Linga Purana· Liṅga Purāṇa
38
अध्याय 38 / 108

Book 1 - Adhyaya 38

16 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ16 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३८

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ब्रह्मणो वरप्रदानं नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः गते महेश्वरे देवे तमुद्दिश्य जनार्दनः प्रणम्य भगवान्प्राह पद्मयोनिमजोद्भवः

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge brahmaṇo varapradānaṃ nāma saptatriṃśo 'dhyāyaḥ gate maheśvare deve tamuddiśya janārdanaḥ praṇamya bhagavānprāha padmayonimajodbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवन् देवदेवेश दुःखैराकुलितो ह्यहम् संसारान्मोक्तुमीशान मामिहाईसि शङ्कर। ततः प्रहस्य भगवान् पितामहमुमापतिः

English

The supreme god Siva, the lord of the universe, is omni- present. He is the lord and refuge of us both as well as of the entire universe.

अध्याय ३८

श्लोक 2

परमेशो जगन्नाथः शङ्करस्त्वेष सर्वगः आवयोरखिलस्येशः शरणं च महेश्वरः

parameśo jagannāthaḥ śaṅkarastveṣa sarvagaḥ āvayorakhilasyeśaḥ śaraṇaṃ ca maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

तदा रुद्रैर्जगन्नाथस्तया चान्तर्दधे विभुः। तस्माच्छिलाद लोकेषु दुर्लभो वै त्वयोनिजः

English

O Brahma, I am born of the left side of Siva the supreme soul. You are bom of his right side.

अध्याय ३८

श्लोक 3

अहं वामाङ्गजो ब्रह्मन् शङ्करस्य महात्मनः भवान् भवस्य देवस्य दक्षिणाङ्गभवः स्वयम्

ahaṃ vāmāṅgajo brahman śaṅkarasya mahātmanaḥ bhavān bhavasya devasya dakṣiṇāṅgabhavaḥ svayam

हिन्दी अर्थ

किन्तु देवेश्वरो रुद्रः प्रसीदति यदीश्वरः मया च विष्णुना चैव ब्रह्मणा च महात्मना

English

The sages observe me and say that I am Pradhana, the Prakrti, the Avyakta (unmanifest) and the Aja (unborn). They call you Puru$a.

अध्याय ३८

श्लोक 4

मामाहुर् ऋषयः प्रेक्ष्य प्रधानं प्रकृतिं तथा अव्यक्तमजमित्येवं भवन्तं पुरुषस्त्विति

māmāhur ṛṣayaḥ prekṣya pradhānaṃ prakṛtiṃ tathā avyaktamajamityevaṃ bhavantaṃ puruṣastviti

हिन्दी अर्थ

तब उनका स्वप्नभूत मनोगत वचन सुनकर पितामह प्रसन्नचित्त हो गये तदनन्तर लब्धप्राण ब्रह्माजीने अपने खिले हुए कमलके समान नेत्रोंसे महेश्वरको देखा। बहुत समयतक उन्हें देखते रहनेके पश्चात् भगवान् ब्रह्माने उठ करके दोनों हाथ जोड़कर स्नेहयुक्त गम्भीर वाणीमें उनसे कहा-हे महाभाग! आप मेरे मनको आनन्दित कर रहे हैं; एकादश रूपोंमें प्रतिष्ठित अष्टमूर्ति आप कौन हैं ?॥ ५२५४/२ ॥

English

They call the supreme lord the cause of us both, as lord of the universe. He is the unchanging lord livara.

अध्याय ३८

श्लोक 5

एवमाहुर्महादेवम् आवयोरपि कारणम् ईशं सर्वस्य जगतः प्रभुमव्ययमीश्वरम्

evamāhurmahādevam āvayorapi kāraṇam īśaṃ sarvasya jagataḥ prabhumavyayamīśvaram

हिन्दी अर्थ

इन्द्र बोले--उनका वचन सुनकर देवशत्रुओंका संहार करनेवाले महेश्वर अपने सुखप्रद हाथोंसे ब्रह्माजीका स्पर्श करते हुए उनसे कहने लगे॥ ५५/२॥ श्रीशंकर बोले--मुझे परमात्मा तथा इन्हें अजन्मा माया समझिये और सामने खड़े ये रुद्र आपको रक्षा करनेके लिये यहाँ आये हैं॥ ५६/२॥

English

At the instance of the lord of the immortals, the lotus- born deity eulogised and bowed to Rudra the most excellent one and the bestower of boons.

अध्याय ३८

श्लोक 6

सो ऽपि तस्यामरेशस्य वचनाद्वारिजोद्भवः वरेण्यं वरदं रुद्रम् अस्तुवत्प्रणनाम च

so 'pi tasyāmareśasya vacanādvārijodbhavaḥ vareṇyaṃ varadaṃ rudram astuvatpraṇanāma ca

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उन देवाधिदेवको प्रणाम करके ब्रह्माने हाथ जोड़कर हर्षपूर्ण गदगद वाणीमें कहा-हे भगवन्! हे देवदेवेश! मैं दुःखोंसे अत्यन्त व्याकुल हूँ । है ईशान! हे शंकर! मुझे इस संसारसे मुक्त करनेमें आप समर्थ तत्पश्चात् पितामह ब्रह्माकी इस बातपर हँसकर सर्व- व्यापी तथा जगतूके स्वामी उमापति भगवान् शिव रुद्रों एवं उन भगवती उमाके साथ अन्तर्धान हो गये ॥ ५९/२ ॥

English

Then assumed the form of a Boar and lifted up

अध्याय ३८

श्लोक 7

अथाम्भसा प्लुतां भूमीं समाधाय जनार्दनः पूर्ववत्स्थापयामास वाराहं रूपमास्थितः

athāmbhasā plutāṃ bhūmīṃ samādhāya janārdanaḥ pūrvavatsthāpayāmāsa vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्र बोले-हे शिलाद! अतः समस्त लोकोंमें अयोनिज तथा मृत्युरहित पुरुष सर्वथा दुर्लभ है। यहाँतक कि वे पद्मयोनि ब्रह्मा भी मृत्युयुक्त हैं--ऐसा जानिये। किंतु यदि देवेश्वर भगवान् रुद्र प्रसन्न हो जाये, तो आपके लिये मृत्युरहित तथा अयोनिज पुत्र दुर्लभ नहीं है। मैं, विष्णु एवं महात्मा ब्रह्मा भी मृत्युहीन तथा अयोनिज पुत्र देनेमें असमर्थ हैं॥ ६०-६२/२॥

English

With great effort he made the earth even, without ups and downs. The lord created the rivulets, rivers and the oceans as before.

अध्याय ३८

श्लोक 8

नदीनदसमुद्रांश् च पूर्ववच्चाकरोत्प्रभुः कृत्वा चोर्वीं प्रयत्नेन निम्नोन्नतविवर्जिताम्

nadīnadasamudrāṃś ca pūrvavaccākarotprabhuḥ kṛtvā corvīṃ prayatnena nimnonnatavivarjitām

हिन्दी अर्थ

शैलादि बोले--इस प्रकार विप्रेनद्रसे कहकर तथा उनपर अनुग्रह करके वे दयालु इन्द्र देवताओंके एवं व्याहृत्य विप्रेनद्रमनुगृह्य च तं घृणी॥ ६३ साथ श्वेतवर्णवाले ऐरावतपर आरूढ होकर चले देवैर्वृतो ययौ देवः सितेनेभेन वै प्रभुः॥ ६४ गये ऑतिङयहाउपा फफफ भं

English

The lord having the form of a boar*** the uplifter of the earth, gathered all the mountains together. As before he created the four worlds beginning with Bhuh.

अध्याय ३८

श्लोक 9

धरायां सो ऽचिनोत्सर्वान् भूधरान् भूधराकृतिः भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्

dharāyāṃ so 'cinotsarvān bhūdharān bhūdharākṛtiḥ bhūrādyāṃścaturo lokān kalpayāmāsa pūrvavat

हिन्दी अर्थ

शिलादद्वारा तप करनेसे भगवान् महेश्वरका नन्दी नामसे उनके पुत्रके रूपमें प्रकट होना और शिलादद्वारा नन्दिकेश्वर शिवकी स्तुति सूतजी बोले--वर प्रदान करनेवाले सहस्रनेत्र इन्द्रके चले जानेपर वे शिलाद महादेव शिव आराधना करते हुए तपके द्वारा उन्हें सन्तुष्ट करने लगे १॥

English

The lord who was the most excellent of all intelligent persons became inclined to create the chief creation, the animal creation, and then the divine and human creations.

अध्याय ३८

श्लोक 10

स्रष्टुं च भगवांश्चक्रे मतिं मतिमतां वरः मुख्यं च तैर्यग्योन्यं च दैविकं मानुषं तथा

sraṣṭuṃ ca bhagavāṃścakre matiṃ matimatāṃ varaḥ mukhyaṃ ca tairyagyonyaṃ ca daivikaṃ mānuṣaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार निरन्तर तपस्यामें संलग्न उन द्विज शिलादके एक हजार दिव्य वर्ष एक क्षणकी भाँति अद्भुतरूपसे व्यतीत हो गये उनका शरीर वल्मीक (बाँबी)-से ढँक गया, बे मुनि वञ्रसूची (वज्र तथा सूईके समान) मुखवाले तथा अन्य रक्तभोजी कीटोंसे लिपटे शरीरवाले परिलक्षित हो रहे थे, वे मांस-रुधिर-त्वचासे विहीन होकर अस्थिमात्र

English

With the intellect free from wretchedness the lord at the outset created Sananda, Sanaka and Sanatana the most excellent among the good. All these practised Naiskarmya and attained the greatest being. By his yogic learning he created Marici, Bhrgu, Ahgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Dak$a, Atri, VaSi§tha, Sahkalpa, Dharma and Adharma. Thus there are twelve sons to Brahma born of the unmanifest.

अध्याय ३८

श्लोक 11

विभुश्चानुग्रहं तत्र कौमारकम् अदीनधीः पुरस्तादसृजद्देवः सनन्दं सनकं तथा

vibhuścānugrahaṃ tatra kaumārakam adīnadhīḥ purastādasṛjaddevaḥ sanandaṃ sanakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

शरीरवाले हो गये थे; फिर भी वे निर्लिप्त भावसे भित्तिकी भाँति निश्चल खड़े थे। तब उन्हें इस रूपमे तप करते हुए भगवान् शंकरने जान लिया। वहाँ प्रकट होकर कामरिपु शिवने ज्यों ही अपने हाथसे मुनिका स्पर्श किया, त्यों ही मुनिश्रेष्ठ द्विज शिलादका

English

With the intellect free from wretchedness the lord at the outset created Sananda, Sanaka and Sanatana the most excellent among the good. All these practised Naiskarmya and attained the greatest being. By his yogic learning he created Marici, Bhrgu, Ahgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Dak$a, Atri, VaSi§tha, Sahkalpa, Dharma and Adharma. Thus there are twelve sons to Brahma born of the unmanifest.

अध्याय ३८

श्लोक 12

सनातनं सतां श्रेष्ठं नैष्कर्म्येण गताः परम् मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

sanātanaṃ satāṃ śreṣṭhaṃ naiṣkarmyeṇa gatāḥ param marīcibhṛgvaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर तपस्यारत उन मुनिके तपसे सन्तुष्ट होकर भगवान् शंकरने उनसे कहा--मैं अपने गणों तथा आपपर प्रसन्न हूँ। है महामते! इस तपस्यासे आपका क्या प्रयोजन! मैं आपको सर्वज्ञ तथा समस्त शास्त्रोके रहस्योंका पारगामी विद्वान् पुत्र प्रदान करता हूँ

English

With the intellect free from wretchedness the lord at the outset created Sananda, Sanaka and Sanatana the most excellent among the good. All these practised Naiskarmya and attained the greatest being. By his yogic learning he created Marici, Bhrgu, Ahgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Dak$a, Atri, VaSi§tha, Sahkalpa, Dharma and Adharma. Thus there are twelve sons to Brahma born of the unmanifest.

अध्याय ३८

श्लोक 13

दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया संकल्पं चैव धर्मं च ह्य् अधर्मं भगवान्प्रभुः

dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca so 'sṛjad yogavidyayā saṃkalpaṃ caiva dharmaṃ ca hy adharmaṃ bhagavānprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तब देवेश शिवको प्रणाम करके और उनकी स्तुति करके शिलादमुनि हर्षपूर्ण गद्गद वाणीमें चन्द्रभूषण शिवसे कहने लगे शिलाद बोले-हे भगवन्! है देवदेवेश! है त्रिपुरार्दन! है शंकर! है सत्तम! मैं अयोनिज तथा मृत्युहीन पुत्र चाहता हूँ

English

With the intellect free from wretchedness the lord at the outset created Sananda, Sanaka and Sanatana the most excellent among the good. All these practised Naiskarmya and attained the greatest being. By his yogic learning he created Marici, Bhrgu, Ahgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Dak$a, Atri, VaSi§tha, Sahkalpa, Dharma and Adharma. Thus there are twelve sons to Brahma born of the unmanifest.

अध्याय ३८

श्लोक 14

द्वादशैव प्रजास्त्वेता ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ऋभुं सनत्कुमारं च ससर्जादौ सनातनः

dvādaśaiva prajāstvetā brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ ṛbhuṃ sanatkumāraṃ ca sasarjādau sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले पूर्वमें ब्रह्माजीके द्वारा तपस्या आराधित परमेश्वर रुद्रने परम प्रसन्नताके साथ झु शिलादसे कहा आराधयन् महादेवं तपसातोषयद्भवम्

English

With the intellect free from wretchedness the lord at the outset created Sananda, Sanaka and Sanatana the most excellent among the good. All these practised Naiskarmya and attained the greatest being. By his yogic learning he created Marici, Bhrgu, Ahgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Dak$a, Atri, VaSi§tha, Sahkalpa, Dharma and Adharma. Thus there are twelve sons to Brahma born of the unmanifest.

अध्याय ३८

श्लोक 15

तौ चोर्ध्वरेतसौ दिव्यौ चाग्रजौ ब्रह्मवादिनौ कुमारौ ब्रह्मणस्तुल्यौ सर्वज्ञौ सर्वभाविनौ

tau cordhvaretasau divyau cāgrajau brahmavādinau kumārau brahmaṇastulyau sarvajñau sarvabhāvinau

हिन्दी अर्थ

बल्मीकेनावृताङ्गश्च लक्ष्यः कीटगणैर्मुनिः । वज्रसूचीमुखैश्चान्ये रक्तकीटैशच सर्वतः अस्थिशेषोऽभवत्पश्चात्तममन्यत शङ्करः

English

With the intellect free from wretchedness the lord at the outset created Sananda, Sanaka and Sanatana the most excellent among the good. All these practised Naiskarmya and attained the greatest being. By his yogic learning he created Marici, Bhrgu, Ahgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Dak$a, Atri, VaSi§tha, Sahkalpa, Dharma and Adharma. Thus there are twelve sons to Brahma born of the unmanifest.

अध्याय ३८

श्लोक 16

एवं मुख्यादिकान् सृष्ट्वा पद्मयोनिः शिलाशन युगधर्मानशेषांश् च कल्पयामास विश्वसृक्

evaṃ mukhyādikān sṛṣṭvā padmayoniḥ śilāśana yugadharmānaśeṣāṃś ca kalpayāmāsa viśvasṛk

हिन्दी अर्थ

यदा स्पृष्टो मुनिस्तेन करेण च स्मरारिणा। तहैव मुनिशार्दूलश्चोत्ससर्ज क्लमं द्विजः तपतस्तस्य तपसा प्रभुस्तुष्टोऽथ शङ्करः। तुष्टस्तवेत्यथोवाच सगणश्चोमया सह

English

With the intellect free from wretchedness the lord at the outset created Sananda, Sanaka and Sanatana the most excellent among the good. All these practised Naiskarmya and attained the greatest being. By his yogic learning he created Marici, Bhrgu, Ahgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Dak$a, Atri, VaSi§tha, Sahkalpa, Dharma and Adharma. Thus there are twelve sons to Brahma born of the unmanifest.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 38
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.