Linga Purana· Liṅga Purāṇa
29
अध्याय 29 / 108

Book 1 - Adhyaya 29

83 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ83 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २९

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवार्चनतत्त्वसंख्यादिवर्णनं नामाष्टाविंशो ऽध्यायः इदानीं श्रोतुमिच्छामि पुरा दारुवने विभो प्रवृत्तं तद्वनस्थानां तपसा भावितात्मनाम्

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge śivārcanatattvasaṃkhyādivarṇanaṃ nāmāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ idānīṃ śrotumicchāmi purā dāruvane vibho pravṛttaṃ tadvanasthānāṃ tapasā bhāvitātmanām

हिन्दी अर्थ

हे महेश्वर! है महाभाग! है प्रभो! है शुभ निरीक्षक! आप लोक-कल्याणके लिये जीवोंको अमृतरूपी जलसे सौंचते हैं। है नाथ! आज्ञा दीजिये; हमलोग आपके वचनोंका पालन करनेके लिये तत्पर हैं । अनन्त पदार्थों एवं उनके नाम-रूपोंके मध्य आप व्याप्त ह आपका पार हम पा नहीं सके हैं। है देवाधिदेव!

English

O holy lord, now I wish to know what was committed by the dwellers of the Daruvana, those persons who had puri- fied their souls by means of penance. How did Rudra the naked lord of sublimated sexuality assume a hideous form and go to Daru forest? What did that great soul do there Please recount factually the activities of that lord of Devas.

अध्याय २९

श्लोक 2

कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान्नीललोहितः विकृतं रूपमास्थाय चोर्ध्वरेता दिगम्बरः

kathaṃ dāruvanaṃ prāpto bhagavānnīlalohitaḥ vikṛtaṃ rūpamāsthāya cordhvaretā digambaraḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तं गन्तुं न शक्ताः स्म देवदेव नमोऽस्तु ते॥ १६ आपको नमस्कार है॥ १४--१६॥ मुनियोंको शिवभक्तिका उपदेश नन्हुवाच नन्दीश्वर बोले--उन मुनियोंके द्वारा संस्तुत ततस्तुतोष भगवाननुगृह्य महेश्वर: । भगवान् महेश्वर उनकी स्तुति सुनकर उनके प्रति

English

On hearing his words Nandin, the most excellent among the knowers of the Vedas, said after remembering Siva and smiling a little.

अध्याय २९

श्लोक 3

किं प्रवृत्तं वने तस्मिन् रुद्रस्य परमात्मनः वक्तुमर्हसि तत्त्वेन देवदेवस्य चेष्टितम्

kiṃ pravṛttaṃ vane tasmin rudrasya paramātmanaḥ vaktumarhasi tattvena devadevasya ceṣṭitam

हिन्दी अर्थ

यः पठेच्छृणुयाद्वापि युष्माभिः कीर्तितं स्तवम्। श्रावयेद्वा द्विजान् विप्रो गाणपत्यमवाण्नुयात् वक्ष्यामि वो हितं पुण्यं भक्तानां मुनिपुङ्गवाः ।

English

In order to propitiate the lord of Devas, the sages per- formed a terrible penance in the D«iru forest.®® They were accompanied by their wives, sons and sacrificial fires.

अध्याय २९

श्लोक 4

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा श्रुतिसारविदां वरः शिलादसूनुर्भगवान् प्राह किंचिद्भवं हसन्

tasya tadvacanaṃ śrutvā śrutisāravidāṃ varaḥ śilādasūnurbhagavān prāha kiṃcidbhavaṃ hasan

हिन्दी अर्थ

स्त्रीलिङ्गमखिलं देवी प्रकृतिर्मम देहजा पुंल्लिङ्गं पुरुषो विप्रा मम देहसमुद्भवः। उभाभ्यामेव वै सृष्टिर्मम विप्रा न संशय:

English

Rudra, the lord of the univeise, the bull-emblemed omniscient deity known as Nilalohita, Dhurjati and P.irame- sana was delighted.

अध्याय २९

श्लोक 5

<दारुवन> मुनयो दारुगहने तपस्तेपुः सुदारुणम् तुष्ट्यर्थं देवदेवस्य सदारतनयाग्नयः

<dāruvana> munayo dārugahane tapastepuḥ sudāruṇam tuṣṭyarthaṃ devadevasya sadāratanayāgnayaḥ

हिन्दी अर्थ

बालोनत्तविचेष्ट तु मत्परं ब्रह्मवादिनम् अनुग्रहशील होकर अत्यन्त प्रसन्न हुए और उनसे यह वचन बोले

English

The lord of the universe, Rudra, wanted to test the sincerity of the dwellers of the Daru forest in respect of their sacrificial rites. He wanted to turn their minds from the observance of sacrificial rites to the path of renunciation. Thus in order to test their faith, and sportively too, he assumed a

अध्याय २९

श्लोक 6

तुष्टो रुद्रो जगन्नाथश् चेकितानो वृषध्वजः धूर्जटिः परमेशानो भगवान्नीललोहितः

tuṣṭo rudro jagannāthaś cekitāno vṛṣadhvajaḥ dhūrjaṭiḥ parameśāno bhagavānnīlalohitaḥ

हिन्दी अर्थ

जो विप्र आप लोगोंद्वारा की गयी स्तुतिको पढेगा अथवा सुनेगा अथवा द्विजोंको सुनायेगा, वह मेरे गणोंमें मुख्य स्थान प्राप्त करेगा हे मुनिश्रेष्ठो! आप भक्तोंके हितार्थ अब मैं शुभ उपदेश करता हूँ। इस जगत्में समस्त स्त्रीलिङ्ग-समुदाय मेरे शरीरसे उत्पन्न प्रकृतिदेवीका ही रूप है और हे विप्रो! सभी पुंल्लिंग-समुदाय मेरी देहसे उत्पन्न पुरुषका

English

Even in this form he was extremely handsome. He was smiling and singing, with seductive play of his eyebrows, thereby creating feelings of love in the hearts of women.

अध्याय २९

श्लोक 7

प्रवृत्तिलक्षणं ज्ञानं ज्ञातुं दारुवनौकसाम् परीक्षार्थं जगन्नाथः श्रद्धया क्रीडया च सः

pravṛttilakṣaṇaṃ jñānaṃ jñātuṃ dāruvanaukasām parīkṣārthaṃ jagannāthaḥ śraddhayā krīḍayā ca saḥ

हिन्दी अर्थ

रूप है। है विप्रो! यह सृष्टि मुझसे प्रादुर्भूत पुरुष-प्रकृति न इन्हीं दोनोंसे हुई है, इसमें कोई संशय नहीं है सभी शिवरूप हैं, अतएव किसीकी भी निन्दा न

English

He the destroyer of cupid, the lord of extremely hand- some features increased their sexual feelings.

अध्याय २९

श्लोक 8

निवृत्तिलक्षणज्ञानप्रतिष्ठार्थं च शङ्करः देवदारुवनस्थानां प्रवृत्तिज्ञानचेतसाम्

nivṛttilakṣaṇajñānapratiṣṭhārthaṃ ca śaṅkaraḥ devadāruvanasthānāṃ pravṛttijñānacetasām

हिन्दी अर्थ

मुनियोंको शिवभक्तिका उपदेश फ़पफपाफफफफपापाफफफफफफफफफफफफफ फफफ पापाला ममकककक कफ काक ककम कक कक पक फफक कफ फफक क फफक क जाकी क फक फ फफ क फक फ फ फक फफफ फफक फ फफ फफ फफफ फफफ फफफ फफफफफफफफकफ फफ

English

On seeing a man of deformed features, black-red (in colour), even the chaste women followed him with great enthusiasm.

अध्याय २९

श्लोक 9

विकृतं रूपमास्थाय दिग्वासा विषमेक्षणः मुग्धो द्विहस्तः कृष्णाङ्गो दिव्यं दारुवनं ययौ

vikṛtaṃ rūpamāsthāya digvāsā viṣamekṣaṇaḥ mugdho dvihastaḥ kṛṣṇāṅgo divyaṃ dāruvanaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

यथोक्तकारिणो दान्ता विप्रा ध्यानपरायणा: ॥ महादेवपरा नित्यं चरन्तो ह्यू्ध्वरेतसः।

English

On recxjving the gesture of a smile from his lotus- like face the women who had gathered at the threshold of huts in the forest or who stayed on the huts above trees, stopped all other activities and followed him not caring for thcii loosened garments and ornaments.

अध्याय २९

श्लोक 10

मन्दस्मितं च भगवान् स्त्रीणां मनसिजोद्भवम् भ्रूविलासं च गानं च चकारातीव सुंदरः

mandasmitaṃ ca bhagavān strīṇāṃ manasijodbhavam bhrūvilāsaṃ ca gānaṃ ca cakārātīva suṃdaraḥ

हिन्दी अर्थ

अर्चयन्ति महादेवं वाङ्मनःकायसंयताः रुद्रलोकमनृप्राप्य न निवर्तन्ति ते पुनः। तस्मादेतद् व्रतं दिव्यमव्यक्तं व्यक्तलिङ्गिनः

English

Some of these women, on seeing him felt their eyes reel- ing due to excitement. Even tlie old women who were beyond the age of seductive charms ot the eye-brow began to display their amorous gestures.

अध्याय २९

श्लोक 11

संप्रोक्ष्य नारीवृन्दं वै मुहुर्मुहुरनङ्गहा अनङ्गवृद्धिम् अकरोद् अतीव मधुराकृतिः

saṃprokṣya nārīvṛndaṃ vai muhurmuhuranaṅgahā anaṅgavṛddhim akarod atīva madhurākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

न हसेन्नाप्रियं ब्रूयादमुत्रेह हितार्थवान्। यस्तान्निन्दति मूढात्मा महादेवं स निन्दति यस्त्वेतान् पूजयेन्नित्यं स पूजयति शङ्करम्। एवमेष महादेवो लोकानां हितकाम्यया

English

On seeing him some women woie smiling faces. With their garments loosened a little, and with their waist bands dislodged they began to sing.

अध्याय २९

श्लोक 12

वने तं पुरुषं दृष्ट्वा विकृतं नीललोहितम् स्त्रियः पतिव्रताश्चापि तमेवान्वयुरादरात्

vane taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā vikṛtaṃ nīlalohitam striyaḥ pativratāścāpi tamevānvayurādarāt

हिन्दी अर्थ

शिवकथितं परमं पदं विदित्वा। गायन्ति विविधे्ुहोुङ्कारेश्चापि सुस्वरः

English

Some brahmin ladies on seeing him in the forest found that their own fresh silken garments had got loosened. They cast off their bangles of diverse colours and went to thcii kinsmen.

अध्याय २९

श्लोक 13

वनोटजद्वारगताश् च नार्यो विस्रस्तवस्त्राभरणा विचेष्टाः लब्ध्वा स्मितं तस्य मुखारविन्दाद् द्रुमालयस्थास् तम् अथान्वयुस्ताः

vanoṭajadvāragatāś ca nāryo visrastavastrābharaṇā viceṣṭāḥ labdhvā smitaṃ tasya mukhāravindād drumālayasthās tam athānvayustāḥ

हिन्दी अर्थ

नमो देवाधिदेवाय महादेवाय वै नमः । अर्धनारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्तिने करें। विशेष रूपसे मेरी भक्तिमें तत्पर उत्तम, दिगम्बर, ब्रह्मवादी, बालस्वभाववाले, उन्मत्त तथा चेष्टारहित यतिको तो कभी भी निन्दा नहीं करनी चाहिए

English

One of them, on seeing him did not know tliat her upper and lower garments had stripped off. Others in ihcir excitement could not distinguish between their kinsmen and the multi-branched trees though they were familiar.

अध्याय २९

श्लोक 14

दृष्ट्वा काश्चिद्भवं नार्यो मदघूर्णितलोचनाः विलासबाह्यास्ताश्चापि भ्रूविलासं प्रचक्रिरे

dṛṣṭvā kāścidbhavaṃ nāryo madaghūrṇitalocanāḥ vilāsabāhyāstāścāpi bhrūvilāsaṃ pracakrire

हिन्दी अर्थ

भस्मसे विभूषित होकर दग्ध पापोंवाले, इन्द्रियजित्, ध्यानपरायण, नित्य नैष्ठिक ब्रह्मचर्यका पालन करनेवाले तथा महादेवकी भक्तिमें तत्पर जो विप्र मन-वाणी एवं शरीरसे संयत होकर मुझ महादेवकी यथोक्त रीतिसे पूजा-आराधना करते हैं, वे रुद्रलोकको प्राप्त होते हैं और उनका पुनर्जन्म नहीं होता है। अतएव व्यक्त लिङ्गवाले शिवका यह पाशुपत व्रत परम दिव्य तथा अव्यक्त है

English

Some sang; some danced; some fell and idled down on the ground. O leading brahmin, another lady sat on the ground like an elephant and began to talk aloud. Look- ing smilingly they began to embrace one another all round. After stopping Rudra on his way they began to show all shrewd gestures.

अध्याय २९

श्लोक 15

अथ दृष्ट्वापरा नार्यः किंचित् प्रहसिताननाः किंचिद् विस्रस्तवसनाः स्रस्तकाञ्चीगुणा जगुः

atha dṛṣṭvāparā nāryaḥ kiṃcit prahasitānanāḥ kiṃcid visrastavasanāḥ srastakāñcīguṇā jaguḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वान् मनुष्यको चाहिए कि भस्म धारण किये तथा मुण्डित सिर जो शिवरूप ब्रती हैं, उनकी न तो निन्दा करे तथा न तो उनकी बातोंका उल्लंघन करे। लोक एवं परलोकमें अपना हित चाहनेवालेको ऐसे महात्माओंपर न तो हँसना चाहिए और न तो उनके प्रति अप्रिय वचन बोलना चाहिए॥ ९९/२ ॥

English

They asked, "who ai'C you?'*

अध्याय २९

श्लोक 16

काश्चित्तदा तं विपिने तु दृष्ट्वा विप्राङ्गनाः स्रस्तनवांशुकं वा स्वान्स्वान्विचित्रान् वलयान्प्रविध्य मदान्विता बन्धुजनांश् च जग्मुः

kāścittadā taṃ vipine tu dṛṣṭvā viprāṅganāḥ srastanavāṃśukaṃ vā svānsvānvicitrān valayānpravidhya madānvitā bandhujanāṃś ca jagmuḥ

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य इनकी निन्दा करता है, वह मन्दबुद्धि साक्षात् महादेवको निन्दा करता है तथा जो इनकी नित्य पूजा करता है, वह महादेवजीकी पूजा करता है ॥ १० /२॥ इस प्रकार ये महायोगी शिवजी भस्म-भूषित होकर लोक-कल्याणको कामनासे युग-युगमें नानाविध क्रोड़ाएँ करते हैं। आपलोग भी ऐसा ही आचरण कीजिये; उससे आपलोगोंका कल्याण होगा तथा आपलोग

English

Due to the Maya of Rudra even the chaste ladies fell down in an awkward posture with their clothes loosened and their tresses dishevelled, in the very presence ol llieir husbands.

अध्याय २९

श्लोक 17

काचित्तदा तं न विवेद दृष्ट्वा विवासना स्रस्तमहांशुका च शाखाविचित्रान् विटपान्प्रसिद्धान् मदान्विता बन्धुजनांस्तथान्याः

kācittadā taṃ na viveda dṛṣṭvā vivāsanā srastamahāṃśukā ca śākhāvicitrān viṭapānprasiddhān madānvitā bandhujanāṃstathānyāḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्धि प्राप्त करेंगे महाभयका नाश करनेवाले शिव-कथित अतुलनीय तथा परमपदको जानकर उन मुनियोंका चित्त सांसारिक लोभ एवं मोहसे रहित हो गया और उन्होंने शंकरजीके चरणोंपर सिर रखकर प्रणाम किया

English

Even after h( iring their words and seeing their diverse activities, the unchanging lord Rudra did not utter anything, good or bad.

अध्याय २९

श्लोक 18

काश्चिज्जगुस्तं ननृतुर् निपेतुश् च धरातले निषेदुर्गजवच्चान्या प्रोवाच द्विजपुङ्गवाः

kāścijjagustaṃ nanṛtur nipetuś ca dharātale niṣedurgajavaccānyā provāca dvijapuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार शिवको बातें सुनकर प्रसन्न मनवाले उन मुनियोंने गन्ध, पुष्प तथा कुशसे मिश्रित शुद्ध जलसे परिपूर्ण विशाल घड़ोंसे महेश्वरको स्नान कराया और पुनः वे गूढ़ तथा हुंकारयुक्त सुन्दर स्वरोंसे महादेवजीका स्तुति-गान करने लगे

English

On seeing the fiowd ol women and Rudia in this situation the brahmins, the leading sages began to say harsh words.

अध्याय २९

श्लोक 19

अन्योन्यं सस्मितं प्रेक्ष्य चालिलिङ्गुः समन्ततः निरुध्य मार्गं रुद्रस्य नैपुणानि प्रचक्रिरे

anyonyaṃ sasmitaṃ prekṣya cāliliṅguḥ samantataḥ nirudhya mārgaṃ rudrasya naipuṇāni pracakrire

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव महादेवको नमस्कार है। अर्धनारीश्वर मृगपतिवरचर्मवाससे च

English

Their powers of austerity were incft'ective against Rudra in the same manner as the lustre of the stars in the sky igainst the refulgence of the sun.

अध्याय २९

श्लोक 20

को भवानिति चाहुस्तं आस्यतामिति चापराः कुत्रेत्यथ प्रसीदेति जजल्पुः प्रीतमानसाः

ko bhavāniti cāhustaṃ āsyatāmiti cāparāḥ kutretyatha prasīdeti jajalpuḥ prītamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रथितयशसे नमोऽस्तु शङ्कराय गौतमोऽत्रिः सुकेशश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।

English

(Such had been the spiritual prowess of the sages, formerly) that the sacrifice of the grcat-souled Brahma perished due to the curse of a sage,®* even though the sacri- fice was meant foi general w('lfaie.

अध्याय २९

श्लोक 21

विपरीता निपेतुर्वै विस्रस्तांशुकमूर्धजाः पतिव्रताः पतीनां तु संनिधौ भवमायया

viparītā nipeturvai visrastāṃśukamūrdhajāḥ pativratāḥ patīnāṃ tu saṃnidhau bhavamāyayā

हिन्दी अर्थ

ते प्रणम्य महादेवमिदं वचनमब्रुवन्। भस्मस्नानं च नग्नत्वं वामत्वं प्रतिलोमता सेव्यासेव्यत्वमेवं च ह्येतदिच्छाम वेदितुम्।

English

Due to the (.uise ol Bhigu''* \isuu c)l gieat piowcss was compelled to take l<'n incarnations and uudeigo ulFcring in each i near nation.

अध्याय २९

श्लोक 22

दृष्ट्वा श्रुत्वा भवस्तासां चेष्टावाक्यानि चाव्ययः शुभं वाप्यशुभं वापि नोक्तवान्परमेश्वरः

dṛṣṭvā śrutvā bhavastāsāṃ ceṣṭāvākyāni cāvyayaḥ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi noktavānparameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तेषां वचः श्रुत्वा भगवान् परमेश्वर: तथा सांख्ययोगके प्रवर्तक शिवको नमस्कार है । मेघवाहन कृष्ण (सदाशिव), गजचर्मको अधोवस्त्रके रूपमें धारण करनेवाले, कृष्णमृगके चर्मको उत्तरीयके रूपमें धारण करनेवाले एवं सर्पको यज्ञोपवीतके रूपमें धारण करनेवाले

English

() kimwLT of Dharrna, Indra's oigan loo was cut and cast off by the infunatcd sage Gauiama'®

अध्याय २९

श्लोक 23

दृष्ट्वा नारीकुलं विप्रास् तथाभूतं च शङ्करम् अतीव परुषं वाक्यं जजल्पुस्ते मुनीश्वराः

dṛṣṭvā nārīkulaṃ viprās tathābhūtaṃ ca śaṅkaram atīva paruṣaṃ vākyaṃ jajalpuste munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

शिवको नमस्कार है सुन्दर बने हुए अतिविचित्र कुण्डल धारण करनेवाले, सुन्दर रचित मालाको आभूषणके रूपमें धारण करनेवाले, सिंहके उत्तम चर्मको वस्त्रके रूपमें धारण करनेवाले तथा विस्तृत यशवाले आप शंकरको नमस्कार है

English

riic \ asus had to pioloiig the * sta> in the womb by a brahmin's cuisc.' Nahusa was turned nilo a seipeiit by the

अध्याय २९

श्लोक 24

तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः

tapāṃsi teṣāṃ sarveṣāṃ pratyāhanyanta śaṅkare yathādityaprakāśena tārakā nabhasi sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् उस स्तुतिसे अत्यन्त प्रसन्नताको प्राप्त उन महादेवने उन मुनियोंसे पुनः कहा--हे सुव्रती मुनीश्वरो ! मैं तुमलोगोंकी तपस्यासे अति प्रसन्न हूँ। तुम सब वर माँगो इसपर भृगु, अंगिरा, वसिष्ठ, विश्वामित्र, गौतम, अत्रि, सुकेश, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, मरीचि, कश्यप, कण्व, संवर्त आदि उन सभी महान् तपस्वी मुनियोंने शिवजीको प्रणामकर उनसे यह वचन कहा-भस्म-

English

Dharma had been cursed by the noble sage Mandavya. The Vrsnis along with Krsna had been cursed by Durvasas and other noble sages.

अध्याय २९

श्लोक 25

श्रूयते ऋषिशापेन ब्रह्मणस्तु महात्मनः समृद्धश्रेयसां योनिर् यज्ञा वै नाशमाप्तवान्

śrūyate ṛṣiśāpena brahmaṇastu mahātmanaḥ samṛddhaśreyasāṃ yonir yajñā vai nāśamāptavān

हिन्दी अर्थ

स्नान, नग्नता, वामता, प्रतिलोमता (काम्य कर्ममार्गमें प्रवृत्ति), सेव्य तथा असेव्य-इनके विषयमें हम जानना चाहते हैं॥ २०--२२ /२॥ इसपर उनको बात सुनकर परमेश्वर भगवान् शिवने मुसकराकर सभी मुनिवरोंकी ओर देखकर उनसे

English

Rama and his younger brother Laksmana had been c\irsed by the noble sage Durvasas. Lord Visnu was even kicked by the sage Bhrgu.

अध्याय २९

श्लोक 26

भृगोर् अपि च शापेन विष्णुः परमवीर्यवान् प्रादुर्भावान्दश प्राप्तो दुःखितश् च सदा कृतः

bhṛgor api ca śāpena viṣṇuḥ paramavīryavān prādurbhāvāndaśa prāpto duḥkhitaś ca sadā kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सस्मितं प्राह सम्प्रेक्ष्य सर्वान् मुनिवरांस्तदा॥ २४ कहा भगवान् शिवद्वारा भस्म, भस्मस्नान एवं शिवयोगियोंकी महिमाका प्रतिपादन

English

These and many others, except the odd-eyed lord of Uma, the overlord of Devas had been made subservient by the brahmins.

अध्याय २९

श्लोक 27

इन्द्रस्यापि च धर्मज्ञ छिन्नं सवृषणं पुरा ऋषिणा गौतमेनोर्व्यां क्रुद्धेन विनिपातितम्

indrasyāpi ca dharmajña chinnaṃ savṛṣaṇaṃ purā ṛṣiṇā gautamenorvyāṃ kruddhena vinipātitam

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिव बोले--हे मुनीश्वर! इन सबके माहात्म्यसे युक्त कथाके सारभागका वर्णन मैं आपलोगोंसे अगिनर्ह्हं सोमकर्ता सोमश्चाग्निमुपाञ्चितः ॥ १ करुँगा। सोमका कारणस्वरूप अग्नि मैं हूँ तथा अग्निसंयुक्त

English

Thus deluded the sages of Daruvana did not under- stand Rudra®*. They spoke harsh words to Rudra who thereupon disappeared.

अध्याय २९

श्लोक 28

गर्भवासो वसूनां च शापेन विहितस् तथा ऋषीणां चैव शापेन नहुषः सर्पतां गतः

garbhavāso vasūnāṃ ca śāpena vihitas tathā ṛṣīṇāṃ caiva śāpena nahuṣaḥ sarpatāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

कृतमेतद्हत्यग्नर्भूयो लोकसमाश्रयात्। इस लोक (भारतवर्ष) -में रहनेके कारण सबके कर्मोका फल अग्निके द्वारा ही धारण किया जाता हैं।

English

In the morning all those sages with perplexed minds and blurred thinking went from Daruvana to Brahma of noble soul who was seated in the highest seat. They infor- med him about what had happened in that holy Daru forest.

अध्याय २९

श्लोक 29

क्षीरोदश् च समुद्रो ऽसौ निवासः सर्वदा हरेः द्वितीयश्चामृताधारो ह्य् अपेयो ब्राह्मणैः कृतः

kṣīrodaś ca samudro 'sau nivāsaḥ sarvadā hareḥ dvitīyaścāmṛtādhāro hy apeyo brāhmaṇaiḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

दग्धं जगत्स्थावरजङ्गमम्॥ २ अग्निने इस स्थावर-जंगम जगतको अनेक बार दा भगवान् शिवद्वारा भस्म, भस्मस्नान एवं शिवयोगियोंकी महिमाका प्रतिपादन

English

Pondering over everything in his mind Brahma understood what they did in the holy Daru forest. He stood up with palms joined in reverence and bowed to Rudra. He then spoke* hurriedly to the sages who had their abodes in Daru forest.

अध्याय २९

श्लोक 30

अविमुक्तेश्वरं प्राप्य वाराणस्यां जनार्दनः क्षीरेण चाभिषिच्येशं देवदेवं त्रियंबकम्

avimukteśvaraṃ prāpya vārāṇasyāṃ janārdanaḥ kṣīreṇa cābhiṣicyeśaṃ devadevaṃ triyaṃbakam

हिन्दी अर्थ

पम क प फ फ पफ भक क कफ क फ क फ फ फ फफफ काका भाक मम कक कफ की काका का अग्निकार्यं च यः कृत्वा करिष्यति त्रियायुषम्। भस्मना मम वीर्येण मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

English

The man with a Lihga who had been seen by you all without Lihgas, the person of deformed features was the supreme lord himself.

अध्याय २९

श्लोक 31

श्रद्धया परया युक्तो देहाश्लेषामृतेन वै निषिक्तेन स्वयं देवः क्षीरेण मधुसूदनः

śraddhayā parayā yukto dehāśleṣāmṛtena vai niṣiktena svayaṃ devaḥ kṣīreṇa madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

भ्रक्षणात्सर्वपापानां भस्मेति परिकीर्तितम् ऊष्मपाः पितरो ज्ञेया देवा वै सोमसम्भवाः। अग्नीषोमात्मकं सर्व॑ जगत्स्थावरजङ्गमम्

English

O brahmins, never should the guests be dishonoured by the householder even if they happen to be deformed, dirty or illiterate.

अध्याय २९

श्लोक 32

सेचयित्वाथ भगवान् ब्रह्मणा मुनिभिः समम् क्षीरोदं पूर्ववच्चक्रे निवासं चात्मनः प्रभुः

secayitvātha bhagavān brahmaṇā munibhiḥ samam kṣīrodaṃ pūrvavaccakre nivāsaṃ cātmanaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

अहमग्निर्महातेजाः सोमश्चैषा महाम्बिका। अहमर्निश्च सोमश्च प्रकृत्या पुरुषः स्वयम् तदाप्रभृति लोकेषु रक्षार्थमशुभेषु च। भस्मना क्रियते रक्षा सूतिकानां गृहेषु च

English

Formerly, on this very same earth even Kala the God of death was defeated by the excellent brahmin sage SudarSana through the adoration of a guest.

अध्याय २९

श्लोक 33

धर्मश्चैव तथा शप्तो माण्डव्येन महात्मना वृष्णयश्चैव कृष्णेन दुर्वासाद्यैर्महात्मभिः

dharmaścaiva tathā śapto māṇḍavyena mahātmanā vṛṣṇayaścaiva kṛṣṇena durvāsādyairmahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

व्रतं पाशुपतं योगं कापिलं चैव निर्मितम्। पूर्व पाशुपतं ह्येतन्निर्मितं तदनुत्तमम् सृष्टिरेषा मया सृष्टा लज्ञामोहभयात्मिका

English

Excepting the adoration of the guests there is no

अध्याय २९

श्लोक 34

राघवः सानुजश् चापि दुर्वासेन महात्मना श्रीवत्सश् च मुनेः पाद पतनात्तस्य धीमतः

rāghavaḥ sānujaś cāpi durvāsena mahātmanā śrīvatsaś ca muneḥ pāda patanāttasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

नग्ना एव हि जायन्ते देवता मुनयस्तथा। ये चान्ये मानवा लोके सर्वे जायन्त्यवाससः तैरेव संवृतैर्गुप्तो न वस्त्रं कारणं स्मृतम्

English

praptanidhanan i.e. though you have obtained a rich treasure in the visit of Siva to your hermitage.

अध्याय २९

श्लोक 35

एते चान्ये च बहवो विप्राणां वशमागताः वर्जयित्वा विरूपाक्षं देवदेवमुमापतिम्

ete cānye ca bahavo viprāṇāṃ vaśamāgatāḥ varjayitvā virūpākṣaṃ devadevamumāpatim

हिन्दी अर्थ

किया है। अग्निसे भस्मीभूत हो जानेसे यह सम्पूर्ण जगत् पवित्र तथा उत्तम हो जाता है उसी भस्मसे ओज प्राप्त करके यह सोम प्राणियोंको जीवित करता है जो मनुष्य अग्निहोत्र- कार्य सम्पन्न करके भस्मसे त्र्यायुष करता है, वह मेरे ओजसे समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता है

English

Formerly, a householder known as Sudarsana, vowed to conquer the God of Death. He said to his chaste wife.

अध्याय २९

श्लोक 36

एवं हि मोहितास्तेन नावबुध्यन्त शङ्करम् अत्युग्रवचनं प्रोचुश् चोग्रो ऽप्यन्तरधीयत

evaṃ hi mohitāstena nāvabudhyanta śaṅkaram atyugravacanaṃ procuś cogro 'pyantaradhīyata

हिन्दी अर्थ

यह भस्म प्रकाशित करता है, कल्याण सम्पादित करता है तथा समस्त पापोंका नाश करता है, अतएव इसे भस्म कहा जाता है ऊष्मपसंज्ञक पितर तथा देवतागण चन्द्रमासे उत्पन्न कहे गये हैं। स्थावर-जंगममय यह समस्त जगत् अग्नि-सोमात्मक है

English

"O lady of good holy rites, fine eye-brows and good fortune, listen to whai I say, assiduously. Never should you dishonour the guests who visit your house.

अध्याय २९

श्लोक 37

ते ऽपि दारुवनात्तस्मात् प्रातः संविग्नमानसाः पितामहं महात्मानम् आसीनं परमासने

te 'pi dāruvanāttasmāt prātaḥ saṃvignamānasāḥ pitāmahaṃ mahātmānam āsīnaṃ paramāsane

हिन्दी अर्थ

मैं महान् तेजसे युक्त अग्नि हूँ तथा ये महिमामयी अम्बा पार्वती सोमस्वरूपा हैं। प्रकृतिके साथ पुरुषरूप मैं अग्नि सोम दोनों ही हूँ अतएव है महाभाग मुनियो! यह भस्म मेरा वीर्य है-एऐसा कहा जाता है। मैं अपने शरीरमें अपने वीर्य (भस्म)-को धारण करके अधिष्ठित हूँ और उसी समयसे यह भस्म सभी अमंगलोंसे लोकोंको रक्षा करता

English

Since everyone of the guests is the Pinaka-bearing lord, you should dedicate even your self to the guest and adore him.

अध्याय २९

श्लोक 38

गत्वा विज्ञापयामासुः प्रवृत्तमखिलं विभोः शुभे दारुवने तस्मिन् मुनयः क्षीणचेतसः

gatvā vijñāpayāmāsuḥ pravṛttamakhilaṃ vibhoḥ śubhe dāruvane tasmin munayaḥ kṣīṇacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

है तथा इसी भस्मसे सूतिकागृहोंको भी रक्षा को जाती है जो मनुष्य क्रोध तथा इन्द्रियोंको जीतकर भस्मस्नान करके पवित्र अन्तःकरणवाला हो जाता है, वह मेरा सानिध्य प्राप्त कर लेता है एवं पुनर्जन्मसे मुक्त हो जाता है

English

That chaste lady, on being urged thus, became ex- tremely dejected. Helpless that she was, she wept and said to her husband — "O lord! please explain what you have just said.''

अध्याय २९

श्लोक 39

सो ऽपि संचिन्त्य मनसा क्षणादेव पितामहः तेषां प्रवृत्तमखिलं पुण्ये दारुवने पुरा

so 'pi saṃcintya manasā kṣaṇādeva pitāmahaḥ teṣāṃ pravṛttamakhilaṃ puṇye dāruvane purā

हिन्दी अर्थ

पाशुपतत्रत, योगशास्त्र तथा कापिल (सांख्यशास्त्र) - की रचना मैंने ही को। इनमें पाशुपतयोगको रचना पहले हुई है, इसलिये यह उत्तम है आश्रम-सम्बन्धी शेष सभी शास्त्र स्वयंभू ब्रह्माजीके द्वारा बादमें रचे गये और लज्जा, मोह तथा भयसे युक्त इस सृष्टिकी रचना मैंने ही की है

English

O noble lady, enough ol this cooked rice and other eatables! 1 say, you should dedicate yourscH (to me)"

अध्याय २९

श्लोक 40

उत्थाय प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रणिपत्य भवाय च उवाच सत्वरं ब्रह्मा मुनीन्दारुवनालयान्

utthāya prāñjalirbhūtvā praṇipatya bhavāya ca uvāca satvaraṃ brahmā munīndāruvanālayān

हिन्दी अर्थ

लोकमें अन्य जो मनुष्य हैं, वे भी वस्त्रविहीन- अवस्थामें उत्पन्न होते हैं। इन्द्रियोंपर विजय प्राप्त न किये हुए लोग सुन्दर वस्त्र धारण करके भी नग्न हैं और फापापापापापापाफाफाफाफ प्या फ्रफ्फफफफ्फफफ्फफफफ्फफफफफफफफफफफककफऊ फफफफफफ फफ फफफफफ फो पापी फीफफफीफाफीफफीफीफाकीकी CEE फफफफफफ फफफ फ

English

jelum (inrtyum iti sesah) i.c. to conquer death.

अध्याय २९

श्लोक 41

धिग् युष्मान् प्राप्तनिधनान् महानिधिम् अनुत्तमम् वृथाकृतं यतो विप्रा युष्माभिर् भाग्यवर्जितैः

dhig yuṣmān prāptanidhanān mahānidhim anuttamam vṛthākṛtaṃ yato viprā yuṣmābhir bhāgyavarjitaiḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियजित् लोग नग्न रहते हुए भी सस्त्रसे ढँके हुए है तुल्यौ मानावमानौ च तदावरणमुत्तमम्॥ १ इसमें वस्त्र हेतु नहीं माना गया है

English

"O Sudarsana, O highly blessed one, I am now engaged in sexual intercourse with this wife of yours. What should be done here may kindly be mentioned. O leading brahmin, the sexual intercourse is concluded. O excellent brahmin, I am satisfied."

अध्याय २९

श्लोक 42

यस्तु दारुवने तस्मिंल् लिङ्गी दृष्टो ऽप्यलिङ्गिभिः युष्माभिर् विकृताकारः स एव परमेश्वरः

yastu dāruvane tasmiṃl liṅgī dṛṣṭo 'pyaliṅgibhiḥ yuṣmābhir vikṛtākāraḥ sa eva parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

यद्यकार्यसहस्त्राणि कृत्वा यः स्नाति भस्मना तस्माद्यत्नपरो भूत्वा त्रिकालमपि यः सदा

English

O unfortunate noble brahmins, of what avail is much talk. All of you should seek refuge in the very same Rudra immediately.

अध्याय २९

श्लोक 43

गृहस्थैश् च न निन्द्यास्तु सदा ह्यतिथयो द्विजाः विरूपाश् च सुरूपाश् च मलिनाश्चाप्यपण्डिताः

gṛhasthaiś ca na nindyāstu sadā hyatithayo dvijāḥ virūpāś ca surūpāś ca malināścāpyapaṇḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यायन्ति ये महादेवं लीलासद्भावभाविताः। उत्तरेणार्यपन्थानं तेऽमृतत्वमवाप्नुयुः इच्छाकामावसायित्वं तथा प्राकाम्यमेव च। ईशित्वं च वशित्वं च अमरत्वं च ते गता:

English

On hearing the words of Brahma the leading brah- mins became distressed. With eves blinded by tears they saluted Brahma and said:

अध्याय २९

श्लोक 44

<स्तोर्य् ओफ़् सुदर्शन> सुदर्शनेन मुनिना कालमृत्युरपि स्वयम् पुरा भूमौ द्विजाग्र्येण जितो ह्यतिथिपूजया

<story of sudarśana> sudarśanena muninā kālamṛtyurapi svayam purā bhūmau dvijāgryeṇa jito hyatithipūjayā

हिन्दी अर्थ

इन्द्रादयस्तथा देवा: कामिकव्रतमास्थिताः। ऐश्वर्य परमं प्राप्य सर्वे प्रथिततेजसः पशुपतियोगपरो भवेत्सहैव

English

O excellent brahmins, the devotee shall, at first, learn the Vedas with great devotion from his preceptor. He shall always ponder over their meanings and understand Dharma. He shall remain a disciple till he completes all learn- ing or upto twelve yea/s.

अध्याय २९

श्लोक 45

अन्यथा नास्ति संतर्तुं गृहस्थैश् च द्विजोत्तमैः त्यक्त्वा चातिथिपूजां ताम् आत्मनो भुवि शोधनम्

anyathā nāsti saṃtartuṃ gṛhasthaiś ca dvijottamaiḥ tyaktvā cātithipūjāṃ tām ātmano bhuvi śodhanam

हिन्दी अर्थ

इमं पाशुपतं ध्यायन् सर्वपापप्रणाशनम्। यः पठेच्च शुचिर्भूत्वा श्रद्दधानो जितेन्द्रियः सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति। ते सर्वे मुनयः श्रुत्वा वसिष्ठाद्या द्विजोत्तमाः

English

Then he shall offer in the same lire all vessels used for the sacrifice. He shall consign all the earthen and wooden vessels to the w aters and the metallii oik s to his pre- ceptor. He shall distribute all his belongings to the brahmins without hesitation. He shall prostrate on the ground and make obeisance to the preceptor. Becoming detached he shall then renounce everything and become an ascetic.

अध्याय २९

श्लोक 46

गृहस्थो ऽपि पुरा जेतुं सुदर्शन इति श्रुतः प्रतिज्ञामकरोज्जायां भार्यामाह पतिव्रताम्

gṛhastho 'pi purā jetuṃ sudarśana iti śrutaḥ pratijñāmakarojjāyāṃ bhāryāmāha pativratām

हिन्दी अर्थ

क्षमा, धैर्य, अहिंसा, वैराग्य तथा हर तरहसे मान: अपमानमें समानता उत्तम आवरण कहे गये हैं॥ भस्म-स्नानके द्वारा पूरे शरीरमें भस्मका अनुलेपनकर मनसे शिवजीका ध्यान करना चाहिए। हजारों प्रकारके कुकृत्य करके भी यदि जो कोई मनुष्य भस्मसे स्नान करे, तो उसके सभी पापोंको भस्म उसी प्रकार जला

English

He shall have off his hairs along with the tuft and cast off his sacred thread. He shall perltim five offerings in the watcis saying "Bhuh svaha".

अध्याय २९

श्लोक 47

सुव्रते सुभ्रु सुभगे शृणु सर्वं प्रयत्नतः त्वया वै नावमन्तव्या गृहे ह्यतिथयः सदा

suvrate subhru subhage śṛṇu sarvaṃ prayatnataḥ tvayā vai nāvamantavyā gṛhe hyatithayaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

डालता है, जिस प्रकार अग्नि अपने तेजसे वनको दग्ध कर देता है॥१६ /२॥ अतएव जो मनुष्य प्रयत्नशील होकर त्रिकाल भस्म-स्नान करता है, वह मेरे गणोंमें श्रेष्ठताको प्राप्त होता है॥ १७/२ ॥

English

Thereafter he shall roam about for attaining com- plete*® liberation, observing the sacred rite of refiaining fiom taking food, and maintaining himself either on water, or leaves, or milk or fruits. If living thus, the ascetic does not die within six months or a year he shall stiain his body by undertaking hazardous journeys. By these activities he attains identity with Siva.

अध्याय २९

श्लोक 48

सर्व एव स्वयं साक्षाद् अतिथिर्यत्पिनाकधृक् तस्मादतिथये दत्त्वा आत्मानमपि पूजय

sarva eva svayaṃ sākṣād atithiryatpinākadhṛk tasmādatithaye dattvā ātmānamapi pūjaya

हिन्दी अर्थ

जो लोग उत्तम व्रत धारण करके समस्त यज्ञ सम्पन्न करके महादेवके लीला-विग्रहका चिन्तन करते हुए उनको आराधना करते हैं; वे अमृतत्व (मोक्ष)- को प्राप्त होते हैं। इसे श्रेष्ठ उत्तरमार्ग कहा गया जो लोग दक्षिण-मार्गके द्वारा नाशवान् काम्यकर्मोके लिये परमेशवरकी आराधना करते हैं, वे अणिमा, गरिमा, लघिमा, प्राप्ति, इच्छाकामावसायित्व, प्राकाम्य, ईशित्व तथा वशित्व सिद्धियाँ प्राप्तकर अमर हो जाते

English

() men of steadfast holy riles, one endowed with

अध्याय २९

श्लोक 49

एवमुक्त्वाथ संतप्ता विवशा सा पतिव्रता पतिमाह रुदन्ती च किमुक्तं भवता प्रभो

evamuktvātha saṃtaptā vivaśā sā pativratā patimāha rudantī ca kimuktaṃ bhavatā prabho

हिन्दी अर्थ

इन्द्र आदि सभी देवता भी काम्य व्रतका आश्रयणकर परम ऐश्वर्यकी प्राप्ति करके अपरिमित तेजस्वी हो गये मद-मोहसे शून्य, रागोंसे मुक्त तथा तम-रज आदि विकारोंसे रहित स्वभावाला होकर संसारको परिभूत करनेवाले पाशुपतयोगको उत्तम जानकर सदा इस पशुपतियोगमें स्थित रहना चाहिए

English

O brahmins, there was a certain sage named Sveta in the cave of a mountain. His span of life was nearing its end. Kence be worohipped and eulogised the great lord with devo- tion. He repeated the Mantras of the holy hymn Rudradhy;»yii beginning with "Namaste*' (Obeisance so Thee).'''* then the god of Death, of great splendour thought that tlu' tinu oi death had arrived*®® for the excellent brahmin. O h ading brahmins, thinking of taking him aw.v he approached the sage. Sveta.saw Kala and though the lime of his deaih was im- minent he meditated upon the thice-cycd lord Rudra and wc/i- shipped him:

अध्याय २९

श्लोक 50

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह सुदर्शनः देयं सर्वं शिवायार्ये शिव एवातिथिः स्वयम्

tasyāstadvacanaṃ śrutvā punaḥ prāha sudarśanaḥ deyaṃ sarvaṃ śivāyārye śiva evātithiḥ svayam

हिन्दी अर्थ

सभी इन्द्रियोंको जीतकर जो मनुष्य पवित्र मनसे सभी पापोका नाश करनेवाले इस पाशुपतयोगका ध्यानपूर्वक श्रद्धाः भावसे पाठ करता है, सभी पातकोंसे रहित विशुद्ध आत्मावाला वह प्राणी रुद्रलोकको प्राप्त होता है॥ २४/२ ॥ महादेवजीका यह वचन सुनकर द्विजोंमें श्रेष्ठ

English

K<'d.prajjtam — gatayu'.am i.c. deau.

अध्याय २९

श्लोक 51

तस्मात्सर्वे पूजनीयाः सर्वे ऽप्यतिथयः सदा एवमुक्ता तदा भर्त्रा भार्या तस्य पतिव्रता

tasmātsarve pūjanīyāḥ sarve 'pyatithayaḥ sadā evamuktā tadā bhartrā bhāryā tasya pativratā

हिन्दी अर्थ

महर्षि दधीच एवं राजा क्षुपकी कथा तथा महामृत्युंजयमन्त्रकी स्वरूपमीमांसा फफपपफपफापाफापमापापापाफाफफपफफपफफ पाफापाफफफफफफपफफफफफफफफफफपफफफफफफ --पणशण0000॥॥ 01 ही टी लीचा सासापापापापापापापापाफाफाफयाापफाफफापापापाधापापापाधापापाधासासाचाचाचाचाचाचीचीनाला ल ल सा फफफफफफफफफफाफफफफफाफफफफाफ फा फक

English

Cf. iryambakam yajamahe him uliiar aii.. IS.

अध्याय २९

श्लोक 52

शेषामिवाज्ञामादाय मूर्ध्ना सा प्राचरत्तदा परीक्षितुं तथा श्रद्धां तयोः साक्षाद् द्विजोत्तमाः

śeṣāmivājñāmādāya mūrdhnā sā prācarattadā parīkṣituṃ tathā śraddhāṃ tayoḥ sākṣād dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्रलोकाय कल्पान्ते संस्थिताः शिवतेजसा सम्पूज्याः सर्वयत्नेन शिववन्नात्र संशयः

English

mo /or mytyuh — destroyer of d adi. « if.

अध्याय २९

श्लोक 53

धर्मो द्विजोत्तमो भूत्वा जगामाथ मुनेर्गृहम् तं दृष्ट्वा चार्चयामास सार्घ्याद्यैरनघा द्विजम्

dharmo dvijottamo bhūtvā jagāmātha munergṛham taṃ dṛṣṭvā cārcayāmāsa sārghyādyairanaghā dvijam

हिन्दी अर्थ

दधीचस्तु यथा देवदेवं जित्वा व्यवस्थितः नारायणं तथा लोके रुद्रभक्त्या न संशयः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भस्मदिगधतनूरुहाः

English

O Kala, what can he done by you if our b?»II-emble- med lord, Rudra, the souice of origin oi all Devas, is pitscnl in this Lihga?

अध्याय २९

श्लोक 54

सम्पूजितस्तया तां तु प्राह धर्मो द्विजः स्वयम् भद्रे कुतः पतिर्धीमांस् तव भर्ता सुदर्शनः

sampūjitastayā tāṃ tu prāha dharmo dvijaḥ svayam bhadre kutaḥ patirdhīmāṃs tava bhartā sudarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

जटिनो मुण्डिनश्चैव नग्ना नानाप्रकारिणः। वसिष्ठ आदि वे सभी मुनि अपने अंगोंमें पीताभ-श्वेत भस्म लगाने लगे और इच्छारहित वे मुनिगण कल्पके अन्तमें शिवजीके तेजके प्रभावसे रुद्रलोकके लिये प्रस्थित हुए

English

O lord of great aims, of v/nat avail j*' this l>ehcst (of yours)to persons like me who are extremely devoted to Rudia?

अध्याय २९

श्लोक 55

अन्नाद्यैरलमद्यार्ये स्वं दातुमिह चार्हसि सा च लज्जावृता नारी स्मरन्ती कथितं पुरा

annādyairalamadyārye svaṃ dātumiha cārhasi sā ca lajjāvṛtā nārī smarantī kathitaṃ purā

हिन्दी अर्थ

नन्दी कहते हैं-हे सनत्कुमारजी! अतः मलिन, विकृत, रूपसम्पन्न चाहे जिस रूपमें हो, महान् योगीको शंका करके उनकी निन्दा नहीं करनी चाहिए, अपितु उनकी सदा पूजा करनी चाहिए अधिक कहनेकी क्या आवश्यकता; दृढ़ व्रतवाले भगवान् शिवके द्विजश्रेष्ठ भक्त चाहे वे मलिन ही क्यों न हों, पूरे प्रयत्नसे शिवकी ही भाँति उनको पूजा करनी चाहिए, इसमें कोई सन्देह नहीं है॥ २८ /२॥

English

On healing thi.> Kiila of sharp fangs and terrible to look at, became infuriattd. I'h terrible god with die luoso in

अध्याय २९

श्लोक 56

भर्त्रा न्यमीलयन्नेत्रे चचाल च पतिव्रता किंचेत्याह पुनस्तं वै धर्मे चक्रे च सा मतिम्

bhartrā nyamīlayannetre cacāla ca pativratā kiṃcetyāha punastaṃ vai dharme cakre ca sā matim

हिन्दी अर्थ

इसी भाँति मुनि दधीच शिवकी भक्तिसे देवदेव नारायणको जीतकर लोकमें प्रतिष्ठित हो गये थे; इसमें सन्देह नहीं है ॥ २९ /२॥ अतएव भस्मसे लिप्त शरीरवाले, जटाधारी, मुण्डित सिरवाले तथा दिगम्बर वेशवाले अनेक प्रकारके महात्माओंकी मन, वचन एवं कर्मसे पूर्ण प्रयत्नके साथ महादेवको

English

"O biahmin sage, O Svta, you have been bound by me for being taken to rny abode. VViat has been done now hv your Rudra the lord of Devas *

अध्याय २९

श्लोक 57

निवेदितुं किलात्मानं तस्मै पत्युरिहाज्ञया एतस्मिन्नन्तरे भर्ता तस्या नार्याः सुदर्शनः

nivedituṃ kilātmānaṃ tasmai patyurihājñayā etasminnantare bhartā tasyā nāryāḥ sudarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूज्याः शिववन्नित्यं मनसा कर्मणा गिरा॥ ३१ भाँति विधिवत् पूजा करनी चाहिए महर्षि दधीच एवं राजा क्षुपकी कथा तथा महामृत्युंजयमन्त्रकी स्वरूपमीमांसा

English

Where is Rudra i]*d win re your devotion Wbeic is your worship and where die fruit thereof? Vhere am i and whence have I to fear? ( Sv.*la. vou h**'': been liound by me.

अध्याय २९

श्लोक 58

गृहद्वारं गतो धीमांस् तामुवाच महामुनिः एह्येहि क्व गता भद्रे तमुवाचातिथिः स्वयम्

gṛhadvāraṃ gato dhīmāṃs tāmuvāca mahāmuniḥ ehyehi kva gatā bhadre tamuvācātithiḥ svayam

हिन्दी अर्थ

कथं जघान राजानं क्षुपं पादेन सुव्रत। दधीचः समरे जित्वा देवदेवं जनार्दनम् वज्रास्थित्वं कथं लेभे महादेवान् महातपाः। वक्तुमर्हसि शैलादे जितो मृत्युस्त्वया यथा

English

Then Rudra, the destroyer of Kama and sacri her, the three-eyed lord came hurneiiiy vnth a laugh, a* com- panied by Uma, Nandin and the leading ganas in order to slay Yama who had come to kill the in

अध्याय २९

श्लोक 59

भार्यया त्वनया सार्धं मैथुनस्थो ऽहमद्य वै सुदर्शन महाभाग किं कर्तव्यमिहोच्यताम्

bhāryayā tvanayā sārdhaṃ maithunastho 'hamadya vai sudarśana mahābhāga kiṃ kartavyamihocyatām

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मपुत्रो महातेजा राजा क्षुप इति स्मृतः। अभून्मित्रो दधीचस्य मुनीन्द्रस्य जनेश्वरः सनत्कुमार बोले- है सुब्रत मुनि दधीचने समरमें देवदेव नारायणको जीतकर राजा क्षुपके ऊपर अपने पैरसे प्रहार क्यों किया ? और उन महातपस्वीने महादेवजीसे अपनी हडियाँ वज्रतुल्य होनेका वरदान किस प्रकार

English

O brahmins, then on.seeing K ridra, ih..nigluy Yaina"*

अध्याय २९

श्लोक 60

सुरतान्तस्तु विप्रेन्द्र संतुष्टो ऽहं द्विजोत्तम सुदर्शनस्ततः प्राह सुप्रहृष्टो द्विजोत्तमः

suratāntastu viprendra saṃtuṣṭo 'haṃ dvijottama sudarśanastataḥ prāha suprahṛṣṭo dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त किया और है नन्दीश्वर! जिस प्रकार आपने मृत्युपर विजय प्राप्त की, वह भी आप कृपा करके बताइये नन्दी कहते हैं--ब्रह्माजीके पुत्र महान् तेजवाले क्षुप नामक एक राजा हुए हैं। उन लोकपति क्षुपकी मुनीश्वर दधीचसे मित्रता थी

English

Over the heads of the sage and Rudra, the sky-roving gods showered cool and splendid flowers from the firmament.

अध्याय २९

श्लोक 61

भुङ्क्ष्व चैनां यथाकामं गमिष्ये ऽहं द्विजोत्तम हृष्टो ऽथ दर्शयामास स्वात्मानं धर्मराट् स्वयम्

bhuṅkṣva caināṃ yathākāmaṃ gamiṣye 'haṃ dvijottama hṛṣṭo 'tha darśayāmāsa svātmānaṃ dharmarāṭ svayam

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण ' फफ फ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फफ फ फ़ फ फ़ फ़ फफ फर क फ फा की फफफ फफफफ क फफफ हे.

English

On seeing Yama dead, Nandin bowed to lord Rudra. He the leader of the garias and the follower of lord Rudra, spoke to the lord in great astonishment. "This Yama of puerile intelli- gence*** is dead. Now, be favourable to the sage."

अध्याय २९

श्लोक 62

प्रददौ चेप्सितं सर्वं तमाह च महाद्युतिः एषा न भुक्ता विप्रेन्द्र मनसापि सुशोभना

pradadau cepsitaṃ sarvaṃ tamāha ca mahādyutiḥ eṣā na bhuktā viprendra manasāpi suśobhanā

हिन्दी अर्थ

अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः। तस्मादिन्द्रो ह्यहं वह्निर्यमश्च निर्क्रतिस्तथा महती देवता या सा महतश्चापि सुव्रत। तस्मात्त्वया महाभाग च्यावनेय सदा ह्यहम्

English

On seeing Yama destroyed in a trice, the lord blessed the excellent brahmin and disappeared.***

अध्याय २९

श्लोक 63

मया चैषा न संदेहः श्रद्धां ज्ञातुमिहागतः जितो वै यस्त्वया मृत्युर् धर्मेणैकेन सुव्रत

mayā caiṣā na saṃdehaḥ śraddhāṃ jñātumihāgataḥ jito vai yastvayā mṛtyur dharmeṇaikena suvrata

हिन्दी अर्थ

शरुत्वा तथा मतं तस्य क्षुपस्य मुनिसत्तमः ब्रह्मलोके पुरासौ हि ब्रह्मणः क्षुतसम्भवः। लब्धं वज्रं च कार्यार्थ वज्रिणा चोदितः प्रभुः

English

Hence, O brahmins. One should devoutly worship the lord, the conqueror of the god of Death. He is the bestower of liberation as well as of worldly pleasures. He is the benefactor of all.

अध्याय २९

श्लोक 64

अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् इत्युक्त्वा प्रययौ च सः तस्मात्तथा पूजनीयाः सर्वे ह्यतिथयः सदा

aho 'sya tapaso vīryam ityuktvā prayayau ca saḥ tasmāttathā pūjanīyāḥ sarve hyatithayaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

तस्माद्राजा स विप्रेन्द्रमजयद्वै महाबलः सस्मार च तदा तत्र दुःखाद्है भार्गवं मुनिम्। शुक्रोऽपि सन्धयामास ताडितं कुलिशेन तम्

English

Of what avail is much talk? After renouncing and wor- shipping Rudra with great devotion you will all become free from grief.

अध्याय २९

श्लोक 65

बहुनात्र किमुक्तेन भाग्यहीना द्विजोत्तमाः तमेव शरणं तूर्णं गन्तुमर्हथ शङ्करम्

bahunātra kimuktena bhāgyahīnā dvijottamāḥ tameva śaraṇaṃ tūrṇaṃ gantumarhatha śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

भो दधीच महाभाग देवदेवमुमापतिम्। सम्पूज्य पूज्यं ब्रह्माद्मैर्देददेव॑ निरञ्जनम् कालान्तरमें उन क्षुप तथा दधीचके मध्य बातके सन्दर्भमें विवाद हो गया। क्षुपका कथन था कि. क्षत्रिय श्रेष्ठ होता है और दधीचका कथन था कि ब्राह्मण ही श्रेष्ठ होता है

English

On being addressed thus by Brahma, the sages, the expounders of Brahman said once again: — O lord, be pleased. By what penance or sacrifice or holy rites can devotion to Rudra, the Pinaka-bearing lord, be acquired? How will the twicebom become the devotee of Rudra?

अध्याय २९

श्लोक 66

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो ब्राह्मणर्षभाः ब्रह्माणमभिवन्द्यार्ताः प्रोचुराकुलितेक्षणाः

tasya tadvacanaṃ śrutvā brahmaṇo brāhmaṇarṣabhāḥ brahmāṇamabhivandyārtāḥ procurākulitekṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

राजा आठ लोकपालोंका विग्रहस्वरूप होता है। ईश्वर मैं ही हूँ; इसमें कोई सन्देह नहीं है, अत: तुम्हे मेरी अवज्ञा नहीं करनी चाहिए

English

Neither by charitable gifts, nor by learning, can, O excellent sages devotion to!§iva, the great cause (of the universe) be acquired. It cannot be acquired by long or sessional

अध्याय २९

श्लोक 67

नापेक्षितं महाभाग जीवितं विकृताः स्त्रियः दृष्टो ऽस्माभिर् महादेवो निन्दितो यस्त्वनिन्दितः

nāpekṣitaṃ mahābhāga jīvitaṃ vikṛtāḥ striyaḥ dṛṣṭo 'smābhir mahādevo nindito yastvaninditaḥ

हिन्दी अर्थ

हे सुव्रत! वह राजा महान् देवता होता है । अत: हे च्यवनपुत्र है महाभाग ! तुम्हें मेरा अपमान कभी नहीं करना चाहिए, अपितु सर्वथा मेरी पूजा करनी चाहिए ॥ ७ i उन क्षुपका वह वचन सुनकर च्यवनपुत्र मुनिश्रेष्ठ द्विज दधीचने आत्मगौरवसे प्रेरित होकर अपने बाँयें हाथसे ्षुपके सिरपर तेज मुष्टिका-प्रहार किया॥ ८१/,॥ .

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 68

शप्तश् च सर्वगः शूली पिनाकी नीललोहितः अज्ञानाच्छापजा शक्तिः कुण्ठितास्यनिरीक्षणात्

śaptaś ca sarvagaḥ śūlī pinākī nīlalohitaḥ ajñānācchāpajā śaktiḥ kuṇṭhitāsyanirīkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

बलशाली क्षुपने भी वज्रसे उन दधीचपर प्रहार किया। पूर्वकालमें राजा क्षुप ब्रह्मलोकमें ब्रह्माजीकी छींकसे उत्पन्न हुए थे। भगवानूकी प्रेरणासे असुरोंके पराजयरूप कार्यके निमित्त इन्द्रसे उन्होंने वज्र प्राप्त अपनी इच्छासे ही नर होकर वे राजा बने थे। श्रीयुक्त, बलवान् तथा तमोगुणयुक्त इन्द्रकी भाँति राजा क्षुप भी बलशाली थे, इसीलिये वे विप्रेन्द्र दधीचको जौतनेमें समर्थ हो गये॥ ११ .॥

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 69

वक्तुमर्हसि देवेश संन्यासं वै क्रमेण तु द्रष्टुं वै देवदेवेशम् उग्रं भीमं कपर्दिनम्

vaktumarhasi deveśa saṃnyāsaṃ vai krameṇa tu draṣṭuṃ vai devadeveśam ugraṃ bhīmaṃ kapardinam

हिन्दी अर्थ

राजा क्षुपके वज्र-प्रहारसे निहत द्विजश्रेष्ठ दथीच भूमिपर गिर पड़े। फिर अत्यन्त दु:खी होकर उन्होंने भु पुत्र मुनि शुक्राचार्यका स्मरण किया॥ १२/२॥ देहधारियोंमें श्रेष्ठ शुक्राचार्यने भी वहाँ पहुँचकर दधीचमुनिके वज्र-ताड्ति शरीरको अपने योगबलसे

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 70

आदौ वेदानधीत्यैव श्रद्धया च गुरोः सदा विचार्यार्थं मुनेर्धर्मान् प्रतिज्ञाय द्विजोत्तमाः

ādau vedānadhītyaiva śraddhayā ca guroḥ sadā vicāryārthaṃ munerdharmān pratijñāya dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

दधीचके शरीरको पूर्वकी भाँति ठीककर भार्गव शुकराचार्यने कहा-हे महाभाग दधीच! है विप्रवर ! ब्रह्मा आदि देवताओंसे पूजित निरंजन देवाधिदेव उमापति शिवको सम्यक् पूजा करके उन त्र्यम्बक महादेवके अनुग्रहसे अवध्य हो जाओ॥ १४-१५१/ ॥

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 71

ग्रहणान्तं हि वा विद्वान् अथ द्वादशवार्षिकम् स्नात्वाहृत्य च दारान्वै पुत्रानुत्पाद्य सुव्रतान्

grahaṇāntaṃ hi vā vidvān atha dvādaśavārṣikam snātvāhṛtya ca dārānvai putrānutpādya suvratān

हिन्दी अर्थ

हे द्विज! उन्हीं महादेवजीसे मैंने भी मृतसंजीवनी अध्यायः ई५ महर्षि दधीच एवं राजा क्षुपकी कथा तथा महामृत्युंजयमन्त्रकी स्वरूपमीमांसा १५७

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 72

वृत्तिभिश्चानुरूपाभिस् तान् विभज्य सुतान्मुनिः अग्निष्टोमादिभिश्चेष्ट्वा यज्ञैर्यज्ञेश्वरं विभुम्

vṛttibhiścānurūpābhis tān vibhajya sutānmuniḥ agniṣṭomādibhiśceṣṭvā yajñairyajñeśvaraṃ vibhum

हिन्दी अर्थ

नास्ति मृत्युभयं शम्भोर्भक्तानामिह सर्वतः। प्राप्त की है। शिवजीके भक्तोंको मृत्युसे किसी मृतसञ्जीवनं चापि शैवमद्य वदामि ते॥ १७ प्रकारका भय नहीं होता है। उसी शैवी मृतसंजीवनी विद्याको अब मैं तुम्हें बता रहा हूँ तीनों लोकोंके पिता; सोम-चन्द्र-अग्नि-इन तीनों मण्डलोंके जनक; सत-रज-तम-तीनों गुणोंके महेश्वर; तीन तत्त्वों (बुद्धि-अहंकार-मन), तीन अग्नियों (गार्हपत्य, आहवनीय, दक्षिणाग्नि), तीन देवों (ब्रह्मा-विष्णु-रुद्र)

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 73

पूजयेत् परमात्मानं प्राप्यारण्यं विभावसौ मुनिर्द्वादशवर्षं वा वर्षमात्रम् अथापि वा

pūjayet paramātmānaṃ prāpyāraṇyaṃ vibhāvasau munirdvādaśavarṣaṃ vā varṣamātram athāpi vā

हिन्दी अर्थ

तथा जगत्के सभी तीन प्रकारके पदार्थोके स्वामी, सुगन्धिरूप पुष्टिवर्धन परमेश्वर महादेवका यजन करना चाहिए सुगन्धिरूप वह सूक्ष्म परमेश्वर सभी जगह, समस्त जीवधारियोंमें, त्रिगुणात्मिका प्रकृतिमें, इन्द्रियोंमें, अन्य देवताओं तथा गणोंमें उसी प्रकार अधिष्ठित है, जैसे पुष्पोंमें गन्ध विद्यमान रहती है॥ २० /२॥

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 74

पक्षद्वादशकं वापि दिनद्वादशकं तु वा क्षीरभुक् संयुतः शान्तः सर्वान् सम्पूजयेत्सुरान्

pakṣadvādaśakaṃ vāpi dinadvādaśakaṃ tu vā kṣīrabhuk saṃyutaḥ śāntaḥ sarvān sampūjayetsurān

हिन्दी अर्थ

हे द्विजश्रेष्ठ! चूँकि पुरुषरूप परमेश्वरकी पुष्टि प्रकृतिरूप है। है सुव्रत! है महामुने! अतएव वही परमेश्वर महत् आदिसे लेकर विशेषपर्यन्त सम्पूर्ण जगत्-प्रपंच, विष्णु, ब्रह्मा, मुनियों तथा इन्द्र आदि सभी कर्म, तपस्या, स्वाध्याय, योग तथा ध्यानके द्वारा उन अमृतरूप महादेवका यजन करना चाहिए॥ २३/२॥

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 75

इष्ट्वैवं जुहुयादग्नौ यज्ञपात्राणि मन्त्रतः अप्सु वै पार्थिवं न्यस्य गुरवे तैजसानि तु

iṣṭvaivaṃ juhuyādagnau yajñapātrāṇi mantrataḥ apsu vai pārthivaṃ nyasya gurave taijasāni tu

हिन्दी अर्थ

जन्म-मरणरूप बन्धनसे मुक्ति प्रदान करनेवाले प्रभु शिव इस सत्यके द्वारा जीवको मृत्युके पाशसे छुटकारा प्रदान करते हैं। सूर्यकी किरणोंसे पककर अपने मूलबन्धसे स्वयं मुक्त हुए उर्वारुक (ककड़ी)- । की भाँति वह जीव शिवाराधनके द्वारा सांसारिक बन्धनसे मुक्त हो जाता है॥ २४ /२॥

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 76

स्वधनं सकलं चैव ब्राह्मणेभ्यो विशङ्कया प्रणिपत्य गुरुं भूमौ विरक्तः संन्यसेद्यतिः

svadhanaṃ sakalaṃ caiva brāhmaṇebhyo viśaṅkayā praṇipatya guruṃ bhūmau viraktaḥ saṃnyasedyatiḥ

हिन्दी अर्थ

मैने भी शिवजीसे ही मृतसंजीवनी मन्त्र प्राप्त किया है। है द्विज! जप करने, हवन करने, अभिमन्त्रित जलका पान करने तथा दिन-रात शिवलिङ्गके सांनिध्यमें बैठकर उनका ध्यान करनेसे मृत्युका भय नहीं रह उन शुक्राचार्यका वह वचन सुनकर मुनि दधीचने घोर तपस्या करके शिवको आराधना को, जिसके

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 77

निकृत्य केशान् सशिखान् उपवीतं विसृज्य च पञ्चभिर् जुहुयाद् अप्सु भूः स्वाहेति विचक्षणः

nikṛtya keśān saśikhān upavītaṃ visṛjya ca pañcabhir juhuyād apsu bhūḥ svāheti vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रियम्बकं यजामहे त्रैलोक्यपितरं प्रभुम्। त्रिमण्डलस्य पितरं त्रिगुणस्य महेश्वरम् त्रितत्त्वस्य त्रिवह्नेश्च त्रिधाभूतस्य सर्वतः। त्रिदेवस्य महादेवं सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 78

ततश्चोर्ध्वं चरेदेवं यतिः शिवविमुक्तये व्रतेनानशनेनापि तोयवृत्त्यापि वा पुनः

tataścordhvaṃ caredevaṃ yatiḥ śivavimuktaye vratenānaśanenāpi toyavṛttyāpi vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियेषु तथान्येषु देवेषु च गणेषु च इन्द्रस्यापि च देवानां तस्माद्वै पुष्टिवर्धनः। तं देवममृतं रुद्रं कर्मणा तपसा तथा

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 79

पर्णवृत्त्या पयोवृत्त्या फलवृत्त्यापि वा यतिः एवं जीवन्मृतो नो चेत् षण्मासाद्वत्सरात्तु वा

parṇavṛttyā payovṛttyā phalavṛttyāpi vā yatiḥ evaṃ jīvanmṛto no cet ṣaṇmāsādvatsarāttu vā

हिन्दी अर्थ

बन्धमोक्षकरो यस्मादुर्वारुकमिव प्रभुः। मृतसञ्जीवनो मन्त्रो मया लब्धस्तु शङ्करात् लिङ्गस्य सन्निधौ ध्यात्वा नास्ति मृत्युभयं द्विज

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 80

प्रस्थानादिकमायासं स्वदेहस्य चरेद्यतिः शिवसायुज्यमाप्नोति कर्मणाप्येवमाचरन्

prasthānādikamāyāsaṃ svadehasya caredyatiḥ śivasāyujyamāpnoti karmaṇāpyevamācaran

हिन्दी अर्थ

तस्य तद्ठचनं श्रुत्वा तपसाराध्य शङ्करम् वज्जास्थित्वमवध्यत्वमदीनत्वं च लब्धवान् सकरा कसाजक७क फफक ड

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 81

सद्यो ऽपि लभते मुक्तिं भक्तियुक्तो दृढव्रताः

sadyo 'pi labhate muktiṃ bhaktiyukto dṛḍhavratāḥ

हिन्दी अर्थ

एवमाराध्य देवेशं दधीचो मुनिसत्तमः। प्राप्यावध्यत्वमन्यैश्च वज्रास्थित्वं प्रयत्नतः परिणामस्वरूप उनकी हड्डियाँ वञ्र-तुल्य हो गयो बे अवध्य हो गये तथा उनकी सारी दीनता दूर ह गयी

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 82

त्यागेन वा किं विधिनाप्य् अनेन भक्तस्य रुद्रस्य शुभैर्व्रतैश्च यज्ञैश् च दानैर्विविधैश् च होमैर् लब्धैश्चशास्त्रैर्विविधैश् च वेदैः

tyāgena vā kiṃ vidhināpy anena bhaktasya rudrasya śubhairvrataiśca yajñaiś ca dānairvividhaiś ca homair labdhaiścaśāstrairvividhaiś ca vedaiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार देवेश्वर शिवको आराधना करके. मुनिश्रेष्ठ दधीचने वञ्रके समान हड्डियाँ हो जाने तथा दूसरोंसे मारे न जा सकनेका वरदान प्राप्तकर राजा क्षुपके सिरपर अपने चरण-मूलसे प्रहार किया। इसपर राजा क्षुपने भी अपने वज्रसे उनकी छातीपर. आघात किया

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

अध्याय २९

श्लोक 83

श्वेतेनैवं जितो मृत्युर् भवभक्त्या महात्मना वो ऽस्तु भक्तिर्महादेवे शङ्करे परमात्मनि

śvetenaivaṃ jito mṛtyur bhavabhaktyā mahātmanā vo 'stu bhaktirmahādeve śaṅkare paramātmani

हिन्दी अर्थ

किंतु भगवान् शिवके अनुग्रहसे वत्र-तुल्य शरीरबाले महात्मा दधीचको वह वज्र विनष्ट करनेमें समर्थ नहीं हो सका दधीचका अवध्यत्व, उनकी अदीनता तथा उनके तपोबलका प्रभाव देखकर राजा क्षुप कमलके सदृश. नेत्रवाले उपेन्द्र मुकुन्द श्रीविष्णुकी आराधना करने

English

Formerly, by means of devotion, Dadhica conquer- ed lord Viu and his associate Devas. He killed K$upa with the tip of his foot. He acquired adamantine bones. By glori- fying the lord, I too conquered death. Even by the great sage Sveta who had fallen into the jaws of death, death was con- quered by the grace of the lord, in the manner it was conque- red by me.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 29
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.