Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
89
अध्याय 89 / 95

Book 2 - Adhyaya 38

40 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ40 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८९

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एषा पुण्यतमा देवी देवगन्धर्वसेविता ।नर्मदा लोकविख्याता तीर्थानामुत्तमा नदी

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge saptatriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca eṣā puṇyatamā devī devagandharvasevitā / narmadā lokavikhyātā tīrthānāmuttamā nadī

हिन्दी अर्थ

ऋषितीर्थं ततो गत्वा सर्वपापहरं नृणाम्। स्नातमात्रो नरस्तत्र शिवलोके महीयते प्रीतस्तस्य ददौ योगं देवदेवो महेश्वरः

English

In the Krta Age, God Siva the delighted Supreme Lord arrived at the forest of Devadaru trees on the auspicious peak of the Himalayas.

अध्याय ८९

श्लोक 2

तस्याः शृणुध्वं माहात्म्यं मार्कण्डेयेन भाषितम् ।युधिष्ठिराय तु शुभं सर्वपापप्रणाशनम्

tasyāḥ śṛṇudhvaṃ māhātmyaṃ mārkaṇḍeyena bhāṣitam / yudhiṣṭhirāya tu śubhaṃ sarvapāpapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणा निर्मितं लिङ्गं ब्रह्मोश्वरमिति श्रुतम्। यत्र स्नात्वा नरो राजन् ब्रह्मलोके महीयते

English

He was naked and bore hideous marks. He had smeared ashes {Bhasma) all over his body. He held firebrands in. his hands. His eyes v.'ere red and tawny-coloured.

अध्याय ८९

श्लोक 3

युधिष्ठिर उवाच श्रुतास्तु विविधा धर्मास्त्वत्प्रसादान्महामुने ।माहात्म्यं च प्रयागस्य तीर्थानि विविधानि च

yudhiṣṭhira uvāca śrutāstu vividhā dharmāstvatprasādānmahāmune / māhātmyaṃ ca prayāgasya tīrthāni vividhāni ca

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! इसके बाद पुण्य प्रदान करनेवाले केदार नामक तीर्थमें जाना चाहिए, वहाँ स्नान करके उदकदान (तर्पण आदि क्रिया) करनेसे सभी कामनाओंको प्राप्ति होती है। तदनन्तर सभी पापोंका विनाश करनेवाले पिप्पलेश (तीर्थ)-में जाना चाहिए। महाराज! वहाँ स्नान करनेसे रुद्रलोकमें आदर प्राप्त होता है। राजेन्द्र! तदनन्तर श्रेष्ठ विमलेश्वर (तीर्थ)-में जाना चाहिए। वहाँ प्राणोंका परित्याग करनेसे रुद्रलोक प्राप्त होता है। इसके

English

O son of Pandu, he rejoices in heaven for a hundred thousand years. He will be surrounded by divine damsels, the groups of Apsaras.

अध्याय ८९

श्लोक 4

नर्मदा सर्वतीर्थानां मुख्या हि भवतेरिता ।तस्यास्त्विदानीं माहात्म्यं वक्तुमर्हसि सत्तम

narmadā sarvatīrthānāṃ mukhyā hi bhavateritā / tasyāstvidānīṃ māhātmyaṃ vaktumarhasi sattama

हिन्दी अर्थ

बाद पुष्करिणीमें जाकर वहाँ स्नान करना चाहिए। वहाँ स्नानमात्र करनेसे मनुष्य इन्द्रका आधा आसन प्राप्त करता है॥७--१०॥

English

He will smear himself with divine scent and unguents. He will shine with divine flowers. He sports in the divine world and he rejoices alongwith Devas.

अध्याय ८९

श्लोक 5

मार्कण्डेय उवाच नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद् विनिः सृता ।तारयेत् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

mārkaṇḍeya uvāca narmadā saritāṃ śreṣṭhā rudradehād viniḥ sṛtā / tārayet sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! ऐसी श्रुति है कि वहाँसे शूलभेद नामके तीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ स्नान करके देवाराधना करनी चाहिए। इससे हजार गौओंके दानका फल प्राप्त होता है। राजेन्द्र! तदनन्तर परम उत्तम बलितीर्थमें जाना चाहिए। राजन्! वहाँ स्नान करके मनुष्य सिंहासनाधिपति अर्थात् राजा होता है। इसके उपरान्त (बलितीर्थके) दक्षिणी किनारेपर स्थित शक्रतीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ एक रात्रि उपवास करके यथाविधि स्नान करना चाहिए

English

After falling off from heaven, he shall be born as a righteous king. He will obtain a house embellished in different kinds of gems and jewels.

अध्याय ८९

श्लोक 6

नर्मदायास्तु माहात्म्यं पुराणे यन्मया श्रुतम् ।इदानीं तत्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः शुभम्

narmadāyāstu māhātmyaṃ purāṇe yanmayā śrutam / idānīṃ tatpravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanāḥ śubham

हिन्दी अर्थ

तथा महायोगस्वरूप नारायण हरिकी आराधना करनी चाहिए। इनसे हजार गौओंके दानका फल प्राप्तकर मनुष्य विष्णुलोकमें जाता है

English

The house shall be shining on being bedecked in diamonds and Lapis Lazuli. The columns therein shall be made of jewels. It shall be endowed with paintings, vehicles of brilliant appearance as well as hundred of maid-servants.

अध्याय ८९

श्लोक 7

पुण्या कनखले गङ्गा कुरुक्षेत्रे सरस्वती ।ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

puṇyā kanakhale gaṅgā kurukṣetre sarasvatī / grāme vā yadi vāraṇye puṇyā sarvatra narmadā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर मनुष्योंके समस्त पापोंको हरनेवाले ऋषितीर्थमें जाकर वहाँ स्नानमात्र करनेसे मनुष्य शिवलोकमें पूजित होता है। वहींपर नारदजीका परम शोभन तीर्थ है। वहाँ स्नानमात्र करके मनुष्य हजार गोदानका फल प्राप्त करता है। पूर्वकालमें इसी तीर्थमें देवर्षि नारदने तपस्या की थी और इसी तपस्याके फलस्वरूप देवाधिदेव महेश्वरने प्रसन्न होकर उन्हें योग प्रदान किया था। राजन्! ब्रह्माके द्वारा स्थापित लिङ्ग ब्रह्मेश्वर

English

He shall be the emperor ruling over kings. He will be elegant and glorious and loved by all women. He will live for more than a hundred years enjoying all pleasures.

अध्याय ८९

श्लोक 8

त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् ।सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम्

tribhiḥ sārasvataṃ toyaṃ saptāhena tu yāmunam / sadyaḥ punāti gāṅgeyaṃ darśanādeva nārmadam

हिन्दी अर्थ

नामसे प्रसिद्ध है। इस तीर्थमें स्नान करके मनुष्य ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठा प्रा करता है

English

When (for ending his life ) he enters fire or water or when he observes fast, his departure shall be with no return (to Sarhsara) like that of the wind absorbed in the sky.

अध्याय ८९

श्लोक 9

कलिङ्गदेशपश्चार्धे पर्वते ऽमरकण्टके ।पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया मनोरमा

kaliṅgadeśapaścārdhe parvate 'marakaṇṭake / puṇyā ca triṣu lokeṣu ramaṇīyā manoramā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर ऋणतीर्थमें जाना चाहिए, वहाँ जानेवाला निश्चित ही ऋणसे मुक्त हो जाता है। इसके बाद महेश्वर-तीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ जाकर तीर्थसेवन करनेसे जन्मका अन्तिम फल (महेश्वरका दर्शन) प्राप्त अहोरात्रोपवासेन त्रिरात्रफलमाप्नुयात्

English

On the ridge of the western mountain, there is a lake named Jalesvara. It is well known in the three worlds and is destructive of all sins.

अध्याय ८९

श्लोक 10

सदेवासुरगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः ।तपस्तप्त्वा तु राजेन्द्र सिद्धिं तु परमां गताः

sadevāsuragandharvā ṛṣayaśca tapodhanāḥ / tapastaptvā tu rājendra siddhiṃ tu paramāṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

तावद् वर्षसहर्त्राणि रुद्रलोके महीयते

English

If one offers Pindas there and performs the Sandhya worship, it is asgood as propitiating the (Pitrs) for ten thousand years. There is no doubt about this.

अध्याय ८९

श्लोक 11

तत्र स्नात्वा नरो राजन् नियमस्थो जितेन्द्रियः ।उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्

tatra snātvā naro rājan niyamastho jitendriyaḥ / upoṣya rajanīmekāṃ kulānāṃ tārayecchatam

हिन्दी अर्थ

अक्षयं मोदते कालं यावच्यन्द्रदिवाकरौ हुंकारिता तु व्यासेन दक्षिणेन ततो गता

English

On the southern bank of Narmada, there is a great river named Kapila. It is stationed not very far. It is covered by Juicy Arjuna trees.®

अध्याय ८९

श्लोक 12

योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा ।विस्तारेण तु राजेन्द्र योजनद्वयमायता

yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ śrūyate sariduttamā / vistāreṇa tu rājendra yojanadvayamāyatā

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यविश्रुतं पुण्यं तत्र संनिहितः शिव: । तत्र स्नात्वा नरो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात्

English

That is meritorious and highly blessed. It is well- known in the three worlds. O Yudhisthira, the holy spots there number to more than a hundred crore.

अध्याय ८९

श्लोक 13

षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च ।पर्वतस्य समन्तात् तु तिष्ठन्त्यमरकण्टके

ṣaṣṭitīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathaiva ca / parvatasya samantāt tu tiṣṭhantyamarakaṇṭake

हिन्दी अर्थ

स्कन्दतीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापप्रणाशनम् आजन्मनः कृतं पापं स्नातस्तीव्रं व्यपोहति तत्र देवाः सगन्धर्वा भवात्मजमनुत्तमम्। उपासते महात्मानं स्कन्दं शक्तिधरं प्रभुम्

English

The trees that fall into the holy river after growing for many years, attain great goal due to the contact of waters of Narmada.

अध्याय ८९

श्लोक 14

ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।सर्वहिंसानिवृत्तस्तु सर्वभूतहिते रतः

brahmacārī śucirbhūtvā jitakrodho jitendriyaḥ / sarvahiṃsānivṛttastu sarvabhūtahite rataḥ

हिन्दी अर्थ

गोसहस्त्रफलं प्राप्य रुद्रलोकं स गच्छति

English

A second holy river is the blessed and auspicious. Visalyakarani. A man taking bath in that holy river becomes, free from pains, sins and grief.®

अध्याय ८९

श्लोक 15

एवं सर्वसमाचारो यस्तु प्राणान् समुत्सृजेत् ।तस्य पुण्यफलं राजन् शृणुष्वावहितो नृप

evaṃ sarvasamācāro yastu prāṇān samutsṛjet / tasya puṇyaphalaṃ rājan śṛṇuṣvāvahito nṛpa

हिन्दी अर्थ

अङ्गिरा यत्र देवेशं ब्रह्मपुत्रो वृषध्वजम्। तपसाराध्य विश्वेशं लब्धवान् योगमुत्तमम् कुशतीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापप्रणाशनम्। स्नानं तत्र प्रकुर्वीत अश्वमेधफलं लभेत्

English

Kapila and Visalya are heard as the two excellent rivers mentioned by Isvara formerly with a desire for the well¬ being of the worlds.

अध्याय ८९

श्लोक 16

शतवर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति पाण्डव ।सप्सरोगणसंकीर्णो दिव्यस्त्रीपरिवारितः

śatavarṣasahasrāṇi svarge modati pāṇḍava / sapsarogaṇasaṃkīrṇo divyastrīparivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

तदुपरान्त सभी व्याधियोंका विनाश करनेवाले भीमेश्वर-तीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ स्नानमात्र करनेसे मनुष्य सभी दुःखोसे मुक्त हो जाता है

English

O lord of men, he who gives up food until death in that Tlrtha, shall have his soul purified of all sins. He goes to the region of Rudra.*

अध्याय ८९

श्लोक 17

दिव्यगन्धानुलिप्तश्च दिव्यपुष्पोपशोभितः ।क्रीडते देवलोके तु दैवतैः सह मोदते

divyagandhānuliptaśca divyapuṣpopaśobhitaḥ / krīḍate devaloke tu daivataiḥ saha modate

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! तदनन्तर उत्तम पिङ्गलेश्वर (तीर्थमें) जाना चाहिए। वहाँ अहोयत्रका उपवास करनेसे त्रिरात्र (उपवास)- का फल प्राप्त होता है। राजेन्द्र उस तीर्थमें जो कपिला (गौ)-का दान करता है, वह उस कपिलाके तथा उसके कुलमें उत्पन्न संतानोंके शरीरोंपर जितने रोम होते हैं, उतने ही हजार वर्षपर्यन्त रुद्रलोकमें प्रतिष्ठित होता है। नराधिप! वहाँ जो प्राणोंका त्याग करता है, वह जबतक सूर्य-चन्द्रमा हैं, तबतक अक्षय आनन्द

English

O king, on taking his bath there a man shall attain the fruit of a horse-sacrifice. Those who reside on the northern bank reside in the region of Rudra.®

अध्याय ८९

श्लोक 18

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः ।गृहं तु लभते ऽसौ वै नानारत्नसमन्वितम्

tataḥ svargāt paribhraṣṭo rājā bhavati dhārmikaḥ / gṛhaṃ tu labhate 'sau vai nānāratnasamanvitam

हिन्दी अर्थ

प्रात करता है। जो मनुष्य नर्मदाके तटका आश्रयकर (वहाँ) रहते हैं, वे मरनेपर पुण्यवान् संतोंके समान स्वर्ग प्राप्त करते हैं॥ २१--२४॥

English

As Sankara told me, O Yudhisthira, the bath and. the charitable gift at Sarasvatl, Gahga, and Narmada are of equal efficacy.®

अध्याय ८९

श्लोक 19

स्तम्भैर्मणिमयैर्दिव्यैर्वज्रवैदूर्यभूषितम् ।आलेख्यवाहनैः शुभ्रैर्दासीदाससमन्वितम्

stambhairmaṇimayairdivyairvajravaidūryabhūṣitam / ālekhyavāhanaiḥ śubhrairdāsīdāsasamanvitam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर व्यासतीर्थ नामक तपोवनमें स्थित दीसेश्वर (तीर्थमें) जाना चाहिए। प्राचीन कालमें वहाँ व्यासजीसे भयभीत होकर महानदी (नर्मदा) वापस हो गयी थी और व्यासके द्वारा हुंकार किये जानेपर (अर्थात् रोष प्रकट करनेपर) वहाँसे दक्षिणकी ओर चली गयी। युधिष्ठिर! उस तीर्थमें जो प्रदक्षिणा करता है, प्रसन्न होकर व्यासजी उसे अभिलषित फल प्रदान करते हैं

English

He who abandons his life -on the mountain Amara- kantaka is honoured in the Rudraloka for hundreds of crores of years and more.''

अध्याय ८९

श्लोक 20

राजराजेश्वरः श्रीमान् सर्वस्त्रीजनवल्लभः ।जीवेद् वर्षशतं साग्रं तत्र भोगसमन्वितः

rājarājeśvaraḥ śrīmān sarvastrījanavallabhaḥ / jīved varṣaśataṃ sāgraṃ tatra bhogasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! तदनन्तर तीनों लोकोंमें विख्यात तथा पवित्र इक्षुनदीके संगमपर जाना चाहिए। वहाँ शिव प्रतिष्ठित हैं। राजन्! वहाँ मनुष्य स्नानकर (शिवका) गाणपत्य- पद प्राप्त करता है। इसके बाद सभी पापोंका विनाश

English

On sprinkling the head with the holy and sacred, water of Narmada along with its foam one is relieved of all. sins.

अध्याय ८९

श्लोक 21

अग्निप्रवेशे ऽथ जले अथवानशने कृते ।अनिवर्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा

agnipraveśe 'tha jale athavānaśane kṛte / anivartikā gatistasya pavanasyāmbare yathā

हिन्दी अर्थ

करनेवाले स्कन्दतीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ स्नान करनेसे जन्मभरका किया हुआ पाप शीघ्र ही दूर हो जाता है। वहाँ शंकरजीके पुत्र, श्रेष्ठ महात्मा, शक्तिसम्पन्न प्रभु स्कन्दकी गन्धवाँसहित देवता उपासना करते हैं। तदनन्तर आङ्गिरस तीर्थमें जाकर स्नान करना चाहिए। वहाँ स्नान करनेवाला व्यक्ति हजार गोदानका फल प्राप्त कर रुद्रलोकमें जाता है

English

Narmada is holy everywhere. It dispels sins of Brahmana-slaughter. By observing fast for a day and a night, one is absolved of the sin of Brahmana slaughter.

अध्याय ८९

श्लोक 22

पश्चिमे पर्वततटे सर्वपापविनाशनः ।ह्रदो जलेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

paścime parvatataṭe sarvapāpavināśanaḥ / hrado jaleśvaro nāma triṣu lokeṣu viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँ ब्रह्माजीके पुत्र (महर्षि) अङ्गिराने तपस्याके द्वारा देवेश वृषध्वज विश्वेशवरकी आराधना कर उत्तम योग प्रात किया था। तदनन्तर समस्त पापोंको नष्ट करनेवाले कुशतीर्थमें जाना चाहिए वहाँ स्नान करनेसे

English

The most excellent holy centre jalesvara is destruc¬ tive of all sins. A man who observes religious regulation and restraints on going there, attains all desires.

अध्याय ८९

श्लोक 23

तत्र पिण्डप्रदानेन संध्योपासनकर्मणा ।दशवर्षाणि पितरस्तर्पिताः स्युर्न संशयः

tatra piṇḍapradānena saṃdhyopāsanakarmaṇā / daśavarṣāṇi pitarastarpitāḥ syurna saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यक्ति अश्वमेधका फल प्राप्त करता है कोटितीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापप्रणाशनम्। तत्र स्नात्वा नरो राज्यं लभते नात्र संशय:

English

On going to Amarakantaka during the lunar or solar eclipse, a man attains ten times the merit of an Asvamedha (horse-sacrifice).

अध्याय ८९

श्लोक 24

दक्षिणे नर्मदाकूले कपिलाख्या महानदी ।सरलार्जुनसंच्छन्ना नातिदूरे व्यवस्थिता

dakṣiṇe narmadākūle kapilākhyā mahānadī / saralārjunasaṃcchannā nātidūre vyavasthitā

हिन्दी अर्थ

स्नातमात्रो नरस्तत्र सोमलोके महीयते

English

This excellent mountain is meritorious.lt is resorted to by Devas and Gandharvas. It is full of various kinds of trees and creepers. It shines with different kinds of flowers.

अध्याय ८९

श्लोक 25

सा तु पुण्या महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता ।तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानां तु युधिष्ठिर

sā tu puṇyā mahābhāgā triṣu lokeṣu viśrutā / tatra koṭiśataṃ sāgraṃ tīrthānāṃ tu yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

तत्र स्नात्वा नरो राजन् सर्वयज्ञफलं लभेत् दरिद्रा व्याधिता ये तु ये च दुष्कृतकारिणः। मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यः सूर्यलोकं प्रयान्ति च

English

O King, Mahesvara (the great God) is present there alongwith the goddess (Uma). Brahma, Visnu, and Rudra (Indra?) (are present there) alongwith the groups of Vidyadharas.

अध्याय ८९

श्लोक 26

तस्मिंस्तीर्थे तु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्ययात् ।नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम्

tasmiṃstīrthe tu ye vṛkṣāḥ patitāḥ kālaparyayāt / narmadātoyasaṃspṛṣṭāste yānti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

स्नातमात्रो नरस्तत्र स्वर्गलोकमवाप्नुयात्

English

The man who circumambulates the mountain Amara¬ kantaka attains the fruit of Paundarika sacrifice.

अध्याय ८९

श्लोक 27

द्वितीया तु महाभागा विशल्यकरणी शुभा ।तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा विशल्यो भवति क्षणात्

dvitīyā tu mahābhāgā viśalyakaraṇī śubhā / tatra tīrthe naraḥ snātvā viśalyo bhavati kṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

काञ्चनं तु द्विजो दद्याद् यथाविभवविस्तरम्। पुष्पकेण विमानेन वायुलोकं स गच्छति स्नानमात्रादप्सरोभिर्मोदते कालमक्षयम्

English

The river Kaveri is well-known as the destructive of sins. One should take bath there and worship the bull-bannered Mahadeva. (One who takes bath) at the confluence of Narmada is honoured in the Rudraloka.

अध्याय ८९

श्लोक 28

कपिला च विशल्या च श्रूयते राजसत्तम ।ईश्वरेण पुरा प्रोक्ता लोकानां हितकाम्यया

kapilā ca viśalyā ca śrūyate rājasattama / īśvareṇa purā proktā lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

चैत्रमासे तु सम्प्राप्ते शुक्लपक्षे त्रयोदशी । कामदेवदिने तस्मिन्नहल्यां यस्तु पूजयेत्

English

"O Lord of Devas, how shall we worship you always, by means of the path of action or by means of the path of knowledge?

अध्याय ८९

श्लोक 29

अनाशकं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप ।सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति

anāśakaṃ tu yaḥ kuryāt tasmiṃstīrthe narādhipa / sarvapāpaviśuddhātmā rudralokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

स्त्रीवल्लभो भवेच्छीमान् कामदेव इवापरः स्नातमात्रो नरस्तत्र सर्वपापैः प्रमुच्यते

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ८९

श्लोक 30

तत्र स्नात्वा नरो राजन्नश्वमेधफलं लभेत् ।ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रलोके वसन्ति ते

tatra snātvā naro rājannaśvamedhaphalaṃ labhet / ye vasantyuttare kūle rudraloke vasanti te

हिन्दी अर्थ

सोमग्रहे तु राजेन्द्र पापक्षयकरं भवेत्। त्रैलोक्यविश्रुतं राजन् सोमतीर्थं महाफलम्

English

O great sages, I shall expound to you the excellent incomprehensible secret formerly narrated by Brahma to Mahadeva.

अध्याय ८९

श्लोक 31

सरस्वत्यां च गङ्गायां नर्मदायां युधिष्ठिर ।समं स्नानं च दानं च यथा मे शङ्करो ऽब्रवीत्

sarasvatyāṃ ca gaṅgāyāṃ narmadāyāṃ yudhiṣṭhira / samaṃ snānaṃ ca dānaṃ ca yathā me śaṅkaro 'bravīt

हिन्दी अर्थ

इसके पश्चात् सभी पापोंको नष्ट करनेवाले कोटितीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ स्नानकर मनुष्य राज्य प्राप्त कर लेता है, इसमें कोई संदेह नहीं तदुपरान्त चन्द्रभागामें स्नान करना चाहिए। वहाँ स्नानमात्रसे ही मनुष्य सोमलोकमें आदर प्राप्त करता है। राजन्! नर्मदाके दक्षिणी किनारेपर उत्तम संगमेश्वर (तीर्थ) है। वहाँ स्नान करके मनुष्य सभी यज्ञोंका

English

O great sages, I shall expound to you the excellent incomprehensible secret formerly narrated by Brahma to Mahadeva.

अध्याय ८९

श्लोक 32

परित्यजति यः प्रणान् पर्वते ऽमरकण्टके ।वर्षकोटिशतं साग्रं रुद्रलोके महीयते

parityajati yaḥ praṇān parvate 'marakaṇṭake / varṣakoṭiśataṃ sāgraṃ rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

फल प्राप्त कर लेता है। नर्मदाके उत्तरी किनारेपर अत्यन्त सुन्दर तीर्थ है। वहाँ आदित्यका रमणीय मन्दिर है। यह स्वयं ईश्वरने बताया है । राजेन्द्र! वहाँ स्नानकर यथाशक्ति दान देनेपर उस तीर्थके प्रभावसे अक्षय फल

English

O great sages, I shall expound to you the excellent incomprehensible secret formerly narrated by Brahma to Mahadeva.

अध्याय ८९

श्लोक 33

नर्मदायां जलं पुण्यं फेनोर्मिसमलङ्कृतम् ।पवित्रं शिरसा वन्द्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

narmadāyāṃ jalaṃ puṇyaṃ phenormisamalaṅkṛtam / pavitraṃ śirasā vandya sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होता है तथा जो लोग दरिद्र, व्याधियुक्त और दुष्कर्म करनेवाले हैँ, वे सभी पापोंसे मुक्त होकर सूर्यलोकको जाते हैं॥ ३४--३८ ॥ तदनन्तर मार्गेश्वर (तीर्थ) जाकर वहाँ स्नान करना चाहिए। वहाँ स्नानमात्र करनेसे मनुष्य स्वर्गलोक प्राप्त करता है। इसके पश्चात् पश्चिमकी ओर स्थित श्रेष्ठ मरुदालयमें (वायुके स्थानमें) जाना चाहिए। राजेन्द्र!

English

O great sages, I shall expound to you the excellent incomprehensible secret formerly narrated by Brahma to Mahadeva.

अध्याय ८९

श्लोक 34

नर्मदा सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी ।अहोरात्रोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया

narmadā sarvataḥ puṇyā brahmahatyāpahāriṇī / ahorātropavāsena mucyate brahmahatyayā

हिन्दी अर्थ

वहाँ स्नान करके प्रयत्नपूर्वक पवित्र होकर अपनी सम्पत्तिके विस्तारके अनुसार द्विजको स्वर्ण प्रदान करना चाहिए। ऐसा करनेवाला मनुष्य पुष्पक-विमानके द्वारा वायुलोक जाता है

English

O great sages, I shall expound to you the excellent incomprehensible secret formerly narrated by Brahma to Mahadeva.

अध्याय ८९

श्लोक 35

जालेश्वरं तीर्थवरं सर्वपापविनाशनम् ।तत्र गत्वा नियमवान् सर्वकामांल्लभेन्नरः

jāleśvaraṃ tīrthavaraṃ sarvapāpavināśanam / tatra gatvā niyamavān sarvakāmāṃllabhennaraḥ

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! तदनन्तर श्रेष्ठ अहल्यातीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ स्नानमात्रसे मनुष्य अक्षय (अनन्त) कालतक अप्सराओंके साथ आनन्द करता है। चैत्र शुक्ल पक्षको त्रयोदशी कामदेवका दिन है। उस दिन इस अहल्यातीर्थमें जो मनुष्य अहल्याकी पूजा करता है, वह जहाँ-कहीं भी उत्पन्न होता है, श्रेष्ठ तथा प्रिय होता है और विशेषरूपसे दूसरे कामदेवके समान हो जानेसे श्री- शोभासम्पन्न तथा स्त्रीवल्लभ होता है। इन्द्रके प्रसिद्ध

English

O great sages, I shall expound to you the excellent incomprehensible secret formerly narrated by Brahma to Mahadeva.

अध्याय ८९

श्लोक 36

चन्द्रसूर्योपरागे तु गत्वा ह्यमरकण्टकम् ।अश्वमेधाद् दशगुणं पुण्यमाप्नोति मानवः

candrasūryoparāge tu gatvā hyamarakaṇṭakam / aśvamedhād daśaguṇaṃ puṇyamāpnoti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थ अयोध्यामें आकर स्नानमात्र करनेवाला मनुष्य हजार गोदानका फल प्राप्त करता है॥ ४२--४५॥

English

O great sages, I shall expound to you the excellent incomprehensible secret formerly narrated by Brahma to Mahadeva.

अध्याय ८९

श्लोक 37

एष पुण्यो गिरिवरो देवगन्धर्वसेवितः ।नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः

eṣa puṇyo girivaro devagandharvasevitaḥ / nānādrumalatākīrṇo nānāpuṣpopaśobhitaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर सोमतीर्थमें जाकर वहाँ स्नान करना चाहिए। वहाँ स्नानमात्र करनेसे मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है। राजन्! तीनों लोकोंमें विख्यात सोमतीर्थं महान् फल देनेवाला है सर्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं स गच्छति

English

O great sages, I shall expound to you the excellent incomprehensible secret formerly narrated by Brahma to Mahadeva.

अध्याय ८९

श्लोक 38

तत्र संनिहितो राजन् देव्या सह महेश्वरः ।ब्रह्मा विष्णुस्तथा चेन्द्रो विद्याधरगणैः सह

tatra saṃnihito rājan devyā saha maheśvaraḥ / brahmā viṣṇustathā cendro vidyādharagaṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

स्नातमात्रो नरस्तत्र सोमलोके महीयते

English

O great sages, I shall expound to you the excellent incomprehensible secret formerly narrated by Brahma to Mahadeva.

अध्याय ८९

श्लोक 39

प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात् पर्वतं ह्यमरकण्टकम् ।पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानः

pradakṣiṇaṃ tu yaḥ kuryāt parvataṃ hyamarakaṇṭakam / pauṇḍarīkasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो गच्छेत राजेन्द्र विष्णुतीर्थमनुत्तमम्। असुरा योधितास्तत्र वासुदेवेन कोटिशः । तत्र तीर्थ समुत्पन्नं विष्णुश्रीको भवेदिह। अहोरात्रोपवासेन ब्रह्महत्यां व्यपोहति

English

O great sages, I shall expound to you the excellent incomprehensible secret formerly narrated by Brahma to Mahadeva.

अध्याय ८९

श्लोक 40

कावेरी नाम विपुला नदी कल्पषनाशिनी ।तत्र स्नात्वा महादेवमर्चयेद् वृषभध्वजम् ।संगमे नर्मदायास्तु रुद्रलोके महीयते

kāverī nāma vipulā nadī kalpaṣanāśinī / tatra snātvā mahādevamarcayed vṛṣabhadhvajam / saṃgame narmadāyāstu rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

कामतीर्थमिति ख्यातं यत्र कामोऽर्चयद् भवम्

English

O great sages, I shall expound to you the excellent incomprehensible secret formerly narrated by Brahma to Mahadeva.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 89
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.