर्थ

गये और एकमात्र अरण्यको ही अपना घर माननेवाले वे परम ज्ञानी मुनि लोग उन परम देव रुद्रकी आराधनामें दत्तचित्त हो गये एतद् व: कथितं सर्व देवदेवविचेष्टितम्।

English

At the end of the Kalpa, the Supreme Person with¬ draws the entire universe in him and after drinking the Yogic nectar, he lies down to sleep in the greatest region of Visnu.

अध्याय ८८

श्लोक 102

आश्रमे ऽभ्यागतो भिक्षां याचते च पुनः पुनः ।मायां कृत्वात्मनो रूपं देवस्तद् वनमागतः

āśrame 'bhyāgato bhikṣāṃ yācate ca punaḥ punaḥ / māyāṃ kṛtvātmano rūpaṃ devastad vanamāgataḥ

हिन्दी अर्थ

ति कूर्मपुराण कट

English

Visvadrk (the seer of the universe) is neither born nor dies nor increases in size. The unborn deity is sung about as the unmanifest original Prakrti, by the followers of the Vedas.

अध्याय ८८

श्लोक 103

कृत्वा गिरिसुतां गौरीं पार्श्वेदेवः पिनाकधृक् ।सा च पूर्ववद् देवेशी देवदारुवनं गता

kṛtvā girisutāṃ gaurīṃ pārśvedevaḥ pinākadhṛk / sā ca pūrvavad deveśī devadāruvanaṃ gatā

हिन्दी अर्थ

इस तरह प्राचीन कालमें देवदारु-वनमें घटित देवदारुवने पूर्व पुराणे यन्मया श्रुतम्॥ १६३ ॥ देवाधिदेवका जो वृत्तान्त मैंने पुराणमें सुना था, वह

English

When the night passes on, Mahesvara becomes desirous of creating the entire universe and then sows the seed in the umbilical region of the unborn.

अध्याय ८८

श्लोक 104

दृष्ट्वा समागतं देवं देव्या सह कपर्दिनम् ।प्रणेमुः शिरसा भूमौ तोषयामासुरीश्वरम्

dṛṣṭvā samāgataṃ devaṃ devyā saha kapardinam / praṇemuḥ śirasā bhūmau toṣayāmāsurīśvaram

हिन्दी अर्थ

आप लोगोंको बता दिया। जो नित्य इसका पाठ करेगा अथवा श्रवण करेगा, वह सभी पातकोंसे मुक्त हो जायगा अथवा जो शान्त द्विजोंको इसे सुनायेगा, वह

English

Know me to be the Supreme Atman, Brahma with faces on all sides, the great Purusa, Universe, the excellent foetus of water.

अध्याय ८८

श्लोक 105

वैदिकैर्विविधैर्मन्त्रैः सूक्तैर्माहेश्वरैः शुभैः ।अथर्वशिरसा चान्ये रुद्राद्यैर्ब्रह्मभिर्भवम्

vaidikairvividhairmantraiḥ sūktairmāheśvaraiḥ śubhaiḥ / atharvaśirasā cānye rudrādyairbrahmabhirbhavam

हिन्दी अर्थ

श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् स याति परमां गतिम्॥ ९६४॥ परम गतिको प्राप्त होगा इति श्रीकूर्मपुराणे वट्साहर्त्र्थां संहितायामुपारिविभागे सप्तत्रिंशोऽध्यायः

English

You had been deluded by his Maya, so you do not realise that progenitor, Mahadeva, the lord of Devas, Hara, the lord of all living beings.

अध्याय ८८

श्लोक 106

नमो देवादिदेवाय महादेवाय ते नमः ।त्र्यम्बकाय नमस्तुभ्यं त्रिशूलवरधारिणे

namo devādidevāya mahādevāya te namaḥ / tryambakāya namastubhyaṃ triśūlavaradhāriṇe

हिन्दी अर्थ

तीर्थमाहात्म्य-प्रकरणमें मार्कण्डेय-युधिष्ठिर-संवादका प्रारम्भ, मार्कण्डेयजीद्वारा नर्मदा तथा अमरकण्टकतीर्थके माहात्म्यका प्रतिपादन

English

This lord Mahadeva is the beginningless Lord Hara. In association with Visnu, he creates and dissolves the Universe.

अध्याय ८८

श्लोक 107

नमो दिग्वाससे तुभ्यं विकृताय पिनाकिने ।सर्वप्रणतदेहाय स्वयमप्रणतात्मने

namo digvāsase tubhyaṃ vikṛtāya pinākine / sarvapraṇatadehāya svayamapraṇatātmane

हिन्दी अर्थ

एषा पुण्यतमा देवी देवगन्धर्वसेबिता। नर्मदा लोकविख्याता तीर्थानामुत्तमा नदी युधिष्ठिराय तु शुभं सर्वपापप्रणाशनम्

English

Actually he has no task to be performed; there is no greater being than he. He, of illusory Yogic body, gave the Vedas unto me, formerly.

अध्याय ८८

श्लोक 108

अन्तकान्तकृते तुभ्यं सर्वसंहरणाय च ।नमो ऽस्तु नृत्यशीलाय नमो भैरवरूपिणे

antakāntakṛte tubhyaṃ sarvasaṃharaṇāya ca / namo 'stu nṛtyaśīlāya namo bhairavarūpiṇe

हिन्दी अर्थ

श्रुतास्तु विविधा धर्मास्त्वत्प्रसादान्महामुने। माहात्म्यं च प्रयागस्य तीर्थानि विविधानि च

English

He is the wielder (master) of Maya and through Maya, he makes and dissolves everything. Seek refuge in that Siva alone; after realising that he alone is conducive to salvation."

अध्याय ८८

श्लोक 109

नरनारीशरीराय योगिनां गुरवे नमः ।नमो दान्ताय शान्ताय तापसाय हराय च

naranārīśarīrāya yogināṃ gurave namaḥ / namo dāntāya śāntāya tāpasāya harāya ca

हिन्दी अर्थ

नर्मदायास्तु माहात्म्यं पुराणे यन्मया श्रुतम्। इदानीं तत् प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः शुभम् सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम्

English

On being advised thus by the lord, the sages, the chief of whom was Marici, bowed down to lord Brahma and asked him with great concentration.

अध्याय ८८

श्लोक 110

विभीषणाय रुद्राय नमस्ते कृत्तिवाससे ।नमस्ते लेलिहानाय शितिकण्ठाय ते नमः

vibhīṣaṇāya rudrāya namaste kṛttivāsase / namaste lelihānāya śitikaṇṭhāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--देवताओं तथा गन्धर्वोद्वारा सेवित ये अत्यन्त पवित्र नर्मदादेवी संसारमें प्रसिद्ध हैं तथा नदीरूपमें सभी तीर्थोमें उत्तम तीर्थ हैं। इनका वह शुभ

English

Mt. P. 185. 53.

अध्याय ८८

श्लोक 111

अघोरघोररूपाय वामदेवाय वै नमः ।नमः कनकमालाय देव्याः प्रियकराय च

aghoraghorarūpāya vāmadevāya vai namaḥ / namaḥ kanakamālāya devyāḥ priyakarāya ca

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरको बताया गया है तथा सभी पापोंका नाशक होनेके कारण शुभ है युधिष्ठिर बोले--महामुने! आपकी कृपासे मैंने विविध धर्मोको सुना, साथ ही प्रयागका माहात्म्य और विविध तीर्थोंका भी (माहात्म्य) श्रवण किया। आपने बतलाया कि सभी तीर्थोमें नर्मदा मुख्य हैं, अतः

English

Mt. - 54b-55a.

अध्याय ८८

श्लोक 112

गङ्गासलिलधाराय शम्भवे परमेष्ठिने ।नमो योगाधिपतये ब्रह्माधिपतये नमः

gaṅgāsaliladhārāya śambhave parameṣṭhine / namo yogādhipataye brahmādhipataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

हे सत्तम! इस समय आप उन्हींका माहात्म्य मुझे बतलायें

English

Mt. 55b-56a.

अध्याय ८८

श्लोक 113

प्राणाय च नमस्तुभ्यं नमो भस्माङ्गरागिने ।नमस्ते घनवाहाय दंष्ट्रिणे वह्निरेतसे

prāṇāya ca namastubhyaṃ namo bhasmāṅgarāgine / namaste ghanavāhāya daṃṣṭriṇe vahniretase

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयने कहा- रुद्रकी देहसे निकली हुई नर्मदा सभी नदियोंमें श्रेष्ठ हैं। (वे) सभी चर-अचर प्राणियोंको पार उतारनेवाली हैं। पुराणमें नर्मदाका जो माहात्म्य मैंने सुना है, उसे अब बतलाता हूँ, आप लोग एकाग्र गङ्गा कनखलमें तथा सरस्वती कुरुक्षेत्रमें पवित्र (कही गयी) हैं, किंतु ग्राम अथवा अरण्यमें सर्वत्र ही नर्मदाको पवित्र कहा गया है। सरस्वतीका जल तीन दिनोंतक, यमुनाका जल सात दिनोंतक तथा गङ्गाजल

English

Mt. P.185. 62.

अध्याय ८८

श्लोक 114

ब्रह्मणश्च शिरो हर्त्रे नमस्ते कालरूपिणे ।आगतिं ते न जनीमो गतिं नैव च नैव च ।विश्वेश्वर महादेव यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते

brahmaṇaśca śiro hartre namaste kālarūpiṇe / āgatiṃ te na janīmo gatiṃ naiva ca naiva ca / viśveśvara mahādeva yo 'si so 'si namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

तत्काल स्नान-पानसे पवित्र करता है, किंतु नर्मदाका जल तो दर्शनमात्रसे ही पवित्र कर देता है

English

Mt. 63b-64a.

अध्याय ८८

श्लोक 115

नमः प्रमथनाथाय दात्रे च शुभसंपदाम् ।कपालपाणये तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते ।नमः कनकलिङ्गाय वारिलिङ्गाय ते नमः

namaḥ pramathanāthāya dātre ca śubhasaṃpadām / kapālapāṇaye tubhyaṃ namo mīḍhuṣṭamāya te / namaḥ kanakaliṅgāya vāriliṅgāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

कलिङ्गदेशपश्चार्धी पर्वतेऽमरकण्टके । पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया मनोरमा सदेवसुरगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः। तपस्तप्त्वा तु राजेन्द्र सिद्धि तु परमां गताः

English

Mt. 64b-65a.

अध्याय ८८

श्लोक 116

नमो वह्न्यर्कलिङ्गाय ज्ञानलिङ्गाय ते नमः ।नमो भुजङ्गहाराय कर्णिकारप्रियाय च ।किरीटिने कुण्डलिने कालकालाय ते नमः

namo vahnyarkaliṅgāya jñānaliṅgāya te namaḥ / namo bhujaṅgahārāya karṇikārapriyāya ca / kirīṭine kuṇḍaline kālakālāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्

English

Mt. -65b-66a.

अध्याय ८८

श्लोक 117

वामदेव महेशान देवदेव त्रिलोचन ।क्षम्यतां यत्कृतं मोहात् त्वमेव शरणं हि नः

vāmadeva maheśāna devadeva trilocana / kṣamyatāṃ yatkṛtaṃ mohāt tvameva śaraṇaṃ hi naḥ

हिन्दी अर्थ

षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च। पर्वतस्य समन्तात् तु तिष्ठन्त्यमरकण्टके ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः । सर्वहिंसानिवृत्तस्तु सर्वभूतहिते रतः

English

The holy water of Sarasvati sanctifies one in three days; the water of Yamuna sanctifies one in seven days; the water of Ganga sanctifies immediately; but the water of Narmada sanctifies one at its very sight.®

अध्याय ८८

श्लोक 118

चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च ।ब्रह्मादीनां च सर्वेषां दुर्विज्ञेयो ऽसि शङ्कर

caritāni vicitrāṇi guhyāni gahanāni ca / brahmādīnāṃ ca sarveṣāṃ durvijñeyo 'si śaṅkara

हिन्दी अर्थ

तस्य पुण्यफलं राजन् शृणुष्वावहितो नृप

English

In the western half of Kalinga, on the mountain Amarakantaka (it has its source). It is very holy. It is the most beautiful and charming in the three worlds.*

अध्याय ८८

श्लोक 119

अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानाद् यत्किञ्चित्कुरुते नरः ।तत्सर्वं भगवानेन कुरुते योगमायया

ajñānād yadi vā jñānād yatkiñcitkurute naraḥ / tatsarvaṃ bhagavānena kurute yogamāyayā

हिन्दी अर्थ

अप्सरोगणसंकीर्णो दिव्यस्त्रीपरिवारितः क्रीडते देवलोके तु हैवतैः सह मोदते

English

O leading king, Devas, Asuras, Gandharvas, saints and the ascetics have attained the highest Siddki by performing penance on her banks.

अध्याय ८८

श्लोक 120

एवं स्तुत्वा महादेवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।ऊचुः प्रणम्य गिरिशं पश्यामस्त्वां यथा पुरा

evaṃ stutvā mahādevaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā / ūcuḥ praṇamya giriśaṃ paśyāmastvāṃ yathā purā

हिन्दी अर्थ

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः । गृहं तु लभतेऽसौ वै नानारत्नसमन्वितम्

English

O king, a person who takes his bath there, maintains all religious observances and has conquered the sense-organs shall redeem a hundred members of his family after observing fast for a night.

अध्याय ८८

श्लोक 121

तेषां संस्तवमाकर्ण्य सोमः मोमविभूषणः ।स्वमेव परमं रूपं दर्शयामास शङ्करः

teṣāṃ saṃstavamākarṇya somaḥ momavibhūṣaṇaḥ / svameva paramaṃ rūpaṃ darśayāmāsa śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

अनिवर्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा कलिंग देशके पश्चार्धमें अमरकण्टक पर्वतपर तीनों लोकोंमें पवित्र, रमणीय, मनोरम नर्मदाका उद्गम स्थल है । राजेन्द्र! वहाँ देवताओंसहित असुरों, गन्धर्वों, ऋषियों तथा तपस्वियोंने तपस्या कर परम सिद्धि प्राप्त की है।

English

O leading king, it is heard that the excellent river is more than hundred Yojanas in length and its width is two Yojanas (1 Yojana=12 kms).®

अध्याय ८८

श्लोक 122

तं ते दृष्ट्वाथ गिरिशं देव्या सह पिनाकिनम् ।यथा पूर्वं स्थिता विप्राः प्रणेमुर्हृष्टमानसाः

taṃ te dṛṣṭvātha giriśaṃ devyā saha pinākinam / yathā pūrvaṃ sthitā viprāḥ praṇemurhṛṣṭamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

राजन्! मनुष्य वहाँ (नर्मदामें) स्नान करके जितेन्द्रिय तथा नियम-परायण रहते हुए एक रात्रि उपवास करे तो अपने सौ पीढ़ियोंको तार देता है॥९--११॥

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 123

ततस्ते मुनयः सर्वे संस्तूय च महेश्वरम् ।भृग्वङ्गिरोवसिष्ठास्तु विश्वामित्रस्तथैव च

tataste munayaḥ sarve saṃstūya ca maheśvaram / bhṛgvaṅgirovasiṣṭhāstu viśvāmitrastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! सुना जाता है कि वह श्रेष्ठ नदी सौ योजनसे कुछ अधिक लम्बी तथा दो योजन चौड़े विस्तारमें फैली है। अमरकण्टक पर्वतमें चारों ओर साठ करोड़ साठ हजार तीर्थ स्थित हैं। राजन्! जो ब्रह्मचर्यपरायण है, पवित्र है, क्रोध तथा इन्द्रियोंपर विजय प्राप्त किया है, सभी प्रकारकी हिंसाओंसे सर्वथा निवृत्त है, सभी प्राणियोंके हितमें परायण है तथा ऐसे ही सभी पवित्र आचारोंसे सम्पन्न है, वह मनुष्य यहाँ प्राणोंका परित्यागकर

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 124

गौतमो ऽत्रिः सुकेशश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।मरीचिः कश्यपश्चापि संवर्तश्च महातपाः ।प्रणम्य देवदेवेशमिदं वचनमब्रुवन्

gautamo 'triḥ sukeśaśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / marīciḥ kaśyapaścāpi saṃvartaśca mahātapāḥ / praṇamya devadeveśamidaṃ vacanamabruvan

हिन्दी अर्थ

जिस पुण्य 'फलको प्राप्त करता है, उसे आप सावधान होकर सुनें-

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 125

कथं त्वां देवदेवेश कर्मयोगेन वा प्रभो ।ज्ञानेन वाथ योगेन पूजयामः सदैव हि

kathaṃ tvāṃ devadeveśa karmayogena vā prabho / jñānena vātha yogena pūjayāmaḥ sadaiva hi

हिन्दी अर्थ

पाण्डव! वह पुरुष अप्सराओंके समूहोंसे व्याप्त अर्थात् सेवित तथा चारों ओर दिव्य स्त्रियोंसे आवृत रहकर स्वर्गमें सौ हजार वर्षोतक आनन्द प्राप्त करता है। दिव्य गन्ध (चन्दन)-से अनुलिप्त होकर तथा दिव्य पुष्पोंसे सुशोभित होकर देवलोकमें क्रीडा करता है और देवताओंके साथ आनन्द प्राप्त करता है। स्वर्गमें सुख भोगने योग्य पुण्योंके निःशेष होनेपर वह धार्मिक राजा होता है और नाना प्रकारके रत्रोंसे समन्वित दिव्य

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 126

केन वा देवमार्गेण संपूज्यो भगवानिह ।किं तत् सेव्यमसेव्यं वा सर्वमेतद् ब्रवीहि नः

kena vā devamārgeṇa saṃpūjyo bhagavāniha / kiṃ tat sevyamasevyaṃ vā sarvametad bravīhi naḥ

हिन्दी अर्थ

मणिमय स्तम्भों, हीरे एवं वैदूर्यमणिसे विभूषित, उत्तम चित्रों तथा वाहनोंसे अलंकृत और दासी-दाससे समन्वित भवन प्राप्त करता है। वह राजराजेश्वर श्रीसम्पन्न, सभी स्त्रियोंका प्रियकर तथा भोगोंसे युक्त होकर वहाँ

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 127

देवदेव उवाच एतद् वः संप्रवक्ष्यामि गूढं गहनमुत्तमम् ।ब्रह्मणे कथितं पूर्वमादावेव महर्षयः

devadeva uvāca etad vaḥ saṃpravakṣyāmi gūḍhaṃ gahanamuttamam / brahmaṇe kathitaṃ pūrvamādāveva maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

(पृथ्वीपर) सौ वर्षसे भी अधिक समयतक जीवित रहता है (इस तीर्थमें) अग्नि अथवा जलमें प्रवेश करने अथवा अनशन-व्रत करनेसे वैसी ही पुनरागमनरहित गति होती है, जैसी कि आकाशमें पवनकी होती है (इसका आशय यह है कि शास्त्रविहित तपके रूपमें

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 128

सांख्ययोगो द्विधा ज्ञेयः पुरुषाणां हि साधनम् ।योगेन सहितं सांख्यं पुरुषाणां विमुक्तिदम्

sāṃkhyayogo dvidhā jñeyaḥ puruṣāṇāṃ hi sādhanam / yogena sahitaṃ sāṃkhyaṃ puruṣāṇāṃ vimuktidam

हिन्दी अर्थ

अग्निप्रवेश आदि तप इस तीर्थमें अक्षय पुण्य देनेवाले होते हैं)

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 129

न केवलेन योगेन दृश्यते पुरुषः परः ।ज्ञानं तु केवलं सम्यगपवर्गफलप्रदम्

na kevalena yogena dṛśyate puruṣaḥ paraḥ / jñānaṃ tu kevalaṃ samyagapavargaphalapradam

हिन्दी अर्थ

पश्चिमे पर्वततटे सर्वपापविनाशनः। (अमरकण्टक) पर्वतके पश्चिमी किनारेपर सभी

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 130

भवन्तः केवलं योगं समाश्रित्य विमुक्तये ।विहाय सांख्यं विमलमकुर्वन्त परिश्रमम्

bhavantaḥ kevalaṃ yogaṃ samāśritya vimuktaye / vihāya sāṃkhyaṃ vimalamakurvanta pariśramam

हिन्दी अर्थ

हृदो जलेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 131

एतस्मात् कारणाद् विप्रानृणां केवलधर्मिणाम् ।आगतो ऽहमिमं देशं ज्ञापयन् मोहसंभवम्

etasmāt kāraṇād viprānṛṇāṃ kevaladharmiṇām / āgato 'hamimaṃ deśaṃ jñāpayan mohasaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

तत्र पिण्डप्रदानेन संध्योपासनकर्मणा। दशवर्षाणि पितरस्तर्पिताः स्युर्न संशयः सा तु पुण्या महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता। तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानां तु युधिष्ठिर ॥

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 132

तस्माद् भवद्भिर्विमलं ज्ञानं कैवल्यसाधनम् ।ज्ञातव्यं हि प्रयत्नेन श्रोतव्यं दृश्यमेव च

tasmād bhavadbhirvimalaṃ jñānaṃ kaivalyasādhanam / jñātavyaṃ hi prayatnena śrotavyaṃ dṛśyameva ca

हिन्दी अर्थ

तस्मिंस्तीर्थ तु ये वृक्षा: पतिताः कालपर्ययात्। नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम्

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 133

एकः सर्वत्रगो ह्यात्मा केवलश्चितिमात्रकः ।आनन्दो निर्मलो नित्यं स्यादेतत् सांख्यदर्शनम्

ekaḥ sarvatrago hyātmā kevalaścitimātrakaḥ / ānando nirmalo nityaṃ syādetat sāṃkhyadarśanam

हिन्दी अर्थ

द्वितीया तु महाभागा विशल्यकरणी शुभा। तत्र तीर्थ नरः स्नात्वा विशल्यो भवति क्षणात् ईश्वरेण पुरा प्रोक्ता लोकानां हितकाम्यया

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 134

एतदेव परं ज्ञानमेष मोक्षो ऽत्र गीयते ।एतत् कैवल्यममलं ब्रह्मभावश्च वर्णितः

etadeva paraṃ jñānameṣa mokṣo 'tra gīyate / etat kaivalyamamalaṃ brahmabhāvaśca varṇitaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 135

आश्रित्य चैतत् परमं तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।पश्यन्ति मां महात्मानो यतयो विश्वमीश्वरम्

āśritya caitat paramaṃ tanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ / paśyanti māṃ mahātmāno yatayo viśvamīśvaram

हिन्दी अर्थ

ये बसन्त्युत्तरे कूले रुद्रलोके वसन्ति ते समं स्नानं च दानं च यथा मे शंकरोऽब्रवीत्

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 136

एतत् तत् परमं ज्ञानं केवलं सन्निरञ्जनम् ।अहं हि वेद्यो भगवान् मम मूर्तिरियं शिवा

etat tat paramaṃ jñānaṃ kevalaṃ sannirañjanam / ahaṃ hi vedyo bhagavān mama mūrtiriyaṃ śivā

हिन्दी अर्थ

परित्यजति यः प्राणान् पर्वतेऽमरकण्टके । वर्षकोटिशतं साग्रं रुद्रलोके महीयते

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 137

बहूनि साधनानीह सिद्धये कथितानि तु ।तेषामभ्यधिकं ज्ञानं मामकं द्विजपुङ्गवाः

bahūni sādhanānīha siddhaye kathitāni tu / teṣāmabhyadhikaṃ jñānaṃ māmakaṃ dvijapuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्रं शिरसावन्द्य सर्वपापैः प्रमुच्यते नर्मदा सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी। अहोरात्रोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ३४॥

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 138

ज्ञानयोगरताः शान्ता मामेव शरणं गताः ।ये हि मां भस्मनिरता ध्यायन्ति सततं हृदि

jñānayogaratāḥ śāntā māmeva śaraṇaṃ gatāḥ / ye hi māṃ bhasmaniratā dhyāyanti satataṃ hṛdi

हिन्दी अर्थ

जालेशवरं तीर्थवरं सर्वपापविनाशनम्। तत्र गत्वा नियमवान् सर्वकामाल्लभेन्नरः

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 139

मद्भक्तिपरमा नित्यं यतयः क्षीणकल्मषाः ।नाशयाम्यचिरात् तेषां घोरं संसारसागरम्

madbhaktiparamā nityaṃ yatayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ / nāśayāmyacirāt teṣāṃ ghoraṃ saṃsārasāgaram

हिन्दी अर्थ

पापोंका नाश करनेवाला और तीनों लोकोंमें विख्यात जलेश्वर नामका एक हृद (तालाब) है। वहाँ पिण्डदान करने तथा संध्योपासन कर्म करनेसे दस (हजार) वर्षतक पितर तृप्त रहते हैं, इसमें संदेह नहीं नर्मदाके दक्षिण तटके समीपमें ही कपिला नामवाली महानदी स्थित है, जो साल तथा अर्जुनके वृक्षोंसे घिरी हुई है। वह महाभागा (नदी) पवित्र तथा तीनों लोकोंमें विख्यात है। युधिष्ठिर! वहाँ सौ करोड्से भी अधिक

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 140

प्रशान्तः संयतमना भस्मोद्धूलितविग्रहः ।ब्रह्मचर्यरतो नग्नो व्रतं पाशुपतं चरेत्

praśāntaḥ saṃyatamanā bhasmoddhūlitavigrahaḥ / brahmacaryarato nagno vrataṃ pāśupataṃ caret

हिन्दी अर्थ

तीर्थ हैं। कालक्रमसे जो वृक्ष उस तीर्थमें गिरते हैं, वे नर्मदाके जलका स्पर्श प्रात हो जानेके कारण परम गतिको प्राप्त होते हैं। दूसरी महाभागा शुभ नदी विशल्यकरणी है, उस तीर्थमें स्नानकर मनुष्य तत्क्षण ही शल्यसे

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 141

निर्मितं हि मया पूर्वं व्रतं पाशुपतं परम् ।गुह्याद् गुह्यतमं सूक्ष्मं वेदसारं विमुक्तये

nirmitaṃ hi mayā pūrvaṃ vrataṃ pāśupataṃ param / guhyād guhyatamaṃ sūkṣmaṃ vedasāraṃ vimuktaye

हिन्दी अर्थ

(सभी प्रकारके पापरूपी काँटोंसे) रहित हो जाता है। राजश्रेष्ठ! यह आप्त श्रुति है कि ईश्वरने इन कपिला तथा विशल्या नामको दोनों नदियोंको प्राणिमात्रके कल्याण करनेका आदेश पहलेसे ही दे रखा है। नराधिपति! उस तीर्थमें जो (शास्त्रीय विधिसे) अनशनव्रत करता है, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर रुद्रलोकमें जाता है। राजन्! वहाँ सत्रानकर मनुष्य अश्वमेधका फल प्राप्त करता है और जो लोग उत्तरी तटपर निवास करते हैं, वे

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 142

यद् वा कौपीनवसनः स्याद् वैकवसनो मुनिः ।वेदाभ्यासरतो विद्वान् ध्यायेत् पशुपतिं शिवम्

yad vā kaupīnavasanaḥ syād vaikavasano muniḥ / vedābhyāsarato vidvān dhyāyet paśupatiṃ śivam

हिन्दी अर्थ

रुद्रलोकमें निवास करते हैं॥ २४--३०॥

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 143

एष पाशुपतो योगः सेवनीयो मुमुक्षुभिः ।भस्मच्छन्नैर्हि सततं निष्कामैरिति विश्रुतिः

eṣa pāśupato yogaḥ sevanīyo mumukṣubhiḥ / bhasmacchannairhi satataṃ niṣkāmairiti viśrutiḥ

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिर! शंकरने मुझे जैसा बतलाया था, उसके अनुसार गङ्गा, सरस्वती एवं नर्मदामें किया गया स्नान और दान समान फलदायक होता है। जो अमरकण्टक पर्वतपर प्राणोंका परित्याग करता है, वह सौ करोड़ वर्षासे भी अधिक समयतक रुद्रलोकमें पूजित होता है। फेन और उर्मियों (तरङ्गों)-से अलंकृत नर्मदाके पवित्र जलको पवित्रतापूर्वक सिरसे वन्दित करनेपर अर्थात् सिरपर धारण करनेसे मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 144

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः

vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ / bahavo 'nena yogena pūtā madbhāvamāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

हो जाता है । नर्मदा सभी प्रकारसे पवित्र और ब्रह्महत्याको दूर करनेवाली है। वहाँ एक अहोरात्र उपवास करनेसे ब्रह्महत्या (-के पाप)-से मुक्ति हो जाती है। जालेश्वर नामका श्रेष्ठ तीर्थ सभी पापोंको नष्ट करनेवाला है।

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 145

अन्यानि चैव शास्त्राणि लोके ऽस्मिन् मोहनानितु ।वेदवादविरुद्धानि मयैव कथितानि तु

anyāni caiva śāstrāṇi loke 'smin mohanānitu / vedavādaviruddhāni mayaiva kathitāni tu

हिन्दी अर्थ

वहाँ जाकर नियमसे रहनेवाला मनुष्य सभी कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। चन्द्र तथा सूर्यग्रहणमें अमरकण्टककी यात्रा करनेसे मनुष्य अश्वमेध-यज्ञसे दस गुना अधिक पुण्य प्राप्त करता है॥ ३१--३६॥ एष पुण्यो गिरिवरो देवगन्धर्वसेवितः।

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 146

वामं पाशुपतं सोमं लाकुलं चैव भैरवम् ।असेव्यमेतत् कथितं वेदवाह्यं तथेतरम्

vāmaṃ pāśupataṃ somaṃ lākulaṃ caiva bhairavam / asevyametat kathitaṃ vedavāhyaṃ tathetaram

हिन्दी अर्थ

यह पुण्यप्रद श्रेष्ठ पर्वत (अमरकण्टक) देवताओं

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 147

वेदमुर्तिरहं विप्रा नान्यशास्त्रार्थवेदिभिः ।ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदं सनातनम्

vedamurtirahaṃ viprā nānyaśāstrārthavedibhiḥ / jñāyate matsvarūpaṃ tu muktvā vedaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः॥ ३७॥ तथा गन्धर्वोद्वारा सेवित, नाना प्रकारके वृक्षों और तत्र संनिहितो राजन् देव्या सह महेश्वरः । ब्रह्मा विष्णुस्तथा चेन्द्रो विद्याधरगणैः सह

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 148

स्थापयध्वमिदं मार्गं पूजयध्वं महेश्वरम् ।अचिरादैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति न संशयः

sthāpayadhvamidaṃ mārgaṃ pūjayadhvaṃ maheśvaram / acirādaiśvaraṃ jñānamutpatsyati na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 149

मयि भक्तिश्च विपुला भवतामस्तु सत्तमाः ।ध्यातमात्रो हि सान्निध्यं दास्यामि मुनिसत्तमाः

mayi bhaktiśca vipulā bhavatāmastu sattamāḥ / dhyātamātro hi sānnidhyaṃ dāsyāmi munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

कावेरी नाम विपुला नदी कल्मषनाशिनी। तत्र स्नात्वा महादेवमर्चयेद् वृषभध्वजम्। लताओँसे परिपूर्ण एवं विविध प्रकारके पुष्पोंसे सुशोभित है। राजन्! यहाँ देवी (पार्वती)-के साथ महेश्वर और विद्याधरगणोंके साथ ब्रह्मा, विष्णु तथा इन्द्र भी स्थित रहते हैं। जो मानव अमरकण्टक पर्वतकी परिक्रमा

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 150

इत्युक्त्वा भगवान् सोमस्तत्रैवान्तरधीयत ।तो ऽपि दारुवने तस्मिन् पूजयन्ति स्म शङ्करम् ।ब्रह्मचर्यरताः शान्ता ज्ञानयोगपरायणाः

ityuktvā bhagavān somastatraivāntaradhīyata / to 'pi dāruvane tasmin pūjayanti sma śaṅkaram / brahmacaryaratāḥ śāntā jñānayogaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

करता है, वह पौण्डरीक यज्ञका फल प्राप्त करता है। ऐसे ही कावेरी नामकी एक प्रसिद्ध नदी है। यह विशाल है तथा कल्मषोंका नाश करनेवाली है। उसमें स्नानकर तथा नर्मदाके संगममें स्नान करके वृषभध्वज

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 151

समेत्य ते महात्मानो मुनयो ब्रह्मवादिनः ।वितेनिरे बहून् वादान्नध्यात्मज्ञानसंश्रयान्

sametya te mahātmāno munayo brahmavādinaḥ / vitenire bahūn vādānnadhyātmajñānasaṃśrayān

हिन्दी अर्थ

महादेवकी आराधना करनेसे रुद्रलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त संगमे नर्मदायास्तु रुद्रलोके महीयते॥ ४०॥ होती है॥ ३७--४०॥ इति श्रीकूर्मपुराणे वट्साहस्तरघां संहितायामुपरिविभागे अद्टात्रिंशोऽध्यायः

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 152

किमस्य जगतो मूलमात्मा चास्माकमेव हि ।को ऽपि स्यात् सर्वभावानां हेतुरीश्वर एव च

kimasya jagato mūlamātmā cāsmākameva hi / ko 'pi syāt sarvabhāvānāṃ heturīśvara eva ca

हिन्दी अर्थ

तीर्थमाहात्म्य-वर्णनके प्रसंगमें नर्मदाके तटवर्ती तीर्थोका विस्तारसे वर्णन

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 153

इत्येवं मन्यमानानां ध्यानमार्गावलम्बिनाम् ।आविरासीन्महादेवी देवी गिरिवरात्मजा

ityevaṃ manyamānānāṃ dhyānamārgāvalambinām / āvirāsīnmahādevī devī girivarātmajā

हिन्दी अर्थ

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापविनाशिनी। मुनिभिः कथिता पूर्वमीश्वरेण स्वयम्भुवा मुनिभिः संस्तुता ह्योषा नर्मदा प्रवरा नदी। रुद्रगात्राद् विनिष्क्रान्ता लोकानां हितकाम्यया

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 154

कोटिसूर्यप्रतीकाशा ज्वालामालासमावृता ।स्वभाभिर्विमलाभिस्तु पूरयन्ती नभस्तलम्

koṭisūryapratīkāśā jvālāmālāsamāvṛtā / svabhābhirvimalābhistu pūrayantī nabhastalam

हिन्दी अर्थ

सर्वपापहरा नित्यं सर्वदेवनमस्कृता। संस्तुता देवगन्धर्वेरप्सरोभिस्तथैव च

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 155

तामन्वपश्यन् गिरिजाममेयां ज्वालासहस्रान्तरसन्निविष्टाम् ।प्रणेमुरेकामखिलेशपत्नीं जानन्ति ते तत् परमस्य बीजम्

tāmanvapaśyan girijāmameyāṃ jvālāsahasrāntarasanniviṣṭām / praṇemurekāmakhileśapatnīṃ jānanti te tat paramasya bījam

हिन्दी अर्थ

उत्तरे चैव तत्कूले तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम्। नाम्ना भद्रेशवरं पुण्यं सर्वपापहरं शुभम्। तत्र स्नात्वा नरो राजन् हैवतैः सह मोदते ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थमाप्रातकेश्वरम्। तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्त्रफलं लभेत्

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 156

असमाकमेषा परमेशपत्नी गतिस्तथात्मा गगनाभिधाना ।पश्यन्त्यथात्मानमिदं च कृत्स्नं तस्यामथैते मुनयश्च विप्राः

asamākameṣā parameśapatnī gatistathātmā gaganābhidhānā / paśyantyathātmānamidaṃ ca kṛtsnaṃ tasyāmathaite munayaśca viprāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 157

निरीक्षितास्ते परमेशपत्न्या तदन्तरे देवमशेषहेतुम् ।पश्यन्ति शंभुं कविमीशितारं रुद्रं बृहन्तं पुरुषं पुराणम्

nirīkṣitāste parameśapatnyā tadantare devamaśeṣahetum / paśyanti śaṃbhuṃ kavimīśitāraṃ rudraṃ bṛhantaṃ puruṣaṃ purāṇam

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयने कहा--मुनियोंने तथा उनसे पूर्व स्वयम्भू ईश्वरने नर्मदाका वर्णन सभी पापोंका नाश करनेवाली सर्वश्रेष्ठ नदीके रूपमें किया है। मुनियोंद्वारा स्तुति करनेपर यह श्रेष्ठ नर्मदा नदी लोगोंके कल्याणको कामनासे रुद्रके शरीरसे निकली है। यह नित्य सभी पापोंको हरनेवाली है, सभी देवोंद्वारा नमस्कृत है और देवताओं, गन्धर्वो तथा अप्सराओंके द्वारा स्तुत्य है

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 158

आलोक्य देवीमथ देवमीशं प्रणेमुरानन्दमवापुरग्र्यम् ।ज्ञानं तदैशं भगवत्प्रसादा- दाविर्बभौ जन्मविनाशहेतु

ālokya devīmatha devamīśaṃ praṇemurānandamavāpuragryam / jñānaṃ tadaiśaṃ bhagavatprasādā- dāvirbabhau janmavināśahetu

हिन्दी अर्थ

इस (नर्मदा) नदीके उत्तरी किनारेपर तीनों लोकोंमें विख्यात भद्रेश्वरनामका तीर्थ है, जो पवित्र, शुभ तथा सभी पापोंका हरण करनेवाला है। राजन्! वहाँ स्नान करके मनुष्य देवताओंके साथ आनन्दित होता है।

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 159

इयं हि सा जगतो योनिरेका सर्वात्मिका सर्वनियामिका च ।माहेश्वरीशक्तिरनादिसिद्धा व्योमाभिधाना दिवि राजतीव

iyaṃ hi sā jagato yonirekā sarvātmikā sarvaniyāmikā ca / māheśvarīśaktiranādisiddhā vyomābhidhānā divi rājatīva

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! वहाँसे आम्रातकेश्वर तीर्थमें जाना चाहिए। राजन्! वहाँ स्नान करके मनुष्य हजार गौओंके दानका फल प्राप्त करता है तदनन्तर संयमपूर्वक नियत आहार करते हुए अङ्गारेश्वर तीर्थकी यात्रा करनी चाहिए। इससे (तीर्थ- विधि सम्पन्न करनेसे) सभी पापोंका शोधन होता है और रुद्रलोकमें प्रतिष्ठा प्रात होती है

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 160

अस्या महत्परमेष्ठी परस्ता- न्महेश्वरः शिव एको ऽथ रुद्रः ।चकार विश्वं परशक्तिनिष्ठां मायामथारुह्य स देवदेवः

asyā mahatparameṣṭhī parastā- nmaheśvaraḥ śiva eko 'tha rudraḥ / cakāra viśvaṃ paraśaktiniṣṭhāṃ māyāmathāruhya sa devadevaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो गच्छेत राजेन्द्र केदारं नाम पुण्यदम्। तत्र स्नात्वोदकं कृत्वा सर्वान् कामानवाणुयात्

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 161

एको देवः सर्वभूतेषु गूढो मायी रुद्रः सकलो निष्कलश्च ।स एव देवी न च तद्विभिन्न- मेतज्ज्ञात्वा ह्यमृतत्वं व्रजन्ति

eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍho māyī rudraḥ sakalo niṣkalaśca / sa eva devī na ca tadvibhinna- metajjñātvā hyamṛtatvaṃ vrajanti

हिन्दी अर्थ

पिप्पलेशं ततो गच्छेत् सर्वपापविनाशनम् । तत्र स्नात्वा महाराज रुद्रलोके महीयते तत्र प्राणान् परित्यज्य रुद्रलोकमवाप्नुयात्

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 162

अन्तर्हितो ऽभूद् भगवानथेशो देव्या भर्गः सह देवादिदेवः ।आराधयन्ति स्म तमेव देवं वनौकसस्ते पुनरेव रुद्रम्

antarhito 'bhūd bhagavānatheśo devyā bhargaḥ saha devādidevaḥ / ārādhayanti sma tameva devaṃ vanaukasaste punareva rudram

हिन्दी अर्थ

ततः पुष्करिणीं गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् । स्नातमात्रो नरस्तत्र इन्द्रस्यार्धासनं लभेत्

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 163

एतद् वः कथितं सर्वं देवदेवविचेष्टितम् ।देवदारुवने पूर्वं पुराणे यन्मया श्रुतम्

etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ devadevaviceṣṭitam / devadāruvane pūrvaṃ purāṇe yanmayā śrutam

हिन्दी अर्थ

तत्र स्नात्वार्चयेद् देवं गोसहस्त्रफलं लभेत् उपोष्य रजनीमेकां स्नानं कृत्वा यथाविधि

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ८८

श्लोक 164

यः पठेच्छृणुयान्नित्यं मुच्यते सर्वपातकैः ।श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् स याति परमां गतिम्

yaḥ paṭhecchṛṇuyānnityaṃ mucyate sarvapātakaiḥ / śrāvayed vā dvijān śāntān sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

आराधयेन्महायोगं देवं नारायणं हरिम्। गोसहस्त्रफलं प्राप्य विष्णुलोकं स गच्छति

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 88
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.