Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
92
अध्याय 92 / 95

Book 2 - Adhyaya 41

41 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९२

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच इदं त्रैलोक्यविख्यातं तीर्थं नैमिशमुत्तमम् ।महादेवप्रियकरं महापातकनाशनम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge catvāriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca idaṃ trailokyavikhyātaṃ tīrthaṃ naimiśamuttamam / mahādevapriyakaraṃ mahāpātakanāśanam

हिन्दी अर्थ

पुन: उनमें मन लगाते हुए एक करोड़ जप किया। दो करोड़ जप पूरा होनेपर पुन: भूतगणोंसे आवृत वृषध्वज (शंकर)-ने आकर “मैं वर प्रदान करूँगा' ऐसा कहा। (तब नन्दीने कहा--) प्रभु शंकर! मैं पुनः तीसरी बार एक करोड़ जप करना चाहता हूँ। “ऐसा ही हो” कहकर विश्वात्मा देव पुनः अन्तर्धान हो गये। तीन करोड़ जप पूरा होनेपर भूतगणोंसे आवृत, अत्यन्त प्रसन्न-मन, देव (शंकर)-ने वहाँ आकर कहा--' मैं वर

English

Lord Mahesa then vanished. The over-lord of the Devas vanished alongwith the goddess. The dwellers of the forest propitiated again Rudra, the primordial lord.

अध्याय ९२

श्लोक 2

महादेवं दिदृक्षूणामृषीणणां परमेष्ठिनाम् ।ब्रहामणा निर्मितं स्थानं तपस्तप्तुं द्विजोत्तमाः

mahādevaṃ didṛkṣūṇāmṛṣīṇaṇāṃ parameṣṭhinām / brahāmaṇā nirmitaṃ sthānaṃ tapastaptuṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रदान करूँगा।' (इसपर नन्दीने कहा--) मैं पुनः आपके तेजसे सम्पन्न होकर करोड़की संख्यामें जप करना चाहता हूँ। ऐसा कहे जानेपर भगवानूने कहा--अब तुम्हें आगे जप नहीं करना है॥ ३०--३५॥

English

Thus the story of all the former exploits of the lord

अध्याय ९२

श्लोक 3

मरीचयो ऽत्रयो विप्रा वसिष्ठाः क्रतवस्तथा ।भृगवो ऽङ्गिरसः पूर्वा ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

marīcayo 'trayo viprā vasiṣṭhāḥ kratavastathā / bhṛgavo 'ṅgirasaḥ pūrvā brahmāṇaṃ kamalodbhavam

हिन्दी अर्थ

तुम जरासे (वृद्धावस्थासे) मुक्त और अमर होकर सदा मेरे समीपमें स्थित रहोगे। तुम देवी (पार्वती)- के पुत्र, महागणपति (मेरे गणके अधिपति) एवं महेश्वर होओगे! तुम योगीश्वर, योगनेता, गणोंके ईश्वरोंके भी ईश्वर, सभी लोकोंके अधिपति, श्रीमान् सर्वज्ञ और मेरे बलसे सम्पन्न रहोगे। मेरा दिव्य ज्ञान तुम्हें हस्तामलकवत् प्राप्त रहेगा। तुम महाप्रलयपर्यन्त (गणेश्वर एवं नन्दीके रूपमें) स्थित रहोगे और उसके बाद मेरे पदको प्राप्त

English

He who reads or listens to this everyday, is liberated from all sins. He who recounts this to quiescent Brahmanas, attains the greatest goal.

अध्याय ९२

श्लोक 4

समेत्य सर्ववरदं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम् ।पृच्छन्ति प्रणिपत्यैनं विश्वकर्माणमच्युतम्

sametya sarvavaradaṃ caturmūrti caturmukham / pṛcchanti praṇipatyainaṃ viśvakarmāṇamacyutam

हिन्दी अर्थ

करोगे ॥ ३६--३८ ॥

English

VV. 67-84 describe the importance of Suklatirtha—on the north bank of Narmada about 10 miles north-east of Broach.

अध्याय ९२

श्लोक 5

षट्कुलीया ऊचुः भगवन् देवमीशानं भर्गमेकं कपर्दिनम् ।केनोपायेन पश्यामो ब्रूहि देवनमस्कृतम्

ṣaṭkulīyā ūcuḥ bhagavan devamīśānaṃ bhargamekaṃ kapardinam / kenopāyena paśyāmo brūhi devanamaskṛtam

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर महादेव शंकरने गणोंको बुलाकर उन नन्दीश्वरको गणोंके अधिपतिके पदपर अत्यन्त उपयुक्त अभिषेक-विधिसे नियुक्त कर दिया। पिनाक धारण करनेवाले शंकरने स्वयं ही मरुद्गणोंकी शुभ कन्या जो 'सुयशा' इस नामसे विख्यात थी, उसके साथ इनका विवाह कर दिया

English

The excellent river Narmada has been eulogised by the sages. It flowed out of the body of Rudra with a desire for the well-being of the worlds.

अध्याय ९२

श्लोक 6

ब्रह्मोवाच सत्रं सहस्रमासध्वं वाङ्मनोदोषवर्जिताः ।देशं च वः प्रवक्ष्यामि यस्मिन् देशे चरिष्यथ

brahmovāca satraṃ sahasramāsadhvaṃ vāṅmanodoṣavarjitāḥ / deśaṃ ca vaḥ pravakṣyāmi yasmin deśe cariṣyatha

हिन्दी अर्थ

यह जप्येश्वर नामक स्थान देवाधिदेव शूली शंकरका स्थान है। यहाँ जहाँ कहीं भी शरीर त्याग करनेवाला रुद्रलोकमें प्रतिष्ठा प्रात करता है

English

It is destructive of all sins for ever. It is bowed to by all Devas and is eulogised by Devas and Gandharvas as well as by Apsaras (heavenly ladies).

अध्याय ९२

श्लोक 7

उक्त्वा मनोमयं चक्रं स सृष्ट्वा तानुवाच ह ।क्षिप्तमेतन्मया चक्रमनुव्रजत मा चिरम् ।यत्रास्य नेमिः शीर्येत स देशः पुरुषर्षभाः

uktvā manomayaṃ cakraṃ sa sṛṣṭvā tānuvāca ha / kṣiptametanmayā cakramanuvrajata mā ciram / yatrāsya nemiḥ śīryeta sa deśaḥ puruṣarṣabhāḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्रगं संहितायामुपरिविभागे एकचत्यारिशोऽध्यायः विविध शैव-तीर्थोंके माहात्म्यका निरूपण, तीर्थोके अधिकारी तथा तीर्थ-माहात्म्यका उपसंहार

English

On the northern bank is the Tirtha well-known in the three worlds, by the name Bhadresvara. It is holy, auspicious and destructive of all sins.

अध्याय ९२

श्लोक 8

ततो मुमोच तच्चक्रं ते च तत्समनुव्रजन् ।तस्य वै व्रजतः क्षिप्रं यत्र नेमिरशीर्यत ।नैमिसं तत्स्मृतं नाम्ना पुण्यं सर्वत्र पूजितम्

tato mumoca taccakraṃ te ca tatsamanuvrajan / tasya vai vrajataḥ kṣipraṃ yatra nemiraśīryata / naimisaṃ tatsmṛtaṃ nāmnā puṇyaṃ sarvatra pūjitam

हिन्दी अर्थ

नाम्रा पञ्चनदं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

English

O king, man taking bath there, rejoices with Devas. O leading king, thereafter one should go to the excellent sacred place Vimalesvara.

अध्याय ९२

श्लोक 9

सिद्धचारणसंकीर्णं यक्षगन्धर्वसेवितम् ।स्थानं भगवतः शंभोरेतन्नैमिशमुत्तमम्

siddhacāraṇasaṃkīrṇaṃ yakṣagandharvasevitam / sthānaṃ bhagavataḥ śaṃbhoretannaimiśamuttamam

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते अन्यच्च तीर्थप्रवरं शंकरस्यामितौजसः। महाभेरवमित्युक्तं महापातकनाशनम्

English

Thereafter, he should go to Rsitirtha which is des¬ tructive of all sins of men. As soon as a man takes his bath therein, the man is honoured in Sivaloka.

अध्याय ९२

श्लोक 10

अत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः ।तपस्तप्त्वा पुरा देवा लेभिरे प्रवरान् वरान्

atra devāḥ sagandharvāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ / tapastaptvā purā devā lebhire pravarān varān

हिन्दी अर्थ

सर्वपापहरा पुण्या स्वयमेव गिरीन्द्रजा

English

There itself is the holy centre of Narada. It is very auspicious. Immediately after the bath therein, a man obtains the fruit of a gift of a thousand cows.

अध्याय ९२

श्लोक 11

इमं देशं समाश्रित्य षट्कुलीयाः समाहिताः ।सत्रेणाराध्य देवेशं दृष्टवन्तो महेश्वरम्

imaṃ deśaṃ samāśritya ṣaṭkulīyāḥ samāhitāḥ / satreṇārādhya deveśaṃ dṛṣṭavanto maheśvaram

हिन्दी अर्थ

यत्र देवादिदेवेन चक्रार्थ पूजितो भवः मृतस्तत्रापि नियमाद् ब्रह्मलोके महीयते॥ कायावरोहणं नाम महादेवालयं शुभम्। यत्र माहेश्वरा धर्मा मुनिभिः सम्प्रवर्तिताः ७ ॥

English

It was here that formerly the divine sage Narada per¬ formed penance. Mahesvara, the lord of Devas, became delighted and granted him Yoga.

अध्याय ९२

श्लोक 12

अत्र दानं तपस्तप्तं स्नानं जप्यादिकं च यत् ।एकैकं पावयेत् पापं सप्तजन्मकृतं द्विजाः

atra dānaṃ tapastaptaṃ snānaṃ japyādikaṃ ca yat / ekaikaṃ pāvayet pāpaṃ saptajanmakṛtaṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

परित्यजति यः प्राणान् रुद्रलोक स गच्छति

English

A Lihga installed by Brahma is known as Brahmes- vara. O king, a man who takes his holy bath there is honoured in the Brahmaloka.

अध्याय ९२

श्लोक 13

अत्र पूर्वं स भगवानृषीणां सत्रमासताम् ।प्रोवाच वायुर्ब्रह्माण्डं पुराणं ब्रह्मभाषितम्

atra pūrvaṃ sa bhagavānṛṣīṇāṃ satramāsatām / provāca vāyurbrahmāṇḍaṃ purāṇaṃ brahmabhāṣitam

हिन्दी अर्थ

तत्र गत्वा त्यजेत् प्राणाल्लोकान् प्राप्नोति शाश्वतान् जामदग्न्यस्य तु शुभं रामस्याक्लिष्टकर्मणः। तत्र स्नात्वा तीर्थवरे गोसहस्त्रफलं लभेत्

English

Thereafter, one should go to Rnatirtha (by visiting which) the man shall certainly be relieved from indebtedness. Thereafter, one should go to Vatesvara. He shall derive sufficient benefit of the current life.

अध्याय ९२

श्लोक 14

अत्र देवो महादेवो रुद्राण्या किल विश्वकृत् ।रमते ऽध्यापि भगवान् प्रमथैः परिवारितः

atra devo mahādevo rudrāṇyā kila viśvakṛt / ramate 'dhyāpi bhagavān pramathaiḥ parivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

महाकालमिति ख्यातं तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम्। गत्वा प्राणान् परित्यज्य गाणपत्यमवाप्नुयात्

English

Thereafter, one should go to Bhimesvara. It is des¬ tructive of all ailments. Immediately after the bath there, a man is relieved of all miseries.

अध्याय ९२

श्लोक 15

अत्र प्राणान् परित्यज्य नियमेन द्विजातयः ।ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति यत्र गत्वा न जायते

atra prāṇān parityajya niyamena dvijātayaḥ / brahmalokaṃ gamiṣyanti yatra gatvā na jāyate

हिन्दी अर्थ

तत्र संनिहितः श्रीमान् भगवान् नकुलीश्वरः सूतजीने कहा--जप्येश्वरके समीपमें ही पञ्चनद नामका एक दूसरा श्रेष्ठ तीर्थ है, जो पवित्र तथा सभी पापोंका नाश करनेवाला है। वहाँ तीन रात्रिपर्यन्त उपवासकर महेश्वरकी पूजा करनेसे मनुष्य सभी पापोंसे

English

O leading king, thereafter one should go to the ex¬ cellent Pihgalesvara. By observing fast for a day and night, one shall attain the benefit ofTriratra sacrifice.

अध्याय ९२

श्लोक 16

अन्यच्च तीर्थप्रवरं जाप्येश्वरमितिश्रुतम् ।जजाप रुद्रमनिशं यत्र नन्दी महागणः

anyacca tīrthapravaraṃ jāpyeśvaramitiśrutam / jajāpa rudramaniśaṃ yatra nandī mahāgaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मुक्त हो जाता है तथा विशुद्ध आत्मावाला होकर रुद्रलोकमें प्रतिष्ठित होता है। अमित तेजस्वी शंकरका एक दूसरा श्रेष्ठ तीर्थ है जो महाभैरव नामसे कहा गया है, वह महापातकोंका नाश करनेवाला है । वितस्ता

English

Formerly, the great river Narmada had become afraid of Vyasa. On being rebuked by Hurhkara (i.e. the sound Hurh) (by Vyasa), the river receded from that place immediately (v.l. dakfinena (flowed) to the South).

अध्याय ९२

श्लोक 17

प्रीतस्तस्य महादेवो देव्या सह पिनाकधृक् ।ददावात्मसमानत्वं मृत्युवञ्चनमेव च

prītastasya mahādevo devyā saha pinākadhṛk / dadāvātmasamānatvaṃ mṛtyuvañcanameva ca

हिन्दी अर्थ

नामक श्रेष्ठ नदी तीर्थोमें परम तीर्थ है, वह सभी पापोंको हरनेवाली, पवित्र और साक्षात् पार्वतीरूप ही है अमित तेजस्वी शम्भुका पञ्चतप नामका एक तीर्थ है, जहाँ देवोंके आदिदेव (विष्णु)-ने चक्र-प्रापिके लिये शंकरकी पूजा की थी। वहाँ (पञ्चनद तीर्थमें) किया गया पिण्डदान आदि कर्म परलोकमें अनन्त फल

English

O Yudhisthira, if a devotee circumambulates that place, Vyasa becomes delighted and he obtains the benefit desired.

अध्याय ९२

श्लोक 18

अभूदृषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम धर्मवित् ।आराधयन्महादेवं पुत्रार्थं वृषभध्वजम्

abhūdṛṣiḥ sa dharmātmā śilādo nāma dharmavit / ārādhayanmahādevaṃ putrārthaṃ vṛṣabhadhvajam

हिन्दी अर्थ

प्रदान करनेवाला होता है। वहाँ संकल्पपूर्वक नियमसे निवास करते हुए यथासमय प्राण-त्याग करनेवाला ब्रह्मलोकमें महिमा प्राप्त करता है

English

Approaching the Saridvara (the excellent river) (?) one should go to the well-known Tirtha of Indra. Immediately after taking bath there, one attains the benefit of the gift of a thousand cows.

अध्याय ९२

श्लोक 19

तस्य वर्षसहस्रान्ते तप्यमानस्य विश्वकृत् ।शर्वः सोमो गणवृतो वरदो ऽस्मीत्यभाषत

tasya varṣasahasrānte tapyamānasya viśvakṛt / śarvaḥ somo gaṇavṛto varado 'smītyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

कायावरोहण नामक महादेवका एक शुभ स्थान (तीर्थ) है, जहाँ मुनियोंने माहेश्वर धर्मोका प्रवर्तन किया था। वहाँ किया गया श्राद्ध , दान, तप, होम तथा उपवास अक्षय (फल प्रदान करनेवाला) होता है। वहाँ जो प्राण परित्याग करता है, वह रुद्रलोकमें जाता है। एक दूसरा श्रेष्ठ तीर्थ है, जो कन्यातीर्थ इस नामसे विख्यात है। वहाँ जाकर प्राणोंका परित्याग करनेसे शाश्वत लोकोंकी प्राप्ति होती है। जमदग्निके

English

Thereafter one should go to Somatirtha and per¬ form the rite of ablution there. Immediately after the bath therein, the man is freed from all sins.

अध्याय ९२

श्लोक 20

स वव्रे वरमीशानं वरेण्यं गिरिजापतिम् ।अयोनिजं मृत्युहीनं देहि पुत्रं त्वया समम्

sa vavre varamīśānaṃ vareṇyaṃ girijāpatim / ayonijaṃ mṛtyuhīnaṃ dehi putraṃ tvayā samam

हिन्दी अर्थ

पुत्र अक्लिष्टकर्मा परशुरामका भी एक शुभ तीर्थ है। उस तीर्थ-श्रेष्ठमें स्नान करनेसे हजार गोदानका फल प्राप्त होता है। महाकाल इस नामसे विख्यात तीर्थ तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध है। वहाँ जाकर प्राणोंका परित्याग

English

During the lunar eclipse, it is destructive of sins. O king, the Somatirtha is well known in the three worlds and it yields great benefits.

अध्याय ९२

श्लोक 21

तथास्त्वित्याह भगवान् देव्या सह महेश्वरः ।पश्यतस्तस्य विप्रर्षेरन्तर्धानं गतो हरः

tathāstvityāha bhagavān devyā saha maheśvaraḥ / paśyatastasya viprarṣerantardhānaṃ gato haraḥ

हिन्दी अर्थ

करनेसे गाणपत्य-पद प्राप्त होता है। श्रेष्ठ नकुलीश्वर तीर्थ गुह्यस्थानोंमें भी अत्यन्त गुह्य है। वहाँ श्रीमान् भगवान् नकुलीशवर विराजमान रहते हैं॥७--१२॥ देव्या सह महादेवो नित्यं शिष्यैश्च संवृतः

English

He v.'ho observes the vow of Candrayana with great concentration in that holy centre, shall have his soul purified of all sins. He shall go to the Somaloka.

अध्याय ९२

श्लोक 22

ततो यियक्षुः स्वां भूमिं शिलादो धर्मवित्तमः ।चकर्ष लाङ्गलेनोर्व्ॐ भित्त्वादृश्यत शोभनः

tato yiyakṣuḥ svāṃ bhūmiṃ śilādo dharmavittamaḥ / cakarṣa lāṅgalenorvoṃ bhittvādṛśyata śobhanaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र स्नात्वा महादेवं पूजयित्वा वृषध्वजम्। सर्वपापैर्विमुच्येत मृतस्तज्ज्ञानमाप्नुयात्

English

O ruler of men, he who immolates himself by entering fire at this holy centre; he who drowns himself in the water thereof or he who observes fast unto death there, is never reborn as a mortal being.

अध्याय ९२

श्लोक 23

संवर्तकानलप्रख्यः कुमारः प्रहसन्निव ।रूपलावण्यसंपन्नस्तेजसा भासयन् दिशः

saṃvartakānalaprakhyaḥ kumāraḥ prahasanniva / rūpalāvaṇyasaṃpannastejasā bhāsayan diśaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं पुण्यतमं शुभम् । भीमेश्वरमिति ख्यातं गत्वा मुञ्चति पातकम् तथान्यच्चण्डवेगायाः सम्भेदः पापनाशनः । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते ब्रह्महत्यया

English

Thereafter, one should go to Stambhatirtha and perform the rite of ablution there. Immediately af ter the bath there, the man is honoured in the Somaloka.

अध्याय ९२

श्लोक 24

कुमारतुल्यो ऽप्रतिमो मेघगम्भीरया गिरा ।शिलादं तात तातेति प्राह नन्दी पुनः पुनः

kumāratulyo 'pratimo meghagambhīrayā girā / śilādaṃ tāta tāteti prāha nandī punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

नाम्ना वाराणसी दिव्या कोटिकोट्ययुताधिका

English

O king, thereafter one should go to the excellent Visnutirtha. That excellent abode of Visnu is called (Yodhi-) Yodhanipura.

अध्याय ९२

श्लोक 25

तं दृष्ट्वा नन्दनं जातं शिलादः परिषस्वजे ।मुनिभ्यो दर्शयामास ये तदाश्रमवासिनः

taṃ dṛṣṭvā nandanaṃ jātaṃ śilādaḥ pariṣasvaje / munibhyo darśayāmāsa ye tadāśramavāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

एते प्राधान्यतः प्रोक्ता देशाः पापहरा नृणाम्। गत्वा संक्षालयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम् यः स्वधर्मान् परित्यज्य तीर्थसेवां करोति हि। न तस्य फलते तीर्थमिह लोके परत्र च

English

In the middle of the water there is a rock in the form of an elephant. One should offer Pindas therein, with great concentration (on any day) during the month of Vaisakha.

अध्याय ९२

श्लोक 26

जातकर्मादिकाः सर्वाः क्रियास्तस्य चकार ह ।उपनीय यथाशास्त्रं वेदमध्यापयत् सुतम्

jātakarmādikāḥ sarvāḥ kriyāstasya cakāra ha / upanīya yathāśāstraṃ vedamadhyāpayat sutam

हिन्दी अर्थ

प्रायश्चित्ती च विधुरस्तथा पापचरो गृही। प्रकुर्यात् तीर्थसंसेवां ये चान्ये तादूशा जना:

English

After taking bath, viith concentrated mind and being devoid of arrogance and jealonsy (if the above rite is

अध्याय ९२

श्लोक 27

अधीतवेदो भगवान् नन्दी मतिमनुत्तमाम् ।चक्रे महेश्वरं द्रष्टुं जेष्ये मृत्युमिति प्रभुम्

adhītavedo bhagavān nandī matimanuttamām / cakre maheśvaraṃ draṣṭuṃ jeṣye mṛtyumiti prabhum

हिन्दी अर्थ

सहाग्निर्वा सपत्नीको गच्छेत् तीर्थानि यलतः । सर्वपापविनिर्मुक्तो यथोक्तां गतिमाप्नुयात् ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य कुर्याद् वा तीर्थसेवनम्। विधाय वृत्तिं पुत्राणां भार्या तेषु निधाय च

English

Thereafter, one should go to the Tirtha called Visvesvara and perform the rite of ablution there. Immediately after the bath there, the man shall obtain the chieftainship of the Ganas (attandants of Siva).

अध्याय ९२

श्लोक 28

स गत्वा सरितं पुण्यामेकाग्रश्रद्धयान्वितः ।जजाप रुद्रमनिशं महेशासक्तमानसः

sa gatvā saritaṃ puṇyāmekāgraśraddhayānvitaḥ / jajāpa rudramaniśaṃ maheśāsaktamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

हिमालयके रमणीय शिखरपर स्थित अत्यन्त सुन्दर गङ्गाद्वारमें शिष्योंसे घिरे हुए महादेव देवीके साथ नित्य निवास करते हैं। वहाँ स्नानकर वृषध्वज महादेवको पूजा करनेसे सभी पापोंसे मुक्ति हो

English

O leading king, thereafter one should go where Janardana (Visnu) is (in the form of a) Liiiga. A man who takes bath there devotedly is honoured in the Visnuloka.

अध्याय ९२

श्लोक 29

तस्य कोट्यां तु पूर्णायां शङ्करो भक्तवत्सलः ।आगत्य साम्बः सगणो वरदो ऽस्मीत्युवाच ह

tasya koṭyāṃ tu pūrṇāyāṃ śaṅkaro bhaktavatsalaḥ / āgatya sāmbaḥ sagaṇo varado 'smītyuvāca ha

हिन्दी अर्थ

जाती है और मृत्युके बाद परम ज्ञान प्रास होता है देवाधिदेव (शंकर)-का एक दूसरा शुभ तथा पवित्रतम स्थान है जो भीमेश्वर इस नामसे विख्यात है। वहाँ जानेसे व्यक्ति पापसे मुक्त हो जाता है। इसी प्रकार चण्डवेगा नदीका उद्गम-स्थान भी

English

It is here that Narayana manifested himself to the sages of sanctified souls, in the form of a Linga which is the highest abode.

अध्याय ९२

श्लोक 30

स वव्रे पुनरेवाहं जपेयं कोटिमीश्वरम् ।तावदायुर्महादेव देहीति वरमीश्वर

sa vavre punarevāhaṃ japeyaṃ koṭimīśvaram / tāvadāyurmahādeva dehīti varamīśvara

हिन्दी अर्थ

पापोंका नाश करनेवाला है। वहाँ स्नान करने तथा जलका पान करनेसे मनुष्य ब्रह्महत्यासे मुक्त हो जाता है

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha Tapasesvara. O leading king, on taking bath therein, one shall attain the benefit of penance.

अध्याय ९२

श्लोक 31

एवमस्त्विति संप्रोच्य देवो ऽप्यन्तरधीयत ।जजाप कोटिं भगवान् भूयस्तद्गतमानसः

evamastviti saṃprocya devo 'pyantaradhīyata / jajāpa koṭiṃ bhagavān bhūyastadgatamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

इन सभी तीर्थोमें भी श्रेष्ठ तथा दिव्य वाराणसी नामकी पुरी हजारों कोटिगुना अधिक फलप्रदा है। पूर्वमें मैंने आप लोगोंसे उसके माहात्म्यका वर्णन किया था। योगीको भी (वाराणसीके अतिरिक्त) अन्यत्र एक जन्ममें मुक्ति नहीं मिलती

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha Tapasesvara. O leading king, on taking bath therein, one shall attain the benefit of penance.

अध्याय ९२

श्लोक 32

द्वितीयायां च कोट्यां वै संपूर्णायां वृषध्वजः ।आगत्य वरदो ऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः

dvitīyāyāṃ ca koṭyāṃ vai saṃpūrṇāyāṃ vṛṣadhvajaḥ / āgatya varado 'smīti prāha bhūtagaṇairvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंके पापोंको हरनेवाले ये प्रधान-प्रधान देश (तीर्थ) बतलाये गये हैं। यहाँ जाकर सैकड़ों जन्मोंमें किये पापोंका प्रक्षालन करना चाहिए। जो अपने धर्मोका परित्यागकर तीर्थोका सेवन करता है,

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha Tapasesvara. O leading king, on taking bath therein, one shall attain the benefit of penance.

अध्याय ९२

श्लोक 33

तृतीयां जप्तुमिच्छामि कोटिं भूयो ऽपि शङ्कर ।तथास्त्वित्याह विश्वात्मा देवो ऽप्यन्तरधीयत

tṛtīyāṃ japtumicchāmi koṭiṃ bhūyo 'pi śaṅkara / tathāstvityāha viśvātmā devo 'pyantaradhīyata

हिन्दी अर्थ

उसके लिये तीर्थ न इस लोकमें फलदायी होते हैं न परलोकमें प्रायश्चित्ती, पत्नीसे रहित विधुर पुरुष तथा जिनके द्वारा पाप हो गया है ऐसे गृहस्थ एवं इसी प्रकारके जो अन्य लोग हैं, उन्हें (पश्चात्तापपूर्वक यथाशास्त्र) तीर्थोका सेवन करना चाहिए। प्रयत्नपूर्वक अग्नि"

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha Tapasesvara. O leading king, on taking bath therein, one shall attain the benefit of penance.

अध्याय ९२

श्लोक 34

कोटित्रये ऽथ संपूर्णे देवः प्रीतमना भृशम् ।आगत्य वरदो ऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः

koṭitraye 'tha saṃpūrṇe devaḥ prītamanā bhṛśam / āgatya varado 'smīti prāha bhūtagaṇairvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा पत्नीके साथ तीथाँमें जाना चाहिए। ऐसा करनेसे मनुष्य समस्त पापोंसे मुक्त होकर यथोक्त गति (उत्तम गति) प्राप्त करता है। अथवा तीनों ऋणोंसे मुक्त होनेके बाद पुत्रोंके लिये जीविका-सम्बन्धी वृत्तिकी

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha Tapasesvara. O leading king, on taking bath therein, one shall attain the benefit of penance.

अध्याय ९२

श्लोक 35

जपेयं कोटिमन्यां वै भूयो ऽपि तव तेजसा ।इत्युक्ते भगवानाह न जप्तव्यं त्वया पुनः

japeyaṃ koṭimanyāṃ vai bhūyo 'pi tava tejasā / ityukte bhagavānāha na japtavyaṃ tvayā punaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यवस्थाकर और अपनी पत्नीको उन्हें सौंपकर तीर्थका सेवन करना चाहिए अग्निहोत्री वानप्रस्थ-आश्रम स्वीकारकर अपनी अग्नि तथा धर्मपत्नीके साथ तीर्थमें निवास करता है!

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha Tapasesvara. O leading king, on taking bath therein, one shall attain the benefit of penance.

अध्याय ९२

श्लोक 36

अमरो जरया त्यक्तो मम पार्श्वगतः सदा ।महागणपतिर्देव्याः पुत्रो भव महेश्वरः

amaro jarayā tyakto mama pārśvagataḥ sadā / mahāgaṇapatirdevyāḥ putro bhava maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

४८० कूर्मपुराण

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha Tapasesvara. O leading king, on taking bath therein, one shall attain the benefit of penance.

अध्याय ९२

श्लोक 37

योगीश्वरो योगनेता गणानामीश्वरेश्वरः ।सर्वलोकाधिपः श्रीमान् सर्वज्ञो मद्बलान्वितः

yogīśvaro yoganetā gaṇānāmīśvareśvaraḥ / sarvalokādhipaḥ śrīmān sarvajño madbalānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रायश्चित्तप्रसड़ेन तीर्थमाहात्म्यमीरितम्। प्रायश्चित्तके प्रसंगवश तीर्थोके माहात्म्यका वर्णन यः पठेच्छृणुयाद वापि मुच्यते सर्वपातकैः ॥ २४ ॥ किया गया। इसे पढ़नेवाला अथवा सुननेवाला भी सभी पातकोंसे मुक्त हो जाता है इति श्रीकूर्मपुराणे पट्साहर्त्रधां संहितायामुपरिविभागे द्विचत्वारिशोउध्याय:

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha Tapasesvara. O leading king, on taking bath therein, one shall attain the benefit of penance.

अध्याय ९२

श्लोक 38

ज्ञानं तन्मामकं दिव्यं हस्तामलकवत् तव ।आभूतसंप्लवस्थायी ततो यास्यसि मत्पदम्

jñānaṃ tanmāmakaṃ divyaṃ hastāmalakavat tava / ābhūtasaṃplavasthāyī tato yāsyasi matpadam

हिन्दी अर्थ

चतुर्विध प्रलयका प्रतिपादन, नेमित्तिक प्रलयका विशेष वर्णन, विष्णुद्वारा अपने माहात्म्यका निरूपण

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha Tapasesvara. O leading king, on taking bath therein, one shall attain the benefit of penance.

अध्याय ९२

श्लोक 39

एतदुक्त्वा महादेवो गणानाहूय शङ्करः ।अभिषेकेण युक्तेन नन्दीश्वरमयोजयत्

etaduktvā mahādevo gaṇānāhūya śaṅkaraḥ / abhiṣekeṇa yuktena nandīśvaramayojayat

हिन्दी अर्थ

एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम्। कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम् कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम्। लोकानां सर्गविस्तारं बंशमन्वन्तराणि च

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha Tapasesvara. O leading king, on taking bath therein, one shall attain the benefit of penance.

अध्याय ९२

श्लोक 40

उद्वाहयामास च तं स्वयमेव पिनाकधृक् ।मरुतां च शुभां कन्यां सुयशेति च विश्रुताम्

udvāhayāmāsa ca taṃ svayameva pinākadhṛk / marutāṃ ca śubhāṃ kanyāṃ suyaśeti ca viśrutām

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्मरूपधृक् ।

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha Tapasesvara. O leading king, on taking bath therein, one shall attain the benefit of penance.

अध्याय ९२

श्लोक 41

एतज्जप्येश्वरं स्थानं देवदेवस्य शूलिनः ।यत्र तत्र मृतो मर्त्यो रुद्रलोके महीयते

etajjapyeśvaraṃ sthānaṃ devadevasya śūlinaḥ / yatra tatra mṛto martyo rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

चतुर्धायं पुराणेऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः योऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह। नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः

English

O leading king, thereafter, one should go to the excellent Tirtha Tapasesvara. O leading king, on taking bath therein, one shall attain the benefit of penance.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 92
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.