Linga Purana· Liṅga Purāṇa
39
अध्याय 39 / 108

Book 1 - Adhyaya 39

70 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ70 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३९

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वैष्णवकथनं नामाष्टत्रिंशो ऽध्यायः श्रुत्वा शक्रेण कथितं पिता मम महामुनिः पुनः पप्रच्छ देवेशं प्रणम्य रचिताञ्जलिः

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge vaiṣṇavakathanaṃ nāmāṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ śrutvā śakreṇa kathitaṃ pitā mama mahāmuniḥ punaḥ papraccha deveśaṃ praṇamya racitāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

तपसानेन किं कार्य भवतस्ते महामते। ददामि पुत्रं सर्वज्ञं सर्वशास्त्रार्थपारगम् ततः प्रणम्य देवेशं स्तुत्वोवाच शिलाशनः।

English

On hearing the narration of Indra» my father, the great sage, bowed to the lord of Dcvas, and with the palms joined in reverence he asked him again.

अध्याय ३९

श्लोक 2

भगवन् शक्र सर्वज्ञ देवदेवनमस्कृत शचीपते जगन्नाथ सहस्राक्ष महेश्वर

bhagavan śakra sarvajña devadevanamaskṛta śacīpate jagannātha sahasrākṣa maheśvara

हिन्दी अर्थ

भगवन् देवदेवेश त्रिपुरार्दन शङ्कर। अयोनिजं मृत्युहीनं पुत्रमिच्छामि सत्तम शिलादं ब्रह्मणा रुद्रः प्रीत्या परमया पुनः

English

On hearing the words of SillUia, the noble-souled Indra recounted the dharmas of the yugas in detail in the manner seen by him.

अध्याय ३९

श्लोक 3

युगधर्मान्कथं चक्रे भगवान्पद्मसंभवः वक्तुमर्हसि मे सर्वं सांप्रतं प्रणताय मे

yugadharmānkathaṃ cakre bhagavānpadmasaṃbhavaḥ vaktumarhasi me sarvaṃ sāṃprataṃ praṇatāya me

हिन्दी अर्थ

अध्याय ४२ भगवान् महेश्वरका नन्दी नामसे शिलादपुत्रके रूपमें प्रकट होना १९९ फझफफफफफफफफफफफफ क क फ फ फ फ फ का फ फ फ फ फ फ फ़ फ फ फ छ फ फ फ फ फ़ फ़ फ़ फा फ फ़ फ फ क क फा छ फा भा फा का फ मी फ मीमी मी मी

English

Knov/ that first comes Kftayuga. O sage, TreUL comes next. Thereafter Dvfipara and Ti§ya (Kali) yugas. These arc the four yugas in brief.

अध्याय ३९

श्लोक 4

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिलादस्य महात्मनः व्याजहार यथादृष्टं युगधर्मं सुविस्तरम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā śilādasya mahātmanaḥ vyājahāra yathādṛṣṭaṃ yugadharmaṃ suvistaram

हिन्दी अर्थ

श्रीदेवदेव उवाच ह श्रीदेवदेव शिव बोले- है विप्र! है तपोधन! पूर्वमाराधितो विप्र ब्रह्मणाहं पूर्वम हाणाह तपोधन। तथा श्रेष्ठ देवताओंसहित ब्रह्माजीने अवतार ठल" जावुता सिति सुरोत्तमैः ॥ ११ ग्रहण करनेके लिये पूर्वकालमें तपस्याके द्वारा मेरी

English

Sattvagua signifies Kfta yuga; rajas signifies Treta; rajas-cum-tamas signifies DvEpara. Tamas signifies Kali. These should be known as the special characterisdcs in each of the different yugas.

अध्याय ३९

श्लोक 5

<चतुर्युग> आद्यं कृतयुगं विद्धि ततस्त्रेतायुगं मुने द्वापरं तिष्यमित्येते चत्वारस्तु समासतः

<caturyuga> ādyaṃ kṛtayugaṃ viddhi tatastretāyugaṃ mune dvāparaṃ tiṣyamityete catvārastu samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

आराधना की थी। अतः मैं नन्दी नामसे तुम्हारे अयोनिज पुत्रके रूपमें जन्म लूँगा। है मुने! आप मुझ जगत्पिताके भी पिता होंगे ऐसा कहकर सम्मुख स्थित मुनिकी ओर प्रेमपूर्वक देखकर उन्हें प्रणाम करके अमृततुल्य भगवान् शिव उमासहित वहीं अन्तर्धान हो गये

English

Meditation is the greatest activity in Ktta yuga; yajfla (sacrifice) in Treta; worship is the main activity in Dvfipara and pure charitable gift in the Kali age.

अध्याय ३९

श्लोक 6

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः कलिस्तमश् च विज्ञेयं युगवृत्तिर्युगेषु च

sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparaṃ ca rajastamaḥ kalistamaś ca vijñeyaṃ yugavṛttiryugeṣu ca

हिन्दी अर्थ

हे महामुने! भगवान् रुद्रसे पुत्रप्राप्तिका वरदान पाकर यज्ञविदोंमें श्रेष्ठ मेरे पिताजी यज्ञ करनेके लिये प्रसन्नतापूर्वक विशाल यज्ञशालामें पहुँचे; तब मैं पूर्व ही भगवान् रुद्रकी आज्ञासे उनके पुत्रके रूपमें उस अंगणमें प्रादुर्भूत हो गया, उस समय मैं प्रलयाग्निके समान प्रभासे समन्वित था

English

Four thousand divine years constitute Kfta yuga. So many hundred years (i.e four hundred) constitute the preceding transition period (sandhya). The following transition period (sandhyama) is also of the same duration.

अध्याय ३९

श्लोक 7

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते भजनं द्वापरे शुद्धं दानमेव कलौ युगे

dhyānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ yajña ucyate bhajanaṃ dvāpare śuddhaṃ dānameva kalau yuge

हिन्दी अर्थ

उस समय शिलादमुनिके पुत्ररूपमें मेरे आविर्भूत होनेपर पुष्कर, आवर्तक आदि मेघ बरसने लगे; किन्नर, सिद्ध, साध्य आदि गगनचारी देवतागण गान करने लगे और इन्द्र पुष्पराशिमिश्रित वृष्टि करने लगे उस समय कालसूर्यके समान आभावाले, जटा- मुकुट धारण किये, तीन नेत्रोसे युक्त, चार भुजाओंवाले, हाथोंमें शूल-टंक-गदा धारण करनेवाले, वज्र लिये हुए, हीरेके सदृश उज्ज्वल दाँतोंवाले, इन्द्रके द्वारा

English

O Silfiana, O man of good holy rites, know that the longevity of the subjects in Krta is foiur thousand human years

अध्याय ३९

श्लोक 8

चत्वारि च सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश् च तथाविधः

catvāri ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tathāvidhaḥ

हिन्दी अर्थ

आराधित, कानोंमें हीरेका कुण्डल धारण किये हुए, घोर विग्रहवाले तथा मेघसदूश गम्भीर ध्वनिसे सम्पन्न मुझ बाल-शिशुको देखकर ब्रह्मा आदि, इन्द्र तथा सभी मुनीश्वर स्तुति करने लगे और सभी अप्सराएँ चारों ओरसे वाद्ययन्त्र बजाने लगीं तथा नृत्य करने

English

When the Krtayuga together with its sandhyama passes off, the yuga dhzuma becomes reduced by a quarter all round.

अध्याय ३९

श्लोक 9

चत्वारि च सहस्राणि मानुषाणि शिलाशन आयुः कृतयुगे विद्धि प्रजानामिह सुव्रत

catvāri ca sahasrāṇi mānuṣāṇi śilāśana āyuḥ kṛtayuge viddhi prajānāmiha suvrata

हिन्दी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठ! ऋग्वेद, यजुर्वेद तथा सामवेदके माहेश्वर मन्त्रोंके द्वार आनन्दपूर्वक मेरी स्तुति करके ऋषियोंने मुझे प्रणाम किया ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इन्द्र, साक्षात् अम्बिका शिवा, देवगुरु बृहस्पति, चन्द्रमा, महातेजस्वी सूर्य, वायु, अग्नि, ईशान, निर्क्रति, यक्ष, यम, वरुण, विश्वेदेव,

English

O sage, the Sandhya periods are respectively three hundred, two hundred and one hundred years. The sandhyaiha periods are also the same. The same thing holds good in all the kalpas, and yugas.

अध्याय ३९

श्लोक 10

ततः कृतयुगे तस्मिन् संध्यांशे च गते तु वै पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वतः

tataḥ kṛtayuge tasmin saṃdhyāṃśe ca gate tu vai pādāvaśiṣṭo bhavati yugadharmastu sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा मुनिं प्रेक्ष्य प्रणिपत्य स्थितं घृणी। लब्धपुत्रः पिता रुद्रात्प्रीतो मम महामुने। ज्ञाङ्गणं महत्प्राप्य सज्ञार्थंयज्ञवित्तमः

English

In Krta, the eternal dharma has all the four feet; in Treta it has three feet; it stays on two feet in Dvapara; in Kali, it is devoid of three feet and is stationed by its mere exis- tence. In Krta, the subjects are born in twins; their avocation abounds in taste and happiness.

अध्याय ३९

श्लोक 11

चतुर्भागैकहीनं तु त्रेतायुगमनुत्तमम् कृतार्धं द्वापरं विद्धि तदर्धं तिष्यमुच्यते

caturbhāgaikahīnaṃ tu tretāyugamanuttamam kṛtārdhaṃ dvāparaṃ viddhi tadardhaṃ tiṣyamucyate

हिन्दी अर्थ

ववर्घुस्तदा पुष्करावर्तकाद्या मां दृष्ट्वा कालसूर्याभं जटामुकुटधारिणम्। त्र्यक्षं चतुर्भुजं बालं शूलटङ्कगदाधरम्

English

They are always satisfied. They enjoy all pleasures and bliss. There is no inferiority or superiority among them; there are no special characteristics among subjects; they are all auspicious.

अध्याय ३९

श्लोक 12

त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती मुने संध्यांशकं तथाप्येवं कल्पेष्वेवं युगे युगे

triśatī dviśatī saṃdhyā tathā caikaśatī mune saṃdhyāṃśakaṃ tathāpyevaṃ kalpeṣvevaṃ yuge yuge

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माद्यास्तुष्टुवुः सर्वे सुरेन्द्रश्च मुनीश्वराः। ऋषयो मुनिशादूंल ऋग्यजुःसामसम्भवैः । मन्त्रैमहिश्वरैः स्तुत्वा सम्प्रणेमुर्मुदान्विताः

English

Longevity, happiness and features among the people in Krta are the same for all; they have no special liking; they have no Dvandvas (mutually opposing pairs), no hatred, no fatigue.

अध्याय ३९

श्लोक 13

आद्ये कृतयुगे धर्मश् चतुष्पादः सनातनः त्रेतायुगे त्रिपादस्तु द्विपादो द्वापरे स्थितः

ādye kṛtayuge dharmaś catuṣpādaḥ sanātanaḥ tretāyuge tripādastu dvipādo dvāpare sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म हरिश्च रुद्रशच शक्रः साक्षाच्छिवाम्बिका। जीवशचेन्दर्महातेजा भास्करः पवनोऽनलः विश्वेदेवास्तथा रुद्रा वसवश्च महाबलाः

English

Those who have no abodes live on mountains and in the oceans. Even then they are devoid of misery. They have mostly sattva gunas and are mostly isolated. They move about without specific desires; they are perpetually delighted in their minds. They refrain from virtuous and sinful activities.

अध्याय ३९

श्लोक 14

त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण धिष्ठितः कृते तु मिथुनोत्पत्तिर् वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा

tripādahīnastiṣye tu sattāmātreṇa dhiṣṭhitaḥ kṛte tu mithunotpattir vṛttiḥ sākṣādrasollasā

हिन्दी अर्थ

१ चा त न? तिला फफफफफफफफफफफफफफाफफफफ फफफफफफाफ फा फी फा फाफीपीफपीफापी पापी फीपीफीपफापाीपाफफपफाफ फा फफफ फफ फ ड : ज्येष्ठा देवी चैव सरस्वती । सभी रुद्र, महाब , इराण लक्ष्मीः साक्षाच्छची देवी ज्येष्ठा, सरस्वती, अदिति, दिति, श्रद्धा,

English

When that Siddhi has perished another is generated. When water attains subtlety it gets transformed into clouds. From the thundering clouds rainfall proceeds. As soon as the surface of the earth comes into contact with rain, trees appear. These trees form their abodes. The subjects have their susten- ance and pleasures out of these trees.

अध्याय ३९

श्लोक 15

प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सर्वानन्दाश् च भोगिनः अधमोत्तमता तासां न विशेषाः प्रजाः शुभाः

prajāstṛptāḥ sadā sarvāḥ sarvānandāś ca bhoginaḥ adhamottamatā tāsāṃ na viśeṣāḥ prajāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

महातेजस्वी धर्म तथा धर्मपुत्र मुझे घेरकर मेरा आलिङ्ग करके मेरी स्तुति करने लगे। है मुनिश्रेष्ठ। उस समय पुण्य आत्मावाले मेरै पिता मुनि शिलाद पै उस प्रकारके रूपवाले इष्टप्रद पुत्रको देखकर प्रेमपूर्वक प्रणाम करके मेरी स्तुति करने लगे॥ २ १--२५४

English

In the beginning of Treta the subjects sustained themselves through them. Then after the lapse of a great deal

अध्याय ३९

श्लोक 16

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे तासां प्रीतिर्न च द्वन्द्वं न द्वेषो नास्ति च क्लमः

tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāṃ tasminkṛte yuge tāsāṃ prītirna ca dvandvaṃ na dveṣo nāsti ca klamaḥ

हिन्दी अर्थ

शिलाद बोले--हे भगवन्! है देवदेवेश! हे त्रियम्बक! है अव्यय! आप मेरे पुत्र हैं और रक्षक हैं, अत: अब मुझे दु:ख किस बातका! है पुत्र हे सर्वग (सर्वव्यापी) ! आप जगत्के रक्षक हैं, अत: मेरे भी पिता हैं । है अयोनिज! आपको नमस्कार है। है जगद्योने हे पितामह! है पुत्र! है महेशान! है जगद्गुरो! आप जगत्के पिता हैं। है वत्स! है वत्स! है महाभाग! हे परमेश्वर! मेरी रक्षा कीजिये। है सुरेश्वर! आपने मुझे

English

They used to produce clothes, fruits and ornaments. On the very same trees honey of great potency but not genera- ted by bees, got evolved in every leafy cup. This honey had great fragrance, good colour and sweet taste The subjects always sustained themselves thereby and passed their days comfortably at all times.

अध्याय ३९

श्लोक 17

पर्वतोदधिवासिन्यो ह्य् अनिकेताश्रयास्तु ताः विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास् तथा

parvatodadhivāsinyo hy aniketāśrayāstu tāḥ viśokāḥ sattvabahulā ekāntabahulās tathā

हिन्दी अर्थ

आनन्दित किया है, अत: आप 'नन्दी' नामसे विख्यात होंगे; है नन्दिन्! मुझे आनन्द प्रदान कीजिये, मैं आप जगदीश्वरको प्रणाम करता हूँ ॥ २६-२९१/२॥ हे विभो! आप प्रसन्न होइये। है नन्दिन्! आप महेश्वरके मेरे यहाँ अवतीर्ण होनेपर आज मेरे माता- पिता रुद्रलोक चले गये; पितामह, प्रपितामह आदि भी रुद्रलोक चले गये। है जगत्प्रभो! मेरे रक्षार्थ पुत्र

English

They were delighted and well-nourished. Through this achievement they were free from ailments. Then after the lapse of some time, they became greedy.

अध्याय ३९

श्लोक 18

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः अप्रवृत्तिः कृतयुगे कर्मणोः शुभपापयोः

tā vai niṣkāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ apravṛttiḥ kṛtayuge karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ

हिन्दी अर्थ

रूपमे आपके अवतार लेनेपर आज संसारमें मेरा जन्म सफल हो गया। है सुरेशान! आपको नमस्कार है। हैं नन्दीश्वर! आपको नमस्कार है। है पुत्र! है महाबाहो! हे देवदेव! है जगद्गुरो ! मेरी रक्षा कीजिये। है नन्दीश! हे वत्स! आपके प्रति पुत्रभाव समझकर मैंने जो भी कहा है, उसे आप क्षमा करें। है पुत्र! जो मेरैद्वारा कहें गये इस स्तवनका भक्तिपूर्वक पाठ या श्रवण करता है अथवा द्विजोंको इसे सुनाता है, वह मेरै साथ आन

English

They began to chop off the trees and take the honey forcibly. Due to their misdemeanour as well as their greed the kalpa trees perished in certain places along with honey. As time rolled on only a little of this perfection surviv- ed. As Trcta was repeated in every cycle the Dvandvas (mutually conflicting pairs) cropped up. Then the subjects became very miserable due to the chilly rain and scorching sun.

अध्याय ३९

श्लोक 19

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न च संकरः रसोल्लासः कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते द्विज

varṇāśramavyavasthā ca tadāsīnna ca saṃkaraḥ rasollāsaḥ kālayogāt tretākhye naśyate dvija

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करता है॥ ३०३४/२ ॥ इस प्रकार बालरूप पुत्र नन्दीकी स्तुति करके अत्यन्त आदरपूर्वक उन्हें प्रणामकर उत्तम व्रत धारा

English

When they were harassed by Dvandvas they began to make clothes and garments for covering themselves. They made abodes on the mountains in order to ward off Dvandvas.

अध्याय ३९

श्लोक 20

तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायाम् अन्या सिद्धिः प्रजायते अपां सौक्ष्म्ये प्रतिगते तदा मेघात्मना तु वै

tasyāṃ siddhau pranaṣṭāyām anyā siddhiḥ prajāyate apāṃ saukṣmye pratigate tadā meghātmanā tu vai

हिन्दी अर्थ

वृषेन्द्रश्च महातेजा धर्मो धर्मात्मजस्तथा आवृत्य मां तथालिङ्ग्य तुष्टुवुर्मुनिसत्तम। शिलादोऽपि मुनिर्दृष्ट्वा पिता मे तादूशं तदा

English

Formerly they roamed about as they pleased. They had no fixed abodes. Now they began to stay in bouses in accordance with their availability and pleasure.

अध्याय ३९

श्लोक 21

मेघेभ्यस्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम् सकृद् एव तथा वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले

meghebhyastanayitnubhyaḥ pravṛttaṃ vṛṣṭisarjanam sakṛd eva tathā vṛṣṭyā saṃyukte pṛthivītale

हिन्दी अर्थ

भगवन् देवदेवेश त्रियम्बक ममाव्यय रक्षको जगतां यस्मात्पिता मे पुत्र सर्वग

English

They had more rains than they desired or needed for production. Heavy downpour of waters flowed down the slopes.

अध्याय ३९

श्लोक 22

प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः सर्ववृत्त्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते

prādurāsaṃstadā tāsāṃ vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ sarvavṛttyupabhogastu tāsāṃ tebhyaḥ prajāyate

हिन्दी अर्थ

प्रसीद पितरौ मेऽद्य रुद्रलोकं गतौ विभो ममैव सफलं लोके जन्म वै जगतां प्रभो

English

Due to continuous rain sources of water currents arose. Thus in the course of second creation of rains, streams and rivers began to function.

अध्याय ३९

श्लोक 23

वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास् त्रेतायुगमुखे प्रजाः ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात्

vartayanti sma tebhyastās tretāyugamukhe prajāḥ tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyayāt

हिन्दी अर्थ

पुत्र पाहि महाबाहो देवदेव जगद्गुरो। ुत्रत्वमेव नन्दीश मत्वा यत्कीर्तितं मया शिलादद्वारा पुत्र नन्दिकेश्वरको वेदादिकी शिक्षा प्रदान करना

English

Small collection of those waters fell on the earth. Due to the mingling of waters and the earth, plants and herbs came into being.

अध्याय ३९

श्लोक 24

रागलोभात्मको भावस् तदा ह्याकस्मिको ऽभवत् विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना

rāgalobhātmako bhāvas tadā hyākasmiko 'bhavat viparyayeṇa tāsāṃ tu tena tatkālabhāvinā

हिन्दी अर्थ

अफफफ का फ का फा का क फ फा क फ फा फ फ फा फा क फ फ फाम कका मी क मा फ ममी मी मी नन्दी यज्ञाङ्गणे देवश्चावतीणों यतः प्रभुः ।

English

Then trees and hedges grew up. Very few of them were cultivated. They were not sown. Fourteen*® types of trees and grasses grew up in the rural and forest areas. They put forth flowers and fruits in accordance with the season. Diflferent types of trees and medicinal herbs also appeared. The subjects sustained themselves with these at that time of Treta.

अध्याय ३९

श्लोक 25

प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः

praṇaśyanti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ tatasteṣu pranaṣṭeṣu vibhrāntā maithunodbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

मत्समः कः पुमाँल्लोके देवो वा दानवोऽपि वा करनेवाले मुनि शिलाद मुनीश्वरोंकी ओर देखकर बोले-हे मुनिगण! आप सभी लोग मेरे महान् अक्षुण्ण भाग्यको देख लें, जो कि मेरे यज्ञांगणमें अविनाशी भगवान् महेश्वर मेरे पुत्र होकर नन्दीके रूपमें

English

Thereafter the subjects became lustful and greedy in every respect on account of what is destined to happen inevitably in Treta age.

अध्याय ३९

श्लोक 26

अपि ध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

api dhyāyanti tāṃ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā prādurbabhūvustāsāṃ tu vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ

हिन्दी अर्थ

अवतरित हुए हैं। सम्पूर्ण जगत्में कौन मनुष्य, देवता अथवा दानव मेरे समान है; क्योंकि मेरे हितार्थ ये नन्दी एष नन्दी यतो जातो यज्ञभूमौ हिताय मे॥ ३८ मेरी यज्ञभूमिमें प्रादुर्भूत हुए हैं॥ ३५--३८॥

English

Then the subjects forcibly occupied the fields near the rivers and on the mountains. They seized the trees, hedges and herbs as much as they could.

अध्याय ३९

श्लोक 27

वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम्

vastrāṇi te prasūyante phalānyābharaṇāni ca teṣveva jāyate tāsāṃ gandhavarṇarasānvitam

हिन्दी अर्थ

शिलादद्वारा पुत्र नन्दिकेशवरको वेदादिकी शिक्षा प्रदान करना, ऋषियोंद्वारा नन्दिकेश्वरकी आयु अल्प बतानेपर शिलादका दुःखी होना तथा नन्दिकेश्वरद्वारा त्र्यम्बकमन्त्रका जप एवं महेश्वर-पार्वतीद्वारा उन्हें अपने पुत्ररूपमें अमर होनेका वरदान देना नन्दिकेश्वर उवाच

English

On account of this perversity the fourteen types of medicinal herbs perished. Thinking that these plants and herbs have entered the earth, Brahma milked the earth assidu- ously for the welfare of living beings. Ever since, the plants are ploughed by ploughshares here and there.

अध्याय ३९

श्लोक 28

अमाक्षिकं महीवीर्यं पुटके पुटके मधु तेन ता वर्तयन्ति स्म सुखमायुः सदैव हि

amākṣikaṃ mahīvīryaṃ puṭake puṭake madhu tena tā vartayanti sma sukhamāyuḥ sadaiva hi

हिन्दी अर्थ

तदा वै हैविकं रूपं त्यक्त्वा मानुष्यमास्थितः नष्टा चैव स्मृतिर्दिव्या येन केनापि कारणात्। मानुष्यमास्थितं दृष्ट्वा पिता मे लोकपूजितः

English

Those who were desirous of sustaining themselves assiduously took to agriculture. The word Varta means avocation and the avocation in this context is the endeavour and desire for agriculture.

अध्याय ३९

श्लोक 29

हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजा वै विगतज्वराः ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तु ताः

hṛṣṭapuṣṭāstayā siddhyā prajā vai vigatajvarāḥ tataḥ kālāntareṇaiva punarlobhāvṛtāstu tāḥ

हिन्दी अर्थ

जातकर्मादिकाशचैव चकार मम सर्ववित् शालङ्कायनपुत्रो वै शिलादः पुत्रवत्सलः । उपदिष्टा हि तेनैव ऋकूशाखा यजुषस्तथा

English

Otherwise, towards the close of Treta, the subjects have no means of livelihood. Then water has to be lifted by hand in general.

अध्याय ३९

श्लोक 30

वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णन्ति मधु वा माक्षिकं बलात् तासां तेनोपचारेण पुनर्लोभकृतेन वै

vṛkṣāṃstānparyagṛhṇanti madhu vā mākṣikaṃ balāt tāsāṃ tenopacāreṇa punarlobhakṛtena vai

हिन्दी अर्थ

नन्दिकेश्वर बोले--महेश्वरको प्रणाम करके पिताजी मुझको साथ लेकर प्रसन्नतापूर्वक अपनी कुटीमें लौट गये, जैसे निर्धन व्यक्ति निधि पाकर हर्षित हो जाता है, वैसे ही वे उस समय हर्षयुक्त थे हे महामुने! जब मैं शिलादकी कुटीमें गया, तब अपना हैविक (दिव्य) रूप छोड़कर मैं मनुष्यरूपमें हो गया

English

In that Treta the subjects in their fury seized one another, even their sons, wives, riches etc., forcibly. Such was the characteristic of that yuga.

अध्याय ३९

श्लोक 31

प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित् तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा

pranaṣṭā madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacitkvacit tasyāmevālpaśiṣṭāyāṃ siddhyāṃ kālavaśāttadā

हिन्दी अर्थ

उस समय किसी अज्ञात कारणवश मेरी दिव्य स्मृति नष्ट हो गयी। लोकपूजित मेरे पिताजीने मुझे मानवरूपमें देखकर अपने बन्धुओंसहित दुःखसे व्याकुल होकर अत्यधिक विलाप किया। पुत्रवत्सल तथा सर्वज्ञ शालंकायनपुत्र शिलादने मेरे जातकर्म आदि संस्कार

English

Knowing aU this, the lotus-bom lord created K$atri- yas, to protect people from wounds and injuries and also for establishing the rules of conduct.

अध्याय ३९

श्लोक 32

आवर्तनात्तु त्रेतायां द्वन्द्वान्यभ्युत्थितानि वै शीतवर्षातपैस्तीव्रैस् ततस्ता दुःखिता भृशम्

āvartanāttu tretāyāṃ dvandvānyabhyutthitāni vai śītavarṣātapaistīvrais tatastā duḥkhitā bhṛśam

हिन्दी अर्थ

हे महामुने! उन्होंने ही मुझको ऋग्वेद तथा यजुर्वेदकी शाखाओं और सामवेदकी हजार शाखाओंका धनुर्वेद, गान्धर्वविद्या, अश्वलक्षण, हाथियोंके लक्षण, मनुष्योंके लक्षण आदिको शिक्षा प्रदान को ॥ ५-६/२॥

English

Characterised by his own splendour the lord establish- ed castes and stages of life. The lord of the universe then created avocation and conduct of life for respective castes of people.

अध्याय ३९

श्लोक 33

द्वन्द्वैः सम्पीड्यमानाश् च चक्रुर् आवरणानि तु कृतद्वन्द्वप्रतीघाताः केतनानि गिरौ ततः

dvandvaiḥ sampīḍyamānāś ca cakrur āvaraṇāni tu kṛtadvandvapratīghātāḥ ketanāni girau tataḥ

हिन्दी अर्थ

मेरा सातवाँ वर्ष पूर्ण होनेपर परमेश्वरकी आज्ञासे मुझे देखनेके लिये तप तथा योगशक्तिसे सम्पन्न मित्र- १९४ श्रीलिड्रमहापुराण न नाकामा तताकाहारू” ऊचतुश्च महात्मानौ मां निरीक्ष्य मुहुर्मुहु:। वरुण नामक दो दिव्य मुनिश्रेष्ठ उनके (मेरे पिता)

English

The avocation of sacrifices was evolved in Treta gradu- ally. But persons of good holy rites did not resort to animal sacrifice even then.

अध्याय ३९

श्लोक 34

पूर्वं निकामचारास्ता ह्य् अनिकेता अथावसन् यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुनः

pūrvaṃ nikāmacārāstā hy aniketā athāvasan yathāyogaṃ yathāprīti niketeṣvavasanpunaḥ

हिन्दी अर्थ

तात नन्द्ययमल्पायुः सर्वशास्त्रार्थपारगः॥ आश्रममें गये मुझको बार-बार देखकर उन दोनों महात्माओ

English

It was then that the seer Vi$nu performed sacrifices forcefully. That is why the brahmins praise a non-violent sacrifice.

अध्याय ३९

श्लोक 35

कृत्वा द्वन्द्वोपघातांस्तान् वृत्त्युपायमचिन्तयन् नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

kṛtvā dvandvopaghātāṃstān vṛttyupāyamacintayan naṣṭeṣu madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā

हिन्दी अर्थ

कहा-हे तात! यह नन्दी सभी शास्त्रोंके ज्ञानमें पारंगत होगा, किंतु यह अल्प आयुवाला है। ऐसा आश्चर्य ते कभी नहीं देखा गया है, इसको आयु आजसे मात्र एक वर्षकी है॥९४/२॥ उनके ऐसा कहनेपर पुत्रसे स्नेह रखनेवाले विप्रवर शिलाद मेरा आलिंगन करके दु:खसे व्याकुल होकर करुण स्वरमें अत्यधिक रुदन करने लगे-हा पुत्र! हा पुत्र! हा पुत्र! अहो, हैवविधि तथा विधाताका

English

In the Dvapara too, men have different inclinations mentally, verbally and physically. It is with great difficulty that agriculture proceeds in that age.

अध्याय ३९

श्लोक 36

विवादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

vivādavyākulāstā vai prajāstṛṣṇākṣudhārditāḥ tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge punaḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा बल! यह कहकर वे दुःखित होकर भूमिप तब उनको दुःखभरी वाणी सुनकर आश्रमवासी इकट्रे हो गये। वे इस अशुभके लिये विह्वल होकर मंगल रक्षाकृत्य करने लगे। उन्होंने अन्य सभी सामग्रियोंसहित मधुलिप्त दस हजार दूर्वाकी त्रियम्बक

English

Then all living beings exert gradually and strain their bodies. Covetousness, service on wage basis, business, fighting, indecision about principles, division of Vedas, confusion of dharmas, destruction of discipline among the four castes and stages of life, lust and hatred — these are the specifics pertain- ing to that age.

अध्याय ३९

श्लोक 37

वार्तायाः साधिकाप्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः तासां वृष्ट्युदकादीनि ह्य् अभवन्निम्नगानि तु

vārtāyāḥ sādhikāpyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ tāsāṃ vṛṣṭyudakādīni hy abhavannimnagāni tu

हिन्दी अर्थ

बहुत विलाप किया, वे भी चेतनारहित हो मृतकी भाँति पड़े रहे मैं मृत्युसे भयभीत हो गया और साक्षात् मृतकको भाँति भूमिपर पड़े हुए अपने पिता तथा पितामहकी शीघ्रतापूर्वक सिर झुकाकर प्रणाम करके एवं उनकी प्रदक्षिणा करके रुद्रजपमें संलग्न हो गया। त्रिनेत्र, दस

English

It is in this Dvapara that the following begin to function, viz — passion, covetousness, arrogance, etc. In the beginnings of Dvapara the Vedas are classified into four by Vyasa.

अध्याय ३९

श्लोक 38

अभवन्वृष्टिसंतत्या स्रोतस्थानानि निम्नगाः एवं नद्यः प्रवृत्तास्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने

abhavanvṛṣṭisaṃtatyā srotasthānāni nimnagāḥ evaṃ nadyaḥ pravṛttāstu dvitīye vṛṣṭisarjane

हिन्दी अर्थ

भुजाओंवाले, शान्त, पाँच मुखोंवाले, सदाशिव भगवान त्रियम्बकका अपने हृदयकमलमें ध्यान करके मैं जप कर रहा था; तब मैंने देखा कि नदीके पुण्यतटपर म स्थित हूँ और अर्धचन्द्रमाको आभूषणके रूपमें धारण करनेवाले महादेव उमासहित प्रसन्न होकर प्रकट हु” और मुझसे कहने लगे--॥ १६-१८/२॥

English

It is laid down that during Treta the Vedas constituted one single whole with four sections. Since the span of life be- comes less and less the Vedas are classified in Dvfipara.

अध्याय ३९

श्लोक 39

ये पुनस्तदपां स्तोकाः पतिताः पृथिवीतले अपां भूमेश् च संयोगाद् ओषध्यस्तास्तदाभवन्

ye punastadapāṃ stokāḥ patitāḥ pṛthivītale apāṃ bhūmeś ca saṃyogād oṣadhyastāstadābhavan

हिन्दी अर्थ

हे वत्स! है नन्दिन्! है महाबाहो! तुमी भला मृत्युसे भय कहाँ, मैंने ही उन दोनों विप्रोंको भरा अहो बलं हैवविधेर्विधातुश्चेति दुःखितः। तस्य चार्तस्वरं श्रुत्वा तदाश्रमनिवासिनः

English

They are further differentiated through the whims of the sons of sages, when the order of Mantra and Brahmana texts is altered and the accents and letters are changed. The compendiums of Rk Yajus and Samans are compiled by the learned men. Although the texts are common, they are differ* entiated due to different view-points.

अध्याय ३९

श्लोक 40

अथाल्पकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षगुल्माश् च जज्ञिरे

athālpakṛṣṭāścānuptā grāmyāraṇyāścaturdaśa ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣagulmāś ca jajñire

हिन्दी अर्थ

तुष्टुवुश्च महादेवं त्रियम्बकमुमापतिम् हुत्वा त्रियम्बकेनैव मधुनैव च सम्प्लुताम्। दूर्वामयुतसंख्यातां सर्वद्रव्यसमन्विताम्

English

The different sections to the Vedas are evolved, viz.,—*

अध्याय ३९

श्लोक 41

प्रादुर्भूतानि चैतानि वृक्षजात्यौषधानि च तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे तदा

prādurbhūtāni caitāni vṛkṣajātyauṣadhāni ca tenauṣadhena vartante prajāstretāyuge tadā

हिन्दी अर्थ

प्रदक्षिणीकृत्य च तं रुद्रजाप्यरतोऽभवम्। हत्पुण्डरीके सुषिरे ध्यात्वा देवं त्रियम्बकम् त्यक्षं दशभुजं शान्तं पञ्चवक्त्रं सदाशिवम्। सरितश्चान्तरे पुण्ये स्थितं मां परमेश्वरः

English

The Itihas and Puranas**® differ from time to time. They are Brahma, Padma, Vainava, Saiva, Bhagavata, Bhavi$ya, Nluadiya, Markan(jeya, Agneya, Brahmavaivarta, Laihga, Varaha, Vamana, Kurma, Matsya, Gca, Skda and Brahm&n<jUi — these are the eighteen Puraas.

अध्याय ३९

श्लोक 42

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश् च सर्वशः अवश्यं भाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च

tataḥ punarabhūttāsāṃ rāgo lobhaś ca sarvaśaḥ avaśyaṃ bhāvinārthena tretāyugavaśena ca

हिन्दी अर्थ

तष्टोऽब्रवीन्महादेवः सोमः सोमार्धभूषणः । वत्स नन्दिन् महाबाहो मृत्योभीतिः कुतस्तव अध्याय ४३ शिलादद्वारा पुत्र नन्दिकेश्वरको वेदादिकी शिक्षा प्रदान करना १९५

English

The eleventh Lihga Puraxta was classified in Dvapara. The following sages, thousands in number, wrote Smrtis etc. — Manu, Atri,Vi$nu, Hwta, Yajfiavalkya, Uanas, Ahgiras, Yama, Apastamba, Samvarta, Katyayana Brhaspati,. Paraara, Vyasa, Sahkha, Likhita, Dak?a, Gautama, Satatapa, Vasitha and others.

अध्याय ३९

श्लोक 43

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

tatastāḥ paryagṛhṇanta nadīkṣetrāṇi parvatān vṛkṣagulmauṣadhīścaiva prasahya tu yathābalam

हिन्दी अर्थ

हैविकं १ प हिलिभििजिजम मकज झमभभभकभभभभककमककककझभझझफझझझभभझककझझभझभ फक जकमी नास्त्येव हैविकं दृष्टं हक

English

Absence of rain, death, the harassments of pestilence etc. occur. Indifference to worldly affairs results from various miseries, mental, verbal and physical. From this indifference they begin to think about their liberation from pain and misery. This process of thinking leads to detachment and from deUchment they begin to realize the deformities and defects in the world. Thanks to this perception, perfect know- ledge becomes possible in Dvapara. This is due to the behavi- our of mixed rajas and tamas. In the first yuga viz. Krta yuga dharma originates. In Treta it begins to function. In Dvapara it becomes distracted gradually and in Kali it perishes altogether.

अध्याय ३९

श्लोक 44

विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टास्ताश्चतुर्दश मत्वा धरां प्रविष्टास्ता इत्यौषध्यः पितामहः

viparyayeṇa cauṣadhyaḥ pranaṣṭāstāścaturdaśa matvā dharāṃ praviṣṭāstā ityauṣadhyaḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

देवैश्च मुनिभिः क । तुम मेरे ही समान हो, इसमें सन्देह नहीं है। हे वात्तन: ॥ २१ वत्स! वास्तवमें तुम्हारा यह देह लौकिक नहीं है, यह पूजितं यत्पुरा वत्स हैविकं नन्दिकेश्वर। ड म ज संसारस्य स्वभावोऽयं सुखं दुःखं पुनः पुनः॥ २२ र है। है उ सुला देवताओं, मुनियों, नृणां योनिपरित्यागः सर्वथैव विवेकिनः। , गन्धर्वो El श्रेष्ठ दानवोंने तुम्हारे जिस शरीरका एवमुक्त्वा तु मां साक्षात्सर्वदेवमहेश्वरः॥ २३ दर्शन किया था और जिसका पूजन किया था, वह दिव्य

English

Kpas(itras--«kriy&-pratip&daka8utr&oi ST. ritual treatises— Areya, etc.

अध्याय ३९

श्लोक 45

दुदोह गां प्रयत्नेन सर्वभूतहिताय वै तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टास्त्वितस्ततः

dudoha gāṃ prayatnena sarvabhūtahitāya vai tadāprabhṛti cauṣadhyaḥ phālakṛṣṭāstvitastataḥ

हिन्दी अर्थ

था। है नन्दिकेश्वर! संसारका यह स्वभाव है कि सुख- कराभ्यां सुशुभाभ्यां च उभाभ्यां परमेश्वर: ।

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 46

वार्तां कृषिं समायाता वर्तुकामाः प्रयत्नतः वार्ता वृत्तिः समाख्याता कृषिकामप्रयत्नतः

vārtāṃ kṛṣiṃ samāyātā vartukāmāḥ prayatnataḥ vārtā vṛttiḥ samākhyātā kṛṣikāmaprayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

पस्पर्श भगवान् रुद्रः परमार्तिहरो हरः॥ २४ दुःख बार-बार आते रहते हैं । मनुष्योंके लिये स्त्रीभोगका उवाच च महादेवस्तुष्टात्मा वृषभध्वज:। परित्याग ही सर्वथा उचित है--ऐसा विवेकी पुरुष कहते हैं ॥ १९-२२/२॥ निरीक्ष्य गणपांश्चैव देवीं हिमवतः सुताम्

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 47

अन्यथा जीवितं तासां नास्ति त्रेतायुगात्यये हस्तोद्भवा ह्यपश्चैव भवन्ति बहुशस्तदा

anyathā jīvitaṃ tāsāṃ nāsti tretāyugātyaye hastodbhavā hyapaścaiva bhavanti bahuśastadā

हिन्दी अर्थ

समालोक्य च तुष्टात्मा महादेवः सुरेश्वरः। काकी नित्यं ऐसा कहकर महान् कष्टोंको दूर करनेवाले, अक्षयश्चाव्ययश्चैव सपिता ससुहज्जनः। सभी देवताओंके महेश्वर, भगवान् रुद्र, हर, वृषभध्वज तथा परमेश्वर महादेवने अपने दोनों अत्यन्त शुभ हाथोंसे मुझे स्पर्श किया और उनका मन प्रसन्न हो

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 48

तत्रापि जगृहुः सर्वे चान्योन्यं क्रोधमूर्छिताः सुतदारधनाद्यांस्तु बलाद्युगबलेन तु

tatrāpi jagṛhuḥ sarve cānyonyaṃ krodhamūrchitāḥ sutadāradhanādyāṃstu balādyugabalena tu

हिन्दी अर्थ

गया। तदनन्तर गणेश्वरोंको एवं हिमालयपुत्री पार्वतीको भलीभाँति देखकर वे सुरेश्वर महादेव प्रसन्नचित्त होकर मेरी ओर देखकर कहने लगे-॥ २३-२५/२॥

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 49

मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वा तदखिलं विभुः ससर्ज क्षत्रियांस्त्रातुं क्षतात्कमलसंभवः

maryādāyāḥ pratiṣṭhārthaṃ jñātvā tadakhilaṃ vibhuḥ sasarja kṣatriyāṃstrātuṃ kṣatātkamalasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा च मां देवो भगवान् सगणस्तदा। कुशेशयमयीं मालां समुन्मुच्यात्मनस्तदा अमर, बुढ़ापारहित, दुःखसे हीन, क्षयरहित एवं अव्यय

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 50

वर्णाश्रमप्रतिष्ठां च चकार स्वेन तेजसा वृत्तेन वृत्तिना वृत्तं विश्वात्मा निर्ममे स्वयम्

varṇāśramapratiṣṭhāṃ ca cakāra svena tejasā vṛttena vṛttinā vṛttaṃ viśvātmā nirmame svayam

हिन्दी अर्थ

आबबन्ध महातेजा मम देवो वृषध्वजः। तयाहं मालया जातः शुभया कण्ठसक्तया बनकर सदा मेरे समीप विराजमान रहोगे। तुम मेरे सदृश बलशाली एवं महान् योगबलसे सम्पन्न होओगे

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 51

यज्ञप्रवर्तनं चैव त्रेतायामभवत्क्रमात् पशुयज्ञं न सेवन्ते केचित्तत्रापि सुव्रताः

yajñapravartanaṃ caiva tretāyāmabhavatkramāt paśuyajñaṃ na sevante kecittatrāpi suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

मुझसे ऐसा कहकर गणोंसहित महातेजस्वी बृषध्वज भगवान् महादेवने कुशेशयमयी अर्थात् शतदलकमलसे निर्मित अपनी माला उतारकर मेरे कण्ठमें बाँध दी। कण्ठमें बँधी हुई उस सुन्दर मालासे मैं तीन नेत्रोंवाले तथा दस भुजाओंवाले दूसरे शंकरके

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 52

बलाद्विष्णुस्तदा यज्ञम् अकरोत्सर्वदृक् क्रमात् द्विजास्तदा प्रशंसन्ति ततस्त्वाहिंसकं मुने

balādviṣṇustadā yajñam akarotsarvadṛk kramāt dvijāstadā praśaṃsanti tatastvāhiṃsakaṃ mune

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् परमेश्वरने मुझको हाथसे पकड़कर कहा-बोलो, मैं तुम्हें कौन-सा उत्तम वर प्रदान करूँ ? तब उन वृषध्वजने अपनी जटामें समाहित अति निर्मल त्र्यक्षो दशभुजश्चैव द्वितीय इव शङ्करः । तत एव समादाय हस्तेन परमेश्वरः

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 53

द्वापरेष्वपि वर्तन्ते मतिभेदास्तदा नृणाम् मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति

dvāpareṣvapi vartante matibhedāstadā nṛṇām manasā karmaṇā vācā kṛcchrādvārtā prasidhyati

हिन्दी अर्थ

का मम फफफफफफ फा फाफा फा फाफफ फो फ्रक फफफफफफफफफाफफफीफाफ फी पापी फफफफफ फा फा फा फफ फी फी फी फीफीफफ फक माफमफफफफफफफफफफफफ फफ कक तामाह च महादेवो नदीं परमशोभनाम्

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 54

तदा तु सर्वभूतानां कायक्लेशवशात्क्रमात् लोभो भृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः

tadā tu sarvabhūtānāṃ kāyakleśavaśātkramāt lobho bhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्माजटोदकादेव प्रवृत्ता त्वं महानदी। तस्माजटोदका पुण्या भविष्यसि सरिद्वरा जलको हाथमें लेकर कहा--नदी हो जाओ--ऐस कहकर उन्होंने जलको छोड़ दिया। तब दिव्य जलवाली

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 55

वेदशाखाप्रणयनं धर्माणां संकरस् तथा वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च

vedaśākhāpraṇayanaṃ dharmāṇāṃ saṃkaras tathā varṇāśramaparidhvaṃsaḥ kāmadveṣau tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

श्याम जलसे परिपूर्ण, कमल तथा उत्पलके वनोंसे तदनन्तर महादेवने उस परम सुन्दर नदीसे कहा चूँकि तुम जटाके जलसे महानदीके रूपमें निकली हे अतः तुम्हारा नाम जटोदका होगा । तुम पवित्र तथा नदिय श्रेष्ठ होओगी । कोई भी मनुष्य तुम्हारे जलमें स्नान करके

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 56

द्वापरे तु प्रवर्तन्ते रागो लोभो मदस् तथा वेदो व्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

dvāpare tu pravartante rāgo lobho madas tathā vedo vyāsaiścaturdhā tu vyasyate dvāparādiṣu

हिन्दी अर्थ

सभी पापोंसे मुक्त हो जायगा॥ ३४-३५ /२॥ तत्पश्चात् प्रभु महादेवने “यह तुम्हारा पुत्र है! ऐसा कहकर मुझ शिलादतनयको देवी पार्वतीके चरणमै डाल दिया। तब उन्होंने मेरा सिर सूँघकर दोनों हाथोसे मुझे स्नेहपूर्वक सहलाते हुए पुन: देवदेव शंकरकी

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 57

एको वेदश्चतुष्पादस् त्रेतास्विह विधीयते संक्षयादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु सः

eko vedaścatuṣpādas tretāsviha vidhīyate saṃkṣayādāyuṣaścaiva vyasyate dvāpareṣu saḥ

हिन्दी अर्थ

ओर देखकर पुत्रप्रेममें तीन पुत्ररूप स्रोतोंके द्वारा शंखके समान श्वेतवर्णाले जलरूप अश्रुबिन्दुओसे मुझे अभिसिंचित कर दिया। इनके वे ही तीनों स्रोत तीन नदियाँ बन गयीं। भगवान् भव महादेवने इसे त्रित्रोतस् (तीन धाराओंवाली) नदीकी संज्ञा प्रदान कौ

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 58

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

ṛṣiputraiḥ punarbhedā bhidyante dṛṣṭivibhramaiḥ mantrabrāhmaṇavinyāsaiḥ svaravarṇaviparyayaiḥ

हिन्दी अर्थ

उस त्रिख्रोतस् नदीको देखकर वृषने अत्यन्त प्रसन्न होकर नाद किया, तब उस ध्वनिसे एक दूसरी नदी आविर्भूत हो गयी। देवदेव शंकरने उस नदीका नाम इसके बाद भगवान् वृषध्वजने विश्वकमकि द्वारा निर्मित, स्वर्णमय, सभी रत्नोंसे जटित, अलौकिक, शुभ, अद्भुत तथा दिव्य अपने मुकुटको मेरे सिरपर बाँध दिया। उन महेश्वर महादेवने हीरे तथा वैदूर्यमणिसे

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 59

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संहन्यन्ते मनीषिभिः सामान्या वैकृताश्चैव द्रष्टृभिस्तैः पृथक्पृथक्

saṃhitā ṛgyajuḥsāmnāṃ saṃhanyante manīṣibhiḥ sāmānyā vaikṛtāścaiva draṣṭṛbhistaiḥ pṛthakpṛthak

हिन्दी अर्थ

मण्डित दो शुभ तथा दिव्य कुण्डल मेरे कानोंमें स्वय हे मुने! मुझको इस प्रकार पूजित देखकर सूर्यने आकाशमें मेघोंके जलसे मुझ नन्दीका अभिसेचन किया। तब उस अभिषेकके जलसे सोनेकी नदी बत गयी। उस स्वर्णजलसे निकलकर यह नदी

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 60

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च अन्ये तु प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः

brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi mantrapravacanāni ca anye tu prasthitāstānvai kecittānpratyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये देवोंके देव त्रियम्बक शिवने उसे स्व्णोदका (स्वर्ण जलवाली) कहा। उसी प्रकार सौनेके मुकुटसे त्वयि स्नात्वा नरः कश्चित्सर्वपापैः प्रमुच्यते। ततो देव्या महादेवः शिलादतनयं प्रभुः

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 61

इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते कालगौरवात् ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा

itihāsapurāṇāni bhidyante kālagauravāt brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पयसा शङ्खगौरेण देवदेवं निरीक्ष्य सा नदीं त्रिस्त्रोतसं देवो भगवानवदद्भवः

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 62

भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयमतः परम् आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च

bhaviṣyaṃ nāradīyaṃ ca mārkaṇḍeyamataḥ param āgneyaṃ brahmavaivartaṃ laiṅgaṃ vārāhameva ca

हिन्दी अर्थ

वृषध्वनिरिति ख्याता देवदेवेन सा नदी। जाम्बूनदमयं चित्रं सर्वरलमयं शुभम् स्वं देवश्चाद्भुतं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा। मुकुटं चाबबन्धेशो मम मूर्ध्नि वृषध्वजः

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 63

वामनाख्यं ततः कूर्मं मात्स्यं गारुडमेव च स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं तेषां भेदः प्रकथ्यते

vāmanākhyaṃ tataḥ kūrmaṃ mātsyaṃ gāruḍameva ca skāndaṃ tathā ca brahmāṇḍaṃ teṣāṃ bhedaḥ prakathyate

हिन्दी अर्थ

आबबन्ध महादेवः स्वयमेव महेश्वर: मां तथाभ्यचितं व्योम्नि दृष्ट्वा मेधैः प्रभाकरः । मेघाम्भसा चाभ्यषिञ्चच्छिलादनमथो मुने

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 64

लैङ्गम् एकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम् मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनो ऽङ्गिराः

laiṅgam ekādaśavidhaṃ prabhinnaṃ dvāpare śubham manvatriviṣṇuhārītayājñavalkyośano 'ṅgirāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वणोंदकेति तामाह देवदेवस्त्रियम्बक: । जाम्बूनदमयाद्यस्माद् द्वितीया मुकुटाच्छुभा भगवान् शिवद्वारा नन्दिकेश्वरको गणोंके अधिपतिके रूपमें प्रतिष्ठित करना

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 65

यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगौतमौ

yamāpastambasaṃvartāḥ kātyāyanabṛhaspatī parāśaravyāsaśaṅkhalikhitā dakṣagautamau

हिन्दी अर्थ

अथ देवो महादेवः सर्वभूतपतिर्भवः। देवीमुवाच शर्वाणीमुमां गिरिसुतामजाम् देवि नन्दीश्वरं देवमभिषिञ्चामि भूतपम्। गणेन्द्रं व्याहरिष्यामि किं वा त्वं मन्यसेऽव्यये

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 66

शातातपो वसिष्ठश् च एवमाद्यैः सहस्रशः अवृष्टिर्मरणं चैव तथा व्याध्याद्युपद्रवाः

śātātapo vasiṣṭhaś ca evamādyaiḥ sahasraśaḥ avṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathā vyādhyādyupadravāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकाधिपत्यं च गणेशत्वं तथैव च। दातुमर्हसि देवेश शैलादिस्तनयो मम ततः स भगवान् शर्वः सर्वलोकेश्वरेश्वरः। सस्मार गणपान् दिव्यान् देवदेवो वृषध्वजः

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 67

वाङ्मनःकर्मजैर् दुःखैर् निर्वेदो जायते ततः निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा

vāṅmanaḥkarmajair duḥkhair nirvedo jāyate tataḥ nirvedājjāyate teṣāṃ duḥkhamokṣavicāraṇā

हिन्दी अर्थ

दूसरी पवित्र तथा शुभ नदी उत्पन्न हुई, अतः उसे जाम्बूनदी कहा जाता है। इस प्रकार ये पाँच नदियाँ भगवान् जप्येशवरके समीप जानेवाली हैं । जो पंचनदपर पहुँचकर इसमें स्नान करके भगवान् जप्येश्वरेश्वरकी पूजा करता है, वह शिवसायुज्य प्राप्त करता है; इसमें सन्देह नहीं है ॥ ४४--४८॥

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 68

विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः

vicāraṇācca vairāgyaṃ vairāgyāddoṣadarśanam doṣāṇāṃ darśanāccaiva dvāpare jñānasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद सभी भूतोंके स्वामी भगवान् महादेवने हिमालयपुत्री, अजन्मा, शर्वाणी, उमा देवीसे कहा-हे देवि! मैं भूतोंके स्वामी देव नन्दीश्वरका अभिषेचन करता हूँ और उन्हें गणेन्द्र नामवाला कहूँगा, है अव्यये! इस विषयमें तुम क्या सोचती हो ?

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 69

एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर् वै द्वापरे स्मृता आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते

eṣā rajastamoyuktā vṛttir vai dvāpare smṛtā ādye kṛte tu dharmo 'sti sa tretāyāṃ pravartate

हिन्दी अर्थ

उनका यह वचन सुनकर हर्षयुक्त मुखवाली भवानीने वर प्रदान करनेवाले तथा भूतोंके स्वामी अपने पति शिवसे मुसकराते हुए इस प्रकार कहा- है देवेश! शैलादि मेरा पुत्र है, अतः आप इसे सभी लोकोंका स्वामित्व और गणेशत्व प्रदान करनेकी कृपा कीजिये

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

अध्याय ३९

श्लोक 70

द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

dvāpare vyākulībhūtvā praṇaśyati kalau yuge

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् सभी लोकेश्वरोंके भी ईश्वर, देवोंके देव, शर्व, भगवान् वृषध्वजने अपने दिव्य गणेश्वरोंका स्मरण किया नामक तैंतालीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

On the authenticity, extent tuid number of the Purftas, see In- troduction.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 39
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.