Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
91
अध्याय 91 / 95

Book 2 - Adhyaya 40

40 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ40 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९१

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनचत्वारिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच ततो गच्छेत राजेन्द्र भृगुतीर्थ मनुत्तमम् ।तत्र देवो भृगुः पुर्वं रुद्रमाराधयत् पुरा

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ekonacatvāriśo 'dhyāyaḥ mārkaṇḍeya uvāca tato gaccheta rājendra bhṛgutīrtha manuttamam / tatra devo bhṛguḥ purvaṃ rudramārādhayat purā

हिन्दी अर्थ

ड्द द तीर्थ नैमिशमुत्तमम्। महापातकोंको नष्ट करनेवाला है। द्विजोत्तमो! ब्रह्माने महादेवप्रियकरं महापातकनाशनम् ॥ १॥ इस नैमिष-तीर्थकी सृष्टि उन परमेष्ठी (ब्रह्मनिष्ठ)

English

O great sages, I shall expound to you the excellent incomprehensible secret formerly narrated by Brahma to Mahadeva.

अध्याय ९१

श्लोक 2

दर्शनात् तस्य देवस्य सद्यः पापात् प्रमुच्यते ।एतत् क्षेत्रं सुविपुलं सर्वपापप्रणाशनम्

darśanāt tasya devasya sadyaḥ pāpāt pramucyate / etat kṣetraṃ suvipulaṃ sarvapāpapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

महादेवं दिदृक्षुणामृषीणां परमेष्ठिनाम्। ऋषियोंके लिये की है जो महादेवका दर्शन करनेकी ब्रह्मणा निर्मितं स्थानं तपस्तप्तुं द्विजोत्तमाः॥ २॥ इच्छासे तपस्या करना चाहते हैं

English

The means of salvation of men should be known.

अध्याय ९१

श्लोक 3

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः ।उपानहोस्तथा युग्मं देयमन्नं सकाञ्चनम् ।भोजनं च यथाशक्ति तदस्याक्षयमुच्यते

tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste 'punarbhavāḥ / upānahostathā yugmaṃ deyamannaṃ sakāñcanam / bhojanaṃ ca yathāśakti tadasyākṣayamucyate

हिन्दी अर्थ

मरीचयोऽत्रयो विप्रा वसिष्ठाः क्रतवस्तथा। ब्राह्मणो! प्राचीन कालमें मरीचि, अत्रि, वसिष्ठ, भृगबोऽङ्विरसः पूर्वा ब्रह्माणं कमलोद्भवम्॥ ३॥ क्रतु भृगु तथा अंगिराके वंशमें उत्पन्न ऋषियोंने सभी

English

The great Purusa is not seen by Yoga alone. But Jnana (knowledge) by itself is the bestower of salvation.

अध्याय ९१

श्लोक 4

क्षरन्ति सर्वदानानि यज्ञदानं तपः क्रिया ।अक्षयं तत् तपस्तप्तं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर

kṣaranti sarvadānāni yajñadānaṃ tapaḥ kriyā / akṣayaṃ tat tapastaptaṃ bhṛgutīrthe yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

प्रकारका वर देनेवाले, कमलसे उत्पन्न चतुर्मूर्ति, चतुर्मुख,

English

Eschewing the pure Saihkhya and depending solely on Yoga, ye all made your attempts for salvation.

अध्याय ९१

श्लोक 5

तस्यैव तपसोग्रेण तुष्टेन त्रिपुरारिणा ।सान्निध्यं तत्र कथितं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर

tasyaiva tapasogreṇa tuṣṭena tripurāriṇā / sānnidhyaṃ tatra kathitaṃ bhṛgutīrthe yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

समेत्य सर्ववरदं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम्। अच्युत, विश्वकर्मा ब्रह्माके पास जाकर प्रणामकर उनसे पृच्छन्ति प्रणिपत्यैनं विश्वकर्माणमच्युतम्॥ ४॥ पूछा-

English

For this reason, O Brahmanas, I came here to this land to point out the delusion arising in those men who depend on Karman alone.

अध्याय ९१

श्लोक 6

ततो गच्छेत राजेन्द्र गौतमेश्वरमुत्तमम् ।यत्राराध्य त्रिशूलाङ्कं गौतमः सिद्धिमाप्नुयात्

tato gaccheta rājendra gautameśvaramuttamam / yatrārādhya triśūlāṅkaṃ gautamaḥ siddhimāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

भगवन् देवमीशानं भर्गमेक॑ कपर्दिनम्। केनोपायेन पश्यामो ब्रूहि देवनमस्कृतम्

English

Hence, the perfect knowledge that is devoid of impurity and that is the means of salvation should be seen, heard and realised assiduously by you all.

अध्याय ९१

श्लोक 7

तत्र स्नात्वा नरो राजन् उपवासपरायणः ।काञ्चनेन विमानेन ब्रह्मलोके महीयते

tatra snātvā naro rājan upavāsaparāyaṇaḥ / kāñcanena vimānena brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

सिद्धचारणसंकीर्ण यक्षगन्धर्वसेवितम्। स्थानं भगवतः शम्भोरेतन्नैमिशमुत्तमम् अत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः । तपस्तप्त्वा पुरा देवा लेभिरे प्रवरान् वरान्

English

The Atman is one and only one, omnipresent. It is of the nature of pure consciousness and bliss, free from impurity and eternal. This is indeed the Philosophy of the Saihkhyas.

अध्याय ९१

श्लोक 8

वृषोत्सर्गं ततो गच्छेच्छाश्वतं पदमाप्नुयात् ।न जानन्ति नरा मूढा विष्णोर्मायाविमोहिताः

vṛṣotsargaṃ tato gacchecchāśvataṃ padamāpnuyāt / na jānanti narā mūḍhā viṣṇormāyāvimohitāḥ

हिन्दी अर्थ

सत्रेणाराध्य देवेशं दृष्टवन्तो महेश्वरम्

English

This alone is the greatest knowledge. This is being sung about as Liberation. This is described as the pure Kaivalya and Brahmabhdva (the state of Brahman).

अध्याय ९१

श्लोक 9

धौतपापं ततो गच्छेद् धौतं यत्र वृषेण तु ।नर्मदायां स्थितं राजन् सर्वपातकनाशनम् ।तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति

dhautapāpaṃ tato gacched dhautaṃ yatra vṛṣeṇa tu / narmadāyāṃ sthitaṃ rājan sarvapātakanāśanam / tatra tīrthe naraḥ snātvā brahmahatyāṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

एकैकं पावयेत् पापं सप्तजन्मकृतं द्विजाः अत्र पूर्व स भगवानृषीणां सत्रमासताम्। प्रोवाच वायुर्ब्रह्माण्डं पुराणं ब्रह्मभाषितम्

English

Resorting to this greatest stand-point, the great- souled ascetics strictly adhering to it and holding on to it, see me the Visva (the universe), the Isvara.

अध्याय ९१

श्लोक 10

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः ।चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च हरतुल्यबलो भवेत्

tatra tīrthe tu rājendra prāṇatyāgaṃ karoti yaḥ / caturbhujastrinetraśca haratulyabalo bhavet

हिन्दी अर्थ

अत्र देवो महादेवो रुद्राण्या किल विश्वकृत्। रमतेऽद्यापि भगवान् प्रमथैः परिवारितः

English

This is that greatest knowledge, the absolute Sat (Reality) that is unsullied. I alone am the lord to be realised. This Siva is my form.

अध्याय ९१

श्लोक 11

वसेत् कल्पायुतं साग्रं शिवतुल्यपराक्रमः ।कालेन महता जातः पृथिव्यामेकराड् भवेत्

vaset kalpāyutaṃ sāgraṃ śivatulyaparākramaḥ / kālena mahatā jātaḥ pṛthivyāmekarāḍ bhavet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति यत्र गत्वा न जायते षट्कुलोत्पन्न ऋषियोंने कहा-- भगवन्! यह बतलायें कि हम किस उपायसे देवताओंद्वारा नमस्कृत, अद्वितीय तेजस्वी कपर्दी ईशानदेवका दर्शन करें

English

O leading Brahmanas, many means to Siddhi (realisation) have been mentioned; of them all, my perfect knowledge is the most superior.

अध्याय ९१

श्लोक 12

ततो गच्छेत राजेन्द्र हंसतीर्थ मनुत्तमम् ।तत्र स्नात्वा नरो राजन् ब्रह्मलोके महीयते

tato gaccheta rājendra haṃsatīrtha manuttamam / tatra snātvā naro rājan brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले आप लोग वाणी तथा मनके दोषोंसे रहित होकर हजार यज्ञविशेष-सत्र सम्पन्न करें। मैं वह देश आप लोगोंको बतलाता हूँ, जहाँ आप यज्ञ करेंगे। ऐसा कहकर उन (ब्रह्मा)-ने एक मनोमय

English

Indeed the holy Pasupata vow has been formerly designed by me for the achievement of liberation. It is the gteatest of all secrets. It is the subtlest essence of the Vedas.

अध्याय ९१

श्लोक 13

ततो गच्छेत राजेन्द्र सिद्धो यत्र जनार्दनः ।वराहतीर्थ माख्यातं विष्णुलोकगतिप्रदम्

tato gaccheta rājendra siddho yatra janārdanaḥ / varāhatīrtha mākhyātaṃ viṣṇulokagatipradam

हिन्दी अर्थ

चक्रका निर्माण करके उन (ऋषियों)-से कहा- मेरे द्वारा छोड़े गये इस चक्रका आप लोग अनुगमन करें, विलम्ब न करें। श्रेष्ठ पुरुषो! जहाँ इस (चक्र)-की नेमि शीर्ण होगी (गिरकर टूटेगी) वही स्थान तपस्या एवं यज्ञ करनेका शुभ स्थान होगा

English

One who performs Pasupata vow, shall be quiescent; he must have perfect self-control; he should dust his body with sacred ashes; he should observe celibacy and remain naked.

अध्याय ९१

श्लोक 14

ततो गच्छेत राजेन्द्र चन्द्रतीर्थमनुत्तमम् ।पौर्णमास्यां विशेषेण स्नानं तत्र समाचरेत् ।स्नातमात्रो नरस्तत्र चन्द्रलोके महीयते

tato gaccheta rājendra candratīrthamanuttamam / paurṇamāsyāṃ viśeṣeṇa snānaṃ tatra samācaret / snātamātro narastatra candraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

तब उन्होंने (ब्रह्माने) उस (मनोमय) चक्रको छोड़ा और वे ऋषि उस चक्रके पीछे-पीछे चलने लगे। शीघ्रतापूर्वक जा रहे उस चक्रकी नेमि जहाँ (शीर्ण हुई) गिरी, वह स्थान नैमिश नामसे प्रसिद्ध हुआ और पवित्र

English

Or he should wear a loin-cloth or a single garment; he should be silent and engaged in the study of Vedas. The scholar shall meditate on Siva as Pasupati.

अध्याय ९१

श्लोक 15

ततो गच्छेत राजेन्द्र कन्यातीर्थमनुत्तमम् ।शुक्लपक्षे तृतीयायां स्नानं तत्र समाचरेत् ।स्नातमात्रो नरस्तत्र पृथिव्यामेकराड् भवेत्

tato gaccheta rājendra kanyātīrthamanuttamam / śuklapakṣe tṛtīyāyāṃ snānaṃ tatra samācaret / snātamātro narastatra pṛthivyāmekarāḍ bhavet

हिन्दी अर्थ

तथा सर्वत्र पूजित हुआ। सिद्धों तथा चारणोंसे परिपूर्ण, यक्षों-गन्धर्वोसे सेवित यह उत्तम नैमिश नामक स्थान भगवान् शम्भुका स्थान है। प्राचीन कालमें यहाँपर तपस्या करके देवताओं, गन्धर्वो, यक्षों, नागों और राक्षसोंने श्रेष्ठ वरोंको प्राप्त किया था॥८--१०॥

English

Sruti states that this Pasupata Yoga should be resort¬ ed to by the seekers of liberation; that those who maintain Pasupata rite should be free from desire.

अध्याय ९१

श्लोक 16

देवतीर्थ ततो गच्छेत् सर्वदेवनमकृतम् ।तत्र स्नात्वा च राजेन्द्र दैवतैः सह मोदते

devatīrtha tato gacchet sarvadevanamakṛtam / tatra snātvā ca rājendra daivataiḥ saha modate

हिन्दी अर्थ

इन) छः कुलोंके ऋषियोंने इस देशमें रहते हुए एकाग्रतापूर्वक यज्ञानुष्ठानद्वारा देवेशकी आराधना कर महेश्वरका दर्शन किया था। द्विजो! यहाँ किया गया दान, तप, खान तथा जप आदि कोई भी शुभ कर्म

English

Freed from passion, fear and anger, filled with me, taking refuge in me, purified by penance in the fire of spiritual knowledge, many have entered my Being.

अध्याय ९१

श्लोक 17

ततो गच्छेत राजेन्द्र शिखितीर्थमनुत्तमम् ।यत् तत्र दीयते दानं सर्वं कोटिगुणं भवेत्

tato gaccheta rājendra śikhitīrthamanuttamam / yat tatra dīyate dānaṃ sarvaṃ koṭiguṇaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

अकेला ही सात जन्मोंमें किये पापको नष्ट कर उसे पवित्र बना देता है। प्राचीन कालमें इसी तीर्थमें भगवान् वायुने यज्ञ करनेवाले ऋषियोंको ब्रह्माजीद्वारा कहे गये ब्रह्माण्डपुराणको सुनाया था। आज भी यहाँ विश्वकी सृष्टि करनेवाले भगवान् महादेव प्रमथगणोंसे घिरे रहकर रुद्राणीके साथ रमण करते हैं। (अपनी अन्तिम अवस्थामें) नियमपूर्वक यहाँ निवासकर प्राणोंका परित्याग करनेवाले द्विजाति लोग उस

English

There are other scriptures opposed to the Vedic view. They have been propounded by me alone and they are very fascinating in this world.

अध्याय ९१

श्लोक 18

ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं पैतामहं शुभम् ।यत्तत्र क्रियते श्राद्धं सर्वं तदक्षयं भवेत्

tato gaccheta rājendra tīrthaṃ paitāmahaṃ śubham / yattatra kriyate śrāddhaṃ sarvaṃ tadakṣayaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोकमें जाते हैं, जहाँ जाकर पुनः जन्म नहीं

English

Those cults are—Varna, Pasupata, the Soma cult, the Lakura (Lakula) and the Bhairava and such other cults which are opposed to Veda should not be resorted to.

अध्याय ९१

श्लोक 19

सावित्रीतीर्थमासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् ।विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोके महीयते

sāvitrītīrthamāsādya yastu prāṇān parityajet / vidhūya sarvapāpāni brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

प्रीतस्तस्य महादेवो देव्या सह पिनाकधृक् । ददावात्मसमानत्वं मृत्युवञ्जचनमेव च अभूदूषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम धर्मवित्। आराधयन्महादेवं पुत्रार्थं वृषभध्वजम्

English

O Brahmanas, I am the embodiment of Vedas. My form cannot be understood by those who know the meanings of other scriptures. Except the eternal lord* no one knows it.

अध्याय ९१

श्लोक 20

मनोहरं तु तत्रैव तीर्थं परमशोभनम् ।तत्र स्नात्वा नरो राजन् दैवतैः सह मोदते

manoharaṃ tu tatraiva tīrthaṃ paramaśobhanam / tatra snātvā naro rājan daivataiḥ saha modate

हिन्दी अर्थ

तथास्त्वित्याह भगवान् देव्या सह महेश्वरः । पश्यतस्तस्य विप्रर्षरन्तर्धानं गतो हरः

English

Ye all establish this path; worship Mahesvara. There is no doubt in this that ere long the perfect knowledge will dawn.

अध्याय ९१

श्लोक 21

ततो गच्छेत राजेन्द्र मानसं तीर्थमुत्तमम् ।स्नात्वा तत्र नरो राजन् रुद्रलोके महीयते

tato gaccheta rājendra mānasaṃ tīrthamuttamam / snātvā tatra naro rājan rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

ततो यियक्षुः स्वां भूमिं शिलादो धर्मवित्तमः । चकर्ष लाङ्गलेनोर्वी भित्त्वादूश्यत शोभन: संवर्तकानलप्रख्यः कुमारः प्रहसन्निव। रूपलावण्यसम्पन्नस्तेजसा भासयन् दिशः

English

O excellent ones, may ye have extensive and deep devotion unto me; O excellent sages, I shall grant you my presence, the moment I am meditated upon.

अध्याय ९१

श्लोक 22

स्वर्गबिन्दुं ततो गच्छेत्तीर्थं देवनमस्कृतम् ।तत्र स्नात्वा नरो राजन् दुर्गतिं नैव गच्छति

svargabinduṃ tato gacchettīrthaṃ devanamaskṛtam / tatra snātvā naro rājan durgatiṃ naiva gacchati

हिन्दी अर्थ

मुनिभ्यो दर्शयामास ये तदाश्रमवासिनः

English

Having said this, the lord vanished there itself along with Uma. The sages remained in Daruvana and continued the worship of Sankara.

अध्याय ९१

श्लोक 23

अप्सरेशं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् ।क्रीडते नाकलोकस्थो ह्यप्सरोभिः स मोदते

apsareśaṃ tato gacchet snānaṃ tatra samācaret / krīḍate nākalokastho hyapsarobhiḥ sa modate

हिन्दी अर्थ

जातकर्मादिकाः सर्वाः क्रियास्तस्य चकार ह। उपनीय यथाशास्त्रं वेदमध्यापयत् सुतम् अधीतवेदो भगवान् नन्दी मतिमनुत्तमाम्। चक्रे महेश्वरं द्रष्टुं जेष्ये मृत्युमिति प्रभुम्

English

She resembled a crore suns. She was engulfed in a cluster of flames. With her pure brilliance, she filled the whole firmament.

अध्याय ९१

श्लोक 24

ततो गच्छेत राजेन्द्र भारभूतिमनुत्तमम् ।उपोषितोर्ऽचयेदीशं रुद्रलोके महीयते ।अस्मिंस्तीर्थे मृतो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात्

tato gaccheta rājendra bhārabhūtimanuttamam / upoṣitor'cayedīśaṃ rudraloke mahīyate / asmiṃstīrthe mṛto rājan gāṇapatyamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

स गत्वा सरितं पुण्यामेकाग्रश्रद्धयान्वितः। जजाप रुद्रमनिशं महेशासक्तमानसः

English

They sought and saw the incomprehensible daughter of the mountain, encircled in the halo of a thousand flames. They bowed to this lady, the wife of the lord of all. They knew her as the seed of the Supreme.

अध्याय ९१

श्लोक 25

कार्तिके मासि देवेशमर्चयेत् पार्वतीपतिम् ।अश्वमेधाद् दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः

kārtike māsi deveśamarcayet pārvatīpatim / aśvamedhād daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य कोट्यां तु पूर्णायां शंकरो भक्तवत्सलः । आगत्य साम्बः सगणो वरदोऽस्मीत्युवाच ह ति कूर्मपुराण जर

English

"This is the spouse of our Supreme Lord. She is our abode (goal) and soul. Her (other) name is Firmament; see¬ ing in her their own selves and the entire universe, the sages were overjoyed.

अध्याय ९१

श्लोक 26

वृषभं यः प्रयच्छेत तत्र कुन्देन्दुसप्रभम् ।वृषयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति

vṛṣabhaṃ yaḥ prayaccheta tatra kundendusaprabham / vṛṣayuktena yānena rudralokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

एक दूसरा तीर्थोमें श्रेष्ठ तीर्थ है, जो जाप्येश्वर नामसे प्रसिद्ध है। जहाँ महान् गण नन्दीने निरन्तर रुद्रका जप किया था और पिनाक धारण करनेवाले रुद्र-महादेव देवीके साथ उनपर प्रसन्न हुए और उन्होंने उन्हे

English

They were seen by the wife of the great lords. In the meanwhile, they saw the lord, the cause of everything, Sambhu, the wise sage Rudra, the lord, the ancient Purusa.

अध्याय ९१

श्लोक 27

एतत् तीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् ।सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति

etat tīrthaṃ samāsādya yastu prāṇān parityajet / sarvapāpaviśuddhātmā rudralokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

(नन्दीको) अपनी समानता तथा मृत्युसे बचनेका वर प्रदान किया था (इन नन्दीके प्रादुर्भावकी कथा इस प्रकार है-) शिलाद नामके एक धर्मज्ञ धर्मात्मा ऋषि हुए, उन्होंने पुत्रप्रािके लिये वृषभध्वज महादेवकी आराधना को। तप करते हुए उन्होंने जब हजार वर्षका समय व्यतीत

English

On observing the goddess and the lord Isa they bowed down and attained the greatest bliss. Thanks to the favour of the lord, the perfect knowledge, the cause of the destruction of subsequent births, dawned in them.

अध्याय ९१

श्लोक 28

जलप्रवेशं यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप ।हंसयुक्तेन यानेन स्वर्गलोकं स गच्छति

jalapraveśaṃ yaḥ kuryāt tasmiṃstīrthe narādhipa / haṃsayuktena yānena svargalokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

कर दिया, तब गणोंसे आवृत विश्वकर्ता सोम शर्वने “मैं वर दूँगा' इस प्रकार कहा। उन्होंने (शिलाद ऋषिने) वरेण्य गिरिजापति ईशानसे वर माँगा कि मुझे आप मृत्युसे रहित अपने ही समान अयोनिज पुत्र प्रदान करें । देवीके

English

This potency of Lord Siva is the only source of the

अध्याय ९१

श्लोक 29

एरण्ड्या नर्मदायास्तु संगमं लोकविश्रुतम् ।तत्र तीर्थं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

eraṇḍyā narmadāyāstu saṃgamaṃ lokaviśrutam / tatra tīrthaṃ mahāpuṇyaṃ sarvapāpapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

साथ भगवान् महेश्वरने-- ऐसा ही हो' कहा और उन विप्रर्षिके देखते-देखते वे अन्तर्धान हो गये तदनन्तर धर्मज्ञ शिलादने अपनी भूमिमें यज्ञ करनेकी इच्छासे हलद्वारा पृथ्वीको जोता। पृथ्वीका भेदन करनेपर उन्होंने संवर्तक नामक अग्निके समान, रूप तथा लावण्यसे सम्पन्न और अपने तेजसे दिशाओंको प्रकाशित

English

The great Paramesthin, Mahesvara who is beyond everything, the sole Siva, Rudra, the lord of Devas created the universe in her after mounting over the Maya that is existing in the great Sakti. (?)

अध्याय ९१

श्लोक 30

उपवासपरो भूत्वा नित्यं व्रतपरायणः ।तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र मुच्यते ब्रह्महत्यया

upavāsaparo bhūtvā nityaṃ vrataparāyaṇaḥ / tatra snātvā tu rājendra mucyate brahmahatyayā

हिन्दी अर्थ

करते हुए, हँसते हुए एक सुन्दर कुमारको देखा। कुमार (कार्तिकेय)-के समान उन अतुलनीय नन्दी (नामक कुमार)-ने मेघ-सदृश गम्भीर वाणीमें शिलादको बार- बार 'तात' 'तात' इस प्रकारसे कहा। आविर्भूत हुए

English

The Lord is one. He is hidden in all living beings. Rudra, the wielder of Maya, is entire and undivided. He and the goddess are not different or separate. On realising this, people attain immortality.

अध्याय ९१

श्लोक 31

ततो गच्छेत राजेन्द्र नर्मदोदधिसंगमम् ।जमदग्निरिति ख्यातः सिद्धो यत्र जनार्दनः

tato gaccheta rājendra narmadodadhisaṃgamam / jamadagniriti khyātaḥ siddho yatra janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

उस पुत्रको देखकर शिलादने उसका आलिंगन किया और उस आश्रममें रहनेवाले जो मुनि थे, उन्हें भी उसे दिखाया अनन्तर उन्होंने (शिलाद ऋषिने) उन नन्दीके जातकर्म आदि सभी संस्कार किये और शस्त्रविधिसे उपनयन- संस्कार कर वेद पढ़ाया। वेदका अध्ययन कर भगवान् नन्दीने यह श्रेष्ठ विचार किया कि प्रभु महेश्वरका दर्शन

English

The Lord is one. He is hidden in all living beings. Rudra, the wielder of Maya, is entire and undivided. He and the goddess are not different or separate. On realising this, people attain immortality.

अध्याय ९१

श्लोक 32

तत्र स्नात्वा नरो राजन् नर्मदोदधिसंगमे ।त्रिगुणं चाश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः

tatra snātvā naro rājan narmadodadhisaṃgame / triguṇaṃ cāśvamedhasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

कर मैं मृत्युको जीतूँगा। उन्होंने पवित्र नदीके तटपर जाकर एकाग्र तथा श्रद्धायुक्त होकर महेश्वरमें अपने मनको आसक्तकर निरन्तर रुद्रका जप करना प्रारम्भ कर दिया। उनके द्वारा एक करोड़ जपकी संख्या पूर्ण होनेपर

English

The Lord is one. He is hidden in all living beings. Rudra, the wielder of Maya, is entire and undivided. He and the goddess are not different or separate. On realising this, people attain immortality.

अध्याय ९१

श्लोक 33

ततो गच्छेत राजेन्द्र पिङ्गलेश्वरमुत्तमम् ।तत्र स्नात्वा नरो राजन् रुद्रलोके महीयते

tato gaccheta rājendra piṅgaleśvaramuttamam / tatra snātvā naro rājan rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

भक्तवत्सल शंकरने अपने गणों तथा पार्वतीके साथ वहाँ आकर “मैं वर दूंगा' इस प्रकार कहा स वब्रे पुनरेवाहं जपेयं कोटिमीश्वरम्। तावदायुर्महादेब देहीति वरमीश्वर

English

The Lord is one. He is hidden in all living beings. Rudra, the wielder of Maya, is entire and undivided. He and the goddess are not different or separate. On realising this, people attain immortality.

अध्याय ९१

श्लोक 34

तत्रोपवासं यः कृत्वा पश्येत विमलेश्वरम् ।सप्तजन्मकृतं पापं हित्वा याति शिवालयम्

tatropavāsaṃ yaḥ kṛtvā paśyeta vimaleśvaram / saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ hitvā yāti śivālayam

हिन्दी अर्थ

एवमस्त्विति सम्प्रोच्य देवोऽप्यन्तरधीयत। जजाप कोटिं भगवान् भूयस्तद्गतमानसः

English

The Lord is one. He is hidden in all living beings. Rudra, the wielder of Maya, is entire and undivided. He and the goddess are not different or separate. On realising this, people attain immortality.

अध्याय ९१

श्लोक 35

ततो गच्छेत राजेन्द्र आलिकातीर्थमुत्तमम् ।उपोष्य रजनीमेकां नियतो नियताशनः ।अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्मुच्यते ब्रह्महत्यया

tato gaccheta rājendra ālikātīrthamuttamam / upoṣya rajanīmekāṃ niyato niyatāśanaḥ / asya tīrthasya māhātmyānmucyate brahmahatyayā

हिन्दी अर्थ

द्वितीयायां च कोट्यां वै सम्पूर्णायां वृषध्वजः । आगत्य वरदोऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः तृतीयां जप्तुमिच्छामि कोटिं भूयोऽपि शंकर। तथास्त्वित्याह विश्वात्मा देवोऽप्यन्तरधीयत

English

The Lord is one. He is hidden in all living beings. Rudra, the wielder of Maya, is entire and undivided. He and the goddess are not different or separate. On realising this, people attain immortality.

अध्याय ९१

श्लोक 36

एतानि तव संक्षेपात् प्राधान्यात् कथितानि तु ।न शक्या विस्तराद् वक्तुं संख्या तीर्थेषुपाण्डव

etāni tava saṃkṣepāt prādhānyāt kathitāni tu / na śakyā vistarād vaktuṃ saṃkhyā tīrtheṣupāṇḍava

हिन्दी अर्थ

कोटित्रयेऽथ सम्पूर्णे देवः प्रीतमना भृशम्। आगत्य वरदोऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः

English

The Lord is one. He is hidden in all living beings. Rudra, the wielder of Maya, is entire and undivided. He and the goddess are not different or separate. On realising this, people attain immortality.

अध्याय ९१

श्लोक 37

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता ।नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

eṣā pavitrā vimalā nadī trailokyaviśrutā / narmadā saritāṃ śreṣṭhā mahādevasya vallabhā

हिन्दी अर्थ

जपेयं कोटिमन्यां वै भूयोऽपि तव तेजसा। इत्युक्ते भगवानाह न जप्तव्यं त्वया पुनः महागणपतिर्देव्याः पुत्रो भव महेश्वर:

English

The Lord is one. He is hidden in all living beings. Rudra, the wielder of Maya, is entire and undivided. He and the goddess are not different or separate. On realising this, people attain immortality.

अध्याय ९१

श्लोक 38

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां वै युधिष्ठिर ।चान्द्रायणशतं साग्रं लभते नात्र संशयः

manasā saṃsmaredyastu narmadāṃ vai yudhiṣṭhira / cāndrāyaṇaśataṃ sāgraṃ labhate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकाधिपः श्रीमान् सर्वज्ञो मदबलान्वितः

English

The Lord is one. He is hidden in all living beings. Rudra, the wielder of Maya, is entire and undivided. He and the goddess are not different or separate. On realising this, people attain immortality.

अध्याय ९१

श्लोक 39

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः ।पतन्ति नरके घोरे इत्याह परमेश्वरः

aśraddadhānāḥ puruṣā nāstikyaṃ ghoramāśritāḥ / patanti narake ghore ityāha parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

एतदुक्त्वा महादेवो गणानाहूय शंकरः। अभिषेकेण युक्तेन नन्दीशवरमयोजयत् एतज्जप्येश्वरं स्थानं देवदेवस्य शूलिनः। यत्र तत्र मृतो मर्त्यो रुद्रलोके महीयते

English

The Lord is one. He is hidden in all living beings. Rudra, the wielder of Maya, is entire and undivided. He and the goddess are not different or separate. On realising this, people attain immortality.

अध्याय ९१

श्लोक 40

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः ।तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

narmadāṃ sevate nityaṃ svayaṃ devo maheśvaraḥ / tena puṇyā nadī jñeyā brahmahatyāpahāriṇī

हिन्दी अर्थ

नन्दीने वर माँगते हुए कहा--ईश्वर ! मैं पुनः ईश्वरका एक करोड़ जप करना चाहता हूँ, अत: महादेव! आप मुझे उतनी ही लम्बी आयु प्रदान करें। “ऐसा ही हो' यह कहकर वे देव अन्तर्धान हो गये। भगवान् नन्दीने

English

The Lord is one. He is hidden in all living beings. Rudra, the wielder of Maya, is entire and undivided. He and the goddess are not different or separate. On realising this, people attain immortality.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 91
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.