Linga Purana· Liṅga Purāṇa
103
अध्याय 103 / 108

Book 1 - Adhyaya 103

81 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ81 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०३

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे उमास्वयंवरो नाम द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ ब्रह्मा महादेवम् अभिवन्द्य कृताञ्जलिः उद्वाहः क्रियतां देव इत्युवाच महेश्वरम्

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge umāsvayaṃvaro nāma dvyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ atha brahmā mahādevam abhivandya kṛtāñjaliḥ udvāhaḥ kriyatāṃ deva ityuvāca maheśvaram

हिन्दी अर्थ

कहकर प्रसन्नतासे रोमांचित उन सभीने शिवजीको

English

Thereafter Brahma saluted Mahadeva with palms join- ed in reverence and said to Mahe€vara "O lord, may the marriage be celebrated."

अध्याय १०३

श्लोक 2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः यथेष्टमिति लोकेशं प्राह भूतपतिः प्रभुः

tasya tadvacanaṃ śrutvā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ yatheṣṭamiti lokeśaṃ prāha bhūtapatiḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय आकाशचारी सिद्धों तथा चारणोंने पुष्पवृष्टि की, देवताओंकी दुन्दुभियाँ बजने लगीं और अस्य देवस्य रुद्रस्य मूर्तिभिर्विहितं जगत्। क्ष्माबग्निखेन्दुसूर्यात्मपवनात्मा यतो भवः

English

On hearing these words of Brahma Paramesthin, the lord of the Bhutas said to Brahma "As you please."

अध्याय १०३

श्लोक 3

उद्वाहार्थं महेशस्य तत्क्षणादेव सुव्रताः ब्रह्मणा कल्पितं दिव्यं पुरं रत्नमयं शुभम्

udvāhārthaṃ maheśasya tatkṣaṇādeva suvratāḥ brahmaṇā kalpitaṃ divyaṃ puraṃ ratnamayaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

बाढमित्यजमाहासौ देवदेवो जनार्दन:

English

sarvadeva: ST. reads sarvadcva for sarvadoa. niv&ranam— sarvadevalr api drafpim aiakyam ST. so dazzling that it could not be visualized even by the gods.

अध्याय १०३

श्लोक 4

अथादितिर्दितिः साक्षाद् दनुः कद्रुः सुकालिका पुलोमा सुरसा चैव सिंहिका विनता तथा

athāditirditiḥ sākṣād danuḥ kadruḥ sukālikā pulomā surasā caiva siṃhikā vinatā tathā

हिन्दी अर्थ

देवाश्च मुनयः सर्वे देवदेवश्च शङ्करः। पादौ प्रक्षाल्य देवस्य कराभ्यां कमलेक्षणः। अभ्युक्षदात्मनो मूर्धन ब्रह्मणश्च गिरेस्तथा

English

O sages of good holy rites, for the marriage of Mahe£a, a divine splendid city full of jewels was created by BrahmS. instantaneously.

अध्याय १०३

श्लोक 5

सिद्धिर्माया क्रिया दुर्गा देवी साक्षात्सुधा स्वधा सावित्री वेदमाता च रजनी दक्षिणा द्युतिः

siddhirmāyā kriyā durgā devī sākṣātsudhā svadhā sāvitrī vedamātā ca rajanī dakṣiṇā dyutiḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा सोदकं दत्त्वा देवीं देवेशवराय ताम्

English

The following persons went to the place of marriage: — Aditi, Diti, Danu, Kadru, Sukalika, Puloma, Suram£, Siriihika, Vinata, Siddhi, Maya, Kriya, Durga, Sudha herself, Svadha, Savitri the mother of Devas, Rajani, Daksina, Dyuti, Svaha, Svadha, Mati, Buddhi, Rddhi, Vrddhi, Sarasvati, Raka, Kuhu, Sinfvalf, Anumati, Dharani, Dharani, Ila, Saci, Nara- yani, and other mothers and wives of Devas — all of them went there joyously saying "O this is Sankara's marriage." Nagas, Ganujas, Yaksas, Gandharvas, Kinnaras, Ganas, oceans, mountains, clouds, months, years, Vedas, Mantras, Yajftas, Kriyas, Humkara, Prana va, thousands of Pratiharas (jugglers, porters), the crores of Apsarases, the divine damsels and their female attendants — all these went to the place of marriage. The rivers in the continents and the worlds of Devas assumed the forms of women and proceeded there with delighted minds.

अध्याय १०३

श्लोक 6

स्वाहा स्वाहामतिर् बुद्धिर् ऋद्धिर् वृद्धिः सरस्वती राका कुहूः सिनीवाली देवी अनुमती तथा

svāhā svāhāmatir buddhir ṛddhir vṛddhiḥ sarasvatī rākā kuhūḥ sinīvālī devī anumatī tathā

हिन्दी अर्थ

स्वात्मानमपि देवाय सोदकं प्रददौ हरिः। अथ सर्वे मुनिश्रेष्ठाः सर्ववेदार्थपारगाः एष देवो हरो नूनं मायया हि ततो जगत्

English

The highly blessed leaders of the Ganas bowed to by all the worlds went there joyously saying, "O this is Sankara's marriage."

अध्याय १०३

श्लोक 7

धरणी धारणी चेला शची नारायणी तथा एताश्चान्याश् च देवानां मातरः पत्नयस् तथा

dharaṇī dhāraṇī celā śacī nārāyaṇī tathā etāścānyāś ca devānāṃ mātaraḥ patnayas tathā

हिन्दी अर्थ

देवदुन्दुभयो ने ुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः। वेदाश्च मूर्तिमन्तस्ते प्रणेमुस्तं महेश्वरम्

English

Crores of Ganas and leaders of Ganas, having the colour of the conch came there. Kekarakga came with ten crores; Vidyutas came with eight crores.

अध्याय १०३

श्लोक 8

उद्वाहः शङ्करस्येति जग्मुः सर्वा मुदान्विताः उरगा गरुडा यक्षा गन्धर्वाः किन्नरा गणाः

udvāhaḥ śaṅkarasyeti jagmuḥ sarvā mudānvitāḥ uragā garuḍā yakṣā gandharvāḥ kinnarā gaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणा मुनिभिः सार्धे जणा मानिभिः सार्ध देवदेवमुमापतिम्। अप्सर नृत्य कले लगीं। सभी वेदोने शी देवोऽपि देवीमालोक्य सलजां हिमशैलजाम् ५ न तृप्यत्यनवद्याङ्डी सा च देवं वृषध्वजम्। वरदोऽस्मीति तं प्राह हरिं सोऽप्याह शङ्करम्

English

Vi£akha came with sixtyfour crores; Parayatrika with nine crores; Sarvan taka with six crores; the glorious Vikrta- nana too came with six crores.

अध्याय १०३

श्लोक 9

सागरा गिरयो मेघा मासाः संवत्सरास् तथा वेदा मन्त्रास् तथा यज्ञाः स्तोमा धर्माश् च सर्वशः

sāgarā girayo meghā māsāḥ saṃvatsarās tathā vedā mantrās tathā yajñāḥ stomā dharmāś ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वयि भक्तिः प्रसीदेति ब्रह्माख्यां च ददौ तु सः। ततस्तु पुनरेवाह ब्रह्मा विज्ञापयन् प्रभुम्

English

The leading Gana, Jvalakela came with twelve crores, the glorious Samada with seven crores; Dundubha with eight crores; Kapalisa with five crores; Sandaraka with six crores; Kanaka and Kumbhaka with several crores of followers.

अध्याय १०३

श्लोक 10

हुङ्कारः प्रणवश्चैव प्रतिहाराः सहस्रशः कोटिरप्सरसो दिव्यास् तासां च परिचारिकाः

huṅkāraḥ praṇavaścaiva pratihārāḥ sahasraśaḥ koṭirapsaraso divyās tāsāṃ ca paricārikāḥ

हिन्दी अर्थ

हविर्जुहोमि वह्नौ तु उपाध्यायपदे स्थितः। ददासि मम यद्याज्ञां कर्तव्यो ह्यकृतो विधिः तमाह शङ्करो देवं देवदेवो जगत्पतिः। यद्यदिष्टं सुरश्रेष्ठ तत्कुरुष्व यथेप्सितम्

English

O brahmins, Vi§t&nibha the leading Gana and the most excellent of all came with eight crores; Pippala and Sannada with a thousand each.

अध्याय १०३

श्लोक 11

याश् च सर्वेषु द्वीपेषु देवलोकेषु निम्नगाः ताश् च स्त्रीविग्रहाः सर्वाः संजग्मुर्हृष्टमानसाः

yāś ca sarveṣu dvīpeṣu devalokeṣu nimnagāḥ tāś ca strīvigrahāḥ sarvāḥ saṃjagmurhṛṣṭamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

कर्तास्मि वचनं सर्व देवदेव पितामह। ततः प्रणम्य हष्टात्मा ब्रह्मा लोकपितामहः

English

Agnika came with a hundred crores; Agnimukha with a crore. Similarly Adityamurdha and Dhanavaha came with a crore each.

अध्याय १०३

श्लोक 12

गणपाश् च महाभागाः सर्वलोकनमस्कृताः उद्वाहः शङ्करस्येति तत्राजग्मुर्मुदान्विताः

gaṇapāś ca mahābhāgāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ udvāhaḥ śaṅkarasyeti tatrājagmurmudānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

हस्तं देवस्य देव्याश्च युयोज परमं प्रभुः। ज्वलनश्च स्वयं तत्र कृताञ्जलिरुपस्थितः आनीतान् विष्णुना विप्रान् सम्पूज्य विविधैर्वरैः । त्रिश्च तं ज्वलनं देवं कारयित्वा प्रदक्षिणम्

English

O sages of good Mantras, Sannama and Kumuda came with a hundred crores; Amogha and Kokila with a crore each.

अध्याय १०३

श्लोक 13

अभ्ययुः शङ्खवर्णाश् च गणकोट्यो गणेश्वराः दशभिः केकराक्षश् च विद्युतो ऽष्टाभिर् एव च

abhyayuḥ śaṅkhavarṇāś ca gaṇakoṭyo gaṇeśvarāḥ daśabhiḥ kekarākṣaś ca vidyuto 'ṣṭābhir eva ca

हिन्दी अर्थ

मुक्त्वा हस्तसमायोगं सहितैः सर्वहैवतैः ।

English

Another Gaga-leader Kakapada came with six crores; lord Santanaka with six crores; Mahabala, Madhupihga and Pingala with nine crores each.

अध्याय १०३

श्लोक 14

चतुःषष्ट्या विशाखाश् च नवभिः पारयात्रिकः षड्भिः सर्वान्तकः श्रीमान् तथैव विकृताननः

catuḥṣaṣṭyā viśākhāś ca navabhiḥ pārayātrikaḥ ṣaḍbhiḥ sarvāntakaḥ śrīmān tathaiva vikṛtānanaḥ

हिन्दी अर्थ

ननाम भगवान् ब्रह्मा देवदेवमुमापतिम्। ततः पाद्यं तयोर्दत्वा शम्भोराचमनं तथा मधुपर्क तथा गां च प्रणम्य च पुनः शिवम्। अतिष्ठद्भगवान् ब्रह्मा देवैरिनद्रपुरोगमैः

English

Nila, Devela and Purnabhadra came with ninety cro- res; Caturvaktra of great strength with seventy crores.

अध्याय १०३

श्लोक 15

ज्वालाकेशो द्वादशभिः कोटिभिर् गणपुङ्गवः सप्तभिः समदः श्रीमान् दुन्दुभो ऽष्टाभिर् एव च

jvālākeśo dvādaśabhiḥ koṭibhir gaṇapuṅgavaḥ saptabhiḥ samadaḥ śrīmān dundubho 'ṣṭābhir eva ca

हिन्दी अर्थ

शिवको प्रणाम करके भगवान् ब्रह्मा, इन्द्र देवताओंके साथ स्थित हो बैठ गये

English

Devas came with hundreds and thousands of crores of followers.

अध्याय १०३

श्लोक 16

पञ्चभिश् च कपालीशः षड्भिः संदारकः शुभः कोटिकोटिभिर् एवेह गण्डकः कुंभकस् तथा

pañcabhiś ca kapālīśaḥ ṣaḍbhiḥ saṃdārakaḥ śubhaḥ koṭikoṭibhir eveha gaṇḍakaḥ kuṃbhakas tathā

हिन्दी अर्थ

अप्सराएँ नृत्य करने लगीं। सभी वेदोंने शरीर 0 करके ब्रह्मा तथा मुनियोंके साथ उन देवदेव उमा महेश्वरको प्रणाम किया॥ ५१-५२१२ ॥ क्‍ लज्जासे भरी म पार्वतीको देखकर श्व तृप्त नहीं होते थे और दूषणरहित शरीरवाली ३ पार्वती भी देवदेव वृषभध्वजको देखकर तृप्त हो. होती थीं। तब शिवने विष्णुसे कहा--'मै वरदाता हूँ। इसपर उन्होंने भी शंकरसे कहा--' आपमें मेरी भक्ति

English

The Bhutas came with a thousand crores; the Prama- thas with three crores; Virabhadra with sixtyfour crores and the Romajas with crores.

अध्याय १०३

श्लोक 17

विष्टम्भो ऽष्टाभिर् एवेह गणपः सर्वसत्तमः पिप्पलश् च सहस्रेण संनादश् च तथा द्विजाः

viṣṭambho 'ṣṭābhir eveha gaṇapaḥ sarvasattamaḥ pippalaś ca sahasreṇa saṃnādaś ca tathā dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

बनी रहे; मुझपर प्रसन्न होइये।' तब शिवने उरे ब्रहम प्रदान किया। इसके बाद ब्रह्माने पुनः प्रभुसे पार्था . करते हुए कहा--'मैं उपाध्याय (आचार्य)-के पदप स्थित होकर अग्निमें हवन करता हूँ और यदि आप.

English

Karana came with twenty crores; the auspicious Kevala with ninety crores. So also Paficaksa, Satamanyu and Meghamanyu too came thus.

अध्याय १०३

श्लोक 18

आवेष्टनस् तथाष्टाभिः सप्तभिश्चन्द्रतापनः महाकेशः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः

āveṣṭanas tathāṣṭābhiḥ saptabhiścandratāpanaḥ mahākeśaḥ sahasreṇa koṭīnāṃ gaṇapo vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

आज्ञा दें, तो जो विधि अभीतक नहीं की गयी है, उसे. सम्पन्न करूं ॥ ५३--५६ ॥ तब जगतूके स्वामी देवदेव शंकरने उन देव ब्रह्मासे कहा--' है सुरश्रेष्ठ! जो-जो अभीष्ट हो, उसे आप इच्छानुसार कौजिये। है देवदेव! है पितामह! मैं आपके समस्त वचनका पालन करूँगा'॥ ५७४, ॥ तदनन्तर उन्हें प्रणाम करके प्रसन्नचित्त परम प्रभु लोकपितामह ब्रह्माने शिव तथा देवी पार्वती -के

English

Katfhakuta, Sukela and Vjrsabha came with sixtyfour crores. The eternal lord Virupaksa also came with the same number.

अध्याय १०३

श्लोक 19

कुण्डी द्वादशभिर् वीरस् तथा पर्वतकः शुभः कालश् च कालकश्चैव महाकालः शतेन वै

kuṇḍī dvādaśabhir vīras tathā parvatakaḥ śubhaḥ kālaś ca kālakaścaiva mahākālaḥ śatena vai

हिन्दी अर्थ

हाथोंको परस्पर मिला दिया। स्वयं अग्निदेव हाथ जोड़े हुए वहाँ उपस्थित हुए। साक्षात् मूर्तिमा. होकर उपस्थित वैवाहिक श्रौत महामन्त्रोंके द्वारा यथो विधिसे हवन करनेके अनन्तर विष्णुके द्वारा लाये गये

English

Talaketu, $a<Jasya, Paficasya, Sanatana, Samvar- taka, Caitra, Lakullsa, Svayamprabhu, Lokantaka, Diptasya, lord Daityantaka, Mrtyuhft, Kalaha, Kala, Mrtyufijayakara, Viada, Vi sad a, Vidyuta, lord Kantaka, the glorious lord Bhfhgiriti who was a favourite of the lord of Devas, Asani, Bhasaka and Sahasrapad came with sixtyfour crores. These and other leaders of the Ganas were innumerable and very powerful.

अध्याय १०३

श्लोक 20

आग्निकः शतकोट्या वै कोट्याग्निमुख एव च आदित्यमूर्धा कोट्या च तथा चैव धनावहः

āgnikaḥ śatakoṭyā vai koṭyāgnimukha eva ca ādityamūrdhā koṭyā ca tathā caiva dhanāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

लाजा (धानका लावा)-का भी यथाक्रम हवन करके विविध गोदानोंसे विप्रोंकी पूजाकर पुनः तीन बार अग्निदेवकी प्रदक्षिणा कराकर उनके मिले हुए हाथको मुक्त कराकर भगवान् ब्रह्माने प्रसन्न मनसे सभी देवताओं, ऋषियों तथा मनुष्योंके साथ देवदेव उमापतिको प्रणाम

English

All of them had a thousand hands each; they wore matted hairs and crowns; they were embellished with the cres- cent moon; they were three-eyed and blue-necked.

अध्याय १०३

श्लोक 21

संनामश् च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस् तथा अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या सुमन्त्रकः

saṃnāmaś ca śatenaiva kumudaḥ koṭibhis tathā amoghaḥ kokilaścaiva koṭikoṭyā sumantrakaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् उन दोनोंको पाद्य जल देकर शम्भुको आचमन, मधुपर्क तथा गौ प्रदान करके प

English

They were adorned with necklaces, earrings, shoulder- lets, crowns and other ornaments. They were on a par with Brahma, Indra and Vi§ 9 u. They were equipped with Aim5 and other siddhis.

अध्याय १०३

श्लोक 22

काकपाटो ऽपरः षष्ट्या षष्ट्या संतानकः प्रभुः महाबलश् च नवभिर् मधुपिङ्गश् च पिङ्गलः

kākapāṭo 'paraḥ ṣaṣṭyā ṣaṣṭyā saṃtānakaḥ prabhuḥ mahābalaś ca navabhir madhupiṅgaś ca piṅgalaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय १०३ भगवान् शिव एवं पार्वतीके विवाहकी मांगलिक कथा "०० ५ समभ्यर्च्य तुष्टुवुर्वषभध्वजम् ज्र समस्त भृगु आदि मुनियों तथा सूर्य आदि ग्रहोंने सूर्यादय दयः स 5595० जम ॥ ६५ तथा तिल-तण्डुलोंसे वृषभध्वजका अर्चन करके

English

The leading Gagas who usually roamed about in the

अध्याय १०३

श्लोक 23

नीलो नवत्या देवेशः पूर्णभद्रस्तथैव च कोटीनां चैव सप्तत्या चतुर्वक्त्रो महाबलः

nīlo navatyā deveśaḥ pūrṇabhadrastathaiva ca koṭīnāṃ caiva saptatyā caturvaktro mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

शिव: समाप्य देवोक्तं वह्निमारोप्य चात्मनि। उनको स्तुति को

English

Tumburu, Narada, H£h§, HuhQ and Samagas came to that city taking with them their musical instruments and jewels.

अध्याय १०३

श्लोक 24

कोटिकोटिसहस्राणां शतैर् विंशतिभिर् वृताः तत्राजग्मुस् तथा देवास् ते सर्वे शङ्करं भवम्

koṭikoṭisahasrāṇāṃ śatair viṃśatibhir vṛtāḥ tatrājagmus tathā devās te sarve śaṅkaraṃ bhavam

हिन्दी अर्थ

तया समागतो रुद्रः सर्वलोकहिताय वै॥ ६६ 300006 जात कृत्य सम्पन्न करके तथा अग्निको अपनेमें आरोपित

English

The sages and ascetics delighted in their minds and re- peated holy mantras pertaining to the marriage and other divine songs.

अध्याय १०३

श्लोक 25

भूतकोटिसहस्रेण प्रमथः कोटिभिस्त्रिभिः वीरभद्रश्चतुःषष्ट्या रोमजाश्चैव कोटिभिः

bhūtakoṭisahasreṇa pramathaḥ koṭibhistribhiḥ vīrabhadraścatuḥṣaṣṭyā romajāścaiva koṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

यः पठेच्छुणुयाद्वापि भवोद्वाहं शुचिस्मितः:। करके सभी लोकोंके हितके लिये उन पार्वतीके साथ श्रावयेद्वा द्विजान् शुद्धान् वेदवेदाङ्गपारगान्॥ ६७ वहाँसे प्रस्थित हुए

English

Thus, when people from all places had assembled, Vi$nu himself led the daughter of the lord of the mountains into that city. She was fully bedecked and had smiles on her face. Then Brahma spoke to Vi?nu, Nar&yana the lord of Devas, in that assembly.

अध्याय १०३

श्लोक 26

करणश्चैव विंशत्या नवत्या केवलः शुभः पञ्चाक्षः शतमन्युश् च मेघमन्युस् तथैव च

karaṇaścaiva viṃśatyā navatyā kevalaḥ śubhaḥ pañcākṣaḥ śatamanyuś ca meghamanyus tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

जो व्यक्ति पवित्र होकर प्रसन्नतापूर्वक शिवके विवाह-आख्यानको पढ़ता अथवा सुनता है अथवा वेद- वेदांगमें पारंगत शुद्ध द्विजोंको सुनाता है, वह गणपति-पद प्राप्त करके शिवके साथ आनन्दित होता है। जहाँ भी ब्राह्मणांद्वारा इस विवाह-प्रसंगको कहा जाता है, वहाँपर शिवजी विराजमान रहते हैं, इसमें सन्देह नहीं है। अतः हे द्विजो! विधिवत् उनकी पूजा करके इस आख्यानको अवश्य कहना चाहिए । है उत्तम ब्राह्मणो ! श्रेष्ठ द्विजों तथा

English

O lord, you were born at the outset from the left side of Rudra, along with Bhavani and other deities. I was born from his right side.

अध्याय १०३

श्लोक 27

काष्ठकूटश् चतुःषष्ट्या सुकेशो वृषभस् तथा विरूपाक्षश् च भगवान् चतुःषष्ट्या सनातनः

kāṣṭhakūṭaś catuḥṣaṣṭyā sukeśo vṛṣabhas tathā virūpākṣaś ca bhagavān catuḥṣaṣṭyā sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

्षत्रियोंके विवाहमें इस अत्युत्तम सम्पूर्ण शिवविवाह- प्रसंगका कीर्तन करना चाहिए ॥ ६७-६९/२॥

English

Indeed, Himavan the lord of the mountains was created for the purpose of sacrifice. He is my own form. This daughter of Himavan was born by the grace of Brahma's power.

अध्याय १०३

श्लोक 28

तालुकेतुः षडास्यश् च पञ्चास्यश् च सनातनः संवर्तकस् तथा चैत्रो लकुलीशः स्वयं प्रभुः

tāluketuḥ ṣaḍāsyaś ca pañcāsyaś ca sanātanaḥ saṃvartakas tathā caitro lakulīśaḥ svayaṃ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तब विवाह कर लेनेके उपरान्त महाकान्तिसम्मन्न शिवजी अपने गणों, नन्दी तथा देवी पार्वतीके साथ दिव्य वाराणसीपुरीमें आये इसके बाद हर्षयुक्त मुखमण्डलवाली भवानी अविमुक्त (वाराणसी) -में सुखपूर्वक आसीन वृषभध्वजको प्रणाम करके उस क्षेत्रका माहात्म्य पूछने लगीं

English

The lord has come here for the proper functioning of the rites laid down in the Vedas and the Smj*ti texts as well as for the sake of marriage rites. Hence, the goddess is the mother of the worlds. The lord is my creator as well as yours.

अध्याय १०३

श्लोक 29

लोकान्तकश् च दीप्तास्यस् तथा दैत्यान्तकः प्रभुः मृत्युहृत् कालहा कालो मृत्युञ्जयकरस् तथा

lokāntakaś ca dīptāsyas tathā daityāntakaḥ prabhuḥ mṛtyuhṛt kālahā kālo mṛtyuñjayakaras tathā

हिन्दी अर्थ

तब अर्धचन्द्रको तिलकरूपमें धारण करनेवाले शिवजी उत्तम क्षेत्रमाहात्म्यका वर्णन करने लगे-- हे सुरेशानि! मेरे द्वार अविमुक्तक्षेत्रका माहात्म्य विस्तारपूर्वक नहीं कहा जा सकता है; यह क्षेत्र ऋषियोंद्वारा पूजित है।

English

The universe is created by the cosmic forms of this lord Rudra since the lord has the eight forms of earth, fire, water, ether, wind, moon, sun and the hot?.

अध्याय १०३

श्लोक 30

विषादो विषदश्चैव विद्युतः कान्तकः प्रभुः देवो भृङ्गी रिटिः श्रीमान् देवदेवप्रियस् तथा

viṣādo viṣadaścaiva vidyutaḥ kāntakaḥ prabhuḥ devo bhṛṅgī riṭiḥ śrīmān devadevapriyas tathā

हिन्दी अर्थ

हे देवि! मैं अविमुक्तक्षेत्रमें होनेवाले पुण्यफलका वर्णन कैसे करूँ, जहाँपर मरनेवाले पापियोंको एक ही जन्ममें मुक्ति हो जाती है। लोगोंद्वारा अन्यत्र किया गया पाप बाराणसीमें नष्ट हो जाता है और वाराणसीमें किया गया पाप पिशाचयोनिरूपी नरककी प्राप्ति करानेवाला होता है। हजारों पाप करके मनुष्योंके लिये पिशाचत्व श्रेष्ठ है, किंतु काशीपुरीके बिना स्वर्गमें हजार बार इन्द्रपद

English

Still, at the instance of the lord of the mountains as well as at my instance this unborn Prakrti of white, black and red colour should be given to Siva. You too are the Prakrti. The alliance with the king of the mountains is conducive to your welfare as well as mine. In the Padma Kalpa, I was born of your umbilical lotus. Hence, you are my father and an ances- tor to this mountain who is a part of mine.

अध्याय १०३

श्लोक 31

अशनिर् भासकश् चैव चतुःषष्ट्या सहस्रपात् एते चान्ये च गणपा असंख्याता महाबलाः

aśanir bhāsakaś caiva catuḥṣaṣṭyā sahasrapāt ete cānye ca gaṇapā asaṃkhyātā mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

यत्रायं कीर्त्यते विप्रैस्तावदास्ते तदा भवः

English

"This daughter of Mena and my younger sister now belongs to you by matrimonial rite." Saying thus, he dedicated the goddess to the lord of Devas along with water. Vistjui too offered himself to the lord along with water. Then the excellent sages who were masters of the Vedic texts said: — "On consideration, it is indeed this lord Siva who is the giver, the receiver of the material offered and the benefit thereof. Of course, through his Maya has emanated the universe from him." Saying this they bowed down to him. The hair on their skins stood on end due to pleasure. The heaven-walkers — Sid- dhas and Caranas — showered flowers on him.

अध्याय १०३

श्लोक 32

सर्वे सहस्रहस्ताश् च जटामुकुटधारिणः चन्द्ररेखावतंसाश् च नीलकण्ठास् त्रिलोचनाः

sarve sahasrahastāś ca jaṭāmukuṭadhāriṇaḥ candrarekhāvataṃsāś ca nīlakaṇṭhās trilocanāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात्सम्पूज्य विधिवत्कोर्तयेनान्यथा द्विजाः। उद्वाहे च द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां द्विजोत्तमाः कीर्तनीयमिदं सर्व भवोद्वाहमनुत्तमम्। कृतोद्वाहस्तदा देव्या हैमवत्या वृषध्वज:

English

The divine drums were sounded. The Apsarases danced. The Vedas assumed physical forms and bowed down to the great lord.

अध्याय १०३

श्लोक 33

हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैर् अलंकृताः ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशा अणिमादिगुणैर्वृताः

hārakuṇḍalakeyūramukuṭādyair alaṃkṛtāḥ brahmendraviṣṇusaṃkāśā aṇimādiguṇairvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सगणो नन्दिना सार्ध सर्वदेवगणैर्वृतः। पुरी वाराणसीं दिव्यामाजगाम महाद्युतिः

English

Along with Brahma and the sages they bowed down to the lord of Uma and of Devas. The lord glanced at the bashful daughter of the snow-clad mountain. He was never satiated. She too of splendid and unblemished body was not satiated on seeing the bull-bannered lord. He spoke to Visnu — "I am the bestower of boons." He too then spoke to Sankara.

अध्याय १०३

श्लोक 34

सूर्यकोटिप्रतीकाशास् तत्राजग्मुर्गणेश्वराः पातालचारिणश्चैव सर्वलोकनिवासिनः

sūryakoṭipratīkāśās tatrājagmurgaṇeśvarāḥ pātālacāriṇaścaiva sarvalokanivāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

वक्तुं मया सुरेशानि ऋषिसङ्घाभिपूजितम्। किं मया वर्ण्यते देवि ह्यविमुक्तफलोदयः पापिनां यत्र मुक्तिः स्यान्मृतानामेकजन्मना। अन्यत्र तु कृतं पापं वाराणस्यां व्यपोहति

English

"Devotion to you. Be pleased." He then gave him (Hari) the title Brahma 946 as well as instructions in Brahman (Eternal truth). Thereupon, Brahma again spoke to the lord: — "I now offer Havis to the holy fire, officiating as a priest at the sacrifice. If you give me permission, I shall proceed with the rituals, as yet not performed, but which are still to be observ- ed. Sankara, the lord of Devas, the lord of the universe said to the lord "O excellent Deva, do as you please, whatever you like.

अध्याय १०३

श्लोक 35

तुंबरुर्नारदो हाहा हूहूश्चैव तु सामगाः रत्नान्यादाय वाद्यांश् च तत्राजग्मुस्तदा पुरम्

tuṃbarurnārado hāhā hūhūścaiva tu sāmagāḥ ratnānyādāya vādyāṃś ca tatrājagmustadā puram

हिन्दी अर्थ

वाराणस्यां कृतं पापं पैशाच्यनरकावहम्। कृत्वा पापसहस्त्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम्

English

O Brahma, O lord of Devas, I shall act according to vour instructions."

अध्याय १०३

श्लोक 36

ऋषयः कृत्स्नशस्तत्र देवगीतास्तपोधनाः पुण्यान् वैवाहिकान् मन्त्रान् अजपुर् हृष्टमानसाः

ṛṣayaḥ kṛtsnaśastatra devagītāstapodhanāḥ puṇyān vaivāhikān mantrān ajapur hṛṣṭamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

न तु शक्रसहस्रत्वं स्वगे काशीपुरीं विना। यत्र त्रिविष्टपो देवो यत्र विश्वेश्वरो विभुः ओङ्कारेशः कृत्तिवासा मृतानां न पुनर्भवः। उक्त्वा कषेत्रस्य माहात्म्यं सङ्क्षेपाच्छशिशेखरः

English

The sages beginning with Bhrgu showered gingelly seeds and whole rice grains. The sun and the rest of luminaries worshipped and eulogised the bull-bannered lord.

अध्याय १०३

श्लोक 37

तत एवं प्रवृत्ते तु सर्वतश् च समागमे गिरिजां ताम् अलंकृत्य स्वयमेव शुचिस्मिताम्

tata evaṃ pravṛtte tu sarvataś ca samāgame girijāṃ tām alaṃkṛtya svayameva śucismitām

हिन्दी अर्थ

तत्रैव भगवान् जातो गजवक्त्रो विनायकः

English

Siva concluded the sacred Vedic rites, and imposed the fire on to the Atman. He was thus united with her for the wel- fare of the worlds.

अध्याय १०३

श्लोक 38

पुरं प्रवेशयामास स्वयम् आदाय केशवः सदस्याह च देवेशं नारायणमजो हरिम्

puraṃ praveśayāmāsa svayam ādāya keśavaḥ sadasyāha ca deveśaṃ nārāyaṇamajo harim

हिन्दी अर्थ

हैत्यानां विघ्नरूपार्थमविघ्नाय दिवौकसाम्। एतद्वः कथितं सर्व कथासर्वस्वमुत्तमम् प्राप्त करना भी श्रेष्ठ नहीं है। जहाँपर भगवान् रि क्क

English

He who reads or listens to this nuptial of Rudra, or he who smilingly narrates this to brahmins who have master- ed the Vedas and the Vedangas, attains the chieftancy of the Gan as and rejoices with Siva. Wherever this narrative is repeated and glorified by the brahmins, the lord occupies that place as long as the story continues. Hence, O brahmins, O excellent brahmins, in the course of the celebration of the mar- riage of leading brahmins and Kfatriyas, the lord should be duly glorified after the worship and not otherwise. Thus excel-

अध्याय १०३

श्लोक 39

भवानग्रे समुत्पन्नो भवान्या सह दैवतैः वामाङ्गादस्य रुद्रस्य दक्षिणाङ्गादहं प्रभो

bhavānagre samutpanno bhavānyā saha daivataiḥ vāmāṅgādasya rudrasya dakṣiṇāṅgādahaṃ prabho

हिन्दी अर्थ

विभु, विश्वेश्वर तथा कृत्तिवास ओंकारेश विराजमान हैं, उस काशीमें मरनेवालोंका होता'॥ ७३--७७ /२॥

English

trih pradak$ip& —circumambulating the sacrificial fire thrice, from left to right so that the right side is turned towards the fire. But in the Hindu nuptial rites, as observed now-a-days, the bride and bridegroom circumambulate the fire, seven times.

अध्याय १०३

श्लोक 40

मन्मूर्तिस्तुहिनाद्रीशो यज्ञार्थं सृष्ट एव हि एषा हैमवती जज्ञे मायया परमेष्ठिनः

manmūrtistuhinādrīśo yajñārthaṃ sṛṣṭa eva hi eṣā haimavatī jajñe māyayā parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार संक्षेपमें क्षेत्रका माहात्म्य साह गणेश्वरोंको विदा करके चन्द्रशेखरने पार्वतीको अपना उद्यान दिखाया। भगवान् गजानन विनायक त्यो विघ्न उत्पन्न करनेके लिये तथा देवताओंका बिष्न करनेके लिये वहींपर उत्पन्न हुए थे। है ऋषियो मैंने आपलोगोंको कथाका सम्पूर्ण उत्तम तथा सुन्दर तत संक्षेपमें बता दिया, जैसा कि मैंने व्यासजीकी कृपते

English

Uma whose face beamed with delight bowed down to the bull-bannered lord who was comfortably seated in Avi- mukta. She asked him about the glory of that holy centre.

अध्याय १०३

श्लोक 41

श्रौतस्मार्तप्रवृत्त्यर्थम् उद्वाहार्थम् इहागतः अतो ऽसौ जगतां धात्री धाता तव ममापि च

śrautasmārtapravṛttyartham udvāhārtham ihāgataḥ ato 'sau jagatāṃ dhātrī dhātā tava mamāpi ca

हिन्दी अर्थ

गजाननका प्राकट्य करानेके लिये देवताओंद्वारा भगवान् शिवको स्तुति

English

The lord who bore the crescent moon on his forehead recounted the greatness of the holy centre: — "O god- dess of Devas, the greatness of Avimukta cannot be recounted by me in detail. This holy centre is honoured by the sages. O fair lady, how shall I tell you in detail the merits of Avimukta?

अध्याय १०३

श्लोक 42

अस्य देवस्य रुद्रस्य मूर्तिभिर् विहितं जगत् क्ष्माबग्निखेन्दुसूर्यात्मपवनात्मा यतो भवः

asya devasya rudrasya mūrtibhir vihitaṃ jagat kṣmābagnikhendusūryātmapavanātmā yato bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

कथं विनायको जातो गजवक्त्रो गणेश्वरः। कथं प्रभावस्तस्यैवं सूत वक्तुमिहाहसि एतस्मिन्नन्तरे देवाः सेन््रोपेन्द्राः समेत्य ते। धर्मविघ्नं तदा कर्तु हैत्यानामभवन् द्विजाः

English

Sinners who die here shall be liberated even in their very birth. A man dispels at Varanasi the sins he has committed elsewhere. The sins committed at Varanasi turn the sinner into a Pilaca and they lead him to hell. 049 It is better for men to court Pi£acahood after committing thousands of sins at Varanasi than to attain the position of Indra a thous- and times in heaven without the pleasure of being in the city of Ka$i. No living animal is reborn if it dies in this place where the lord Vi£ve£vara, the lord of Omkara, the lord clad in elephant's hides, is ever present. After recounting the glory of the holy centre briefly the moon-crested lord dismissed the leaders of Ganas and pointed out a garden to the goddess. It was here that lord Vinayaka, the deity with the face of an elephant, was born, for creating obstacles in the way of Daityas and for dispelling the same in the way of heaven-dwellers. Thus, the entire essence of the story has been narrated to you. It is a splendid story and I have narrated just as it had been heard by me by the grace of Vvasa. 960

अध्याय १०३

श्लोक 43

तथापि तस्मै दातव्या वचनाच्च गिरेर्मम एषा ह्य् अजा शुक्लकृष्णा लोहिता प्रकृतिर्भवान्

tathāpi tasmai dātavyā vacanācca girermama eṣā hy ajā śuklakṛṣṇā lohitā prakṛtirbhavān

हिन्दी अर्थ

असुरा यातुधानाश्च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः। तामसाश्च तथा चान्ये राजसाश्च तथा भुवि

English

paii&cya— according to ST. this hell is in preference to the re- birth. V&r&nasy&ifc kftam p&pam pai&canarak&vaham, na tu punar janzna- prfipakam ST.

अध्याय १०३

श्लोक 44

श्रेयो ऽपि शैलराजेन संबन्धो ऽयं तवापि च तव पाद्मे समुद्भूतः कल्पे नाभ्यंबुजादहम्

śreyo 'pi śailarājena saṃbandho 'yaṃ tavāpi ca tava pādme samudbhūtaḥ kalpe nābhyaṃbujādaham

हिन्दी अर्थ

अविघ्नं यज्ञदानाद्यैः समभ्यर्च्य महेश्वरम्। ब्रह्माणं च हरिं विप्रा लब्धेप्सितवरा यतः पुत्रार्थं चैव नारीणां नराणां कर्मसिद्धये। विघ्नेशं शङ्करं स्रष्टुं गणपं स्तोतुमर्हथ

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 45

मदंशस्यास्य शैलस्य ममापि च गुरुर्भवान् बाढम् इत्यजम् आहासौ देवदेवो जनार्दनः

madaṃśasyāsya śailasya mamāpi ca gururbhavān bāḍham ityajam āhāsau devadevo janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वान्योऽन्यमनघं तुष्टुवुः शिवमीश्वरम्। नमः सर्वात्मने तुभ्यं सर्वज्ञाय पिनाकिने

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 46

देवाश् च मुनयः सर्वे देवदेवश् च शङ्करः ततश्चोत्थाय विद्वान्सः पद्मनाभः प्रणम्य ताम्

devāś ca munayaḥ sarve devadevaś ca śaṅkaraḥ tataścotthāya vidvānsaḥ padmanābhaḥ praṇamya tām

हिन्दी अर्थ

ऋषिगण बोले-हे सूतजी! गणोंके स्वामी गजानन विनायक कैसे उत्पन्न हुए; उनका प्रभाव कैसा है? इसे आप बतानेकी कृपा कीजिये सूतजी बोले--हे द्विजो! इसी बीच इन्द्र तथा उपेन्द्रसहित देवतागण एकत्र होकर हैत्योंके धर्ममें विश करनेके लिये प्रवृत्त हुए। है विप्रो! वे विचार करे लगे कि असुर, यातुधान, क्रूर कर्मवाले राक्षस तथा

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 47

पादौ प्रक्षाल्य देवस्य कराभ्यां कमलेक्षणः अभ्युक्षद् आत्मनो मूर्ध्नि ब्रह्मणश् च गिरेस् तथा

pādau prakṣālya devasya karābhyāṃ kamalekṣaṇaḥ abhyukṣad ātmano mūrdhni brahmaṇaś ca gires tathā

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपर जो अन्य तमोगुणी तथा रजोगुणी लोग है उन्होंने अविध्नतापूर्वक कार्य करनेहेतु यज्ञ-दान आदिक द्वारा महेश्वर, ब्रह्मा तथा विष्णुकी सम्यकू पूजा अभीष्ट वर प्राप्त कर लिया है; अतः है सुर

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 48

त्वदीयैषा विवाहार्थं मेनजा ह्यनुजा मम इत्युक्त्वा सोदकं दत्त्वा देवीं देवेश्वराय ताम्

tvadīyaiṣā vivāhārthaṃ menajā hyanujā mama ityuktvā sodakaṃ dattvā devīṃ deveśvarāya tām

हिन्दी अर्थ

सर्वदा हम लोगोंका पराभव हो रहा है। इसलिये डा विष्के लिये, देवताओंके अविष्तके लिये, सिग पुत्रप्राप्तिके लिये तथा पुरुषोंके कर्मकी सिद्धिके आप सभीलोग विघ्नेश गणपतिके सृजनहेतु स्तुति कीजिये॥ २--६॥

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 49

स्वात्मानमपि देवाय सोदकं प्रददौ हरिः अथ सर्वे मुनिश्रेष्ठाः सर्ववेदार्थपारगाः

svātmānamapi devāya sodakaṃ pradadau hariḥ atha sarve muniśreṣṭhāḥ sarvavedārthapāragāḥ

हिन्दी अर्थ

आपसमें ऐसा कहकर वे देवता निरी ps

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 50

ऊचुर्दाता गृहीता च फलं द्रव्यं विचारतः एष देवो हरो नूनं मायया हि ततो जगत्

ūcurdātā gṛhītā ca phalaṃ dravyaṃ vicārataḥ eṣa devo haro nūnaṃ māyayā hi tato jagat

हिन्दी अर्थ

अध्याय १०४ गजाननका प्राकट्य करानेके लिये देवताओंद्वारा भगवान् शिवकी स्तुति HRB क क 1112 EE कसक फ फक क फ फफ फफ फफ फफ फ फफ फ फ फ फ फ फ फ फ फफ फ फफ फफ फ फ कक फफ फ आका

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 51

इत्युक्त्वा तं प्रणेमुश् च प्रीतिकण्टकितत्वचः ससृजुः पुष्पवर्षाणि खेचराः सिद्धचारणाः

ityuktvā taṃ praṇemuś ca prītikaṇṭakitatvacaḥ sasṛjuḥ puṣpavarṣāṇi khecarāḥ siddhacāraṇāḥ

हिन्दी अर्थ

अनघाय विरिञ्चाय र कार्यार्थदायिने। स्तुति करने लगे--आप सर्वात्मा, सर्वज्ञ तथा अकायायार्थकायाय हरेः कायापहारिणे॥ ८ पिनाकधारीको नमस्कार है। निष्पाप, विशेष रूपसे

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 52

देवदुन्दुभयो नेदुर् ननृतुश्चाप्सरोगणाः वेदाश् च मूर्तिमन्तस्ते प्रणेमुस्तं महेश्वरम्

devadundubhayo nedur nanṛtuścāpsarogaṇāḥ vedāś ca mūrtimantaste praṇemustaṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मण्डकी रचना करनेवाले, देवी पार्वती -को तपस्याका फल प्रदान करनेवाले, कायारहित, प्रयोजनके लिये शरीर धारण करनेवाले, विष्णुकी कायाका अपहरण करनेवाले, देहके भीतर अमृताधार-मण्डलमें विराजमान रहनेवाले आप शिव-को नमस्कार है। कृत (सत्ययुग) आदि कालभेदोंको उत्पन्न करनेवाले तथा कालवेग आप शिव-को नमस्कार है॥ ७--९॥

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 53

ब्रह्मणा मुनिभिः सार्धं देवदेवमुमापतिम् देवो ऽपि देवीमालोक्य सलज्जां हिमशैलजाम्

brahmaṇā munibhiḥ sārdhaṃ devadevamumāpatim devo 'pi devīmālokya salajjāṃ himaśailajām

हिन्दी अर्थ

कालाग्निके समान भयंकर रूपवाले, धर्म आदि आठ पदों (स्थानों) वाले, महाकालीको विशुद्ध (गौर) देह करनेवाले तथा कालिका (चण्डिका)-की उत्पत्ति करनेवाले आप शिव-को नमस्कार है

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 54

न तृप्यत्यनवद्याङ्गी सा च देवं वृषध्वजम् वरदो ऽस्मीति तं प्राह हरिं सो ऽप्याह शङ्करम्

na tṛpyatyanavadyāṅgī sā ca devaṃ vṛṣadhvajam varado 'smīti taṃ prāha hariṃ so 'pyāha śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

कालकण्ठ, प्रधानस्वरूप, वाहन (कर्मफलको प्राप्ति करानेवाले) तथा सर्वश्रेष्ठ आप शिव-को नमस्कार है। अम्बिकापति तथा हिरण्यपति आप शिव - को नमस्कार है असि-चर्म-अंकुश धारण करनेवाले शिव-को नमस्कार है। पार्वतीपति, सुवर्णे समान शुक्ल (शुद्ध), अर्धनारीश्वररूप होनेके कारण पीत-शुक्ल वर्णवाले तथा देवताओंकी रक्षाके लिये अग्निरूपबाले आप

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 55

त्वयि भक्तिः प्रसीदेति ब्रह्माख्यां च ददौ तु सः ततस्तु पुनरेवाह ब्रह्मा विज्ञापयन्प्रभुम्

tvayi bhaktiḥ prasīdeti brahmākhyāṃ ca dadau tu saḥ tatastu punarevāha brahmā vijñāpayanprabhum

हिन्दी अर्थ

शिव-को नमस्कार है

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 56

हविर्जुहोमि वह्नौ तु उपाध्यायपदे स्थितः ददासि मम यद्याज्ञां कर्तव्यो ह्यकृतो विधिः

havirjuhomi vahnau tu upādhyāyapade sthitaḥ dadāsi mama yadyājñāṃ kartavyo hyakṛto vidhiḥ

हिन्दी अर्थ

तुरीयातीत, देवयज्ञ आदि पंच महायज्ञोंके कर्ताओंको फल देनेवाले, पंचमुख सर्पको हारके रूपमें धारण करनेवाले तथा पंचाक्षर मन्त्र-मय आप शिव- को नमस्कार है। पाँच प्रकारसे रुद्र आदि पंच कैवल्य देवोंद्वारा पूजित मूर्तिवाले, पंचाक्षर मन्त्ररूप दृष्टिवाले तथा परात्परतर आप शिव-को नमस्कार है

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 57

तमाह शङ्करो देवं देवदेवो जगत्पतिः यद्यदिष्टं सुरश्रेष्ठ तत्कुरुष्व यथेप्सितम्

tamāha śaṅkaro devaṃ devadevo jagatpatiḥ yadyadiṣṭaṃ suraśreṣṭha tatkuruṣva yathepsitam

हिन्दी अर्थ

अकार आदि सोलह स्वरमय वञ्रके समान अभेद्य अंगों तथा मुखवाले, अक्षय रूपवाले, क' से

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 58

कर्तास्मि वचनं सर्वं देवदेव पितामह ततः प्रणम्य हृष्टात्मा ब्रह्मा लोकपितामहः

kartāsmi vacanaṃ sarvaṃ devadeva pitāmaha tataḥ praṇamya hṛṣṭātmā brahmā lokapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

कृतादिभेदकालाय कालवेगाय ते नमः कालाग्निरुद्ररूपाय॒ धर्माद्यष्टपदाय च।

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 59

हस्तं देवस्य देव्याश् च युयोज परमं प्रभुः ज्वलनश् च स्वयं तत्र कृताञ्जलिरुपस्थितः

hastaṃ devasya devyāś ca yuyoja paramaṃ prabhuḥ jvalanaś ca svayaṃ tatra kṛtāñjalirupasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

कालीविशुद्धदेहाय कालिकाकारणाय ते

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 60

श्रौतैरेतैर्महामन्त्रैर् मूर्तिमद्भिर् उपस्थितैः यथोक्तविधिना हुत्वा लाजानपि यथाक्रमम्

śrautairetairmahāmantrair mūrtimadbhir upasthitaiḥ yathoktavidhinā hutvā lājānapi yathākramam

हिन्दी अर्थ

कालकण्ठाय मुख्याय वाहनाय वराय ते। अम्बिकापतये तुभ्यं हिरण्यपतये नमः हिरण्यरेतसे चैव नमः शर्वाय शूलिने। कपालदण्डपाशासिचर्माङ्कशधराय च

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 61

आनीतान्विष्णुना विप्रान् सम्पूज्य विविधैर्वरैः त्रिश् च तं ज्वलनं देवं कारयित्वा प्रदक्षिणम्

ānītānviṣṇunā viprān sampūjya vividhairvaraiḥ triś ca taṃ jvalanaṃ devaṃ kārayitvā pradakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

पतये हैमवत्याश्च हेमशुक्लाय ते नमः। पीतशुक्लाय रक्षार्थ सुराणां कृष्णवर्त्मने

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 62

मुक्त्वा हस्तसमायोगं सहितैः सर्वदैवतैः सुरैश् च मानवैः सर्वैः प्रहृष्टेनान्तरात्मना

muktvā hastasamāyogaṃ sahitaiḥ sarvadaivataiḥ suraiś ca mānavaiḥ sarvaiḥ prahṛṣṭenāntarātmanā

हिन्दी अर्थ

पञ्चमाय महापञ्चयज्ञिनां फलदाय च। पञ्चास्यफ़णिहाराय पञ्चाक्षरमयाय ते पञ्चधा पञ्चकैवल्यदेवैरचितमूर्तये।

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 63

ननाम भगवान्ब्रह्मा देवदेवमुमापतिम् ततः पाद्यं तयोर् दत्त्वा शंभोराचमनं तथा

nanāma bhagavānbrahmā devadevamumāpatim tataḥ pādyaṃ tayor dattvā śaṃbhorācamanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

कादिपञ्चकहस्ताय चादिहस्ताय ते नमः

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 64

मधुपर्कं तथा गां च प्रणम्य च पुनः शिवम् अतिष्ठद्भगवान्ब्रह्मा देवैरिन्द्रपुरोगमैः

madhuparkaṃ tathā gāṃ ca praṇamya ca punaḥ śivam atiṣṭhadbhagavānbrahmā devairindrapurogamaiḥ

हिन्दी अर्थ

२५५५५५५५०० स्स जातक... फ्रफ्रफफ्रफफफफ्फफफफ्रफफ्रफ्रफ्फ्रफ्क् कफ फ्रफाफफ्रफफफफ्फफ्फ्रफफफफ फ्रफ्रफ्रफफफफफ्रफमफ्रफ्रफकफ पापापापापमाफपाफापाफफफफ फफफफ फफ कि पाँच वर्णरूप मेढ़ (लिंग) वाले, “य' कारमय अ अगस लवरेफहळाङ्काय निरड्राय च ते नमः॥ सात धातुओंको धारण करनेवाले आप रुद्रको नमसा

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 65

भृग्वाद्यमुनयः सर्वे चाक्षतैस्तिलतण्डुलैः सूर्यादयः समभ्यर्च्य तुष्टुवुर्वृषभध्वजम्

bhṛgvādyamunayaḥ sarve cākṣataistilataṇḍulaiḥ sūryādayaḥ samabhyarcya tuṣṭuvurvṛṣabhadhvajam

हिन्दी अर्थ

है। श-ष-स वर्णमय आत्मरूपवाले तथा 'क्ष' प्रलयरूप क्रोधवाले शिवको नमस्कार है । ल, व, रेफ़ ह, ळ--पाँच वर्णरूप हदयोंवाले तथा निरंग आप शिव ह) को नमस्कार है

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 66

शिवः समाप्य देवोक्तं वह्निमारोप्य चात्मनि तया समागतो रुद्रः सर्वलोकहिताय वै

śivaḥ samāpya devoktaṃ vahnimāropya cātmani tayā samāgato rudraḥ sarvalokahitāya vai

हिन्दी अर्थ

सभी प्राणियोंके हृदयमें अनाहत ध्वनि करनेवाले, भक्तोंके द्वारा भ्रुवोंके मध्य सदा दिखायी देनेवाले, अत्यन्त भानु (सर्वप्रकाशक), सूर्य-चन्द्र-अग्निरूप वाले परमात्म-स्वरूपी, तीनों गुणोंसे ऊपर स्थित तथा तीर्थरूप पादवाले आप शिव-को नमस्कार है

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 67

यः पठेच्छृणुयाद्वापि भवोद्वाहं शुचिस्मितः श्रावयेद्वा द्विजाञ्छुद्धान् वेदवेदाङ्गपारगान्

yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi bhavodvāhaṃ śucismitaḥ śrāvayedvā dvijāñchuddhān vedavedāṅgapāragān

हिन्दी अर्थ

और उस तीर्थफलके भी अधिष्ठाता आप शिव-को नमस्कार है । क्रकू-यजु:-सामवेदस्वरूप तथा ओंकारस्वरूप शिव-को बार-बार नमस्कार है

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 68

स लब्ध्वा गाणपत्यं च भवेन सह मोदते यत्रायं कीर्त्यते विप्रैस् तावदास्ते तदा भवः

sa labdhvā gāṇapatyaṃ ca bhavena saha modate yatrāyaṃ kīrtyate viprais tāvadāste tadā bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा, विष्णु, हर तीन प्रकारके रूपको धारण करके प्रणवानन्तनादमें तुरीयरूपसे स्थित रहनेवाले, पीत-कृष्ण-रक्त वर्णवाले, अपरिमित तेजवाले, ब्रह्माण्डके बाहर क्रमसे पाँच प्रकारसे जल आदि पाँच स्थानों स्थित रहनेवाले और ब्रह्मा-विष्णु-कुमारस्वरूप आप शिव-को बार-बार नमस्कार है

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 69

तस्मात् सम्पूज्य विधिवत् कीर्तयेन्नान्यथा द्विजाः उद्वाहे च द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां द्विजोत्तमाः

tasmāt sampūjya vidhivat kīrtayennānyathā dvijāḥ udvāhe ca dvijendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

अम्बिकाके परमेश्वर तथा सबके ऊपर विचरण करनेवाले आप शिव-को नमस्कार है। मूल सूक्ष्म स्वरूपवाले तथा स्थूल-सूक्ष्मस्वरूप आप शिव-की नमस्कार है

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 70

कीर्तनीयमिदं सर्वं भवोद्वाहमनुत्तमम् कृतोद्वाहस्तदा देव्या हैमवत्या वृषध्वजः

kīrtanīyamidaṃ sarvaṃ bhavodvāhamanuttamam kṛtodvāhastadā devyā haimavatyā vṛṣadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त संकल्योंसे रहित, सबसे रक्षित (गुप्त), आदि-मध्य-अन्तसे रहित तथा ज्ञानमें स्थित आप शिव-को बार-बार नमस्कार है गणोंसहित यम, अग्नि, वायु, रुद्र, वरुण, सोम, इन्द्र तथा निशाचरोंके द्वारा दिशाओं-विदिशाओमें ति पूजित आप शिव-को नमस्कार है। सभी तथा सभी मार्गोमें सर्वदा पूजित आपको नमस्कार है

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 71

सगणो नन्दिना सार्धं सर्वदेवगणैर्वृतः पुरीं वाराणसीं दिव्याम् आजगाम महाद्युतिः

sagaṇo nandinā sārdhaṃ sarvadevagaṇairvṛtaḥ purīṃ vārāṇasīṃ divyām ājagāma mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्र, रुद्रनील, कद्र, प्रचेता, महेश्वर, धीर सा आप शिवको नमस्कार है

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 72

अविमुक्ते सुखासीनं प्रणम्य वृषभध्वजम् अपृच्छत्क्षेत्रमाहात्म्यं भवानी हर्षितानना

avimukte sukhāsīnaṃ praṇamya vṛṣabhadhvajam apṛcchatkṣetramāhātmyaṃ bhavānī harṣitānanā

हिन्दी अर्थ

हे भगवन्! सुनिये; देवताओं तथा हैत्योके स्वामी सर्वेषामेव भूतानां हृदि निःस्वनकारिणे । भ्रुवोरन्ते सदासद्धिर्दृष्टायात्यन्तभानवे

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 73

अथाहार्धेन्दुतिलकः क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम् अविमुक्तस्य माहात्म्यं विस्तराच्छक्यते नहि

athāhārdhendutilakaḥ kṣetramāhātmyamuttamam avimuktasya māhātmyaṃ vistarācchakyate nahi

हिन्दी अर्थ

ऋग्यजुःसामवेदाय ओङ्काराय नमो नमः

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 74

वक्तुं मया सुरेशानि ऋषिसंघाभिपूजितम् किं मया वर्ण्यते देवी ह्य् अविमुक्तफलोदयः

vaktuṃ mayā sureśāni ṛṣisaṃghābhipūjitam kiṃ mayā varṇyate devī hy avimuktaphalodayaḥ

हिन्दी अर्थ

ओङ्कारे त्रिविधं रूपमास्थायोपरिवासिने। पीताय कृष्णवर्णाय रक्तायात्यन्ततेजसे ब्रह्मणे विष्णवे तुभ्यं कुमाराय नमो नमः

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 75

पापिनां यत्र मुक्तिः स्यान् मृतानाम् एकजन्मना अन्यत्र तु कृतं पापं वाराणस्यां व्यपोहति

pāpināṃ yatra muktiḥ syān mṛtānām ekajanmanā anyatra tu kṛtaṃ pāpaṃ vārāṇasyāṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

यमाग्निवायुरुद्राम्बुसोमशक्रनिशाचरैः । दिङ्मुखे दिङ्मुखे नित्यं सगणैः पूजिताय ते

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 76

वाराणस्यां कृतं पापं पैशाच्यनरकावहम् कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम्

vārāṇasyāṃ kṛtaṃ pāpaṃ paiśācyanarakāvaham kṛtvā pāpasahasrāṇi piśācatvaṃ varaṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

रुद्राय रुद्रनीलाय कह्रुद्राय प्रचेतसे। महेश्वराय धीराय नमः साक्षात् शिवाय ते विघ्ननाशक श्रीगणेशजीके प्राकट्यकी कथा

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 77

न तु शक्रसहस्रत्वं स्वर्गे काशीपुरीं विना यत्र त्रिविष्टपो देवो यत्र विश्वेश्वरो विभुः

na tu śakrasahasratvaṃ svarge kāśīpurīṃ vinā yatra triviṣṭapo devo yatra viśveśvaro vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

FRR क क कक कक कका आमामा जसका कफ फ फफ फ क फ फ फक फ फफ फ फ फफ फ फ़ ज फफफ फ फफफ फ कक कका क फफ कफ का

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 78

ॐकारेशः कृत्तिवासा मृतानां न पुनर्भवः उक्त्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं संक्षेपाच्छशिशेखरः

oṃkāreśaḥ kṛttivāsā mṛtānāṃ na punarbhavaḥ uktvā kṣetrasya māhātmyaṃ saṃkṣepācchaśiśekharaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा-इन्र आदिने मख, कामदेव, यम, अग्नि तथा दक्षयज्ञके विध्वंसरूपी आपके विचित्र क्रिया-कलापका वर्णन स्तुतिके बहाने किया है; आप क्षमा करें आदि प्रधान देवताओंके द्वारा किये गये इस स्तवको भक्तिपूर्वक पढ़ता है अथवा दूसरोंको सुनाता है, वह

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 79

दर्शयामास चोद्यानं परित्यज्य गणेश्वरान् तत्रैव भगवान् जातो गजवक्त्रो विनायकः

darśayāmāsa codyānaṃ parityajya gaṇeśvarān tatraiva bhagavān jāto gajavaktro vināyakaḥ

हिन्दी अर्थ

कीर्तितं ्रावयेद्विद्ठान् स याति परमां गतिम्॥ २९ परम गतिको प्राप्त होता है

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 80

दैत्यानां विघ्नरूपार्थम् अविघ्नाय दिवौकसाम् एतद्वः कथितं सर्वं कथासर्वस्वमुत्तमम्

daityānāṃ vighnarūpārtham avighnāya divaukasām etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ kathāsarvasvamuttamam

हिन्दी अर्थ

विघ्ननाशक श्रीगणेशजीके प्राकट्यकी कथा तदाम्बिकापतिर्भवः पिनाकधृडू महेश्वरः

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

अध्याय १०३

श्लोक 81

यथाश्रुतं मया सर्वं प्रसादाद्वः सुशोभनम्

yathāśrutaṃ mayā sarvaṃ prasādādvaḥ suśobhanam

हिन्दी अर्थ

समस्तकर्मसिद्धये सुरापकारकारिभिः

English

pras&d&t — i.e. by the favour of the sage Veda Vy&sa.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 103
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.