Linga Purana· Liṅga Purāṇa
20
अध्याय 20 / 108

Book 1 - Adhyaya 20

97 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २०

श्लोक 1

कथं पाद्मे पुरा कल्पे ब्रह्मा पद्मोद्भवो ऽभवत् भवं च दृष्टवांस्तेन ब्रह्मणा पुरुषोत्तमः

kathaṃ pādme purā kalpe brahmā padmodbhavo 'bhavat bhavaṃ ca dṛṣṭavāṃstena brahmaṇā puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रयस्तु त्रीन् गुणान् हित्वा चात्मजाः सनकादयः ततस्तेषु प्रवृत्तेषु सनकादिषु वै त्रिषु

English

How did Hrahma become the lotus-born (deity), hrmerly, in the Padmakalpa? How did \'i.snu and Biahma.sec loid Siva? Pleast' recount all this pailiculaily now.

अध्याय २०

श्लोक 2

एतत्सर्वं विशेषेण सांप्रतं वक्तुमर्हसि आसीदेकार्णवं घोरम् अविभागं तमोमयम्

etatsarvaṃ viśeṣeṇa sāṃprataṃ vaktumarhasi āsīdekārṇavaṃ ghoram avibhāgaṃ tamomayam

हिन्दी अर्थ

भविष्यसि विमूढस्त्वं मायया शङ्करस्य तु। एवं कल्पे तु वै वृत्ते संज्ञा नश्यति तेडनघ शेषशय्यापर आसीन भगवान् विष्णुके नाभिकमलसे ब्रह्माजीका प्रादुर्भाव

English

The supreme loicl in liis qualified (sakala) state is characterized by three functions: viz. creation, sustenance and destruction. The idea is often repeated in the Puranas.

अध्याय २०

श्लोक 3

मध्ये चैकार्णवे तस्मिन् शङ्खचक्रगदाधरः जीमूताभो ऽम्बुजाक्षश् च किरीटी श्रीपतिर्हरिः

madhye caikārṇave tasmin śaṅkhacakragadādharaḥ jīmūtābho 'mbujākṣaś ca kirīṭī śrīpatirhariḥ

हिन्दी अर्थ

फ़फापापापापापापापापाफाफाफाफफफफफफफ फ OO कलक कफ का कक कफ फफफ फक आफ फफक फक आफ कफ कळक फफफ फफ फफफ फ फ फफ फ़ फा फ फ फ फ फ अण्डमें परिवर्तित हो गया

English

A tall and lofty lotus was sportively created in his umbilicus as he lay there all-powerful self-contented but un- wearif'cl in activities. It was hundred Yojanas long. It resem- bled the mid-day sun. It had adamantine stalk.

अध्याय २०

श्लोक 4

नारायणमुखोद्गीर्णसर्वात्मा पुरुषोत्तमः अष्टबाहुर्महावक्षा लोकानां योनिरुच्यते

nārāyaṇamukhodgīrṇasarvātmā puruṣottamaḥ aṣṭabāhurmahāvakṣā lokānāṃ yonirucyate

हिन्दी अर्थ

एक हजार वर्षांतक वह अण्ड जलमें ही स्थित इस अवधिके अन्तमें वायुके द्वारा यह दो भागोंमें विभक्त हो गया। एक खण्डसे आकाश तथा दूसरे खण्डसे पृथ्वीका प्रादुर्भाव हुआ। यह अति उन्नत जो स्वर्णपर्वत मेरु है, वह उस अण्डके गर्भावरणसे निर्मित हुआ

English

Even as the bountiful lord was playing (with the lotus), Brahma, who was born of the cosmic Egg of golden womb, who had golden colour, who was beyond the pale of the sense-organs, who had four faces and large eyes came near the lord casually. On seeing Visnu of splendid eyes sporting with the lotus that was glorious, divine, splendid and fragrant, Brahma was surpiiscd and asked in a tone filled with gentle- ness —

अध्याय २०

श्लोक 5

किमप्यचिन्त्यं योगात्मा योगमास्थाय योगवित् फणासहस्रकलितं तमप्रतिमवर्चसम्

kimapyacintyaṃ yogātmā yogamāsthāya yogavit phaṇāsahasrakalitaṃ tamapratimavarcasam

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् प्रतिसन्थ्यात्मा देवाधिदेव हिरण्यगर्भ चतुर्मुख महाप्रभु भगवान् ब्रह्मा आविर्भूत हुए तारा, सूर्य, चन्द्र तथा नक्षत्रपर्यन्त समस्त लोकोंको शून्य देखकर “मैं कौन हूँ'-एऐसा आपके विचार करनेपर पुनः एक हजार वर्षके अनन्तर यतियोंके पूर्वज, यत्नशील, प्रिय दर्शनवाले, समस्त भुवनोंको अपने

English

On hearing the splendid words of Brahma, Visnu got up from his couch and with his eyes beaming with surprise replied: —

अध्याय २०

श्लोक 6

महाभोगपतेर्भोगं साध्वास्तीर्य महोच्छ्रयम् तस्मिन्महति पर्यङ्के शेते चैकार्णवे प्रभुः

mahābhogapaterbhogaṃ sādhvāstīrya mahocchrayam tasminmahati paryaṅke śete caikārṇave prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तेजसे व्याप्त करनेवाले, कमलपत्रके समान विशाल सनन्दन नामक वे कुमार आपके पुत्ररूपमें आविर्भूत हुए, जिनमें सनत्कुमार तथा ऋभु ऊर्ध्वरेता थे। बुद्धि तथा इन्द्रियोंसे अगोचर, विशिष्ट ज्ञानसम्पन्न, जगतूको स्थितिके कारणरूप तथा तीन प्रकारके तापोंसे रहित वे

English

Thereupon Brahma icplicd to Visnu. Being deluded by the Maya of lord Siva, he could not fully comprehend Visnu who himself was deluded by the Maya of Siva and hence unknowable.

अध्याय २०

श्लोक 7

एवं तत्र शयानेन विष्णुना प्रभविष्णुना आत्मारामेण क्रीडार्थं लीलयाक्लिष्टकर्मणा

evaṃ tatra śayānena viṣṇunā prabhaviṣṇunā ātmārāmeṇa krīḍārthaṃ līlayākliṣṭakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

कुमार एक साथ उत्पन्न हुए थे, जिनकी कर्ममार्गमें प्रवृत्ति नहीं थी जीवनमें सुख कम तथा दुःख अधिक है, जीवन जरा तथा शोकसे युक्त है, जीवनमें जन्म तथा मरण बार-बार होते रहते हैं, स्वर्गमें अत्यल्प सुख तथा नरकमें दुःख-ही-दुःख है और भावी अटल है-ये सब

English

The Self-born Brahma, the source of the origin of the universe sat in the lotus, resembling in lustre the interior of the lotus itself.

अध्याय २०

श्लोक 8

शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यसन्निभम् वज्रदण्डं महोत्सेधं नाभ्यां सृष्टं तु पुष्करम्

śatayojanavistīrṇaṃ taruṇādityasannibham vajradaṇḍaṃ mahotsedhaṃ nābhyāṃ sṛṣṭaṃ tu puṣkaram

हिन्दी अर्थ

बातें अवश्यम्भावी हैं, ऐसा जानकर ऋभु तथा सनत्कुमारको आपके वशमें स्थित देखकर त्रिगुणातीत सनक-सनातन- सनन्दन--ये आपके तीनों महातेजस्वी पुत्र अध्यात्मसम्बन्धी ब्रह्मज्ञानको ओर प्रवृत्त हो गये॥ ८८--९० /२॥ तत्पश्चात् उन सनक आदि तीनों कुमारोंके ज्ञानमार्गमें प्रवृत्त हो जानेपर आप महादेवको मायासे विमूढ (मोहित) हो गये। है अनघ! इस प्रकार कल्पके प्रवृत्त होनेपर आपका ज्ञान नष्ट हो जाया करता है

English

In the meantime, even as either of them was wholly engaged in a struggle with the other in the middle of the ocean, lord Siva of immeasurable soul, the lord of living beings appealed theie itself. Holding a trident in hand and clad in garmrnls of pure gold he came to the place where Visnu was lying on Sesa — the lord of serpents. As he waded through the waters quickly, big drops of water rose up in the sky, kicked up by his feet. The wind that blew was very hot and cold. On perceiving this wonderful phenomenon, Brahma spoke to Visnu ''See how hot and cold waters make the lotus shake.

अध्याय २०

श्लोक 9

तस्यैवं क्रीडमानस्य समीपं देवमीढुषः हेमगर्भाण्डजो ब्रह्मा रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः

tasyaivaṃ krīḍamānasya samīpaṃ devamīḍhuṣaḥ hemagarbhāṇḍajo brahmā rukmavarṇo hyatīndriyaḥ

हिन्दी अर्थ

कल्पमें जो सूक्ष्म जीव तथा पार्थिव पदार्थ अवशिष्ट रह जाते हैं। उन सबको जाग्रत् करनेवाली यथैष पर्वतो मेरुर्देवलोको ह्युदाहतः। शक्ति ही ऐश्वरी माया कही गयी है

English

Clear this doubt of mine and tell me what else you wish to do now."

अध्याय २०

श्लोक 10

चतुर्वक्त्रो विशालाक्षः समागम्य यदृच्छया श्रिया युक्तेन दिव्येन सुशुभेन सुगन्धिना

caturvaktro viśālākṣaḥ samāgamya yadṛcchayā śriyā yuktena divyena suśubhena sugandhinā

हिन्दी अर्थ

तस्य चेदं हि माहात्म्यं विद्धि देववरस्य ह॥ ९४ जिस प्रकार यह मेरुपर्वत देवलोकके रूपमे प्रसिद्ध है, उसी प्रकार उन देवश्रेष्ठ महादेवके इस माहात्म्यको भी प्रसिद्ध समझिये

English

"O Sir, are you in a perplexed state inside the lotus? O lord, what is it that 1 have done wlieicfore O excellent one among men, you speak to me thus: What is it for? Tell me factually." Lord Brahma, the storehouse of the Vedas, replied to the lotus-eyed lord of Devas who spoke thus in accordance with the activities of the world: — "It was I who formerly entered your belly in accordance with your wish. Just as all the worlds within my belly were seen by you O lord, so also all the worlds in your belly are seen by me. O sinless one after a thousand years I returned. With a spirit of rivalry and a desire to subject me to control, all the openings were closed suddenly by you. O blessed one, 1.pondered over it. By dint of my ow'n splendour I gained exit through the umbilicus by the lotus stalk. Let there be no dejection in your mind: O Visnu, this is the sequence of events in their gradual advancement. What should be done by me hereafter, kindly tell me: What shall I do?"

अध्याय २०

श्लोक 11

क्रीडमानं च पद्मेन दृष्ट्वा ब्रह्मा शुभेक्षणम् सविस्मयमथागम्य सौम्यसम्पन्नया गिरा

krīḍamānaṃ ca padmena dṛṣṭvā brahmā śubhekṣaṇam savismayamathāgamya saumyasampannayā girā

हिन्दी अर्थ

ज्ञात्वा चेश्वरसद्भावं ज्ञात्वा मामम्बुजेक्षणम्। परमेश्वर महादेवका सद्भाव जानकर तथा मुझ महादेवं महाभूतं भूतानां वरतं प्रभुम्॥ ९५ कमलनयनको जानकर प्रणवयुक्त साममन्त्रोके द्वारा भूतोंके भी महाभूत वरदाता जगद्गुरु प्रभु महादेवको नमस्कार करके उठिये, अन्यथा ये क्रोधित होकर आ 5 त की केला न, अपने निःश्वाससे मुझे तथा आपको दग्ध कर

English

On hearing these loving, pleasing auspicious and irreproachable words of Brahma, Vifnii the destroyer of Hiranya- kasipu and of immeasurable soul, spoke sincere and simple words. This type of adverse action was not envisaged by me.

अध्याय २०

श्लोक 12

प्रोवाच को भवाञ्छेते ह्य् आश्रितो मध्यमम्भसाम् अथ तस्याच्युतः श्रुत्वा ब्रह्मणस्तु शुभं वचः

provāca ko bhavāñchete hy āśrito madhyamambhasām atha tasyācyutaḥ śrutvā brahmaṇastu śubhaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उनके महान् योग तथा अमित बलको एवं ज्ञात्वा महायोगमभ्युत्तिष्ठन्महाबलम्। जानकर आपको आगे करके अग्निसदृश प्रभावाले अहं त्वामग्रतः कृत्वा स्तोष्याम्यनलसप्रभम्॥ ९७ महादेवके निकट खड़ा होकर मैं उनकी स्तुति करूंगा

English

You should not mis-understand me. You deserve my respect and worship. O auspicious one, foigive if at all I have committed any offence against you.

अध्याय २०

श्लोक 13

उदतिष्ठत पर्यङ्काद् विस्मयोत्फुल्ललोचनः प्रत्युवाचोत्तरं चैव कल्पे कल्पे प्रतिश्रयः

udatiṣṭhata paryaṅkād vismayotphullalocanaḥ pratyuvācottaraṃ caiva kalpe kalpe pratiśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

इक्कीसवाँ अध्याय ब्रह्मा तथा विष्णुद्वारा की गयी भगवान् महेश्वरकी स्तुति एवं उसका माहात्म्य सूत उवाच सूतजी बोले--तदनन्तर ब्रह्माको आगे करके वे ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततः स गरुडध्वजः। गरुडध्वज भगवान् विष्णु अतीत, भविष्य तथा वर्तमान अतीतैश्च भविष्यैश्च वर्तमानैस्तथैव च॥ १ कल्पोंसे सम्बन्धित महादेवजीके वेदप्रतिपादित नामोंसे इस स्तोत्रका वाचन करने लगे॥ ११/, ॥

English

You are borne by me, O lord, descend from this lotus. I cannot bear you. You are refulgent and weighty. Thereupon Brahma said once again: 'Tel' me, what boon you desire to have. O lord, take me down from the lotus*. Then Visnu said: 'O slayer of enemies, you should be my son. You wii: cttain splendid pleasure. Speak agreeable and loving words.

अध्याय २०

श्लोक 14

कर्तव्यं च कृतं चैव क्रियते यच्च किंचन द्यौरन्तरिक्षं भूश्चैव परं पदमहं भुवः

kartavyaṃ ca kṛtaṃ caiva kriyate yacca kiṃcana dyaurantarikṣaṃ bhūścaiva paraṃ padamahaṃ bhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

रन इट स्तोत्रमुदीरयेत्। विष्णुजी बोले- है सुव्रत! आप तन तेजसम्पन्न विष्णुरुवाच भगवानूको नमस्कार है। क्षेत्राधिपति, बीजी तथा नमस्तुभ्यं भगवते सुत्रतानन्ततेजसे ॥ २ त्रिशूलधारीको नमस्कार है । सुमेंढ़ (सुन्दर लिङ्गवाले), तमः क्षेत्राथिपतये बीजिने शूलिने नमः। ऽय (पूजनीय लिङ्गवाले), दण्डी तथा रकेत सुमेढ्वायार्च्यमेढ्राय दण्डिने रूक्षरेतसे॥ ३ कक्ष वीर्यवाले)-को नमस्कार है

English

"He is wading through the ocean with great speed. When his feet press the surface of water, as he wades through the ocean with great speed, masses of water rise up even to the sky. O lotUs-bom one, you are being sprinkled from all sides with a heap of water. By the wind coming out of his nostrils, this great lotus emerged out of my navel is being shaken. It is lord Siva who has no origin and who destroys the world that has come. Let us eulogise the bull-bannered lord with hymns of prayer."

अध्याय २०

श्लोक 15

तमेवमुक्त्वा भगवान् विष्णुः पुनरथाब्रवीत् कस्त्वं खलु समायातः समीपं भगवान्कुतः

tamevamuktvā bhagavān viṣṇuḥ punarathābravīt kastvaṃ khalu samāyātaḥ samīpaṃ bhagavānkutaḥ

हिन्दी अर्थ

रो ज्येष्ठको, श्रेष्ठको, पूर्वको तथा प्रथमको नमस्कार नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय पूर्वाय प्रथमाय च। है। मान्यको, पूज्यको तथा सद्योजातको नमस्कार है। नमो मान्याय पूज्याय सद्योजाताय वै नम:॥ ४ गहर (अगम्य) -को, घटेश (चेष्टमान जीवोंके स्वामी) - गह्वराय घटेशाय व्योमचीराम्बराय च। को तथा आकाश एव वृक्षको छालको अम्बर (वस्त्र)- नमस्ते ह्यस्मदादीनां भूतानां प्रभवे नम. ii के रूपमें धारण करनेवाले तथा हम-जैसे प्राणियोंके वेदीं तीनां स्वामीको नमस्कार है

English

Then Brahma who was infuriated spoke to Visnu whose eyes resembled the lotus: — ''Indeed you do not know yourself as the lord of all the worlds. You do not know me also as Brahma, the eternal creator of the worlds. Who is this Siva apart from us both?"

अध्याय २०

श्लोक 16

क्व वा भूयश् च गन्तव्यं कश् च वा ते प्रतिश्रयः को भवान् विश्वमूर्तिर्वै कर्तव्यं किं च ते मया

kva vā bhūyaś ca gantavyaṃ kaś ca vā te pratiśrayaḥ ko bhavān viśvamūrtirvai kartavyaṃ kiṃ ca te mayā

हिन्दी अर्थ

वेदानां प्रभवे चैव स्मृतीनां प्रभवे नमः। वेदोंके स्वामी तथा स्मृतियोंके स्वामीको नमस्कार प्रभवे कर्मदानानां द्रव्याणां प्रभवे नमः॥ ६ है। कमो तथा दान आदिके स्वामी और द्रव्योके अध्याय २१ ब्रह्मा तथा विष्णुद्वारा की गयी भगवान् महेश्वरकी स्तुति एवं उसका माहात्म्य

English

On hearing these words of Brahma uttered in rage Visnu spoke: "O auspicious one, bestower of welfare, do not speak ill of the great soul. Here is he who has the lustre of the splendid yoga, who is the invincible bestower of boons, who is the unchanging ancient Purusa, the cause of this universe. He is the sower of seeds and the refulgence of seeds, shining by him- self. He, the lord, plays with toys as do the childein. Piaclhana, the eternal womb, the unmanifest Prakrti and the quality tamas — darkness — these arc my names, ince I perpetually give- birth to 'creation. The person of your query is lord Siva who is the goal of the ascetics who, being afraid of the pangs of biith and death resort to him He is the sower of the sc(-d; you are the seed itself and I am the. tcrnal womb.''®- On being addicsscd thus, Brahma, the soul of the universe asked again:

अध्याय २०

श्लोक 17

एवं ब्रुवन्तं वैकुण्ठं प्रत्युवाच पितामहः मायया मोहितः शंभोर् अविज्ञाय जनार्दनम्

evaṃ bruvantaṃ vaikuṇṭhaṃ pratyuvāca pitāmahaḥ māyayā mohitaḥ śaṃbhor avijñāya janārdanam

हिन्दी अर्थ

धर्मवृक्षाय धर्माय स्थितीनां प्रभवे नमः। प्रभवे च परार्धस्य परस्य प्रभवे नमः नमः पुराणप्रभवे सर्गाणां प्रभवे नमः

English

"How is it that you aic the womb. I am the seed and hr

अध्याय २०

श्लोक 18

मायया मोहितं देवम् अविज्ञातं महात्मनः यथा भवांस्तथैवाहम् आदिकर्ता प्रजापतिः

māyayā mohitaṃ devam avijñātaṃ mahātmanaḥ yathā bhavāṃstathaivāham ādikartā prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

नमो विश्वस्य प्रभवे ब्रह्माधिपतये नमः स्वामीको नमस्कार है

English

According to the Puranic account of creation (sarga), in the begin- ning, the Cosmic Egg which arose out of the waters was insentient. It remained in this state for thousands of years until it was activated by the sentient principle which entering divided it into two parts. One of the two halves b 'f ame the celestial and the other the terrestrial sphere.

अध्याय २०

श्लोक 19

सविस्मयं वचः श्रुत्वा ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः अनुज्ञातश् च ते नाथ वैकुण्ठो विश्वसंभवः

savismayaṃ vacaḥ śrutvā brahmaṇo lokatantriṇaḥ anujñātaś ca te nātha vaikuṇṭho viśvasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

योगके प्रभुको नमस्कार है और सांख्यके प्रभुको नमस्कार है। ध्रुवसे सम्बन्धित ऋषियों अर्थात् सप्तर्षियोंके प्रभुको नमस्कार है नक्षत्रोके स्वामीको नमस्कार है, ग्रहोंके स्वामीको नमस्कार है, आपको नमस्कार है। विद्युताग्निसे युक्त मेघोंकी गर्जनाके स्वामीको नमस्कार है

English

After thinking about the multiformed creation, Visnu spoke in answer to this specific query of Brahma, the creator of the worlds.

अध्याय २०

श्लोक 20

कौतूहलान्महायोगी प्रविष्टो ब्रह्मणो मुखम् इमानष्टादश द्वीपान् ससमुद्रान् सपर्वतान्

kautūhalānmahāyogī praviṣṭo brahmaṇo mukham imānaṣṭādaśa dvīpān sasamudrān saparvatān

हिन्दी अर्थ

महासागरोंके स्वामी तथा द्वीपोंके स्वामीको नमस्कार है। पर्वतों तथा भारत आदि नौ वर्षाके स्वामीको नमस्कार है। नदियों तथा नदोंके स्वामीको नमस्कार है । महौषधियों तथा वृक्षोंके स्वामीको नमस्कार अनेकविध धर्मोके कारणरूप धर्मवृक्षको नमस्कार है, धर्मको नमस्कार है तथा स्थितियोंके स्वामीको नमस्कार है। परार्धके स्वामी तथा परके स्वामीको नमस्कार है

English

For a thousand years the Egg lay in the waters. There- it was split into two by the force of the wind.

अध्याय २०

श्लोक 21

प्रविश्य सुमहातेजाश् चातुर्वर्ण्यसमाकुलान् ब्रह्मणस्तम्भपर्यन्तं सप्तलोकान् सनातनान्

praviśya sumahātejāś cāturvarṇyasamākulān brahmaṇastambhaparyantaṃ saptalokān sanātanān

हिन्दी अर्थ

सभी रसोंके स्वामी तथा रत्नोंके स्वामीको नमस्कार है। क्षणोंके स्वामी तथा लबों (क्षणांश)-के स्वामीको नमस्कार है। दिन, रात, अर्धमास (पक्ष) तथा मासोंके स्वामीको नमस्कार है । ऋतुओंके स्वामी तथा संख्याओंके स्वामी आप शिवको नमस्कार है

English

The upper lid of the Egg became the heaven and the lower lid became the earth. The foetus became the lofty golden mountain Meru.

अध्याय २०

श्लोक 22

ब्रह्मणस्तूदरे दृष्ट्वा सर्वान्विष्णुर्महाभुजः अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् इत्युक्त्वा च पुनः पुनः

brahmaṇastūdare dṛṣṭvā sarvānviṣṇurmahābhujaḥ aho 'sya tapaso vīryam ityuktvā ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अपरार्ध तथा परार्धके स्वामीको नमस्कार है। पुराणोंके स्वामीको नमस्कार है। सर्गोके स्वामीको नमस्कार है। मन्वन्तरोंके स्वामी तथा योगके स्वामीको नमस्कार है। (जरायुज, अण्डज, स्वेदज तथा उद्धिज्जरूप) चार प्रकारको सृष्टिके स्वामीको नमस्कार है। अनन्त ज्योतिको नमस्कार है

English

I'hen with the soul entering the womb, you, the lord, Hiranyagarbha the most excellent of the lords ofDevas, and of four faces were born.

अध्याय २०

श्लोक 23

अटित्वा विविधांल्लोकान् विष्णुर्नानाविधाश्रयान् ततो वर्षसहस्रान्ते नान्तं हि ददृशे यदा

aṭitvā vividhāṃllokān viṣṇurnānāvidhāśrayān tato varṣasahasrānte nāntaṃ hi dadṛśe yadā

हिन्दी अर्थ

कल्पके उदयमें प्रणीत धर्मशास्त्रं तथा वार्ताओं (कृषि एवं वाणिज्यशास्त्रों) -के स्वामीको नमस्कार है। विश्वके स्वामीको नमस्कार है। ब्रह्माधिपतिको नमस्कार है। विद्याओंके स्वामी तथा विद्याधिपतिको नमस्कार है। ब्रतोंके स्वामीको नमस्कार है । व्रताधिपतिको नमस्कार है

English

On seeing that the world with stars, sun and muon, was void you meditated. Then the kuiiiaras were born to you.

अध्याय २०

श्लोक 24

तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रनिकेतनः नारायणो जगद्धाता पितामहमथाब्रवीत्

tadāsya vaktrānniṣkramya pannagendraniketanaḥ nārāyaṇo jagaddhātā pitāmahamathābravīt

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। पितरोंके पति तथा पशुओंके पतिको फापापाफफाफपाफफ फफ फा क्रेकककफफफफफझफफझकझझकझझझभफफझझफक nn फफफफफफफफ फा फा फा फा फी फा फी फा पापी पाकी फझफफफफफफफफ फा फा पापा पापी PPTL Eki फफफ फफ फफ फ

English

They resembled the terrestrial fire in brilliance. They had eyes large as the petals of a lotus. Sanat and Rbhu remained celibate having sublimated sexuality; the other three were Sanaka, Sanatana and Sanaiidana who were born simultaneously and who could visualize things even beyond the scope ol sense-organs They possessed great intellect; they were the cause of the sustenance of the worlds. They were devoid ol the three types of miseries and they desisted from worldly activities.

अध्याय २०

श्लोक 25

भगवानादिरङ्कश् च मध्यं कालो दिशो नभः नाहमन्तं प्रपश्यामि उदरस्य तवानघ

bhagavānādiraṅkaś ca madhyaṃ kālo diśo nabhaḥ nāhamantaṃ prapaśyāmi udarasya tavānagha

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। श्रेष्ठ वाणीवाले तथा पुराणश्रेष्ठ आप शिवको नमस्कार है। पशुओंके पति तथा गोवृषेन्द्रध्वजको नमस्कार है प्रजाओंके पति तथा सिद्धियोंके पतिको नमस्कार है। हैत्य, दानव तथा राक्षससमूहोंके पतिको नमस्कार है। गन्धर्वों तथा यक्षोंके पतिको नमस्कार है। गरुड़, उरग, सर्प तथा पक्षियोंके पतिको नमस्कार है

English

Seeing that liir and deatli in the world yield but little |)!easnres thai is attended with great strain and pain, that births and deatlis rrem again and again, that there is little

अध्याय २०

श्लोक 26

एवमुक्त्वाब्रवीद्भूयः पितामहमिदं हरिः भगवानेवमेवाहं शाश्वतं हि ममोदरम्

evamuktvābravīdbhūyaḥ pitāmahamidaṃ hariḥ bhagavānevamevāhaṃ śāśvataṃ hi mamodaram

हिन्दी अर्थ

सभी गुप्त पिशाचोंके गुह्याधिपतिको नमस्कार है । गोकर्ण, गोप्ता तथा शंकुकर्णको नमस्कार है । वाराहको, अप्रमेयको, ऋक्षको तथा विरजको नमस्कार है । देवताओंके पति तथा गणोंके पतिको नमस्कार है जलोंके पति तथा ओजोंके पतिको नमस्कार है । लक्ष्मीपति, लक्ष्मीके रक्षक तथा पृथ्वीके पालन- कर्ताको नमस्कार है। शक्तिमान् तथा शक्तिहीन प्राणियोंके समुच्चयरूप शिवको नमस्कार है। अक्षोभ्यक्षोभणको

English

Thus in the functioning of the kalpa, when the three sons — Sanaka and others took to detachment you will become confused and deluded through the illusory power of lord Siva. Then O sinless one, your consciousness will perish. In the present kalpa, the elements both gross and subtle will be affected by his maya who, in fact, is the activizer of these elements. This great and glorious account of the most excellent of all Devas is as famous as the golden Meru— the mountain- ous abode of Devas.

अध्याय २०

श्लोक 27

प्रविश्य लोकान् पश्यैतान् अनौपम्यान्सुरोत्तम ततः प्राह्लादिनीं वाणीं श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च

praviśya lokān paśyaitān anaupamyānsurottama tataḥ prāhlādinīṃ vāṇīṃ śrutvā tasyābhinandya ca

हिन्दी अर्थ

है। दीप्तशृंग, एकशृंग, वृषभ तथा ककुदझीकों नमस्कार है स्थैर्य, तेजोमयवपु तथा अनुव्रतको नमस्कार है। अतीत, भविष्य तथा वर्तमानरूप शिवको नमस्कार है।

English

Knowing him as the great lord and knowing me as the lotus-eyed Visnu, knowing also that the lord is the greatest of all living beings, the bestower of boons and the preceptor of the universe, you should bow to him, uttciiiig the pranava (omkara) mantra and the Samaii verses, li' he is infuriated he will burn us both by hi.) very breath. After realizing the lord of great strength and yoga, I shall keep you in front and eulogize him who is of fiery and dazzling splendour.

अध्याय २०

श्लोक 28

श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश पितामहः तानेव लोकान् गर्भस्थान् अपश्यत् सत्यविक्रमः

śrīpaterudaraṃ bhūyaḥ praviveśa pitāmahaḥ tāneva lokān garbhasthān apaśyat satyavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

महात्माको नमस्कार है भूत, भव्य, महत् तथा प्रभवको नमस्कार है। जन, तप तथा वरदको नमस्कार है; आपको नमस्कार है। अणु (परम सूक्ष्म), महत् (महा-आकारसम्मन्न) तथा सर्वगत (सर्वत्र व्याप्त रहनेवाले)-को नमस्कार है।

English

Obeisance tp the eldest, the excellent the foremost and the first; Obeisance to one who is worthy of honour and worship. Obeisance to Sadyojata.

अध्याय २०

श्लोक 29

पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशे ऽन्तं न वै हरेः ज्ञात्वा गतिं तस्य पितामहस्य द्वाराणि सर्वाणि पिधाय विष्णुः विभुर्मनः कर्तुमियेष चाशु सुखं प्रसुप्तो ऽहमिति प्रचिन्त्य

paryaṭitvā tu devasya dadṛśe 'ntaṃ na vai hareḥ jñātvā gatiṃ tasya pitāmahasya dvārāṇi sarvāṇi pidhāya viṣṇuḥ vibhurmanaḥ kartumiyeṣa cāśu sukhaṃ prasupto 'hamiti pracintya

हिन्दी अर्थ

बन्ध (जन्म-मरण-बन्धन), मोक्ष, स्वर्ग तथा नरकरूपको नमस्कार है भव, देव, इज्य (देवताओंके आचार्य) तथा याजक (यज्ञ करानेवाले)-को नमस्कार है। प्रत्युदीर्ण (महान्), दीप्त (आलोकयुक्त), तत्त्व तथा अतिगुण (गुणातीत)-को नमस्कार है। पाश, शस्त्र तथा आभरणको

English

Obeisance to the unfathomable and the lord of jivas (personal souls). Obeisance to the naked and the lord of all created beings.

अध्याय २०

श्लोक 30

ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि समीक्ष्य वै सूक्ष्मं कृत्वात्मनो रूपं नाभ्यां द्वारमविन्दत

tato dvārāṇi sarvāṇi pihitāni samīkṣya vai sūkṣmaṃ kṛtvātmano rūpaṃ nābhyāṃ dvāramavindata

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। हुत (हविद्रव्यरूप), उपहूत (यज्ञ आदिमें गयी आहुतिको भोज्यरूपमें ग्रहण करनेवाले) शिवको नमस्कार है

English

Obeisance to te lord of the Vedas, the Smrtis and the lord of activities, charities and substances.

अध्याय २०

श्लोक 31

पद्मसूत्रानुसारेण चान्वपश्यत्पितामहः उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः

padmasūtrānusāreṇa cānvapaśyatpitāmahaḥ ujjahārātmano rūpaṃ puṣkarāccaturānanaḥ

हिन्दी अर्थ

वाग्वृषाय नमस्तुभ्यं पुराणवृषभाय च। नमः पशूनां पतये गोवृषेन्द्रध्वजाय च हैत्यदानवसङ्घानां रक्षसां पतये नमः

English

Obeisance to the lord of Yoga and Saiikhya. Obeisance to the lord of the sages who are bound together by the Polar Star.

अध्याय २०

श्लोक 32

विरराजारविन्दस्थः पद्मगर्भसमद्युतिः ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाञ् जगद्योनिः पितामहः

virarājāravindasthaḥ padmagarbhasamadyutiḥ brahmā svayaṃbhūrbhagavāñ jagadyoniḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

गोकर्णाय च गोप्त्रे च शङ्कुकर्णाय वै नमः सुवर्चसे च वीर्याय शूराय ह्यजिताय च। वरदाय वरेण्याय पुरुषाय महात्मने

English

Obeisance to you, ilie lord of stars and planets; obeisance to the lord of thundering souii of lightning, thun- derbolt and clouds.

अध्याय २०

श्लोक 33

एतस्मिन्नन्तरे ताभ्याम् एकैकस्य तु कृत्स्नशः वर्तमाने तु संघर्षे मध्ये तस्यार्णवस्य तु

etasminnantare tābhyām ekaikasya tu kṛtsnaśaḥ vartamāne tu saṃgharṣe madhye tasyārṇavasya tu

हिन्दी अर्थ

जनाय च नमस्तुभ्यं तपसे वरदाय च नमो बन्धाय मोक्षाय स्वर्गाय नरकाय च

English

Obeisance to the lord of great oceans and their islands. CJbcisance to the lord of mountains and continents.

अध्याय २०

श्लोक 34

कुतो ऽप्यपरिमेयात्मा भूतानां प्रभुरीश्वरः शूलपाणिर्महादेवो हेमवीरांबरच्छदः

kuto 'pyaparimeyātmā bhūtānāṃ prabhurīśvaraḥ śūlapāṇirmahādevo hemavīrāṃbaracchadaḥ

हिन्दी अर्थ

नमो भवाय देवाय इज्याय याजकाय च। प्रत्युदीर्णाय दीप्ताय तत्त्वायातिगुणाय च अध्याय २९1 जहा तथा विष्णुद्दरा की गयी भगवान् महेश्वरकी स्तुति एवं उसका माहात्म्य ९७

English

Obeisance to the lord of the rivers and rivulets, to the lord of medicinal herbs and plantations.

अध्याय २०

श्लोक 35

अगच्छद्यत्र सो ऽनन्तो नागभोगपतिर् हरिः शीघ्रं विक्रमतस्तस्य पद्भ्याम् आक्रान्तपीडिताः

agacchadyatra so 'nanto nāgabhogapatir hariḥ śīghraṃ vikramatastasya padbhyām ākrāntapīḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

FOO फा फ फा का फा क फा फा क फा फाम फ फा फा मामी की की कफफाफाफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफ फफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफीफफफीफ फफ म क फ इष्ट (यज्ञकर्म आदि), पूर्त (कूप-तडागादि- अग्निष्टोमद्विजरूप शिवको नमस्कार है। सदस्यरूप, दक्षिणारूप तथा अवभृथ (यज्ञकी समाप्तिके अनन्तर शुद्धिके लिये किये जानेवाले स्तान)-रूप

English

Obeisance to the lord of 'rasas', jewels, and the units of time.

अध्याय २०

श्लोक 36

उद्भूतास्तूर्णमाकाशे पृथुलास्तोयबिन्दवः अत्युष्णश्चातिशीतश् च वायुस्तत्र ववौ पुनः

udbhūtāstūrṇamākāśe pṛthulāstoyabindavaḥ atyuṣṇaścātiśītaś ca vāyustatra vavau punaḥ

हिन्दी अर्थ

शिवको नमस्कार है । अहिंसा-अप्रलोभ-पशुमन्त्रौषधरूप, पुष्टिप्रदायक, सुशील तथा सदाचारीको नमस्कार है अतीत, भविष्य तथा वर्तमानकालरूप अर्थात् सर्वकालव्यापी शिवको नमस्कार है। सुवर्चा (महान्

English

C)beisance to the lord of day, night, fortnights and months; Obeisance to yon, ihe lord oi xsons and the lord of number.

अध्याय २०

श्लोक 37

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं ब्रह्मा विष्णुमभाषत अब्बिन्दवश् च शीतोष्णाः कम्पयन्त्यंबुजं भृशम्

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ brahmā viṣṇumabhāṣata abbindavaś ca śītoṣṇāḥ kampayantyaṃbujaṃ bhṛśam

हिन्दी अर्थ

महात्मा, भूत, भव्य, महत् तथा अभयरूप शिवको नमस्कार है शिव आपको नमस्कार है। अधोरूप, महान्रूप तथा निद्रितोंके पतिको नमस्कार है

English

Obeisance to the lord of the Vyantaras, of yoga, and of fourfold creation. Obeisance to one of infinite vision; to the lord of all occupations that have sprung up from the beginning of kalpa (that is creation itself). Obeisance to the lord of the universe and to the overlord of Br.ihma. Obeisance to the.source of origin of sai 4 ed lores and to the overlord of holy rites.

अध्याय २०

श्लोक 38

एतन्मे संशयं ब्रूहि किं वा त्वन्यच्चिकीर्षसि एतदेवंविधं वाक्यं पितामहमुखोद्गतम्

etanme saṃśayaṃ brūhi kiṃ vā tvanyaccikīrṣasi etadevaṃvidhaṃ vākyaṃ pitāmahamukhodgatam

हिन्दी अर्थ

करनेवाले, विश्व, विश्वरूप तथा सभी ओरसे सिरवाले शिवको नमस्कार है। सभी दिशाओंमें हाथों तथा पैरोंवाले, अप्रतिम, हव्य, कव्य तथा हव्यवाहरूप रुद्रको नमस्कार है सिद्ध, पवित्रात्मा, यज्ञरूप, यज्ञपरायण, सुवीर, सुघोर, अक्षोभ्यका भी क्षोभण करनेवाले, सुन्दर प्रजाओंवाले, तीव्र मेधावाले, दीप्त, भास्कर, बुद्ध, शुद्ध, प्रतिष्ठित तथा विस्तृत शिवको नमस्कार है

English

Obeisance to the source of origin and the overlord of mantras, pitrs and the individual souls. Obeisance to you,

अध्याय २०

श्लोक 39

श्रुत्वाप्रतिमकर्मा हि भगवानसुरान्तकृत् किं नु खल्वत्र मे नाभ्यां भूतमन्यत्कृतालयम्

śrutvāpratimakarmā hi bhagavānasurāntakṛt kiṃ nu khalvatra me nābhyāṃ bhūtamanyatkṛtālayam

हिन्दी अर्थ

तथा शिशिर (ठंड)-रूप शिवको नमस्कार है। वक्रकेश शिवको नमस्कार है। सुन्दर वर्णवाले तथा तप्त स्वर्णके तुल्य आभावाले शिवको बार-बार नमस्कार है

English

Obeisance to the lord of Prajapatis, to the lord of the Siddhas, to the lord of daityas, danavas and raksasas.

अध्याय २०

श्लोक 40

वदति प्रियमत्यर्थं मन्युश्चास्य मया कृतः इत्येवं मनसा ध्यात्वा प्रत्युवाचेदमुत्तरम्

vadati priyamatyarthaṃ manyuścāsya mayā kṛtaḥ ityevaṃ manasā dhyātvā pratyuvācedamuttaram

हिन्दी अर्थ

विरूपाक्ष, लिङ्गरूप, पिंगल, महान् ओजसे सम्पन्न, वृष्टिका अवरोध करनेवाले तथा सौम्य दृष्टिवाले शिवको नमस्कार है, नमस्कार है पीतरूप धनुर्धर शिवको नमस्कार है। विशेषतायुक्त तथा

English

Obeisance to the lord of gandharvas, yak, garuda, snakes, serpents and birds.

अध्याय २०

श्लोक 41

किमत्र भगवानद्य पुष्करे जातसंभ्रमः किं मया च कृतं देव यन्मां प्रियमनुत्तमम्

kimatra bhagavānadya puṣkare jātasaṃbhramaḥ kiṃ mayā ca kṛtaṃ deva yanmāṃ priyamanuttamam

हिन्दी अर्थ

सुवर्चसे च वीर्याय शूराय ह्यजिताय च जरासिद्ध नमस्तुभ्यमयसे वरदाय च। अधरे महते चैव नमः सस्तुपताय च

English

Obeisance to the overlord of the guhyas and piacas, to Gokarna, to the protector, to Sahkukarna (one whose ears resemble the pike).

अध्याय २०

श्लोक 42

भाषसे पुरुषश्रेष्ठ किमर्थं ब्रूहि तत्त्वतः एवं ब्रुवाणं देवेशं लोकयात्रानुगं ततः

bhāṣase puruṣaśreṣṭha kimarthaṃ brūhi tattvataḥ evaṃ bruvāṇaṃ deveśaṃ lokayātrānugaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वाय विश्वरूपाय विश्वतः शिरसे नमः सर्वतः पाणिपादाय रुद्रायाप्रतिमाय च। नमो हव्याय कव्याय हव्यवाहाय वै नमः

English

Obeisance to the incomprehensible varaha (boar); to the star bear, devoid of rajaS, the lord of Devas and asuras and ganas.

अध्याय २०

श्लोक 43

प्रत्युवाचाम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः यो ऽसौ तवोदरं पूर्वं प्रविष्टो ऽहं त्वदिच्छया

pratyuvācāmbujābhākṣaṃ brahmā vedanidhiḥ prabhuḥ yo 'sau tavodaraṃ pūrvaṃ praviṣṭo 'haṃ tvadicchayā

हिन्दी अर्थ

सुप्रजाय सुमेधाय दीप्ताय भास्कराय च। नमो बुद्धाय शुद्धाय विस्तृताय मताय च नमस्ते वक्रकेशाय ऊरुवक्षःशिखाय च। नमो नमः सुवर्णाय तपनीयनिभाय च

English

Obeisance to the lord of the waters; the lord of reful- gence; the lord of Laksmi ( glory and splendour) and the lord of the earth.

अध्याय २०

श्लोक 44

यथा ममोदरे लोकाः सर्वे दृष्टास्त्वया प्रभो तथैव दृष्टाः कार्त्स्न्येन मया लोकास्तवोदरे

yathā mamodare lokāḥ sarve dṛṣṭāstvayā prabho tathaiva dṛṣṭāḥ kārtsnyena mayā lokāstavodare

हिन्दी अर्थ

विरूपाक्षाय लिङ्गाय पिङ्गलाय महौजसे। वृष्टिघ्नाय नमश्चैव नमः सौम्येक्षणाय च पिशिताय पिशङ्काय पीताय च निषड्धिणे

English

Obeisance to one who unifies the strong and the weak; to the agitator who cannot be excited; to the bull (Nandi) who has a single illuminated horn; and a huge hump.

अध्याय २०

श्लोक 45

ततो वर्षसहस्रात्तु उपावृत्तस्य मे ऽनघ त्वया मत्सरभावेन मां वशीकर्तुमिच्छता

tato varṣasahasrāttu upāvṛttasya me 'nagha tvayā matsarabhāvena māṃ vaśīkartumicchatā

हिन्दी अर्थ

फफफफफाफाफपीफीपापा पीप फफफफफफफफफफफफफफ फ फ़ फ़ फ फ फ़ फ़ क़ फ फफक फ फ फ़ फ फ फ़ फ फ फ क फ़ फ फ फ फ फ फा फा फा म मी फी की मी म नमस्ते सविशेषाय निर्विशेषाय वै नमः। विशेषतारहित शिवको नमस्कार है। ईज्य, पूज्य तथा

English

Obeisance to one who is stable in the body; to one enveloped in halo; to one who represents the past, future and present.

अध्याय २०

श्लोक 46

आशु द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि समन्ततः ततो मया महाभाग संचिन्त्य स्वेन तेजसा

āśu dvārāṇi sarvāṇi pihitāni samantataḥ tato mayā mahābhāga saṃcintya svena tejasā

हिन्दी अर्थ

नम ईज्याय पूज्याय उपजीव्याय वै नमः॥ उपजीव्यको नमस्कार है क्षेम्य, वृद्ध, वत्सलको बार-बार नमस्कार है।

English

' Obeisance to the brilliant and virile, to the heroic and the unconquered, to the bestower of boons, to the best of persons of great soul.

अध्याय २०

श्लोक 47

लब्धो नाभिप्रदेशेन पद्मसूत्राद्विनिर्गमः मा भूत्ते मनसो ऽल्पो ऽपि व्याघातो ऽयं कथंचन

labdho nābhipradeśena padmasūtrādvinirgamaḥ mā bhūtte manaso 'lpo 'pi vyāghāto 'yaṃ kathaṃcana

हिन्दी अर्थ

भूत, सत्य तथा सत्य-असत्यरूप शिवको नमस्कार है। पद्मवर्ण, मृत्युके विनाशक तथा मृत्युरूप शिवको नमस्कार है। गौर, श्याम, कद्रू (भूरावर्ण) तथा लोहितवर्ण शिवको नमस्कार है महासन्ध्याकालीन बादलोंके समान वर्णवाले, सुन्दर दीप्तिवाले, दीक्षा प्रदान करनेवाले, हाथमें कमल धारण करनेवाले, दिग्वास (दिशाओंमें वास करनेवाले अथवा दिगम्बर) तथा जटाजूटधारी शिवको नमस्कार है।

English

Obeisance to mahat ( the first evolute of Prakrti) in all its 3 stages, past, present and future;** obeisance to you repre- senting the people; to penance, to the bestower of boons.

अध्याय २०

श्लोक 48

इत्येषानुगतिर्विष्णो कार्याणाम् औपसर्पिणी यन्मयानन्तरं कार्यं ब्रूहि किं करवाण्यहम्

ityeṣānugatirviṣṇo kāryāṇām aupasarpiṇī yanmayānantaraṃ kāryaṃ brūhi kiṃ karavāṇyaham

हिन्दी अर्थ

रूप, गन्ध, नित्य तथा अविनाशी शिवको नमस्कार है उपस्थित होकर पालन-पोषण करनेवाले, अस्थिर, कर्मरूप, दुर्गम, महेश, क्रोधरूप, कपिल, तर्क-अतर्कसे परे विग्रहवाले, बलवान्, वेगरूप, बालुकामें विराजमान, प्रवाहरूप, स्थित, व्यापक, उत्तम मेधासम्पन्न, पृथिवीका

English

Obeisance to the minute as well as the great; to the all-pervading lord. Obeisance to bondage and liberation; to heaven and hell.

अध्याय २०

श्लोक 49

ततः परममेयात्मा हिरण्यकशिपो रिपुः अनवद्यां प्रियामिष्टां शिवां वाणीं पितामहात्

tataḥ paramameyātmā hiraṇyakaśipo ripuḥ anavadyāṃ priyāmiṣṭāṃ śivāṃ vāṇīṃ pitāmahāt

हिन्दी अर्थ

लालन-पालन करनेवाले, चन्द्रकला धारण करनेवाले, चित्ररूप, विचित्र वेष धारण करनेवाले, विचित्र वर्णवाले तथा यज्ञरूप शिव आपको नमस्कार है॥ ५०--५२॥ निहित (अत्यन्त हितकारक) आपको नमस्कार है । क्षमाशील, इन्द्रियजित् तथा वज्रके समान आघात करनेवाले शिवको नमस्कार है

English

Obeisance to lord Siva, who is worthy of worship. Obeisance to the sacrifice, and to the deity of effulgent brilliance. Obeisance to the principle beyond all attributes.

अध्याय २०

श्लोक 50

श्रुत्वा विगतमात्सर्यं वाक्यमस्मै ददौ हरिः न ह्येवमीदृशं कार्यं मयाध्यवसितं तव

śrutvā vigatamātsaryaṃ vākyamasmai dadau hariḥ na hyevamīdṛśaṃ kāryaṃ mayādhyavasitaṃ tava

हिन्दी अर्थ

राक्षसोंका विनाश करनेवाले, विषका शमन करनेवाले, शुभ्र ग्रीवावाले, क्रुद्ध प्रतीत होते हुए भी सौम्य रूपवाले, सर्परूप, यमराजस्वरूप, तीक्ष्ण शस्त्र धारण करनेवाले, आनन्दस्वरूप, मोदसदृश, संन्यासियोके द्वारा ज्ञेय आप शिवको नमस्कार है। रोगविकारसे रहित, सर्वरूप महाकालको नमस्कार है

English

Obeisance to the noose, to the weapon, to one equipped with missiles as ornaments; to one who is the material for sacrifice; to one invoke<|; to one who partakes of what is offered in the sacrifice; to one who does desirable acts; to one who does acts of charity, such as digging wells; to the

अध्याय २०

श्लोक 51

त्वां बोधयितुकामेन क्रीडापूर्वं यदृच्छया आशु द्वाराणि सर्वाणि घाटितानि मयात्मनः

tvāṃ bodhayitukāmena krīḍāpūrvaṃ yadṛcchayā āśu dvārāṇi sarvāṇi ghāṭitāni mayātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

ओंकार, ओंकारेश्वर, भग नामक देवताके नेत्रका नाश करनेवाले, मृगव्याधरूप, दक्षरूप, दक्षप्रजापतिके यज्ञका विध्वंस करनेवाले, सभी प्राणियोंके आत्मस्वरूप, सर्वेश्वर, अतिशयस्वरूप, त्रिपुरके संहर्ता, सुन्दर शस्त्र सुमेधसे कुलालाय नमस्ते शशिखण्डिने। चित्राय चित्रवेषाय चित्रवर्णाय मेधसे

English

The 26b, 27 and 28a are repeated in 34 and 35 of this Gh.

अध्याय २०

श्लोक 52

न ते ऽन्यथावगन्तव्यं मान्यः पूज्यश् च मे भवान् सर्वं मर्षय कल्याण यन्मयापकृतं तव

na te 'nyathāvagantavyaṃ mānyaḥ pūjyaś ca me bhavān sarvaṃ marṣaya kalyāṇa yanmayāpakṛtaṃ tava

हिन्दी अर्थ

अनामयाय सर्वाय महाकालाय वै नम: प्रणवप्रणवेशाय भगनेत्रान्तकाय च । मृगव्याधाय दक्षाय दक्षयज्ञान्तकाय च

English

Obeisance to one refraining from violence, to one devoid of temptations, to one who is a redeemer of souls (Jivas), to one who bestows nourishment, to one who habitually re- presents and practises good conduct.

अध्याय २०

श्लोक 53

अस्मान् मयोह्यमानस्त्वं पद्मादवतर प्रभो नाहं भवन्तं शक्नोमि सोढुं तेजोमयं गुरुम्

asmān mayohyamānastvaṃ padmādavatara prabho nāhaṃ bhavantaṃ śaknomi soḍhuṃ tejomayaṃ gurum

हिन्दी अर्थ

अध्याय २१ ब्रह्मा तथा विष्णुद्वारा की गयी भगवान् महेश्वरकी स्तुति एवं उसका माहात्म्य ९९ क क म फ फा फ फ फ फ फ फ का फ फ फ फ फ़ फ फ़ फ़ फफ फ फ फ क फ फ फ फफ फ फ फ फ फफ फ फ फ फ फक क फ फ़ फफ फ फा फा म फ फ मी की फी कीली सी लमक की कफी फ क कक फफफ फफफफ फफ फफफ फफफ फफफफफफफफफफफफफफफफफफक फफफ फफफ फफ फ फफ र्फरक ळक पूषदन्तविनाशाय भगनेत्रान्तकाय च। कामदाय वरिष्ठाय कामाङ्गदहनाय च

English

Obeisance to one who represents the past, future and present. Obeisance to the brilliant and virile, to the heroic and the unconquered, to the bestower of boons and to the best of persons of great soul. Obeisance to 'mahat* the first evolute ofPrakrti in all its three stag's: past, present and future. Obeisance to one without a fear.

अध्याय २०

श्लोक 54

स होवाच वरं ब्रूहि पद्मादवतर प्रभो पुत्रो भव ममारिघ्न मुदं प्राप्स्यसि शोभनाम्

sa hovāca varaṃ brūhi padmādavatara prabho putro bhava mamārighna mudaṃ prāpsyasi śobhanām

हिन्दी अर्थ

करनेवाले, धनुर्धर, कुठार धारण करनेवाले, दक्षके यज्ञमें पूषानामक देवताका दाँत तोड्नेवाले तथा भग नामक देवताको नेत्रविहीन करनेवाले, मनोरथ पूर्ण करनेवाले, वरिष्ठ, कामदेवका शरीर दग्ध करनेवाले, रणभूमिमें विकराल वक्त्रवाले, गजाननरूप, हैत्योंके संहारक हम ब्रह्मा, विष्णु आदि देवताओंके भी स्वामी, हैत्योंको क्रन्दित करनेवाले, शीतका निवारण करनेवाले, तीक्ष्ण रूपवाले, मृदुचर्म धारण करनेवाले, नित्य श्मशानसे

English

Obeisance to the ever young, of golden form, the bcsiowor <)i boons, the lowei, the upper and the lord of the sleepers-on.

अध्याय २०

श्लोक 55

सद्भाववचनं ब्रूहि पद्मादवतर प्रभो स त्वं च नो महायोगी त्वमीड्यः प्रणवात्मकः

sadbhāvavacanaṃ brūhi padmādavatara prabho sa tvaṃ ca no mahāyogī tvamīḍyaḥ praṇavātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुराग रखनेवाले तथा हाथमें प्रज्वलित काष्ठ धारण करनेवाले भगवान् शिवको नमस्कार है प्रिय भक्तोंका पालन करनेवाले, मुण्डको माला धारण करनेवाले, शोकरहित, अनेकविध भूतोंसे घिरे रहनेवाले शिवको नमस्कार है। नर-नारीका विग्रह धारण करनेवाले (अर्धनारीश्वर), देवी पार्वतीका सदा

English

Obeisance to the wearer of garlands, to the enjoyer of objects through the vehicle of sense-organs. Obeisance to one representing the universe, to one who is universe-formed and to one with heads, hands and feet all round. Obeisance toRudra the unsurpassed. Obeisance to one who receives offerings poured into the fire. Obeisance to one who represents fire that carries oblations to the gods.

अध्याय २०

श्लोक 56

अद्यप्रभृति सर्वेशः श्वेतोष्णीषविभूषितः पद्मयोनिरिति ह्येवं ख्यातो नाम्ना भविष्यसि

adyaprabhṛti sarveśaḥ śvetoṣṇīṣavibhūṣitaḥ padmayoniriti hyevaṃ khyāto nāmnā bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

प्रिय करनेवाले, जटाधारी, मुण्डी, सर्पोका यज्ञोपवीत धारण करनेवाले, नृत्यमें अभिरुचि रखनेवाले, नृत्यशालाके प्रति प्रीति रखनेवाले, क्रोधरूप, गीतप्रिय तथा मुनियोंके द्वारा स्तुत्य शिवको नमस्कार है हाथीका मस्तक काटनेवाले अर्थात् सिंहरूप, तीक्ष्ण, अप्रिय, प्रिय, अति भयानक, प्रचण्ड, भगका प्रमथन करनेवाले, सिद्धसमुदायद्वारा नित्य अनुगीत महाभागको नमस्कार है । मुक्तरूपसे अट्टहास करनेवाले,

English

Obeisance to the holy one has all attainments.

अध्याय २०

श्लोक 57

पुत्रो मे त्वं भव ब्रह्मन् सप्तलोकाधिपः प्रभो ततः स भगवान्देवो वरं दत्त्वा किरीटिने

putro me tvaṃ bhava brahman saptalokādhipaḥ prabho tataḥ sa bhagavāndevo varaṃ dattvā kirīṭine

हिन्दी अर्थ

क्रोधावस्थामें सिंहगर्जना करके प्रकम्पित शरीरवाले शिवको नमस्कार है तीव्र नाद करनेवाले, कूदने-फाँदनेवाले तथा प्रमुदित आत्मावाले शिवको नमस्कार है। श्वास लेनेवाले, दौड्नेवाले, अधिष्ठाता तथा आनन्दरूप शिवको नमस्कार है। ध्यान करनेवाले, जम्भाई लेनेवाले, रुदन करनेवाले

English

Obeisance to one of good progeny, to one of good intellect and to one who is the brilliant sun. Obeisance to the enlightened, pure and all-pervasive and to one who is contem- plated on by all.

अध्याय २०

श्लोक 58

एवं भवतु चेत्युक्त्वा प्रीतात्मा गतमत्सरः प्रत्यासन्नम् अथायान्तं बालार्काभं महाननम्

evaṃ bhavatu cetyuktvā prītātmā gatamatsaraḥ pratyāsannam athāyāntaṃ bālārkābhaṃ mahānanam

हिन्दी अर्थ

तथा द्रवित होनेवाले शिवको नमस्कार है। छलाँग लगानेवाले, क्रीड़ा करनेवाले तथा लम्बे उदरयुक्त शरीरवाले शिवको नमस्कार है विकटरूप शिवको नमस्कार है। उन्मत्त देहवाले तथा किंकिणीसे शोभायमान शरीरवाले शिवको नमस्कार है। विकृत वेष धारण करनेवाले, क्रूर, कोपाविष्ट, अप्रमेय,

English

Obeisance to yoi of curly hairs, ot great chest and tuft, of goiden colour, or resembling gold.

अध्याय २०

श्लोक 59

भवमत्यद्भुतं दृष्ट्वा नारायणमथाब्रवीत् अप्रमेयो महावक्त्रो दंष्ट्री ध्वस्तशिरोरुहः

bhavamatyadbhutaṃ dṛṣṭvā nārāyaṇamathābravīt aprameyo mahāvaktro daṃṣṭrī dhvastaśiroruhaḥ

हिन्दी अर्थ

रङ्गे करालवक्त्राय नागेन्द्रवदनाय च। हैत्यानामन्तकेशाय हैत्याक्रन्दकराय च नरनारीशरीराय देव्या: प्रियकराय च। जटिने मुण्डिने चैव व्यालयज्ञोपवीतिने

English

Obeisance to one who has odd eyes, to one assuming the form of Lihga, to one of tawny colour, to one of great prowess and to the destroyer of rain, to one of gentle eyes.

अध्याय २०

श्लोक 60

दशबाहुस्त्रिशूलाङ्को नयनैर्विश्वतः स्थितः लोकप्रभुः स्वयं साक्षाद् विकृतो मुञ्जमेखली

daśabāhustriśūlāṅko nayanairviśvataḥ sthitaḥ lokaprabhuḥ svayaṃ sākṣād vikṛto muñjamekhalī

हिन्दी अर्थ

मन्यवे गीतशीलाय मुनिभिर्गायते नमः सिद्धसङ्कानुगीताय महाभागाय वै नमः। नमो मुक्ताट्टहासाय क्ष्वेडितास्फोटिताय च

English

Obeisance to one of brown, white, black, red, tawny and yellow colours. Obeisance to one who is possessed of a quiver.

अध्याय २०

श्लोक 61

मेण्ढ्रेणोर्ध्वेन महता नर्दमानो ऽतिभैरवम् कः खल्वेष पुमान् विष्णो तेजोराशिर् महाद्युतिः

meṇḍhreṇordhvena mahatā nardamāno 'tibhairavam kaḥ khalveṣa pumān viṣṇo tejorāśir mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

नम उन्मत्तदेहाय किङ्किणीकाय वै नमः हे फफफफफफफफफफफफफाफफफफफफफफफाफफीफफफफफफफफक्रफाफीफीकककफफकीककीककीफफफफाफफफफफ अकळ कफ फक क्क कफ क फाकडमाडकफ कमफ मक कक कल फक कक कक्ष फ

English

Obeisance to you, marked and not marked by special traits; Obeisance to one worthy of worship and adornment. Obeisance to one who is a suitable patron.

अध्याय २०

श्लोक 62

व्याप्य सर्वा दिशो द्यां च इत एवाभिवर्तते तेनैवमुक्तो भगवान् विष्णुर्ब्रह्माणमब्रवीत्

vyāpya sarvā diśo dyāṃ ca ita evābhivartate tenaivamukto bhagavān viṣṇurbrahmāṇamabravīt

हिन्दी अर्थ

वामप्रियाय वामाय चूडामणिधराय च। रक्षा करनेवाले, दीप्त तथा सगुणरूप शिवको नमस्कार है नमस्तोकाय तनवे गुणैरप्रमिताय च॥ वामभागमे अपनी प्रिया गौरीसे विभूषित, सुद चूडामणि धारण करनेवाले, बालरूप विग्रहवाले तथा अप्रमेय गुणोंसे सम्पन्न शिवको नमस्कार है

English

Obeisance to one befitting welfare. Obeisance to the elderly one. Obeisance to one favourably disposed. Obeisance to one representing the past, to the truthful one. Obeisance to one who is both true and untrue.

अध्याय २०

श्लोक 63

पद्भ्यां तलनिपातेन यस्य विक्रमतो ऽर्णवे वेगेन महताकाशे ऽप्युत्थिताश् च जलशयाः

padbhyāṃ talanipātena yasya vikramato 'rṇave vegena mahatākāśe 'pyutthitāś ca jalaśayāḥ

हिन्दी अर्थ

सद्गुणोँसे युक्त, निगूढ़ तथा अगम्य गतिवाले शिवको नमस्कार है। सदाचारीजनोंद्वारा सेवित आपके दोनों चरण लोकधात्री इस पृथ्वीके तुल्य हैं। सभी सिद्धियो तथा योगोंका अधिष्ठानस्वरूप मध्यस्थित आपका उदर तारासमूहोंसे विभूषित विस्तृत अन्तरिक्षके समान है। आपके वक्षःस्थलपर शोभायमान श्रीयुक्त हार तारापुंजोंके मार्गको भाँति प्रतीत होता है। केयूर तथा अंगदसे विभूषित आपके दस हाथ दसों दिशाओंके

English

Obeisance to one of lotus colour, to the destroyer of death, the lord of death, to one of white, dark, tawny and red colours and to one having the colour of a charmingly brilliant cloud at dusk, to one initiated, to one having lotus- like hands; to one without garments and to one with matted hair.

अध्याय २०

श्लोक 64

स्थूलाद्भिर् विश्वतो ऽत्यर्थं सिच्यसे पद्मसंभव घ्राणजेन च वातेन कम्प्यमानं त्वया सह

sthūlādbhir viśvato 'tyarthaṃ sicyase padmasaṃbhava ghrāṇajena ca vātena kampyamānaṃ tvayā saha

हिन्दी अर्थ

नीले अंजनके समूहके तुल्य विस्तृत परिधिवाला आपका श्रीयुक्त कण्ठ स्वर्णसूत्रसे सुशोभित है । विकराल दांतोंवाला आपका मुख अत्यन्त भयावह तथा अनृपमेय है। पद्ममाला तथा पगड़ीसे शोभायमान आपका सिर आकाशको भाँति अत्यधिक शोभाको प्राप्त हो रहा है

English

Obeisance to one without magnitude; to one iden- tical with ail; to the unchanging and immortal one; to one who represents colour and smell; to the eternal and to the uninjured one; to the huge one in front; to one without illusions; to one full and satisfied; to one difficult of access; to one re- presenting anger and to the tawny coloured one.

अध्याय २०

श्लोक 65

दोधूयते महापद्मं स्वच्छन्दं मम नाभिजम् समागतो भवानीशो ह्य् अनादिश्चान्तकृत्प्रभुः

dodhūyate mahāpadmaṃ svacchandaṃ mama nābhijam samāgato bhavānīśo hy anādiścāntakṛtprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यमें प्रकाश, चन्द्रमामें कान्ति, पर्वतमें स्थिरता, वायुमें शक्ति, अग्निमें उष्णता, जलमें शीतलता तथा आकाशमें शब्दरूप विद्यमान-ये गुण अविनाशी शिवके निष्पन्द अर्थात् अल्पांशसे उत्पन्न हुए हैं-ऐसा मनीषी लोग मानते हैं। जप, जप्य, महादेव, महायोग, महेश्वर, पुरेशय, गुहावासी (गुफामें निवास करनेवाले), खेचर (आकाशमें विचरणशील), रजनीचर (रात्रिमें भ्रमण करनेवाले), तपोनिधि, कार्तिकेयके गुरु, आनन्दरूप,

English

Obeisance to one whose physical body is capable of being known and (at the same time) not known; obeisance to the powetful, to the brave; and the speedy one; obeisance to the deity behind sandy soil and behind current of water; to one stationed, extended and stretched.

अध्याय २०

श्लोक 66

भवानहं च स्तोत्रेण उपतिष्ठाव गोध्वजम् ततः क्रुद्धो ऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम्

bhavānahaṃ ca stotreṇa upatiṣṭhāva godhvajam tataḥ kruddho 'mbujābhākṣaṃ brahmā provāca keśavam

हिन्दी अर्थ

आनन्दको वृद्धि करनेवाले, हयशीर्ष (घोड़ेके सिरवाले विष्णुरूप), पयोधाता (जल धारण करनेवाले इ्द्ररूप), विधाता (ब्रह्मारूप), भूतभावन, बोद्धव्य (बोध करनेयोग्य), बोधिता (बोध करानेवाले), नेता, दुर्धर्ष भीमकर्मा (भयंकर कर्मवाले), बृहत्कोति (महान्

English

Obeisance to you the intelligent potter; obeisance to you, with the crescent Moon on the forehead. Obeisance t(» the wonderful one of variegated dress and colours and of the form of intellect.

अध्याय २०

श्लोक 67

भवान्न नूनमात्मानं वेत्ति लोकप्रभुं विभुम् ब्रह्माणं लोककर्तारं मां न वेत्सि सनातनम्

bhavānna nūnamātmānaṃ vetti lokaprabhuṃ vibhum brahmāṇaṃ lokakartāraṃ māṃ na vetsi sanātanam

हिन्दी अर्थ

लोकधात्री त्वियं भूमिः पादौ सञ्जनसेवितौ दिशो दशभुजास्तुभ्यं केयूराङ्गदभूषिताः

English

Obeisance to one, of great consciousness and alertness; obeisance to you, the most satisfied one and the best bestower of favours; obeisance to the forbearing one, to one having self- control; and to one of adamantine body.

अध्याय २०

श्लोक 68

को ह्यसौ शङ्करो नाम आवयोर्व्यतिरिच्यते तस्य तत्क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा हरिरभाषत

ko hyasau śaṅkaro nāma āvayorvyatiricyate tasya tatkrodhajaṃ vākyaṃ śrutvā harirabhāṣata

हिन्दी अर्थ

दंष्ट्रा करालं दुर्धर्षमनौपम्यं मुखं तथा । पद्ममालाकृतोष्णीषं शिरो द्यौः शोभतेऽधिकम् जपो जप्यो महादेवो महायोगो महेश्वर:

English

Obeisance to the destroyer of the R$asas, to the dispeller of poisons, to the bright-necked one and to one who is above anger. Obeisance to the all consuming God of Death; and to one holding sharp weapons, to one endowed with great joy, to one with great gaiety, to one comprehensible only to the

अध्याय २०

श्लोक 69

मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः महायोगेन्धनो धर्मो दुराधर्षो वरप्रदः

mā maivaṃ vada kalyāṇa parivādaṃ mahātmanaḥ mahāyogendhano dharmo durādharṣo varapradaḥ

हिन्दी अर्थ

बृहद्रथो भीमकर्मा बुहत्कीर्तिर्धनञ्जयः। घण्टाप्रियो ध्वजी छत्री पिनाकी ध्वजिनीपतिः अध्याय २१ ब्रह्मा तथा विष्णुद्दार की गयी भगवान् महेश्वरकी स्तुति एवं उसका माहात्म्य

English

Obeisance to Pranava; to the lord of Pranava; to the destroyer of Bhaganetra; to the hunter of deer; to the diligent one and to the destroyer of Daksa's sacrifice.

अध्याय २०

श्लोक 70

हेतुरस्याथ जगतः पुराणपुरुषो ऽव्ययः बीजी खल्वेष बीजानां ज्योतिरेकः प्रकाशते

heturasyātha jagataḥ purāṇapuruṣo 'vyayaḥ bījī khalveṣa bījānāṃ jyotirekaḥ prakāśate

हिन्दी अर्थ

फफफफफफफफफफफ sii पापापाफपाफफपाफफाफफफफफफफफपाफफफफफफफफफफफफापाफाफापाफापापापालापासाचााचानासासानालाना फफ्फफफफ फफ फफ फफ फफफ फफफ फफफ फफफ फ फ फ फ़ फ फफ फ फ फ फ फ फ फा फ फ फ फा फा फ फी मी अघस्मरोऽनघः शूरो देवराजोऽरिमर्दनः

English

Obeisance to one, the soul of all creatures, to one who excels all lords, to the destroyer of the Puras, to one having good weapons and to one having bow and axe.

अध्याय २०

श्लोक 71

बालक्रीडनकैर्देवः क्रीडते शङ्करः स्वयम् प्रधानमव्ययो योनिर् अव्यक्तं प्रकृतिस्तमः

bālakrīḍanakairdevaḥ krīḍate śaṅkaraḥ svayam pradhānamavyayo yonir avyaktaṃ prakṛtistamaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निः सदार्णवाम्भस्त्वं पिबन्नपि न तृप्यसे क्रोधाकारः प्रसन्नात्मा कामदः कामगः प्रियः ।

English

Obeisance to one who destroyed Pusadanta and Bhaganetra; to the bestower of desires; to the excellent one; to one who burnt the body of Kama.

अध्याय २०

श्लोक 72

मम चैतानि नामानि नित्यं प्रसवधर्मिणः यः कः स इति दुःखार्तैर् दृश्यते यतिभिः शिवः

mama caitāni nāmāni nityaṃ prasavadharmiṇaḥ yaḥ kaḥ sa iti duḥkhārtair dṛśyate yatibhiḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचारी चागाधश्च ब्रह्मण्यः शिष्टपूजितः देवानामक्षयः कोशस्त्वया यज्ञः प्रकल्पितः।

English

Obeisance to one of terrible face in the battlefield; to one having face of a great elephant; ob''isance to the lord who destroyed the Daityas and to one who caused distress to the Dailyas.

अध्याय २०

श्लोक 73

एष बीजी भवान्बीजम् अहं योनिः सनातनः स एवमुक्तो विश्वात्मा ब्रह्मा विष्णुमपृच्छत

eṣa bījī bhavānbījam ahaṃ yoniḥ sanātanaḥ sa evamukto viśvātmā brahmā viṣṇumapṛcchata

हिन्दी अर्थ

प्रीते त्वयि महादेव वयं प्रीता भवामहे लोकानां त्वं ब्रह्मकर्तादिसर्गः।

English

Obeisance to you the protector of lives; to the wearer of skulls and to one surrounded by care-free goblins of different classes.

अध्याय २०

श्लोक 74

भवान् योनिरहं बीजं कथं बीजी महेश्वरः एतन्मे सूक्ष्ममव्यक्तं संशयं छेत्तुमर्हसि

bhavān yonirahaṃ bījaṃ kathaṃ bījī maheśvaraḥ etanme sūkṣmamavyaktaṃ saṃśayaṃ chettumarhasi

हिन्दी अर्थ

स्वकर्मभिस्ते दिव्यभोगा भवन्ति कीर्तितं तव माहात्म्यमपारस्य महात्मनः ॥

English

Obeisance to one having male-rum-fcmalc body; to one who pleases the Goddess; to one having matted hair; to one having tonsured head and to one having the serpent for sacred thread.

अध्याय २०

श्लोक 75

ज्ञात्वा च विविधोत्पत्तिं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः इमं परमसादृश्यं प्रश्नम् अभ्यवदद्धरिः

jñātvā ca vividhotpattiṃ brahmaṇo lokatantriṇaḥ imaṃ paramasādṛśyaṃ praśnam abhyavadaddhariḥ

हिन्दी अर्थ

शिवो नो भव सर्वत्र योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते। य इदं कीर्तयेद्धक्त्या ब्रह्मनारायणस्तवम्

English

Obeisance to one the habitual dancer, to one fond of dance and music, to the lord of anger, to one practising music and to one who is sung about by the sages.

अध्याय २०

श्लोक 76

अस्मान्महत्तरं भूतं गुह्यमन्यन्न विद्यते महतः परमं धाम शिवम् अध्यात्मिनां पदम्

asmānmahattaraṃ bhūtaṃ guhyamanyanna vidyate mahataḥ paramaṃ dhāma śivam adhyātmināṃ padam

हिन्दी अर्थ

करनेवाले), छत्री (छत्र धारण करनेवाले), पिनाको (धनुर्धर), ध्वजिनीपति (सेनापति), कवची (कवच धारण करनेवाले), पट्टिशी (एक प्रकारका तीक्ष्ण लौह- दण्डरूप शस्त्र धारण करनेवाले), खड्गी (तलवार धारण करनेवाले), भनुर्हस्त (हाथमें धनुष धारण करनेवाले), परश्वधी (परशु धारण करनेवाले), अघस्मर (सबके पापकर्मोको स्मृतिमें रखनेवाले), निष्पाप, पराक्रमी,

English

Obeisance to one in the form of a lion, to one of sharp nature, to one both pleasing and not pleasing, to the horrifying and the terrible one, to the suppressor cf Bhaga demon.

अध्याय २०

श्लोक 77

द्विविधं चैवमात्मानं प्रविभज्य व्यवस्थितः निष्कलस्तत्र यो ऽव्यक्तः सकलश् च महेश्वरः

dvividhaṃ caivamātmānaṃ pravibhajya vyavasthitaḥ niṣkalastatra yo 'vyaktaḥ sakalaś ca maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें आपको प्रसन्न करके हम देवताओंने अपने शत्रुओंका युद्धमें संहार किया था। अग्निरूप आप सदा महासागरका जल पीते हुए भी कभी तृप्त नहीं होते हैं मनोरथोंको पूर्ण करनेवाले, अपनी इच्छासे विचरण करनेवाले, प्रिय, ब्रह्मचारी, दुस्तर, ब्रह्मण्य, शिष्टजनोंद्वारा पूजित तथा देवताओंकी अक्षय निधि हैं। आपने ही यज्ञोंका विधान किया है। अग्निदेव आपके ही वेदोक्त

English

Obeisance to one praised and sung about by the en- lightened souls. Obeisance to the highly blessed, to one who laughs boisterously, who roars like a lion and who flaps and blows.

अध्याय २०

श्लोक 78

यस्य मायाविधिज्ञस्य अगम्यगहनस्य च पुरा लिङ्गोद्भवं बीजं प्रथमं त्वादिसर्गिकम्

yasya māyāvidhijñasya agamyagahanasya ca purā liṅgodbhavaṃ bījaṃ prathamaṃ tvādisargikam

हिन्दी अर्थ

हव्यका वहन करते हैं। है महादेव! आपके प्रसन्न होनेपर हम देवतालोग प्रसन्न हो जाते हैं आप भवानीके ईश हैं तथा आदिसे रहित हैं। सभी लोकोंके ब्रह्मरूप कर्ता आप ही हैं। आप ही आदि सृष्टि हैं । क्षीण ध्यानवाले सांख्यशास्त्री आपको प्रकृतिसे परे जानकर अमृत्युरूप आपको ही प्राप्त होते हैं

English

Obeisance to one who roars and jumps; obeisance to the joyous soul, to the benevolent, to one who breathes, runs and controls all.

अध्याय २०

श्लोक 79

मम योनौ समायुक्तं तद्बीजं कालपर्ययात् हिरण्मयमकूपारे योन्यामण्डमजायत

mama yonau samāyuktaṃ tadbījaṃ kālaparyayāt hiraṇmayamakūpāre yonyāmaṇḍamajāyata

हिन्दी अर्थ

ध्यानपरायण योगी अपने योगबलसे नित्य-सिद्ध आपको जानकर पुनः उन योगोंका परित्याग कर देते हैं। और भी अन्य जो प्रसन्नचित्त तथा विशुद्ध मनवाले लोग हैं, वे अपने उत्तम कर्मोके द्वार आपको जानकर दिव्य भोगोंकी प्राप्ति करते हैं

English

Obeisance to one who meditates, yawns, cries, runs, gallops and sports about; to one who has a protruding belly.

अध्याय २०

श्लोक 80

शतानि दश वर्षाणाम् अण्डम् अप्सु प्रतिष्ठितम् अन्ते वर्षसहस्रस्य वायुना तद्द्विधा कृतम्

śatāni daśa varṣāṇām aṇḍam apsu pratiṣṭhitam ante varṣasahasrasya vāyunā taddvidhā kṛtam

हिन्दी अर्थ

गणनातीत तत्त्वोंवाले तथा सीमारहित आप महात्माका जैसा माहात्म्य हम जानते हैं, वैसा अपनी सामर्थ्यके कल्याणकारी हों। आप जो कुछ भी हैं, आपको नमस्कार है॥ ८७/२॥

English

Obeisance to one who has functions and no functions to perform, to one who has a thousand heads, to one who is poor or miserly, to one who has an impassioned body, to one who has small anklet-bells.

अध्याय २०

श्लोक 81

कपालमेकं द्यौर्जज्ञे कपालमपरं क्षितिः उल्बं तस्य महोत्सेधो यो ऽसौ कनकपर्वतः

kapālamekaṃ dyaurjajñe kapālamaparaṃ kṣitiḥ ulbaṃ tasya mahotsedho yo 'sau kanakaparvataḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-हे ऋषियो! जो प्राणी एकाग्र श्रीलिड्रमहापुराण पूर्वभाग

English

Obeisance to one of deformed dress; to the ruthless and unforgiving; to one who cannot be measured; to the pro- tector; to the illuminated and devoid of attributes.

अध्याय २०

श्लोक 82

ततश् च प्रतिसंध्यात्मा देवदेवो वरः प्रभुः हिरण्यगर्भो भगवांस् त्व् अभिजज्ञे चतुर्मुखः

tataś ca pratisaṃdhyātmā devadevo varaḥ prabhuḥ hiraṇyagarbho bhagavāṃs tv abhijajñe caturmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

अअम ककड डीडीमीऔममीमजी करीन नक फ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ़ क़ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ क़ फ़ फ फ़ फ र फ़ फ फ रजक पापाचारोऽपि यो मर्त्यः शृणुयाच्छिवसन्निधौ। जपेद्वापि विनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकं स गच्छति

English

Obeisance to one fond of the elegant, to the beautiful, to one adorned with a crest-jewel, to the minutest of the minute and to one who cannot be measured or known by qualities.

अध्याय २०

श्लोक 83

आ तारार्केन्दुनक्षत्रं शून्यं लोकमवेक्ष्य च को ऽहमित्यपि च ध्याते कुमारास्ते ऽभवंस्तदा

ā tārārkendunakṣatraṃ śūnyaṃ lokamavekṣya ca ko 'hamityapi ca dhyāte kumārāste 'bhavaṃstadā

हिन्दी अर्थ

श्राद्धे वा हैविके कार्ये यज्ञे वावभृथान्तिके। होकर भक्तिपूर्वक ब्रह्मा तथा विष्णुके द्वारा की गयी इस शिवस्तुतिको कहता है, सुनता है अथवा ह्विजो तथा विद्वानोंको सुनाता है; वह दस हजार अश्वमेध यज्ञ करके जो फल मिलता है, उस फलको प्राप्त कर लेता

English

Obeisance to one possessed of good qualities; to the secret one, to one who goes to impassable places. This earth is the mother of worlds. Your feet are resorted to by good men. Your belly, the support of all Siddhis, contains the wide firmament be- decked in clusters of stars. Just like the galaxy of stars the glori- ous necklace shines on your chest. To you, the ten quarters are the ten arms bedecked in shoulderlets and bracelets. Your neck has great girth and extent; it is comparable to the blue collyrium; it is adorned with golden threads.

अध्याय २०

श्लोक 84

प्रियदर्शनास्तु यतयो यतीनां पूर्वजास् तव भूयो वर्षसहस्रान्ते तत एवात्मजास्तव

priyadarśanāstu yatayo yatīnāṃ pūrvajās tava bhūyo varṣasahasrānte tata evātmajāstava

हिन्दी अर्थ

घोर पापकर्म करनेवाला जो कोई भी प्राणी शिवके समीप इस स्तुतिका पाठ करता है अथवा इसे सुनता है, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर ब्रह्मलोकको जाता है जो सञ्जनोंके बीचमें, श्राद्धकर्ममें, देवकर्ममे, यज्ञधर्मादि अनुष्ठानोंके बाद किये जानेवाले स्नानके अनन्तर इस स्तोत्रका पाठ करता है, वह ब्रह्मलोकको

English

Your face is irrepressible; it is terrible due to the cur- ved fangs; it is incomparable. Your head which is heaven it- self shines all the more with its turban of lotus garlands.

अध्याय २०

श्लोक 85

भुवनानलसंकाशाः पद्मपत्रायतेक्षणाः श्रीमान्सनत्कुमारश् च ऋभुश्चैवोर्ध्वरेतसौ

bhuvanānalasaṃkāśāḥ padmapatrāyatekṣaṇāḥ śrīmānsanatkumāraś ca ṛbhuścaivordhvaretasau

हिन्दी अर्थ

कीर्तयेद्वा सतां मध्ये स याति ब्रह्मणोऽन्तिकम्॥ ९१ प्राप्त होता है महादेवजीद्वारा विष्णु और ब्रह्माको वरदान, सृष्टिके लिये ब्रह्माजीद्वारा तप करना तथा सर्पो एवं रूद्रोंकी सृष्टि सूत उवाच सूतजी बोले--हे मुनियो! उन ब्रह्मा तथा अत्यन्तावनतौ दृष्ट्या मधुपिङ्गायतेक्षणः। विष्णुको अत्यन्त विनीत भावसे सत्य स्तुति करते

English

Refulgence in the sun, brilliance in the moon, firm- ness in the mountains, strength in the wind, heat in the fire, chilliness in the waters and sound in the firmament — the wise know these qualities to be due to the internal throbbing of the imperishable lord.

अध्याय २०

श्लोक 86

सनकः सनातनश्चैव तथैव च सनन्दनः उत्पन्नाः समकालं ते बुद्ध्यातीन्द्रियदर्शनाः

sanakaḥ sanātanaścaiva tathaiva ca sanandanaḥ utpannāḥ samakālaṃ te buddhyātīndriyadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रहष्टवदनोऽत्यर्थमभवत्सत्यकीर्तनात् ॥ १ देखकर सुन्दर, लालिमायुक्त तथा विशाल नेत्रोंवाले उमापतिर्विरूपाक्षो दक्षयज्ञविनाशनः । पिनाकी खण्डपरशुः सुप्रीतस्तु त्रिलोचनः

English

Formerly, after propitiating you ihe enemies were slain by us in the battle. You are a submarine fire. Not satiated by drinking all the waters of the ocean, you are infuriated in i'oriij, but delighted within. You are the bestower of desires; you can go as you wish; you aic fond (of u.s); you arc the celibate religious student. You are unfathomable and favourably disposed towards the Brahmins; you are adored by the society.

अध्याय २०

श्लोक 87

उत्पन्नाः प्रतिभात्मानो जगतां स्थितिहेतवः नारप्स्यन्ते च कर्माणि तापत्रयविवर्जिताः

utpannāḥ pratibhātmāno jagatāṃ sthitihetavaḥ nārapsyante ca karmāṇi tāpatrayavivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः स भगवान् देवः श्रुत्वा वागमृतं तयोः। जानन्नपि महादेवः क्रीडापूर्वमथाब्रवीत् विभो रुद्र महामाय इच्छया वां कृतौ त्वया। तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा अभिनन्द्याभिमान्य च

English

You have made sacrifice the everlasting treasure of the Devas. The firc-god bears to you the offering, as mentioned in the Vedas O supreme lord, if you are pleased wc too become pleased.

अध्याय २०

श्लोक 88

अल्पसौख्यं बहुक्लेशं जराशोकसमन्वितम् जीवनं मरणं चैव संभवश् च पुनः पुनः

alpasaukhyaṃ bahukleśaṃ jarāśokasamanvitam jīvanaṃ maraṇaṃ caiva saṃbhavaś ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

उमापति, विरूपाक्ष, दक्षयज्ञके विध्वंसक, पिनाकी, खण्डपरशु धारण करनेवाले, त्रिनेत्र शिवजीका मुख प्रसन्नतासे प्रफुल्लित हो उठा और उनके मनमें उन दोनोंके प्रति अत्यधिक प्रीति उत्पन्न हुई तत्पश्चात् उन दोनोंको अमृतमयी वाणी सुनकर उन्हें जानते हुए भी भगवान् महादेवने क्रीड़ाके निमित्त उनसे पूछा- है महात्माद्वय ! एक-दूसरेका हित चाहनेवाले, कमलको आभाके तुल्य नेत्रोंवाले आप दोनों लोग कौन

English

You are the lord of Parvati, >t)i» arc beginningless. At the time of first creation you are Brahma, the maker of worlds. I'he followers of the Sarhkhya system realise you as one beyond prakrti and at the close of meditation they enter you, devoid of death.

अध्याय २०

श्लोक 89

अल्पभूतं सुखं स्वर्गे दुःखानि नरके तथा विदित्वा चागमं सर्वम् अवश्यं भवितव्यताम्

alpabhūtaṃ sukhaṃ svarge duḥkhāni narake tathā viditvā cāgamaṃ sarvam avaśyaṃ bhavitavyatām

हिन्दी अर्थ

हैं तथा इस घोर महासागरमें क्यों स्थित हैं ? महादेवके ऐसा पूछनेपर एक-दूसरेकी ओर देखकर महात्मा ब्रह्मा तथा विष्णु बोले-हे भगवन्! है विभो! है रुद्र! हे महामाय! क्या आज आपको विदित नहीं है कि आपने ही अपनी इच्छासे हम दोनोंको उत्पन्न किया है ?॥ ५/२ ॥

English

Those who meditate on you, understand you as perpetual siddha through yoga and then eschew those yogas. Those rnlighlcned persons who resort to you through their actions enjoy divine bliss.

अध्याय २०

श्लोक 90

ऋभुं सनत्कुमारं च दृष्ट्वा तव वशे स्थितौ त्रयस्तु त्रीन् गुणान् हित्वा चात्मजाः सनकादयः

ṛbhuṃ sanatkumāraṃ ca dṛṣṭvā tava vaśe sthitau trayastu trīn guṇān hitvā cātmajāḥ sanakādayaḥ

हिन्दी अर्थ

फ़फफपापापाफाफफापाफफाफमफफफपफफफपफफफ महादेवजीद्वारा विष्णु और ब्रह्माको वरदान रुद्रोंकी सृष्टि

English

The greatncjss of yours has been glorified in accor- dance with what we know according to our capacity. Your reality and principles cannot be enumerated; you are the supreme soul who cannot be easily crossed.

अध्याय २०

श्लोक 91

ववर्तेन तु ज्ञानेन प्रवृत्तास्ते महौजसः ततस्तेषु प्रवृत्तेषु सनकादिषु वै त्रिषु

vavartena tu jñānena pravṛttāste mahaujasaḥ tatasteṣu pravṛtteṣu sanakādiṣu vai triṣu

हिन्दी अर्थ

फ फ पा फ फ फ फा फ फ फ फ फ फ फा क फ फा फ फ फा फ फ़ फ फक फ फ फफ क फा फ फा फक ममा फ फी फीकी की मी उवाच भगवान् देवो मधुरं श्लक्ष्णया गिरा। भो भो हिरण्यगर्भ त्वां त्वां च कृष्ण ब्रवीम्यहम्॥

English

Be auspicious towards u.s everywhere. As you arc so you arc; obeisance be to you.

अध्याय २०

श्लोक 92

भविष्यसि विमूढस्त्वं मायया शङ्करस्य तु एवं कल्पे तु वैवृत्ते संज्ञा नश्यति ते ऽनघ

bhaviṣyasi vimūḍhastvaṃ māyayā śaṅkarasya tu evaṃ kalpe tu vaivṛtte saṃjñā naśyati te 'nagha

हिन्दी अर्थ

अथोवाच महाभागो विष्णुर्भवमिदं वचः सर्व मम कृतं देव परितुष्टोऽसि मे यदि।

English

Be auspicious towards u.s everywhere. As you arc so you arc; obeisance be to you.

अध्याय २०

श्लोक 93

कल्पे शेषाणि भूतानि सूक्ष्माणि पार्थिवानि च सर्वेषां ह्यैश्वरी माया जागृतिः समुदाहृता

kalpe śeṣāṇi bhūtāni sūkṣmāṇi pārthivāni ca sarveṣāṃ hyaiśvarī māyā jāgṛtiḥ samudāhṛtā

हिन्दी अर्थ

त्वयि मे सुप्रतिष्ठा तु भक्तिर्भवतु शङ्कर १० एवमुक्तस्तु विज्ञाय सम्भावयत केशवम्। प्रददौ च महादेवो भक्तिं निजपदाम्बुजे

English

Be auspicious towards u.s everywhere. As you arc so you arc; obeisance be to you.

अध्याय २०

श्लोक 94

यथैष पर्वतो मेरुर् देवलोको ह्युदाहृतः तस्य चेदं हि माहात्म्यं विद्धि देववरस्य ह

yathaiṣa parvato merur devaloko hyudāhṛtaḥ tasya cedaṃ hi māhātmyaṃ viddhi devavarasya ha

हिन्दी अर्थ

भवान् सर्वस्य लोकस्य कर्ता त्वमधिहैवतम्। तदेवं स्वस्ति ते वत्स गमिष्याम्यम्बुजेक्षण एवमुक्त्वा तु भगवान् ब्रह्माणं चापि शङ्करः । अनुगृह्यास्पृशद्देवो ब्रह्माणं परमेश्वरः

English

Be auspicious towards u.s everywhere. As you arc so you arc; obeisance be to you.

अध्याय २०

श्लोक 95

ज्ञात्वा चेश्वरसद्भावं ज्ञात्वा मामंबुजेक्षणम् महादेवं महाभूतं भूतानां वरदं प्रभुम्

jñātvā ceśvarasadbhāvaṃ jñātvā māmaṃbujekṣaṇam mahādevaṃ mahābhūtaṃ bhūtānāṃ varadaṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

कराभ्यां सुशुभाभ्यां च प्राह हृष्टतरः स्वयम्। मत्समस्त्वं न सन्देहो वत्स भक्तश्च मे भवान् गतवान् गणपो देवः सर्वदेवनमस्कृतः ।

English

Be auspicious towards u.s everywhere. As you arc so you arc; obeisance be to you.

अध्याय २०

श्लोक 96

प्रणवेनाथ साम्ना तु नमस्कृत्य जगद्गुरुम् त्वां च मां चैव संक्रुद्धो निःश्वासान्निर्दहेदयम्

praṇavenātha sāmnā tu namaskṛtya jagadgurum tvāṃ ca māṃ caiva saṃkruddho niḥśvāsānnirdahedayam

हिन्दी अर्थ

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो ह्यजायत। क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः उन दोनोंकी वह बात सुनकर भगवान् शंकर प्रसन्न होकर सम्मानपूर्वक कोमल वाणीमें धीरेसे बोले-हे हिरण्यगर्भ! है कृष्ण! मैं आप दोनोंको बता रहा हूँ कि मैं आपकी इस शाश्वत तथा दृढ भक्तिसे

English

Be auspicious towards u.s everywhere. As you arc so you arc; obeisance be to you.

अध्याय २०

श्लोक 97

एवं ज्ञात्वा महायोगम् अभ्युत्तिष्ठन्महाबलम् अहं त्वामग्रतः कृत्वा स्तोष्याम्यनलसप्रभम्

evaṃ jñātvā mahāyogam abhyuttiṣṭhanmahābalam ahaṃ tvāmagrataḥ kṛtvā stoṣyāmyanalasaprabham

हिन्दी अर्थ

आप दोनों लोगोंके प्रति मेरे हृदयमें अपार प्रेम है। मैं आज आपलोगोंको श्रेष्ठ तथा मनोवांछित कौन-सा वर प्रदान करूँ ?॥ ८ /२॥ तदनन्तर महाभाग विष्णुने रुद्रसे यह वचन कहा-हे देव! मेरा यही सर्व अभीष्ट है कि यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं, तो है शंकर! मुझे अपने प्रति अचल भक्ति प्रदान कीजिये

English

Be auspicious towards u.s everywhere. As you arc so you arc; obeisance be to you.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 20
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.