Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
93
अध्याय 93 / 95

Book 2 - Adhyaya 42

24 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९३

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अन्यच्च तीर्थप्रवरं जप्येश्वरसमीपतः ।नाम्ना पञ्चनदं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ekacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca anyacca tīrthapravaraṃ japyeśvarasamīpataḥ / nāmnā pañcanadaṃ puṇyaṃ sarvapāpapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति। त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः

English

Thereafter, one shall go to Suklatlrtha that is destructive of all sins. O Yudhisthira, there is no other holy centre on a par with it on Narmada.

अध्याय ९३

श्लोक 2

त्रिरात्रोपोषितस्तत्र पूजयित्वा महेश्वरम् ।सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते

trirātropoṣitastatra pūjayitvā maheśvaram / sarvapāpaviśuddhātmā rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

प्राकृतः प्रतिसर्गोऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः प्रलयः प्रतिसर्गोऽयं कालचिन्तापरैद्विजैः

English

Its sight, the touching, the ablution (therein), Dana, Tapas, Japa, Homa, and observance of fast in the holy centre Suklatirtha yield great benefits.

अध्याय ९३

श्लोक 3

अन्यच्च तीर्थप्रवरं शङ्करस्यामितौजसः ।महाभैरवमित्युक्तं महापातकनाशनम्

anyacca tīrthapravaraṃ śaṅkarasyāmitaujasaḥ / mahābhairavamityuktaṃ mahāpātakanāśanam

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--नारायणके मुखसे कहे गये इस विशिष्ट ज्ञानको सुनकर मुनियोंने कूर्मरूप धारण करनेवाले प्रभु देवसे पूछा--

English

The holy centre well known as Suklatirtha is said to be a Yojana in extent. It is resorted to by Devas and Gandharvas. It is destructive of all sins.

अध्याय ९३

श्लोक 4

तीर्थानां च परं तीर्थं वितस्ता परमा नदी ।सर्वपापहरा पुण्या स्वयमेव गिरीन्द्रजा

tīrthānāṃ ca paraṃ tīrthaṃ vitastā paramā nadī / sarvapāpaharā puṇyā svayameva girīndrajā

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने कहा--(सूतजी!) आपने विस्तारपूर्वक धर्म, मोक्ष, ज्ञान, लोकोंकी सृष्टिके विस्तार, वंश और मन्वन्तराको हमें बतलाया। माधव! भूतभव्येश! जैसा आपने पूर्वमें (पुराण-लक्षणके प्रसंगसे प्रतिसर्गके विषयमें) बतलाया है, तदनुसार अब हमें प्राणियोंके प्रतिसर्गके विषयमें बतलायें

English

Even if the holy centre is seen from the top of a tree from far, it dispels the sin of Brahmana-slaughter. God Sankara, Bharga, stays there always with the goddess.

अध्याय ९३

श्लोक 5

तीर्थं पञ्चतपं नाम शंभोरमिततेजसः ।यत्र देवादिदेवेन चक्रार्थं पूजितो भवः

tīrthaṃ pañcatapaṃ nāma śaṃbhoramitatejasaḥ / yatra devādidevena cakrārthaṃ pūjito bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--तब उनके उस वचनको सुनकर कूर्मरूपधारी महायोगी भगवानूने भूतोंके प्रतिसंचर अर्थात् प्रलयका वर्णन किया

English

O king of holy rites, in the fourteenth day in the dark half of the Vaisakha month, Kara comes out of his own world to be present here.

अध्याय ९३

श्लोक 6

पिण्डदानादिकं तत्र प्रेत्यानन्तफलप्रदम् ।मृतस्तत्रापि नियमाद् ब्रह्मलोके महीयते

piṇḍadānādikaṃ tatra pretyānantaphalapradam / mṛtastatrāpi niyamād brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

कूर्म बोले इस पुराणमें नित्य, नैमित्तिक, प्राकृत तथा आत्यन्तिक-इस प्रकारसे चार प्रकारका प्रतिसंचर (प्रलय) कहा गया है। लोकमें यहाँ जो प्राणियोँका नित्य क्षय दिखलायी देता है, उसे मुनियोंने नित्य- प्रलयके नामसे कहा है। कल्पान्तमें ब्रह्मा (की निद्रा)- के निमित्तसे होनेवाले तीनों लोकोंके प्रतिसर्ग-प्रलयको विद्वानोंने (नैमित्तिक प्रलय) कहा है। महत्तत्त्वसे लेकर विशेषपर्यन्त समस्त तत्त्वोंका जो क्षय हो जाता है,

English

The leading gods, demons, divine minstrels, Siddhas, Vidyadharas, the attendants of Siva and celestial damsels and the leading Nagas stay there.

अध्याय ९३

श्लोक 7

कायावरोहणं नाम महादेवालयं शुभम् ।यत्र माहेश्वरा धर्मा मुनिभिः संप्रवर्तिताः

kāyāvarohaṇaṃ nāma mahādevālayaṃ śubham / yatra māheśvarā dharmā munibhiḥ saṃpravartitāḥ

हिन्दी अर्थ

उसे कालचिन्तकोंने प्राकृत प्रतिसर्ग कहा है और ज्ञानद्वारा परमात्मामें होनेवाले योगियोंके आत्यन्तिक प्रलयको कालचिन्तक द्विज आत्यन्तिक प्रतिसर्ग (प्रलय) कहते हैं

English

One dispels sins committed ever since one's birth in the Suklatirtha just as a coloured cloth turns white by washing in water.

अध्याय ९३

श्लोक 8

श्राद्धं दानं तपो होम उपवासस्तथाक्षयः ।परित्यजति यः प्राणान् रुद्रलोकं स गच्छति

śrāddhaṃ dānaṃ tapo homa upavāsastathākṣayaḥ / parityajati yaḥ prāṇān rudralokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

+ यहाँ “प्रलय' का तात्पर्य परमात्मतत्त्वके साथ एकरूपतामें है। स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तृ प्रतिपेदे प्रजापति:

English

The ablution, Dana, penance and Sraddha appear to be infinite. There will never be a holier Tirtha than the Suklatirtha.

अध्याय ९३

श्लोक 9

अन्यच्च तीर्थप्रवरं कन्यातीर्थमिति श्रुतम् ।तत्र गत्वा त्यजेत् प्राणांल्लोकान् प्राप्नोति शाश्वतान्

anyacca tīrthapravaraṃ kanyātīrthamiti śrutam / tatra gatvā tyajet prāṇāṃllokān prāpnoti śāśvatān

हिन्दी अर्थ

ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी । भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयंकरी

English

A man who commits sinful deeds earlier in his life dispels them by observing fast for a day and a night in iSuklatirtha.

अध्याय ९३

श्लोक 10

जामदग्न्यस्य तु शुभं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।तत्र स्नात्वा तीर्थ वरे गोसहस्रफलं लभेत्

jāmadagnyasya tu śubhaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ / tatra snātvā tīrtha vare gosahasraphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः । असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः चतुर्लोकमिदं सर्व दहन्ति शिखिनस्तथा

English

O leading king, thereafter one should go to the holy centre Kallolakesvara. There is no doubt in this that Gahga. descends into it on the auspicious days.

अध्याय ९३

श्लोक 11

महाकालमिति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।गत्वा प्राणान् परित्यज्य गाणपत्यमवाप्नुयात्

mahākālamiti khyātaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam / gatvā prāṇān parityajya gāṇapatyamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः

English

After bathing in it and drinking its water, one should make charitable gifts in accordance with the injunctions. He shall be freed from all sins and be honoured in the Brahmaloka.

अध्याय ९३

श्लोक 12

गुह्याद् गुह्यतमं तीर्थं नकुलीश्वरमुत्तमम् ।तत्र सन्निहितः श्रीमान् भगवान् नकुलीश्वरः

guhyād guhyatamaṃ tīrthaṃ nakulīśvaramuttamam / tatra sannihitaḥ śrīmān bhagavān nakulīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकप्रणाशश्च सोऽग्निभूत्वा सुकुण्डली। चतुर्लोकमिदं सर्व निर्दहत्यात्मतेजसा यहाँ साधनसहित आत्यन्तिक प्रलय अर्थात् मोक्षका वर्णन किया गया है। अब मैं संक्षेपमें आप लोगोंको नैमित्तिक प्रलयके विषयमें बतलाऊँगा

English

Thereafter, one should go to Nanditirtha and per¬ form the rite of ablution there. Nandisa is pleased and the devotee is honoured in the Somaloka.

अध्याय ९३

श्लोक 13

हिमवच्छिखरे रम्ये गङ्गाद्वारे सुशोभने ।देव्या सह महादेवो नित्यं शिष्यैश्च संवृतः

himavacchikhare ramye gaṅgādvāre suśobhane / devyā saha mahādevo nityaṃ śiṣyaiśca saṃvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

कलियुग)-के अन्तमें प्रलयकाल उपस्थित होनेपर प्रजापति समस्त प्रजाको आत्मस्थ करनेकी इच्छा करते हैं। इसके बाद सौ वर्षोंतक तीव्र अनावृष्टि होती है, वह भूतों एवं सभी प्राणियोंका विनाश करनेवाली तथा

English

O leading king, thereafter one should go to the auspicious Tirtha Anaraka. O king, a man taking a bath there never sees hell.

अध्याय ९३

श्लोक 14

तत्र स्नात्वा महादेवं पूजयित्वा वृषध्वजम् ।सर्वपापैर्विमुच्येत मृतस्तज्ज्ञानमाप्नुयात्

tatra snātvā mahādevaṃ pūjayitvā vṛṣadhvajam / sarvapāpairvimucyeta mṛtastajjñānamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त भयंकर होती है । तदनन्तर भूमिपर जो अल्पसार अर्थात् निर्बल प्राणी होते हैं, सबसे पहले उनका लय होता है और वे भूमिमें मिल जाते हैं। तब सात रश्मियोंवाले रथपर आरूढ होकर सूर्य उदित होते हैं। उनकी किरणें असह्य हो जाती हैं, वे अपनी किरणोंद्वारा जल पीने लगते हैं। उनकी वे सातों रश्मियाँ महासमुद्रमें स्थित जलको पीती हैं। उस आहारसे उद्दीप्त होकर वे (सात) रश्मियाँ पुनः सात सूर्य बन जाती

English

O leading king, one shall deposit one's bones in that holy centre. He is born in the world again as a beautiful person endowed with riches and worldly pleasures.

अध्याय ९३

श्लोक 15

अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं पुण्यतमं शुभम् ।भीमेश्वरमिति ख्यातं गत्वा मुञ्चति पातकम्

anyacca devadevasya sthānaṃ puṇyatamaṃ śubham / bhīmeśvaramiti khyātaṃ gatvā muñcati pātakam

हिन्दी अर्थ

हैं। तदनन्तर सूर्यरूप वे सातो रश्मियाँ चारों दिशाओं तथा सम्पूर्ण इस चतुर्लोकको अग्निके समान दग्ध करने लगती हैं

English

O leading king, thereafter one shall go to the excellent Kapilatirtha. O king, a man taking bath there shall obtain the benefit of the gift of thousand cows.

अध्याय ९३

श्लोक 16

तथान्यच्चण्डवेगायाः संभेदः पापनाशनः ।तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते ब्रह्महत्यया

tathānyaccaṇḍavegāyāḥ saṃbhedaḥ pāpanāśanaḥ / tatra snātvā ca pītvā ca mucyate brahmahatyayā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो ! प्रलयकालीन अग्निके तेजसे युक्त वे सातों सूर्य अपनी-अपनी रश्मियोके द्वारा ऊर्ध्व तथा अधोभागको व्याकर अतिशय उद्दीस हो जाते हैं। जलसे प्रदीप्त अनेक सहस्र रश्मियोंवाले वे सूर्य आकाशको आवृतकर स्थित रहते हैं और पृथिवीको जलाने लगते हैं । तदनन्तर उनके तेजसे जलती हुई पृथ्वी पर्वतों, नदियों, समुद्रों तथा ट्वीपोंके साथ स्नेह (द्रवभाव)-से रहित हो जाती है अर्थात् अत्यन्त सूख जाती है । सतत प्रदीप्त रहनेवाली

English

He shall himself become endowed with all ornaments, and will be respected by all Devas. He shall become strong as Siva, and will be sporting always like Siva.

अध्याय ९३

श्लोक 17

सर्वेषामपि चैतेषां तीर्थानां परमा पुरी ।नाम्नावाराणसी दिव्या कोटिकोट्ययुताधिका

sarveṣāmapi caiteṣāṃ tīrthānāṃ paramā purī / nāmnāvārāṇasī divyā koṭikoṭyayutādhikā

हिन्दी अर्थ

व्याप्त हो जाती हैं

English

On Tuesdays and CaturthI days in particular, one should perform ablution rite of Siva and feed Brahmanas.

अध्याय ९३

श्लोक 18

तस्याः पुरस्तान्माहात्म्यं भाषितं वो मया त्विह ।नान्यत्र लभ्यते मुक्तिर्योगिनाप्येकजन्मना

tasyāḥ purastānmāhātmyaṃ bhāṣitaṃ vo mayā tviha / nānyatra labhyate muktiryogināpyekajanmanā

हिन्दी अर्थ

सूर्यरूप अग्निके द्वारा प्रकृष्टरूपसे शोधित और परस्पर संसृष्ट संसारके समस्त पदार्थ एक ज्वालाके रूपमें एकाकार हो जाते हैं। सभी लोकोंको नष्ट करनेवाली वह सूर्यरूप अग्नि एक मण्डलके रूपें होकर अपने तेजसे इस सम्पूर्ण चतुर्लोकको दग्ध करने लगती है

English

Near it on the western side, not very far from it, is the Tirtha Dasasvamedhika which is well-known in the three worlds.

अध्याय ९३

श्लोक 19

एते प्राधान्यतः प्रोक्ता देशाः पापहरा नृणाम् ।गत्वा संक्षालयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्

ete prādhānyataḥ proktā deśāḥ pāpaharā nṛṇām / gatvā saṃkṣālayet pāpaṃ janmāntaraśataiḥ kṛtam

हिन्दी अर्थ

निर्वक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते

English

Near it on the western side, not very far from it, is the Tirtha Dasasvamedhika which is well-known in the three worlds.

अध्याय ९३

श्लोक 20

यः स्वधर्मान् परित्यज्य तीर्थसेवां करोति हि ।न तस्य फलते तीर्थमहि लोके परत्र च

yaḥ svadharmān parityajya tīrthasevāṃ karoti hi / na tasya phalate tīrthamahi loke paratra ca

हिन्दी अर्थ

लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजुम्भितः स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत्।

English

Near it on the western side, not very far from it, is the Tirtha Dasasvamedhika which is well-known in the three worlds.

अध्याय ९३

श्लोक 21

प्रायश्चित्ती च विधुरस्तथा पापचरो गृही ।प्रकुर्यात् तीर्थसंसेवां ये चान्ये तादृशा जनाः

prāyaścittī ca vidhurastathā pāpacaro gṛhī / prakuryāt tīrthasaṃsevāṃ ye cānye tādṛśā janāḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु

English

Near it on the western side, not very far from it, is the Tirtha Dasasvamedhika which is well-known in the three worlds.

अध्याय ९३

श्लोक 22

सहाग्निर्वा सपत्नीको गच्छेत् तीर्थानि यत्नतः ।सर्वपापविनिर्मुक्तो यथोक्तां गतिमाप्नुयात्

sahāgnirvā sapatnīko gacchet tīrthāni yatnataḥ / sarvapāpavinirmukto yathoktāṃ gatimāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च तथा महः। दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम्

English

Near it on the western side, not very far from it, is the Tirtha Dasasvamedhika which is well-known in the three worlds.

अध्याय ९३

श्लोक 23

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य कुर्याद् वा तीर्थसेवनम् ।विधाय वृत्तिं पुत्राणां भार्यां तेषु निधाय च

ṛṇāni trīṇyapākṛtya kuryād vā tīrthasevanam / vidhāya vṛttiṃ putrāṇāṃ bhāryāṃ teṣu nidhāya ca

हिन्दी अर्थ

व्याप्तेष्वेतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वमथाग्निना।

English

Near it on the western side, not very far from it, is the Tirtha Dasasvamedhika which is well-known in the three worlds.

अध्याय ९३

श्लोक 24

प्रायश्चित्तप्रसङ्गेन तीर्थमाहात्म्यमीरितम् ।यः पठेच्छृणुयाद् वापि मुच्यते सर्वपातकैः

prāyaścittaprasaṅgena tīrthamāhātmyamīritam / yaḥ paṭhecchṛṇuyād vāpi mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

अयोगुडनिभं सर्व तदा चैकं प्रकाशते उत्तिष्ठन्ति तदा व्योग्नि घोराः संवर्तका घनाः

English

Near it on the western side, not very far from it, is the Tirtha Dasasvamedhika which is well-known in the three worlds.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 93
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.