Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
90
अध्याय 90 / 95

Book 2 - Adhyaya 39

100 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ100 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९०

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे अष्टात्रिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापविनाशिनी ।मुनिभिः कथिता पूर्वमीश्वरेण स्वयंभुवा

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge aṣṭātriśo 'dhyāyaḥ mārkaṇḍeya uvāca narmadā saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpavināśinī / munibhiḥ kathitā pūrvamīśvareṇa svayaṃbhuvā

हिन्दी अर्थ

कुसुमायुधरूपेण रुद्रलोके महीयते ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम्। उमाहकमिति ख्यातं तत्र संतर्पयेत् पितृन्

English

The means of salvation of men should be known.

अध्याय ९०

श्लोक 2

मुनिभिः संस्तुता ह्येषा नर्मदा प्रवरा नदी ।रुद्रगात्राद् विनिष्क्रान्ता लोकानां हितकाम्यया

munibhiḥ saṃstutā hyeṣā narmadā pravarā nadī / rudragātrād viniṣkrāntā lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र विष्णुलोके महीयते

English

The great Purusa is not seen by Yoga alone. But Jnana (knowledge) by itself is the bestower of salvation.

अध्याय ९०

श्लोक 3

सर्वपापहरा नित्यं सर्वदेवनमस्कृता ।संस्तुता देवगन्धर्वैरप्यरोभिस्तथैव च

sarvapāpaharā nityaṃ sarvadevanamaskṛtā / saṃstutā devagandharvairapyarobhistathaiva ca

हिन्दी अर्थ

यत्र नारायणो देवो मुनीनां भावितात्मनाम् । स्वात्मानं दर्शयामास लिङ्गं तत् परमं पदम् राजेन्द्र! ! वहाँ चन्द्रग्रहण (-का स्नान) पापोंका क्षय करनेवाला होता हैं। उस तीर्थमें जो एकाग्र-मनसे चान्द्रायणव्रत करता है, वह सभी पापोंसे मुक्त हो बिशुद्ध आत्मावाला होकर सोमलोकको जाता है।

English

Eschewing the pure Saihkhya and depending solely on Yoga, ye all made your attempts for salvation.

अध्याय ९०

श्लोक 4

उत्तरे चैव तत्कूले तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।नाम्ना भद्रेश्वरं पुण्यं सर्वपापहरं शुभम् ।तत्र स्नात्वा नरो राजन् दैवतैः सह मोहते

uttare caiva tatkūle tīrthaṃ trailokyaviśrutam / nāmnā bhadreśvaraṃ puṇyaṃ sarvapāpaharaṃ śubham / tatra snātvā naro rājan daivataiḥ saha mohate

हिन्दी अर्थ

नराधिप! जो सोमतीर्थमें अग्निप्रवेश, जलप्रवेश अथवा अनशन करता है, वह मनुष्य पुनः उत्पन्न नहीं होता। तदनन्तर स्तम्भतीर्थमें जाकर वहाँ स्नान करना चाहिए । वहाँ स्नानमात्र करनेसे मनुष्य सोमलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त

English

For this reason, O Brahmanas, I came here to this land to point out the delusion arising in those men who depend on Karman alone.

अध्याय ९०

श्लोक 5

ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थमाम्रातकेश्वरम् ।तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत्

tato gaccheta rājendra tīrthamāmrātakeśvaram / tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

करता है अर्थात् पूजित होता है राजेन्द्र तदनन्तर परम उत्तम विष्णुतीर्थमें जाना चाहिए, वहाँ योधनीपुर नामक विष्णुका श्रेष्ठ स्थान है। वहाँ वासुदेवने करोड़ों असुरोंसे युद्ध किया था। अत: वह स्थान (वासुदेवकी पवित्र संनिधिके कारण) तीर्थ

English

Hence, the perfect knowledge that is devoid of impurity and that is the means of salvation should be seen, heard and realised assiduously by you all.

अध्याय ९०

श्लोक 6

ततो ऽङ्गारेश्वरं गच्छेन्नियतो नियताशनः ।सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते

tato 'ṅgāreśvaraṃ gacchenniyato niyatāśanaḥ / sarvapāpaviśuddhātmā rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

(पुण्यमय) हो गया है। जो मनुष्य उस तीर्थका सेवन करता है, वह विष्णुके समान श्रीसम्पन्न हो जाता है। वहाँ एक अहोरात्र उपवास करनेसे ब्रह्महत्या दूर हो जाती है। नर्मदाके दक्षिणी किनारेपर कामतीर्थ नामसे

English

The Atman is one and only one, omnipresent. It is of the nature of pure consciousness and bliss, free from impurity and eternal. This is indeed the Philosophy of the Saihkhyas.

अध्याय ९०

श्लोक 7

ततो गच्छेत राजेन्द्र केदारं नाम पुण्यदम् ।तत्र स्नात्वोदकं कृत्वा सर्वान् कामानवाप्नुयात्

tato gaccheta rājendra kedāraṃ nāma puṇyadam / tatra snātvodakaṃ kṛtvā sarvān kāmānavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

प्रसिद्ध एक अत्यन्त सुन्दर तीर्थ है। वहाँपर कामदेवने शंकरको आराधना को थी। उस तीर्थमें स्नानकर उपवासपरायण रहनेवाला मनुष्य कामदेवके समान रूपवाला होकर रुद्रलोकमें प्रतिष्ठा प्रात करता है॥५१--५४॥ राजेन्द्र! तदनन्तर उत्तम ब्रह्मतीर्थमें जाना चाहिए। वह तीर्थ 'उमाहक' इस नामसे प्रसिद्ध है। वहाँ पितरोंका तर्पण करना चाहिए। पूर्णिमा तथा अमावास्याको विधिपूर्वक श्राद्ध करना चाहिए। वहाँ जलके भीतर

English

This alone is the greatest knowledge. This is being sung about as Liberation. This is described as the pure Kaivalya and Brahmabhdva (the state of Brahman).

अध्याय ९०

श्लोक 8

पिप्पलेशं ततो गच्छेत् सर्वपापविनाशनम् ।तत्र स्नात्वा महाराज रुद्रलोके महीयते

pippaleśaṃ tato gacchet sarvapāpavināśanam / tatra snātvā mahārāja rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

हाथीके आकारकी शिला स्थित है। उस शिलापर विशेष रूपसे वैशाख पूर्णिमाको स्नानके अनन्तर दम्भ तथा मात्सर्यसे रहित होकर एकाग्रमनसे पिण्डदान करना चाहिए। इससे पिण्डदाताके पितर जबतक पृथ्वी रहती

English

Resorting to this greatest stand-point, the great- souled ascetics strictly adhering to it and holding on to it, see me the Visva (the universe), the Isvara.

अध्याय ९०

श्लोक 9

ततो गच्छेत राजेन्द्र विमलेश्वरमुत्तमम् ।तत्र प्राणान् परित्यज्य रुद्रलोकमवाप्नुयात्

tato gaccheta rājendra vimaleśvaramuttamam / tatra prāṇān parityajya rudralokamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

है, तबतक तृप्त रहते हैं॥ ५५--५७॥ इसके बाद सिद्धेश्वर (तीर्थमें) जाकर वहाँ स्नान करना चाहिए। वहाँ स्नानमात्र करनेसे मनुष्य गाणपत्य- पद प्राप्त करता है। राजेन्द्र! तदनन्तर जहाँ जनार्दन लिङ्गरूपमें प्रतिष्ठित हैं, वहाँ जाना चाहिए। राजेन्द्र !

English

This is that greatest knowledge, the absolute Sat (Reality) that is unsullied. I alone am the lord to be realised. This Siva is my form.

अध्याय ९०

श्लोक 10

ततः पुष्करिणीं गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् ।स्नातमात्रो नरस्तत्र इन्द्रस्यार्धासनं लभेत्

tataḥ puṣkariṇīṃ gacchet snānaṃ tatra samācaret / snātamātro narastatra indrasyārdhāsanaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

वहाँ स्नान करनेसे विष्णुलोकमें आदर प्राप्त होता है। यही एकमात्र वह स्थान है, जहाँ नारायणदेवने भक्तिपूर्ण मुनियोंको लिङ्गरूपमें अपना दर्शन कराया था। यह लिङ्ग विष्णुरूप होनेसे परमपद है ॥ ५८--६० ॥

English

O leading Brahmanas, many means to Siddhi (realisation) have been mentioned; of them all, my perfect knowledge is the most superior.

अध्याय ९०

श्लोक 11

ततो गच्छेत राजेन्द्र शूलभेदमिति श्रुतम् ।तत्र स्नात्वार्चयेद् देवं गोसहस्रफलं लभेत्

tato gaccheta rājendra śūlabhedamiti śrutam / tatra snātvārcayed devaṃ gosahasraphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

अङ्कोलं तु ततो गच्छेत् सर्वपापविनाशनम्। त्रैयम्बकेन तोयेन यश्चरुं श्रपयेत् तत: । अङ्कोलमूले दद्याच्च पिण्डांश्चैव यथाविधि। तारिताः पितरस्तेन तृप्यन्त्याचन्द्रतारकम्

English

Indeed the holy Pasupata vow has been formerly designed by me for the achievement of liberation. It is the gteatest of all secrets. It is the subtlest essence of the Vedas.

अध्याय ९०

श्लोक 12

ततो गच्छेत राजेन्द्र बलितीर्थमनुत्तम् ।तत्र स्नात्वा नरो राजन् सिहासनपतिर्भवेत्

tato gaccheta rājendra balitīrthamanuttam / tatra snātvā naro rājan sihāsanapatirbhavet

हिन्दी अर्थ

ततो गच्छेत राजेन्द्र तापसेश्वरमुत्तमम्। तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र प्राप्नुयात् तपसः फलम्

English

One who performs Pasupata vow, shall be quiescent; he must have perfect self-control; he should dust his body with sacred ashes; he should observe celibacy and remain naked.

अध्याय ९०

श्लोक 13

शक्रतीर्थं ततो गच्छेत् कूले चैव तु दक्षिणे ।उपोष्य रजनीमेकां स्नानं कृत्वा यथाविधि

śakratīrthaṃ tato gacchet kūle caiva tu dakṣiṇe / upoṣya rajanīmekāṃ snānaṃ kṛtvā yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

शुक्लतीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापविनाशनम्। योजनं तत् स्मृतं क्षेत्रं देवगन्धर्वसेवितम्। शुक्लतीर्थमिति ख्यातं सर्वपापविनाशनम्

English

Or he should wear a loin-cloth or a single garment; he should be silent and engaged in the study of Vedas. The scholar shall meditate on Siva as Pasupati.

अध्याय ९०

श्लोक 14

आराधयेन्महायोगं देवं नारायणं हरिम् ।गोसहस्रफलं प्राप्य विष्णुलोकं स गच्छति

ārādhayenmahāyogaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim / gosahasraphalaṃ prāpya viṣṇulokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

पादपाग्रेण दृष्टेन ब्रह्माहत्यां व्यपोहति। देव्या सह सदा भर्गस्तत्र तिष्ठाति शंकरः

English

Sruti states that this Pasupata Yoga should be resort¬ ed to by the seekers of liberation; that those who maintain Pasupata rite should be free from desire.

अध्याय ९०

श्लोक 15

ऋषितीर्थं ततो गत्वा सर्वपापहरं नृणाम् ।स्नातमात्रो नरस्तत्र शिवलोके महीयते

ṛṣitīrthaṃ tato gatvā sarvapāpaharaṃ nṛṇām / snātamātro narastatra śivaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

देवदानवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास्तथा। गणाश्चाप्सरसां नागास्तत्र तिष्ठन्ति पुंगव रजकेन यथा वस्त्रं शुक्लं भवति वारिणा। आजन्मनि कृतं पापं शुक्लतीर्थं व्यपोहति। स्नानं दानं तपः श्राद्धमनन्तं तत्र दृश्यते

English

Freed from passion, fear and anger, filled with me, taking refuge in me, purified by penance in the fire of spiritual knowledge, many have entered my Being.

अध्याय ९०

श्लोक 16

नारदस्य तु तत्रैव तीर्थं परमशोभनम् ।स्नातमात्रो नरस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत्

nāradasya tu tatraiva tīrthaṃ paramaśobhanam / snātamātro narastatra gosahasraphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि मानवः। अहोरात्रोपवासेन शुक्लतीर्थ व्यपोहति

English

There are other scriptures opposed to the Vedic view. They have been propounded by me alone and they are very fascinating in this world.

अध्याय ९०

श्लोक 17

यत्र तप्तं तपः पूर्वं नारदेन सुरर्षिणा ।प्रतीस्तस्य ददौ योगं देवदेवो महेश्वरः

yatra taptaṃ tapaḥ pūrvaṃ nāradena surarṣiṇā / pratīstasya dadau yogaṃ devadevo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

कार्तिकस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दशी । घृतेन स्नापयेद् देवमुपोष्य परमेश्वरम्। एकबिंशत्कुलोपेतो न च्यवेहैश्वरात् पदात् तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञदानेन वा पुनः। न तां गतिमवाप्नोति शुक्लतीर्थे तु यां लभेत्

English

Those cults are—Varna, Pasupata, the Soma cult, the Lakura (Lakula) and the Bhairava and such other cults which are opposed to Veda should not be resorted to.

अध्याय ९०

श्लोक 18

ब्रह्मणा निर्मितं लिङ्गं ब्रह्मेश्वरमिति श्रुतम् ।यत्र स्नात्वा नरो राजन् ब्रह्मलोके महीयते

brahmaṇā nirmitaṃ liṅgaṃ brahmeśvaramiti śrutam / yatra snātvā naro rājan brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

क्र कूर्मपुराण ह

English

O Brahmanas, I am the embodiment of Vedas. My form cannot be understood by those who know the meanings of other scriptures. Except the eternal lord* no one knows it.

अध्याय ९०

श्लोक 19

ऋणतीर्थं ततो गच्छेत् स ऋणान्मुच्यते ध्रुवम् ।महेश्वरं ततो गच्छेत् पर्याप्तं जन्मनः फलम्

ṛṇatīrthaṃ tato gacchet sa ṛṇānmucyate dhruvam / maheśvaraṃ tato gacchet paryāptaṃ janmanaḥ phalam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर सभी पापोंको नष्ट करनेवाले अंकोल तीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ किया गया स्नान, दान, ब्राह्मण-भोजन तथा पिण्डदान परलोकमें अनन्त फल प्रदान करनेवाला होता है। जो त्रैयम्बक (त्र्यम्बक) के मूलमें यथाविधि पिण्डदान करता है, उसके द्वारा तारे गये पितर जबतक चन्द्रमा तथा तारे रहते हैं, तबतक तृप्त रहते हें । राजेन्द्र! तदनन्तर उत्तम तापसे श्वर (तीर्थमें) जाना चाहिए। राजेन्द्र! वहाँ स्नानमात्र करनेसे

English

Ye all establish this path; worship Mahesvara. There is no doubt in this that ere long the perfect knowledge will dawn.

अध्याय ९०

श्लोक 20

भीमेश्वरं ततो गच्छेत् सर्वव्याधिविनाशनम् ।स्नातमात्रो नरस्तत्र सर्वदुःखैः प्रमुच्यते

bhīmeśvaraṃ tato gacchet sarvavyādhivināśanam / snātamātro narastatra sarvaduḥkhaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

व्यक्ति तपस्याका फल प्राप्त करता है

English

O excellent ones, may ye have extensive and deep devotion unto me; O excellent sages, I shall grant you my presence, the moment I am meditated upon.

अध्याय ९०

श्लोक 21

ततो गच्छेत राजेन्द्र पिङ्गलेश्वरमुत्तमम् ।अहोरात्रोपवासेन त्रिरात्रफलमाप्नुयात्

tato gaccheta rājendra piṅgaleśvaramuttamam / ahorātropavāsena trirātraphalamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

इसके पश्चात् सभी पापोंका नाश करनेवाले शुक्लतीर्थमें जाना चाहिए। युधिष्ठिर! नर्मदामें उसके समान कोई तीर्थ नहीं है। उस शुक्लतीर्थके दर्शन करने, स्पर्श करने तथा वहाँ स्नान, दान, तप, जप, होम और उपवास करनेसे महान् फल प्राप्त होता है। देवताओं तथा गन्धर्वोसे सेवित वह एक योजनका क्षेत्र शुक्लतीर्थं इस नामसे विख्यात है। वह समस्त पापोंको नष्ट करनेवाला है। (इस तीर्थमें स्थित) वृक्षके अग्रभागको भी देखनेसे

English

Having said this, the lord vanished there itself along with Uma. The sages remained in Daruvana and continued the worship of Sankara.

अध्याय ९०

श्लोक 22

तस्मिंमस्तीर्थे तु राजेन्द्र कपिलां यः प्रयच्छति ।यावन्ति तस्या रोमाणि तत्प्रसूतिकुलेषु च ।तावद् वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते

tasmiṃmastīrthe tu rājendra kapilāṃ yaḥ prayacchati / yāvanti tasyā romāṇi tatprasūtikuleṣu ca / tāvad varṣasahasrāṇi rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महत्या दूर हो जाती है, वहाँ देवी (पार्वती)-के साथ भर्ग (तेजोमय) शंकर सहैव निवास करते हैं। सुव्रत! वैशाख मासके कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको वहाँ कैलाससे आकर हर (शंकर) स्थित होते हैं। श्रेष्ठ!

English

She resembled a crore suns. She was engulfed in a cluster of flames. With her pure brilliance, she filled the whole firmament.

अध्याय ९०

श्लोक 23

यस्तु प्राणपरित्यागं कुर्यात् तत्र नराधिप ।अक्षयं मोदते कालं यावच्चन्द्रदिवाकरौ

yastu prāṇaparityāgaṃ kuryāt tatra narādhipa / akṣayaṃ modate kālaṃ yāvaccandradivākarau

हिन्दी अर्थ

वहाँ देवता, दानव, गन्धर्व, सिद्ध, विद्याधर, अप्सराओंके समूह तथा नाग रहते हैं ॥ ६४--६९॥ जिस प्रकार रजक (धोबी)-के द्वारा जलसे (धोनेसे) सस्त्र स्वच्छ (मलरहित) हो जाता है, उसी प्रकार शुक्लतीर्थमें स्नानसे जन्मभरका किया हुआ पाप दूर हो जाता है, वहाँ किया गया स्नान, दान, तप तथा

English

They sought and saw the incomprehensible daughter of the mountain, encircled in the halo of a thousand flames. They bowed to this lady, the wife of the lord of all. They knew her as the seed of the Supreme.

अध्याय ९०

श्लोक 24

नर्मदातटमाश्रित्य तिष्ठन्ते ये तु मानवाः ।ते मृताः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा

narmadātaṭamāśritya tiṣṭhante ye tu mānavāḥ / te mṛtāḥ svargamāyānti santaḥ sukṛtino yathā

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध अनन्त 'फलदायक हो जाता है। शुक्लतीर्थ-सा परम तीर्थ न कोई हुआ न होगा। मनुष्य पूरी अवस्थाभरमें किये गये पापोंको शुक्लतीर्थमें एक अहोरात्रके उपवाससे दूर कर देता है। कार्तिक मासमें

English

"This is the spouse of our Supreme Lord. She is our abode (goal) and soul. Her (other) name is Firmament; see¬ ing in her their own selves and the entire universe, the sages were overjoyed.

अध्याय ९०

श्लोक 25

ततो दीप्तेश्वरं गच्छेद् व्यासतीर्थं तपोवनम् ।निवर्तिता पुरा तत्र व्यासभीता महानदी ।हुङ्कारिता तु व्यासेन दक्षिणेन ततो गता

tato dīpteśvaraṃ gacched vyāsatīrthaṃ tapovanam / nivartitā purā tatra vyāsabhītā mahānadī / huṅkāritā tu vyāsena dakṣiṇena tato gatā

हिन्दी अर्थ

कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको उपवासकर परमेश्वर देवको घृतसे स्नान कराना चाहिए। इससे मनुष्य अपनी इक्कीस पीढ़ियोंके साथ ईश्वरके लोकमें निवास करता है। कभी भी वहाँसे च्युत नहीं होता। शुक्लतीर्थमें जो गति प्राप्त होती है, वह तपस्या, ब्रह्मचर्य, यज्ञ अथवा दानसे प्राप्त नहीं होती ॥ ७०--७३॥

English

They were seen by the wife of the great lords. In the meanwhile, they saw the lord, the cause of everything, Sambhu, the wise sage Rudra, the lord, the ancient Purusa.

अध्याय ९०

श्लोक 26

प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे युधिष्ठिर ।प्रीतस्तस्य भवेद् व्यासो वाञ्छितं लभते फलम्

pradakṣiṇaṃ tu yaḥ kuryāt tasmiṃstīrthe yudhiṣṭhira / prītastasya bhaved vyāso vāñchitaṃ labhate phalam

हिन्दी अर्थ

दानं दद्याद् यथाशक्ति प्रीयेतां हरिशंकरौ। एतत् तीर्थप्रभावेण सर्व भवति चाक्षयम्

English

On observing the goddess and the lord Isa they bowed down and attained the greatest bliss. Thanks to the favour of the lord, the perfect knowledge, the cause of the destruction of subsequent births, dawned in them.

अध्याय ९०

श्लोक 27

ततो गच्छेत राजेन्द्र इक्षुनद्यास्तु संगमम् ।त्रैलोक्यविश्रुतं पुण्यं तत्र सन्निहितः शिवः ।तत्र स्तनात्वा नरो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात्

tato gaccheta rājendra ikṣunadyāstu saṃgamam / trailokyaviśrutaṃ puṇyaṃ tatra sannihitaḥ śivaḥ / tatra stanātvā naro rājan gāṇapatyamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

तावद् वर्षसहस्त्राणि रुद्रलोके महीयते कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां माघमासे युधिष्ठिर । स्नानं कृत्वा नक्तभोजी न पश्येद् योनिसड्करम्

English

This potency of Lord Siva is the only source of the

अध्याय ९०

श्लोक 28

स्कन्दतीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापप्रणाशनम् ।आजन्मनः कृतं पापं स्नातस्तीव्रं व्यपोहति

skandatīrthaṃ tato gacchet sarvapāpapraṇāśanam / ājanmanaḥ kṛtaṃ pāpaṃ snātastīvraṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणं भोजयेदेकं कोटिर्भवति भोजिताः

English

The great Paramesthin, Mahesvara who is beyond everything, the sole Siva, Rudra, the lord of Devas created the universe in her after mounting over the Maya that is existing in the great Sakti. (?)

अध्याय ९०

श्लोक 29

तत्र देवाः सगन्धर्वा भवात्मजमनुत्तमम् ।उपासते महात्मानं स्कन्दं शक्तिधिरं प्रभुम्

tatra devāḥ sagandharvā bhavātmajamanuttamam / upāsate mahātmānaṃ skandaṃ śaktidhiraṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

मृत्तिकां शिरसि स्थाप्य अवगाह च तजलम्। नर्मदोदकसम्मिश्रं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थ कार्णाटिकेश्वरम्। गङ्कावतरते तत्र दिने पुण्ये न संशयः

English

The Lord is one. He is hidden in all living beings. Rudra, the wielder of Maya, is entire and undivided. He and the goddess are not different or separate. On realising this, people attain immortality.

अध्याय ९०

श्लोक 30

ततो गच्छेदाङ्गिरसं स्नानं तत्र समाचरेत् ।गोसहस्रफलं प्राप्य रुद्रलोकं स गच्छति

tato gacchedāṅgirasaṃ snānaṃ tatra samācaret / gosahasraphalaṃ prāpya rudralokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

English

Lord Mahesa then vanished. The over-lord of the Devas vanished alongwith the goddess. The dwellers of the forest propitiated again Rudra, the primordial lord.

अध्याय ९०

श्लोक 31

अङ्गिरा यत्र देवेशं ब्रह्मपुत्रो वृषध्वजम् ।तपसाराध्य विश्वेशं लब्धवान् योगमुत्तमम्

aṅgirā yatra deveśaṃ brahmaputro vṛṣadhvajam / tapasārādhya viśveśaṃ labdhavān yogamuttamam

हिन्दी अर्थ

प्रीयते तस्य नन्दीशः सोमलोके महीयते रूपवान् जायते लोके धनभोगसमन्वितः

English

Thus the story of all the former exploits of the lord

अध्याय ९०

श्लोक 32

कुशतीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापप्रणाशनम् ।स्नानं तत्र प्रकुर्वोत अश्वमेधफलं लभेत्

kuśatīrthaṃ tato gacchet sarvapāpapraṇāśanam / snānaṃ tatra prakurvota aśvamedhaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

ऋषियों तथा सिद्धोंसे सेवित शुक्लतीर्थ महान् तीर्थ है। राजन्! वहाँ स्नान करके मनुष्य पुनर्जन्म नहीं प्रात करता। वहाँ अयन, चतुर्दशी, संक्रान्ति तथा विषुव (योग)- में स्नानोपरान्त उपवास करते हुए विजितात्मा पुरुषको

English

He who reads or listens to this everyday, is liberated from all sins. He who recounts this to quiescent Brahmanas, attains the greatest goal.

अध्याय ९०

श्लोक 33

कोटितीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापप्रणाशनम् ।तत्र स्त्रात्वा नरो राज्यं लभते नात्र संशयः

koṭitīrthaṃ tato gacchet sarvapāpapraṇāśanam / tatra strātvā naro rājyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

समाहित होकर यथाशक्ति दान देना चाहिए। इससे विष्णु तथा शिव प्रसन्न होते हैं। इस तीर्थके प्रभावसे सब कुछ अक्षय होता है। अनाथ, दुर्गतिको प्राप्त अथवा सनाथ ब्राह्मणका भी इस तीर्थमें विवाह करानेसे जो पुण्य-फल प्रात होता है, उसे सुनो-उसके (विवाह सम्पन्न करानेवालेके) शरीरमें तथा उसके कुलकी संतानोंके शरीरमें जितने रोम होते हैं, उतने हजार वर्षोतक वह रुद्रलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है॥ ७४--७८॥

English

Mt. P. 185. 53.

अध्याय ९०

श्लोक 34

चन्द्रभागां ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् ।स्नातमात्रो नरस्तत्र सोमलोके महीयते

candrabhāgāṃ tato gacchet snānaṃ tatra samācaret / snātamātro narastatra somaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! तदनन्तर परम उत्तम यमतीर्थमें जाना चाहिए। युधिष्ठिर! माघमासके कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको इस यमतीर्थमें स्नान करके रात्रिमें भोजन करनेवालेको गर्भके संकटका सामना नहीं करना पड़ता। राजेन्द्र!

English

Mt. - 54b-55a.

अध्याय ९०

श्लोक 35

नर्मदादक्षिणे कूले संगमेश्वरमुत्तमम् ।तत्र स्नात्वा नरो राजन् सर्वयज्ञफलं लभेत्

narmadādakṣiṇe kūle saṃgameśvaramuttamam / tatra snātvā naro rājan sarvayajñaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

तदुपरान्त श्रेष्ठ एरण्डी-तीर्थमें जाना चाहिए। व्यक्ति वहाँ संगममें स्नानकर उपवासपरायण रहते हुए एक ब्राह्मणको भोजन कराये, इससे करोड़ों (ब्राह्मणों)-को भोजन करानेका फल मिलता है एरण्डी-संगममें स्नान करके भक्तिभावसे परिपूर्ण होकर मस्तकमें वहाँकी मिट्टी लगानेसे तथा नर्मदाके जलसे मिश्रित उस (एरण्डी- संगम)-के जलमें स्नान करनेसे मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है

English

Mt. 55b-56a.

अध्याय ९०

श्लोक 36

नर्मदायोत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।आदित्यायतनं रम्यमीश्वरेण तु भाषितम्

narmadāyottare kūle tīrthaṃ paramaśobhanam / ādityāyatanaṃ ramyamīśvareṇa tu bhāṣitam

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! इसके पश्चात् कार्णाटिकेश्वर-तीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ पुण्य (पर्व)-दिनमें निश्चित रूपसे गङ्गा अवतरित होती हैं। वहाँ स्नानकर, (जल) पीकर और विधिपूर्वक दान देनेसे व्यक्ति सभी पापोंसे मुक्त होकर

English

Mt. P.185. 62.

अध्याय ९०

श्लोक 37

तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र दत्त्वा दानं तु शक्तितः ।तस्य तीर्थप्रभावेण लभते चाक्षयं फलम्

tatra snātvā tu rājendra dattvā dānaṃ tu śaktitaḥ / tasya tīrthaprabhāveṇa labhate cākṣayaṃ phalam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है। तदनन्तर नन्दितीर्थमें जाकर स्नान करना चाहिए। ऐसा करनेसे उसपर नन्दीश्वर प्रसन्न होते हैं और वह सोमलोकमें आदर प्रात करता है राजेन्द्र! तदुपरान्त शुभ अनरक नामक तीर्थ॑में जाना चाहिए। राजन्! वहाँ स्नान करके मनुष्य नरकका दर्शन नहीं करता। राजेन्द्र! उस तीर्थमें अपनी अस्थियोके विसर्जनकी प्रेरणा अपने परिजर्नोको देनी चाहिए। (वहाँ

English

Mt. 63b-64a.

अध्याय ९०

श्लोक 38

दरिद्रा व्याधिता ये तु ये च दुष्कृतकारिणः ।मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यः सूर्यलोकं प्रयान्ति च

daridrā vyādhitā ye tu ye ca duṣkṛtakāriṇaḥ / mucyante sarvapāpebhyaḥ sūryalokaṃ prayānti ca

हिन्दी अर्थ

जिसकी अस्थि विसर्जित होती है) वह जन्मान्तरमें दिव्य रूप एवं विविध ऐश्वर्यसे सम्पन्न होता है

English

Mt. 64b-65a.

अध्याय ९०

श्लोक 39

मार्गेश्वरं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् ।स्नातमात्रो नरस्तत्र स्वर्गलोकमवाप्नुयात्

mārgeśvaraṃ tato gacchet snānaṃ tatra samācaret / snātamātro narastatra svargalokamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठमासे तु सम्प्राप्ते चतुर्दश्यां विशेषतः । तत्रोपोष्य नरो भक्त्या दद्याद् दीपं घृतेन तु सर्वाभरणसंयुक्तः सर्वदेवनमस्कृतः । शिवतुल्यबलो भूत्वा शिववत् क्रोडते चिरम्

English

Mt. -65b-66a.

अध्याय ९०

श्लोक 40

ततः पश्चिमतो गच्छेन्मरुदालयमुत्तमम् ।तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र शुचिर्भूत्वा प्रयत्नतः

tataḥ paścimato gacchenmarudālayamuttamam / tatra snātvā tu rājendra śucirbhūtvā prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

स्नापयित्वा शिवं दद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु भोजनम्

English

The holy water of Sarasvati sanctifies one in three days; the water of Yamuna sanctifies one in seven days; the water of Ganga sanctifies immediately; but the water of Narmada sanctifies one at its very sight.®

अध्याय ९०

श्लोक 41

काञ्चनं तु द्विजो दद्याद् यथाविभवविस्तरम् ।पुष्पकेण विमानेन वायुलोकं स गच्छति

kāñcanaṃ tu dvijo dadyād yathāvibhavavistaram / puṣpakeṇa vimānena vāyulokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

सर्वभोगसमायुक्तो विमाने: सार्वकामिकैः । गत्वा शक्रस्य भवनं शक्रेण सह मोदते स्नातमात्रो नरस्तत्र रुद्रलोके महीयते। पितृणां तर्पणं कृत्वा मुच्यतेऽसावृणत्रयात्

English

In the western half of Kalinga, on the mountain Amarakantaka (it has its source). It is very holy. It is the most beautiful and charming in the three worlds.*

अध्याय ९०

श्लोक 42

ततो गच्छेत राजेन्द्र अहल्यातीर्थमुत्तमम् ।स्नानमात्रादप्सरोभिर्मोदते कालमक्षयम्

tato gaccheta rājendra ahalyātīrthamuttamam / snānamātrādapsarobhirmodate kālamakṣayam

हिन्दी अर्थ

गङ्केश्वरसमीपे तु गङ्गावदनमुत्तमम्। अकामो वा सकामो वा तत्र स्नात्वा तु मानव: । आजन्मजनितैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः

English

O leading king, Devas, Asuras, Gandharvas, saints and the ascetics have attained the highest Siddki by performing penance on her banks.

अध्याय ९०

श्लोक 43

चैत्रमासे तु संप्राप्ते शुक्लपक्षे त्रयोदशी ।कामदेवदिने तस्मिन्नहल्यां यस्तु पूजयेत्

caitramāse tu saṃprāpte śuklapakṣe trayodaśī / kāmadevadine tasminnahalyāṃ yastu pūjayet

हिन्दी अर्थ

दशाश्वमेधिकं तीर्थ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् उपोष्य रजनीमेकां मासि भाद्रपदे शुभे।

English

O king, a person who takes his bath there, maintains all religious observances and has conquered the sense-organs shall redeem a hundred members of his family after observing fast for a night.

अध्याय ९०

श्लोक 44

यत्र तत्र नरोत्पन्नो वरस्तत्र प्रियो भवेत् ।स्त्रीवल्लभो भवेच्छ्रीमान् कामदेव इवापरः

yatra tatra narotpanno varastatra priyo bhavet / strīvallabho bhavecchrīmān kāmadeva ivāparaḥ

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र तदनन्तर उत्तम कपिलातीर्थमें जाना चाहिए। राजन्! वहाँ स्नानकर व्यक्ति हजार गोदानका फल प्राप्त करता है। ज्येष्ठ मासके आनेपर विशेषरूपसे चतुर्दशी तिथिको वहाँ उपवास कर मनुष्यको भक्तिपूर्वक घृतका

English

O leading king, it is heard that the excellent river is more than hundred Yojanas in length and its width is two Yojanas (1 Yojana=12 kms).®

अध्याय ९०

श्लोक 45

अयोध्यां तु समासाद्य तीर्थं शक्रस्य विश्रुतम् ।स्नातमात्रो नरस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत्

ayodhyāṃ tu samāsādya tīrthaṃ śakrasya viśrutam / snātamātro narastatra gosahasraphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

दीप-दान करना चाहिए। घृतसे ही रुद्रका अभिषेक करना चाहिए, घृतयुक्त श्रीफलका हवन करना चाहिए और घंटा तथा आभरणोंसे सम्पन्न कपिला गौका दान करना चाहिए। इससे मनुष्य सभी अलंकारोंसे युक्त, सभी देवताओंके लिये वन्दनीय और शिवके समान तुल्य बलवाला होकर चिरकालतक शिवके समान क्रीडा करता है॥८७--९०॥

English

Sixty thousand holy centres and sixty crores of them are situated in Amarakantaka all round the mountain.®

अध्याय ९०

श्लोक 46

सोमतीर्थं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् ।स्नातमात्रो नरस्तत्र सर्वपापैः प्रमुच्यते

somatīrthaṃ tato gacchet snānaṃ tatra samācaret / snātamātro narastatra sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

विशेषरूपसे मंगलके दिन चतुर्थी पड्नेपर (इस कपिलातीर्थमे) शिवका अभिषेककर ब्राह्मणोंको भोजन कराना चाहिए। ऐसा करनेवाला मनुष्य सभी भोगोंसे समन्वित होकर अपनी इच्छाके अनुसार सर्वत्र अप्रतिहतगति

English

In the Krta Age, God Siva the delighted Supreme Lord arrived at the forest of Devadaru trees on the auspicious peak of the Himalayas.

अध्याय ९०

श्लोक 47

सोमग्रहे तु राजेन्द्र पापक्षयकरं भवेत् ।त्रैलोक्यविश्रुतं राजन् सोमतीर्थं महाफलम्

somagrahe tu rājendra pāpakṣayakaraṃ bhavet / trailokyaviśrutaṃ rājan somatīrthaṃ mahāphalam

हिन्दी अर्थ

एवं सभी प्रकारकी सुविधाओंसे परिपूर्ण विमानोंके द्वारा इन्द्रके भवनमें जाकर इन्द्रके साथ आनन्दित होता है। स्वर्गसे च्युत होनेपर इस लोकमें भी धनवान् और प्रयलपूर्वक अभिषेक करनेसे व्यक्ति रूपवान् तथा सौभाग्यशाली होता है॥ ९१--९३॥

English

He was naked and bore hideous marks. He had smeared ashes {Bhasma) all over his body. He held firebrands in. his hands. His eyes v.'ere red and tawny-coloured.

अध्याय ९०

श्लोक 48

यस्तु चान्द्रायणं कुर्यात् तत्र तीर्थे समाहितः ।सर्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं स गच्छति

yastu cāndrāyaṇaṃ kuryāt tatra tīrthe samāhitaḥ / sarvapāpaviśuddhātmā somalokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! तदनन्तर उत्तम गणेश्वर (तीर्थ)-में जाना चाहिए। श्रावण मास आनेपर कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको वहाँ स्नानमात्र करनेसे मनुष्य रुद्रलोकमें प्रतिष्ठित होता है और पितरोंका तर्पण करनेसे तीनों ऋणोंसे मुक्त हो

English

O son of Pandu, he rejoices in heaven for a hundred thousand years. He will be surrounded by divine damsels, the groups of Apsaras.

अध्याय ९०

श्लोक 49

अग्निप्रवेशं यः कुर्यात् सोमतीर्थे नराधिप ।जले चानशनं वापि नासौ मर्त्यो ऽभिजायते

agnipraveśaṃ yaḥ kuryāt somatīrthe narādhipa / jale cānaśanaṃ vāpi nāsau martyo 'bhijāyate

हिन्दी अर्थ

गणेश्वर (तीर्थ)-के समीप श्रेष्ठ गङ्गावदन नामक तीर्थ है। वहाँ मनुष्य कामनापूर्वक अथवा निष्कामभावसे स्नान करके जन्मभरके किये गये पापोंसे मुक्त हो जाता है, इसमें संशय नहीं है उस (गङ्गावदन)-के पश्चिमी भागमें बहुत दूर नहीं अपितु समीपमें ही तीनों लोकोंमें विख्यात दशाश्वमेधिक नामक तीर्थ है। वहाँ शुभ भाद्रपद मासकी अमावास्याको एक रात्रिका उपवासकर स्नानपूर्वक वुषभध्वजका

English

He will smear himself with divine scent and unguents. He will shine with divine flowers. He sports in the divine world and he rejoices alongwith Devas.

अध्याय ९०

श्लोक 50

स्तम्भतीर्थं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् ।स्नातमात्रो नरस्तत्र सोमलोके महीयते

stambhatīrthaṃ tato gacchet snānaṃ tatra samācaret / snātamātro narastatra somaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

काञ्चनेन विमानेन किङ्किणीजालमालिना । ऐसा करनेसे किंकिणीके समूहसे अलंकृत सोनेके गत्वा रुद्रपुरं रम्यं रुद्रेण सह मोदते॥ ९९ ॥ विमानसे रमणीय रुद्रपुरमें पहुँचने तथा वहाँ रुद्रके साथ आनन्दानुभव करनेका सुअवसर प्राप्त होता है। उस (दशाश्वमेधिक) तीर्थमें सर्वत्र सभी दिनोंमें स्नान करना

English

After falling off from heaven, he shall be born as a righteous king. He will obtain a house embellished in different kinds of gems and jewels.

अध्याय ९०

श्लोक 51

ततो गच्छेत राजेन्द्र विष्णुतीर्थमनुत्तमम् ।योधनीपुरमाख्यातं विष्णोः स्थानमनुत्तमम्

tato gaccheta rājendra viṣṇutīrthamanuttamam / yodhanīpuramākhyātaṃ viṣṇoḥ sthānamanuttamam

हिन्दी अर्थ

सर्वत्र सर्वदिवसे स्नानं तत्र समाचरेत् । चाहिए और पितरोंका तर्पण करना चाहिए, इससे पितृणां तर्पणं कुर्यादश्चमेधफलं लभेत्॥ १००॥ अश्वमेधका फल प्राप्त होता है इति श्रीकूर्मपुराणे वद्साहस्रघां साहितायामुपरिविभागे एकोनचत्वारिशोऽध्यायः

English

The house shall be shining on being bedecked in diamonds and Lapis Lazuli. The columns therein shall be made of jewels. It shall be endowed with paintings, vehicles of brilliant appearance as well as hundred of maid-servants.

अध्याय ९०

श्लोक 52

असुरा योधितास्तत्र वासुदेवेन कोटिशः ।तत्र तीर्थं समुत्पन्नं विष्णुश्रीको भवेदिह ।अहोरात्रोपवासेन ब्रह्महत्यां व्यपोहति

asurā yodhitāstatra vāsudevena koṭiśaḥ / tatra tīrthaṃ samutpannaṃ viṣṇuśrīko bhavediha / ahorātropavāsena brahmahatyāṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

तीर्थमाहात्म्य-प्रकरणमें नर्मदा तथा उसके समीपवर्ती तीर्थोकी महिमा, मार्कण्डेय तथा युधिष्ठिरके संवादकी समाप्ति

English

He shall be the emperor ruling over kings. He will be elegant and glorious and loved by all women. He will live for more than a hundred years enjoying all pleasures.

अध्याय ९०

श्लोक 53

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।कामतीर्थमिति ख्यातं यत्र कामोर्ऽचयद् भवम्

narmadādakṣiṇe kūle tīrthaṃ paramaśobhanam / kāmatīrthamiti khyātaṃ yatra kāmor'cayad bhavam

हिन्दी अर्थ

तत्र देवो भृगुः पूर्वं रुद्रमाराधयत् पुरा दर्शनात् तस्य देवस्य सद्यः पापात् प्रमुच्यते । एतत् क्षेत्रं सुविपुलं सर्वपापप्रणाशनम्

English

When (for ending his life ) he enters fire or water or when he observes fast, his departure shall be with no return (to Sarhsara) like that of the wind absorbed in the sky.

अध्याय ९०

श्लोक 54

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा उपवासपरायणः ।कुसुमायुधरूपेण रुद्रोलोके महीयते

tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā upavāsaparāyaṇaḥ / kusumāyudharūpeṇa rudroloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

उपानहोस्तथा युग्मं देयमन्नं सकाञ्जनम्। भोजनं च यथाशक्ति तदस्याक्षयमुच्यते

English

On the ridge of the western mountain, there is a lake named Jalesvara. It is well known in the three worlds and is destructive of all sins.

अध्याय ९०

श्लोक 55

ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम् ।उमाहकमिति ख्यातं तत्र संतर्पयेत् पितॄन्

tato gaccheta rājendra brahmatīrthamanuttamam / umāhakamiti khyātaṃ tatra saṃtarpayet pitṝn

हिन्दी अर्थ

क्षरन्ति सर्वदानानि यज्ञदानं तपः क्रिया। अक्षयं तत् तपस्तप्तं भृगुतीर्थं युधिष्ठिर काञ्चनेन विमानेन ब्रह्मलोके महीयते

English

If one offers Pindas there and performs the Sandhya worship, it is asgood as propitiating the (Pitrs) for ten thousand years. There is no doubt about this.

अध्याय ९०

श्लोक 56

पौर्णमास्याममावास्यां श्र्धं कुर्याद् यथाविधि ।गजरूपा शिला तत्र तोयमध्ये व्यवस्थिता

paurṇamāsyāmamāvāsyāṃ śrdhaṃ kuryād yathāvidhi / gajarūpā śilā tatra toyamadhye vyavasthitā

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजीने कहा--राजेन्द्र ! तदन्तर श्रेष्ठ भुगुतीर्थमें जाना चाहिए । प्राचीन कालमें यहाँ महर्षि भृगुदेवने भगवान् रुद्रकी आराधना की थी। उन देवके दर्शन करनेसे तत्काल पापसे मुक्ति हो जाती है। यह क्षेत्र बहुत बड़ा

English

On the southern bank of Narmada, there is a great river named Kapila. It is stationed not very far. It is covered by Juicy Arjuna trees.®

अध्याय ९०

श्लोक 57

तस्मिंस्तु दापयेत् पिण्डान् वैशाख्यान्तु विशेषतः ।स्नात्वा समाहितमना दम्भमात्सर्यवर्जितः ।तृप्यन्ति पितरस्तस्य यावत् तिष्ठति मेदिनी

tasmiṃstu dāpayet piṇḍān vaiśākhyāntu viśeṣataḥ / snātvā samāhitamanā dambhamātsaryavarjitaḥ / tṛpyanti pitarastasya yāvat tiṣṭhati medinī

हिन्दी अर्थ

तथा सभी पापोंको नष्ट करनेवाला है। यहाँ स्नान कर व्यक्ति स्वर्ग जाते हैं और यहाँ मृत्युको प्राप्त होनेवालोंका पुनर्जन्म नहीं होता। यहाँ जूतेका जोड़ा तथा सोनेके साथ अन्नका दान करना चाहिए। यथाशक्ति भोजन भी कराना चाहिए। यह सब अक्षय (फलवाला) कहा गया है। युधिष्ठिर! सभी दान, यज्ञ, तप तथा कर्म नष्ट हो जाते हैं (किंतु) भृगुतीर्थमें किया हुआ तप अक्षय होता है। युधिष्ठिर! उन्हीं (महर्षि भृगु)-की उग्र तपस्यासे प्रसन्न

English

That is meritorious and highly blessed. It is well- known in the three worlds. O Yudhisthira, the holy spots there number to more than a hundred crore.

अध्याय ९०

श्लोक 58

सिद्धेश्वरं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् ।स्नातमात्रो नरस्तत्र गाणपत्यपदं लभेत्

siddheśvaraṃ tato gacchet snānaṃ tatra samācaret / snātamātro narastatra gāṇapatyapadaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

होकर त्रिपुरारि भगवान् शंकर भृगुतीर्थमें सहैव संनिहित रहते हैं, यह शास्त्रोंमें कहा गया है॥ १--५॥

English

The trees that fall into the holy river after growing for many years, attain great goal due to the contact of waters of Narmada.

अध्याय ९०

श्लोक 59

ततो गच्छेत राजेन्द्र लिङ्गो यत्र जनार्दनः ।तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र विष्णुलोके महीयते

tato gaccheta rājendra liṅgo yatra janārdanaḥ / tatra snātvā tu rājendra viṣṇuloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! तदनन्तर उत्तम गौतमेशवर (तीर्थ) -में जाना चाहिए। जहाँ त्रिशूलका चिह्न धारण करनेवाले त्रिशूली (भगवान् शंकर)-की आराधनाकर (महर्षि) गौतमने सिद्धि प्रात की थी। राजन्! वहाँ (गौतमेश्वर-तीर्थमें) स्नानकर उपवासरत व्यक्ति सोनेके विमानद्वारा ब्रह्मलोक जाता है तथा वहाँ आदर प्राप्त करता है। तदुपरान्त वृषोत्सर्ग-तीर्थकी यात्रा कर शाश्वत पद प्राप्त करना चाहिए। विष्णुको मायासे मोहित मूढ व्यक्ति इस

English

A second holy river is the blessed and auspicious. Visalyakarani. A man taking bath in that holy river becomes, free from pains, sins and grief.®

अध्याय ९०

श्लोक 60

यत्र नारायणो देवो मुनोनां भावितात्मनाम् ।स्वात्मानं दर्शयामास लिङ्गं तत् परमं पदम्

yatra nārāyaṇo devo munonāṃ bhāvitātmanām / svātmānaṃ darśayāmāsa liṅgaṃ tat paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

तीर्थको नहीं जानते

English

Kapila and Visalya are heard as the two excellent rivers mentioned by Isvara formerly with a desire for the well¬ being of the worlds.

अध्याय ९०

श्लोक 61

अङ्कोलं तु ततो गच्छेत् सर्वपापविनाशनम् ।स्नानं दानं च तत्रैव ब्राह्मणानां च भोजनम् ।पिण्डप्रिदानं च कृतं प्रेत्यानन्तफलप्रदम्

aṅkolaṃ tu tato gacchet sarvapāpavināśanam / snānaṃ dānaṃ ca tatraiva brāhmaṇānāṃ ca bhojanam / piṇḍapridānaṃ ca kṛtaṃ pretyānantaphalapradam

हिन्दी अर्थ

धौतपापं ततो गच्छेद् धौतं यत्र वृषेण तु। तत्र तीर्थ नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति

English

O lord of men, he who gives up food until death in that Tlrtha, shall have his soul purified of all sins. He goes to the region of Rudra.*

अध्याय ९०

श्लोक 62

त्रैयम्बकेन तोयेन यश्चरुं श्रपयेत् ततः ।अङ्कोलमूले दद्याच्च पिण्डांश्चैव यथाविधि ।तारिताः पितरस्तेन तृप्यन्त्याचन्द्रतारकम्

traiyambakena toyena yaścaruṃ śrapayet tataḥ / aṅkolamūle dadyācca piṇḍāṃścaiva yathāvidhi / tāritāḥ pitarastena tṛpyantyācandratārakam

हिन्दी अर्थ

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः। चतुर्भुजस्त्रनेत्रश्च हरतुल्यबलो भवेत्

English

O king, on taking his bath there a man shall attain the fruit of a horse-sacrifice. Those who reside on the northern bank reside in the region of Rudra.®

अध्याय ९०

श्लोक 63

ततो गच्छेत राजेन्द्र तापसेश्वरमुत्तमम् ।तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र प्राप्नुयात् तपसः फलम्

tato gaccheta rājendra tāpaseśvaramuttamam / tatra snātvā tu rājendra prāpnuyāt tapasaḥ phalam

हिन्दी अर्थ

सेत् कल्पायुतं साग्रं शिवतुल्यपराक्रमः। कालेन महता जातः पृथिव्यामेकराड् भवेत् तत्र स्नात्वा नरो राजन् ब्रह्मलोके महीयते

English

As Sankara told me, O Yudhisthira, the bath and. the charitable gift at Sarasvatl, Gahga, and Narmada are of equal efficacy.®

अध्याय ९०

श्लोक 64

शुक्लतीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापविनाशनम् ।नास्ति तेन सम तीर्थं नर्मदायां युधिष्ठिर

śuklatīrthaṃ tato gacchet sarvapāpavināśanam / nāsti tena sama tīrthaṃ narmadāyāṃ yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

वराहतीर्थमाख्यातं विष्णुलोकगतिप्रदम्

English

He who abandons his life -on the mountain Amara- kantaka is honoured in the Rudraloka for hundreds of crores of years and more.''

अध्याय ९०

श्लोक 65

दर्शनात् स्पर्शनात् तस्य स्नानदानतपोजपात् ।होमाच्चैवोपवासाच्च शुक्लतीर्थे महत् फलम्

darśanāt sparśanāt tasya snānadānatapojapāt / homāccaivopavāsācca śuklatīrthe mahat phalam

हिन्दी अर्थ

स्नातमात्रो नरस्तत्र चन्द्रलोके महीयते स्नातमात्रो नरस्तत्र पृथिव्यामेकराड् भवेत्

English

On sprinkling the head with the holy and sacred, water of Narmada along with its foam one is relieved of all. sins.

अध्याय ९०

श्लोक 66

योजनं तत् स्मृतं क्षेत्रं देवगन्धर्वसेवितम् ।शुक्लतीर्थमिति ख्यातं सर्वपापविनाशनम्

yojanaṃ tat smṛtaṃ kṣetraṃ devagandharvasevitam / śuklatīrthamiti khyātaṃ sarvapāpavināśanam

हिन्दी अर्थ

देवतीर्थं ततो गच्छेत् सर्वदेवनमस्कृतम्। तत्र स्नात्वा च राजेन्द्र हैवतैः सह मोदते

English

Narmada is holy everywhere. It dispels sins of Brahmana-slaughter. By observing fast for a day and a night, one is absolved of the sin of Brahmana slaughter.

अध्याय ९०

श्लोक 67

पादपाग्रेण दृष्टेन ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।देव्या सह सदा भर्गस्तत्र तिष्ठति शङ्करः

pādapāgreṇa dṛṣṭena brahmahatyāṃ vyapohati / devyā saha sadā bhargastatra tiṣṭhati śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

यत् तत्र दीयते दानं सर्व कोटिगुणं भवेत् विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोके महीयते

English

The most excellent holy centre jalesvara is destruc¬ tive of all sins. A man who observes religious regulation and restraints on going there, attains all desires.

अध्याय ९०

श्लोक 68

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां वैशाखे मासि सुव्रत ।कैलासाच्चाभिनिष्क्रम्य तत्र सन्निहितो हरः

kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ vaiśākhe māsi suvrata / kailāsāccābhiniṣkramya tatra sannihito haraḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र स्नात्वा नरो राजन् हैवतैः सह मोदते

English

On going to Amarakantaka during the lunar or solar eclipse, a man attains ten times the merit of an Asvamedha (horse-sacrifice).

अध्याय ९०

श्लोक 69

देवदानवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास्तथा ।गणाश्चाप्सरसां नागास्तत्र तिष्ठन्ति पुङ्गव

devadānavagandharvāḥ siddhavidyādharāstathā / gaṇāścāpsarasāṃ nāgāstatra tiṣṭhanti puṅgava

हिन्दी अर्थ

स्नात्वा तत्र नरो राजन् रुद्रलोके महीयते इसके पश्चात् धौतपाप नामक तीर्थमें जाना चाहिए, जहाँ स्वयं वृष (अर्थात् भगवान् धर्म)-ने अपना (पाप) धोया था। राजन्! सभी पातकोंका नाश करनेवाला वह तीर्थ नर्मदामें स्थित है। उस तीर्थमें स्नानकर मनुष्य

English

This excellent mountain is meritorious.lt is resorted to by Devas and Gandharvas. It is full of various kinds of trees and creepers. It shines with different kinds of flowers.

अध्याय ९०

श्लोक 70

रजकेन यथा वस्त्रं शुक्लं भवति वारिणा ।आजन्मनि कृतं पापं शुक्लतीर्थे व्यपोहति ।स्नानं दानं तपः श्राद्धमनन्तं तत्र दृश्यते

rajakena yathā vastraṃ śuklaṃ bhavati vāriṇā / ājanmani kṛtaṃ pāpaṃ śuklatīrthe vyapohati / snānaṃ dānaṃ tapaḥ śrāddhamanantaṃ tatra dṛśyate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महत्यासे मुक्त हो जाता है। राजेन्द्र! उस तीर्थमें जो प्राणोंका त्याग करता है, वह चार भुजावाला, तीन नेत्रोंबाला और शंकरके समान बलवाला होता है। शिवके समान पराक्रमी होकर वह दस हजार कल्पोंसे

English

O King, Mahesvara (the great God) is present there alongwith the goddess (Uma). Brahma, Visnu, and Rudra (Indra?) (are present there) alongwith the groups of Vidyadharas.

अध्याय ९०

श्लोक 71

शुक्लतीर्थात् परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि मानवः ।अहोरात्रोपवासेन शुक्लतीर्थे व्यपोहति

śuklatīrthāt paraṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / pūrve vayasi karmāṇi kṛtvā pāpāni mānavaḥ / ahorātropavāsena śuklatīrthe vyapohati

हिन्दी अर्थ

भी अधिक समयतक शिवलोकमें निवास करता है और बहुत समयके बाद वह पृथ्वीपर एकच्छत्र सम्राट् बनकर उत्पन्न होता है॥९--११॥ राजेन्द्र! उसके बाद श्रेष्ठ हंस-तीर्थमें जाना चाहिए। राजन्! वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है। राजेन्द्र! वहाँसे विष्णुलोककी गति प्रदान करनेवाले वराहतीर्थ नामसे प्रसिद्ध तीर्थमें जाना चाहिए,

English

The man who circumambulates the mountain Amara¬ kantaka attains the fruit of Paundarika sacrifice.

अध्याय ९०

श्लोक 72

कार्तिकस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।घृतेन स्नापयेद् देवमुपोष्य परमेश्वरम् ।एकविंशत्कुलोपेतो न च्यवेदैश्वरात् पदात्

kārtikasya tu māsasya kṛṣṇapakṣe caturdaśī / ghṛtena snāpayed devamupoṣya parameśvaram / ekaviṃśatkulopeto na cyavedaiśvarāt padāt

हिन्दी अर्थ

जहाँ जनार्दनने सिद्धि प्राप्त की थी। राजेन्द्र! तदनन्तर श्रेष्ठ चन्द्रतीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ विशेषरूपसे पौर्णमासीको स्नान करना चाहिए। वहाँ स्नानमात्र करनेवाला व्यक्ति चन्द्रलोकमें प्रतिष्ठा प्रात करता है। राजेन्द्र! इसके पश्चात्

English

The river Kaveri is well-known as the destructive of sins. One should take bath there and worship the bull-bannered Mahadeva. (One who takes bath) at the confluence of Narmada is honoured in the Rudraloka.

अध्याय ९०

श्लोक 73

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञदानेन वा पुनः ।न तां गतिमवाप्नोति शुक्लतीर्थे तु यां लभेत्

tapasā brahmacaryeṇa yajñadānena vā punaḥ / na tāṃ gatimavāpnoti śuklatīrthe tu yāṃ labhet

हिन्दी अर्थ

अत्युत्तम कन्यातीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ शुक्लपक्षकी तृतीया तिथिको स्नान करना चाहिए। वहाँ स्नानमात्र करनेसे व्यक्ति पृथ्वीमें एकमात्र सम्राट् होता है । तदनन्तर सभी देवताओंसे वन्दित देवतीर्थमें जाना चाहिए। राजेन्द्र! वहाँ स्नान करनेसे देवताओंके साथ आनन्द (-के अनुभवका अवसर) प्राप्त होता है

English

"O Lord of Devas, how shall we worship you always, by means of the path of action or by means of the path of knowledge?

अध्याय ९०

श्लोक 74

शुक्लतीर्थं महातीर्थमृषिसिद्धनिषेवितम् ।तत्र स्नात्वा नरो राजन् पुनर्जन्म न विन्दति

śuklatīrthaṃ mahātīrthamṛṣisiddhaniṣevitam / tatra snātvā naro rājan punarjanma na vindati

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! तदनन्तर श्रेष्ठ शिखितीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ जो कुछ दान दिया जाता है, वह सब करोड़ गुना फलवाला हो जाता है। राजेन्द्र! शुभ पैतामह तीर्थमें भी जाना चाहिए। वहाँ जो श्राद्ध किया जाता

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 75

अयने वा चतुर्दश्यां संक्रान्तौ विषुवे तथा ।स्नात्वा तु सोपवासः सन् विजितात्मा समाहितः

ayane vā caturdaśyāṃ saṃkrāntau viṣuve tathā / snātvā tu sopavāsaḥ san vijitātmā samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

है, वह अक्षय (फलवाला) हो जाता है। सावित्रीतीर्थमें पहुँचकर जो प्राणोंका परित्याग करता है, वह सभी पापोंको धोकर ब्रह्मलोकमें महिमा प्राप्त करता है। वहाँ मनोहर नामक परम सुन्दर तीर्थ है। राजन्! वहाँ स्नानकर मनुष्य देवताओंके साथ आनन्द प्राप्त करता है। राजेन्द्र! तदनन्तर उत्तम मानस तीर्थमें जाना चाहिए। राजन्! वहाँ स्नान करके मनुष्य रुद्रलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 76

दानं दद्याद् यथाशक्ति प्रीयेतां हरिशङ्करौ ।एतत् तीर्थप्रभावेण सर्वं भवति चाक्षयम्

dānaṃ dadyād yathāśakti prīyetāṃ hariśaṅkarau / etat tīrthaprabhāveṇa sarvaṃ bhavati cākṣayam

हिन्दी अर्थ

स्वर्गबिन्दु ततो गच्छेत् तीर्थ देवनमस्कृतम्। तत्र स्नात्वा नरो राजन् दुर्गतिं नैव गच्छति

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 77

अनाथं दुर्गतं विप्रं नाथवन्तमथापि वा ।उद्वादयति यस्तीर्थे तस्य पुण्यफलं शृणु

anāthaṃ durgataṃ vipraṃ nāthavantamathāpi vā / udvādayati yastīrthe tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

क्रीडते नाकलोकस्थो ह्यप्सरोभिः स मोदते उपोषितोऽर्चयेदीशं रुद्रलोके महीयते। अस्मिंस्तीर्थे मृतो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात्

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 78

यावत् तद्रोमसंख्या तु तत्प्रसूतिकुलेषु च ।तावद् वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते

yāvat tadromasaṃkhyā tu tatprasūtikuleṣu ca / tāvad varṣasahasrāṇi rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

कार्तिके मासि देवेशमर्चयेत् पार्वतीपतिम्। अश्वमेधात् दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 79

ततो गच्छेत राजेन्द्र यमतीर्थ मनुत्तमम् ।कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां माघमासे युधिष्ठिर ।स्नानं कृत्वा नक्तभीजी न पश्येद् योनिसङ्कटम्

tato gaccheta rājendra yamatīrtha manuttamam / kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ māghamāse yudhiṣṭhira / snānaṃ kṛtvā naktabhījī na paśyed yonisaṅkaṭam

हिन्दी अर्थ

वृषयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 80

ततो गच्छेत राजेन्द्र एरण्डीतीर्थमुत्तमम् ।संगमे तु नरः स्नायादुपवासपरायणः ।ब्राह्मणं भोजयेदेकं कोटिर्भवति भोजिताः

tato gaccheta rājendra eraṇḍītīrthamuttamam / saṃgame tu naraḥ snāyādupavāsaparāyaṇaḥ / brāhmaṇaṃ bhojayedekaṃ koṭirbhavati bhojitāḥ

हिन्दी अर्थ

हंसयुक्तेन यानेन स्वर्गलोकं स गच्छति

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 81

एरण्डीसंगमे स्नात्वा भक्तिभावात् तुरञ्जितः ।मृत्तिकां शिरसि स्थाप्य अवगाह्य च तज्जलम् ।नर्मदोदकसंमिश्रं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

eraṇḍīsaṃgame snātvā bhaktibhāvāt turañjitaḥ / mṛttikāṃ śirasi sthāpya avagāhya ca tajjalam / narmadodakasaṃmiśraṃ mucyate sarvakilbiṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

एरण्ड्या नर्मदायास्तु संगमं लोकविश्रुतम्। तत्र तीर्थ महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र मुच्यते ब्रह्महत्यया

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 82

ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं कार्णाटिकेश्वरम् ।गङ्गावतरते तत्र दिने पुण्ये न संशयः

tato gaccheta rājendra tīrthaṃ kārṇāṭikeśvaram / gaṅgāvatarate tatra dine puṇye na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र स्नात्वा नरो राजन् रुद्रलोके महीयते

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 83

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च दत्त्वा चैव यथाविधि ।सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

tatra snātvā ca pītvā ca dattvā caiva yathāvidhi / sarvapāpavinirmukto brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

सप्तजन्मकृतं पापं हित्वा याति शिवालयम् तदुपरान्त देवताओंसे नमस्कृत स्वर्गबिन्दु नामक तीर्थमें जाना चाहिए। राजन्! वहाँ स्नान करनेसे मनुष्यको दुर्गति नहीं होती। इसके बाद अप्सरेश-तीर्थमें जाकर वहाँ स्नान करना चाहिए। इससे वह स्वर्गलोकमें

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 84

नन्दितीर्थं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् ।प्रीयते तस्य नन्दीशः सोमलोके महीयते

nanditīrthaṃ tato gacchet snānaṃ tatra samācaret / prīyate tasya nandīśaḥ somaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

निवास करते हुए क्रीड़ा करता है और अप्सराओंके साथ आनन्दित होता है

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 85

ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं त्वनरकं शुभम् ।तत्र स्नात्वा नरो राजन् नरकं नैव पश्यति

tato gaccheta rājendra tīrthaṃ tvanarakaṃ śubham / tatra snātvā naro rājan narakaṃ naiva paśyati

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! तदनन्तर उत्तम भारभूति नामक तीर्थमें जाना चाहिए। वहाँ उपवास करते हुए ईशवरकी आराधना करनेसे रुद्रलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त होती है। राजन्! इस तीर्थमें मरनेवाला (शिवलोकमें) गाणपत्य- पद प्राप्त करता है। (यहाँ) कार्तिक मासमें पार्वतीपति

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 86

तस्मिंस्तीर्थे तु राजेन्द्र स्वान्यस्थीनि विनिक्षिपेत् ।रूपवान् जायते लोके धनभोगसमन्वितः

tasmiṃstīrthe tu rājendra svānyasthīni vinikṣipet / rūpavān jāyate loke dhanabhogasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

फल मनीषी लोग अश्वमेधके फलसे भी दस गुना अधिक बताते हैं। जो वहाँ कुन्दपुष्प तथा इन्दु (चन्द्रमा)-के समान (श्वेत) वर्णवाले वृषभका दान करता है, वह वृषयुक्त विमानसे रुद्रलोकमें जाता है।

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 87

ततो गच्छेत राजेन्द्र कपिलातीर्थ मुत्तमम् ।तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत्

tato gaccheta rājendra kapilātīrtha muttamam / tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

इस तीर्थमें पहुँचकर जो प्राणोंका परित्याग करता है, वह सभी पापोंसे मुक्त हो विशुद्ध आत्मावाला होकर रुद्रलोकमें जाता है। नराधिप! इस तीर्थमें जो जलमें प्रवेश (-कर प्राणत्याग) करता है, वह हंसयुक्त विमानसे स्वर्गलोक जाता है

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 88

ज्येष्ठमासे तु संप्राप्ते चतुर्दश्यां विशेषतः ।तत्रोपोष्य नरो भक्त्या दद्याद् दीपं घृतेन तु

jyeṣṭhamāse tu saṃprāpte caturdaśyāṃ viśeṣataḥ / tatropoṣya naro bhaktyā dadyād dīpaṃ ghṛtena tu

हिन्दी अर्थ

एरण्डी तथा नर्मदाका संगम विख्यात है। वहाँ सभी पापोंको नष्ट करनेवाला महान् पुण्यप्रद तीर्थ है। राजेन्द्र! वहाँ स्नानकर उपवास करनेवाला तथा नित्य व्रतपरायण रहनेवाला व्यक्ति ब्रह्महत्या (-के

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 89

घृतेन स्नापयेद् रुद्रं सघृतं श्रीफलं दहेत् ।घण्टाभरणसंयुक्तां कपिलां वै प्रदापयेत्

ghṛtena snāpayed rudraṃ saghṛtaṃ śrīphalaṃ dahet / ghaṇṭābharaṇasaṃyuktāṃ kapilāṃ vai pradāpayet

हिन्दी अर्थ

पाप)-से मुक्त हो जाता है। राजेन्द्र! तदनन्तर नर्मदा और सागरके संगम-स्थलमें जाना चाहिए। जहाँ जमदग्नि नामसे विख्यात जनार्दनको सिद्धि प्राप्त हुई थी। राजन्! वहाँ नर्मदा तथा सागरके संगममें स्नान करनेसे मनुष्य अश्वमेधके फलका तिगुना फल प्राप्त करता है

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 90

सर्वाभरणसंयुक्तः सर्वदेवनमस्कृतः ।शिवतुल्यबलो भूत्वा शिववत् क्रीडते चिरम्

sarvābharaṇasaṃyuktaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ / śivatulyabalo bhūtvā śivavat krīḍate ciram

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! तदुपरान्त उत्तम पिङ्गलेश्वर तीर्थमें जाना चाहिए। राजन्! वहाँ स्नान करके मनुष्य रुद्रलोकमें प्रतिष्ठा प्रात करता है। वहाँ उपवास करके जो विमलेश्वरका दर्शन करता है, वह सात जन्मोंमें किये

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 91

अङ्गारकदिने प्राप्ते चतुर्थ्यां तु विशेषतः ।स्नापयित्वा शिवं दद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु भोजनम्

aṅgārakadine prāpte caturthyāṃ tu viśeṣataḥ / snāpayitvā śivaṃ dadyād brāhmaṇebhyastu bhojanam

हिन्दी अर्थ

पापोंसे मुक्त होकर शिवलोकमें जाता है १४७४ कूर्मपुराण »

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 92

सर्वभोगसमायुक्तो विमानैः सार्वकामिकैः ।गत्वा शक्रस्य भवनं शक्रेण सह मोदते

sarvabhogasamāyukto vimānaiḥ sārvakāmikaiḥ / gatvā śakrasya bhavanaṃ śakreṇa saha modate

हिन्दी अर्थ

ततो गच्छेत राजेन्द्र आलिकातीर्थमुत्तमम्। राजेन्द्र! वहाँसे उत्तम आलिका-तीर्थमें जाना चाहिए। उपोष्य रजनीमेकां नियतो नियताशनः। इस तीर्थका माहात्म्य यह है कि यहाँ एक रात्रि उपवास

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 93

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो धनवान् भोगवान् भवेत् ।अङ्गारकनवम्यां तु अमावास्यां तथैव च ।स्नापयेत् तत्र यत्नेन रूपवान् सुभगो भवेत्

tataḥ svargāt paribhraṣṭo dhanavān bhogavān bhavet / aṅgārakanavamyāṃ tu amāvāsyāṃ tathaiva ca / snāpayet tatra yatnena rūpavān subhago bhavet

हिन्दी अर्थ

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्मुच्यते ब्रह्महत्यया॥ ३५॥ करके संयत रहते हुए नियमपूर्वक सात्त्विक आहार करनेसे ब्रह्महत्या (-के पाप)-से मुक्ति मिल जाती है पाण्डव! संक्षेपमें मैंने प्रधान-प्रधान तीर्थोको एतानि तव संक्षेपात् प्राधान्यात् कथितानि तु। बतलाया। विस्तारपूर्वक तीर्थोकी संख्याका वर्णन नहीं न शक्या विस्तराद् वक्तुं संख्या तीर्थेषु पाण्डव॥ ३६॥ किया जा सकता

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 94

ततो गच्छेत राजेन्द्र गणेश्वरमनुत्तमम् ।श्रावणे मासी संप्राप्ते कृष्णपक्षे चतुर्दशी

tato gaccheta rājendra gaṇeśvaramanuttamam / śrāvaṇe māsī saṃprāpte kṛṣṇapakṣe caturdaśī

हिन्दी अर्थ

यह पवित्र तथा स्वच्छ जलवाली नर्मदा नदी तीनों एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता। लोकोंमें विख्यात है। नर्मदा सभी नदियोंमें श्रेष्ठ है और नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा॥ ३७॥ महादेवको अत्यन्त प्रिय है। युधिष्ठिर! जो मनसे भी नर्मदाका स्मरण करता है, वह सौ चान्द्रायण ब्रतोंसे भी

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 95

स्नातमात्रो नरस्तत्र रुद्रलोके महीयते ।पितॄणां तर्पणं कृत्वा मुच्यते ऽसावॄणत्रयात्

snātamātro narastatra rudraloke mahīyate / pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ kṛtvā mucyate 'sāvṝṇatrayāt

हिन्दी अर्थ

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां वै युधिष्ठिर। अधिक ल =e संशय pe है। UR चान्द्रायणशतं साग्रं णय. यह कहना श्रद्धासे रहित तथा घोर नास्तिकताका चान्द्रायणशतं साग्रं लभते नात्र संशय: ॥ ३८॥ जव ताल पक तनभाव गिरते ह इसलिये ऐसे पुरुषोंको नरकसे बचनेके लिये नर्मदाका दर्शन- सेवन करना चाहिए)। इसी कारण स्वयं देव महेश्वर हम लोगोंको प्रेरणा देनेके लिये नित्य नर्मदाका सेवन नर्मदां त्स करते हैं, अत: इस पवित्र नदीको ब्रह्महत्या-जैसे पापोंको नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः। दूर करनेवाली समझना चाहिए (तथा पूर्ण निष्ठाके साथ

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 96

गङ्गेश्वरसमीपे तु गङ्गावदनमुत्तमम् ।अकामो वा सकामो वा तत्र स्नात्वा तु मानवः ।आजन्मजनितैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः

gaṅgeśvarasamīpe tu gaṅgāvadanamuttamam / akāmo vā sakāmo vā tatra snātvā tu mānavaḥ / ājanmajanitaiḥ pāpairmucyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी॥ ४०॥ इसका दर्शन, सेवन अवश्य करना चाहिए) ॥ ३७--४०॥

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 97

तस्य वै पश्चिमे देशे समीपे नातिदूरतः ।दशाश्वमेधिकं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

tasya vai paścime deśe samīpe nātidūrataḥ / daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मषुराणे षट्साहस्त्रथां संहितायामुपरिविभागे चत्वारिशोऽध्यायः इस प्रकार छः हजार श्लोकोंवाली श्रीकूर्मपुराणसंहिताके उपरिंविभागमें चालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 98

उपोष्य रजनीमेकां मासि भाद्रपदे शुभे ।अमावस्यां नरः स्नात्वा पूजयेद् वृषभध्वजम्

upoṣya rajanīmekāṃ māsi bhādrapade śubhe / amāvasyāṃ naraḥ snātvā pūjayed vṛṣabhadhvajam

हिन्दी अर्थ

पतन्ति नरके घोरे इत्याह परमेशवरः

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 99

काञ्चनेन विमानेन किङ्किणीजालमालिना ।गत्वा रुद्रपुरं रम्यं रुद्रेण सह मोदते

kāñcanena vimānena kiṅkiṇījālamālinā / gatvā rudrapuraṃ ramyaṃ rudreṇa saha modate

हिन्दी अर्थ

तीर्थमाहात्म्य-प्रकरणमें नैमिषारण्य तथा जप्येश्वर-तीर्थकी महिमा, जप्येश्वर-तीर्थमें महर्षि शिलादके पुत्र नन्दीकी तपस्या तथा उनके गणाधिपति होनेका आख्यान सूत उवाच सूतजीने कहा--तीनों लोकोंमें विख्यात यह

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

अध्याय ९०

श्लोक 100

सर्वत्र सर्वदिवसे स्नानं तत्र समाचरेत् ।पितॄणां तर्पणं कुर्यादश्वमेधफलं लभेत्

sarvatra sarvadivase snānaṃ tatra samācaret / pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ kuryādaśvamedhaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

+ श्रेलोक्यविख्यातं उत्तम नैमिष-तीर्थ महादेवको प्रिय लगनेवाला तथा

English

By means of what divine path is the lord to be worshipped here? What is it that should be resorted to? What is it that should not be resorted to? Please mention all these to us;

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 90
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.