Linga Purana· Liṅga Purāṇa
40
अध्याय 40 / 108

Book 1 - Adhyaya 40

100 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ100 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४०

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् साधयन्ति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेन्द्रियाः

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge ekonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ tiṣye māyāmasūyāṃ ca vadhaṃ caiva tapasvinām sādhayanti narāstatra tamasā vyākulendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिवद्वारा नन्दिकेशवरको गणोंके अधिपतिके रूपमें प्रतिष्ठित करना एवं सभी देवोंके द्वारा नन्दिकेश्वरका अभिषेक तथा शिवनाममन्त्रको महिमा स्मरणादेव रुद्रस्य सम्प्राप्ताशच गणेश्वरा:।

English

In Kali age there is always carelessness illness, hunger, fear, and terrible suffering from drought. There is also opposi- tion from and among the different parts of the country.

अध्याय ४०

श्लोक 2

कलौ प्रमादको रोगः सततं क्षुद्भयानि च अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः

kalau pramādako rogaḥ satataṃ kṣudbhayāni ca anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ deśānāṃ ca viparyayaḥ

हिन्दी अर्थ

कोटिकालाग्निसङ्काशा जटामुकुटधारिणः दंष्ट्राकरालवदना नित्या बुद्धाश्च निर्मलाः। कोटिकोटिगणैसतुल्यैरात्मना च गणेश्वराः । असंख्याता महात्मानस्तत्राजमपुर्मुदा सुताः

English

Sruti (i. c. Vedas) is not considered an authority. Men resort to sinful activity. People are sinful, irritable and narrow- minded. They misbehave.

अध्याय ४०

श्लोक 3

न प्रामाण्यं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनम् अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पचेतसः

na prāmāṇyaṃ śruterasti nṛṇāṃ cādharmasevanam adhārmikāstvanācārā mahākopālpacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

शैलादि बोले--रुद्रके स्मरण करते ही गणेश्वर लोग उपस्थित हो गये। उन सभीको हजार-हजार भुजाएँ थीं, उन्होंने हाथोंमें हजार अस्त्र धारण कर रखे थे, उनके तीन नेत्र थे, वे महान् गण देवताओंसे वन्दित हो रहे थे, वे करोड़ों कालाग्निके समान थे, वे जटामुकुट धारण किये हुए थे, दाढ़ोंके कारण वे विकराल मुखवाले थे, वे शाश्वत, शुद्ध तथा प्रबुद्ध थे, वे अपने ही समान करोड़ों-करोड़ों अनुचरे युक्त थे-ऐसे असंख्य महात्मा गणेश्वर प्रसन्नताके

English

Greedy and wicked subjects, born in Kali utter false- hood. They are engaged in evil desires, evil study, misbehaviour and misleading scriptural texts.

अध्याय ४०

श्लोक 4

अनृतं ब्रुवते लुब्धास् तिष्ये जाताश् च दुष्प्रजाः दुरिष्टैर्दुरधीतैश् च दुराचारैर्दुरागमैः

anṛtaṃ bruvate lubdhās tiṣye jātāś ca duṣprajāḥ duriṣṭairduradhītaiś ca durācārairdurāgamaiḥ

हिन्दी अर्थ

भेरीमृदङ्गकाद्यैशच पणवानकगोमुखैः। वदित्रैर्विविधैश्चान्यैः पटहैरेकपुष्करैः भेरीमुरजसंनाहैराडम्बरकडिण्डिमैः मर्दलैर्वेणुवीणाभिर्विविधैस्तालनिःस्वनैः

English

Due to defects in the activities of the brahmins fear arises in the subjects. The twice-bom neglect the study of Vedas and do not sacrifice as prescribed.

अध्याय ४०

श्लोक 5

विप्राणां कर्म दोषेण प्रजानां जायते भयम् नाधीयन्ते तदा वेदान् न यजन्ति द्विजातयः

viprāṇāṃ karma doṣeṇa prajānāṃ jāyate bhayam nādhīyante tadā vedān na yajanti dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

वाह्यमानैर्महायोगा आजम्मुर्देवसंसदम् ते गणेशा महासत्त्वाः सर्वदेवेश्वरेश्वराः। प्रणम्य देवं देवीं च इदं वचनमब्रुवन्॥ भगवन् देवदेवेश त्रियम्बक वृषध्वज। किमर्थ च स्मृता देव आज्ञापय महाद्युते

English

Men perish. Ksatriyas and Vaisyas decline gradually. In Kali Sudras claim kinship with brahmins through their learning through interdining and sharing scats and beds. Kings become mostly. Sudras and they harass brahmins.

अध्याय ४०

श्लोक 6

उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश् च विशः क्रमात् शूद्राणां मन्त्रयोगेन संबन्धो ब्राह्मणैः सह

utsīdanti narāścaiva kṣatriyāś ca viśaḥ kramāt śūdrāṇāṃ mantrayogena saṃbandho brāhmaṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

किं सागरान् शोषयामो यमं वा सह किङ्करैः । हन्मो मृत्युसुतां मृत्युं पशुवद्धन्म पद्मजम् बदध्वेन्द्र सह देवैश्च सह विष्णुं च वायुना। आनयामः सुसङ्क्रुद्धा हैत्यान् वा सह दानवैः

English

Killing of foetus and murder of heroes become preva- lent. Iudras adopt the conduct of life prescribed for the brahmins and the brahmins adopt the ways of Sddras. *

अध्याय ४०

श्लोक 7

भवतीह कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति ते

bhavatīha kalau tasmiñ śayanāsanabhojanaiḥ rājānaḥ śūdrabhūyiṣṭhā brāhmaṇān bādhayanti te

हिन्दी अर्थ

कस्याद्य व्यसनं घोरं करिष्यामस्तवाज्ञया। कस्य वाद्योत्सवो देव सर्वकामसमृद्धये उवाच देवः सम्पूज्य कोटिकोटिशतान् प्रभुः

English

Thieves function as kings and kings function as thieves. The chaste ladies cease to exist and wanton sluts increase in number.

अध्याय ४०

श्लोक 8

भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायन्ते प्रजासु वै शूद्राश् च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश् च ब्राह्मणाः

bhrūṇahatyā vīrahatyā prajāyante prajāsu vai śūdrāś ca brāhmaṇācārāḥ śūdrācārāś ca brāhmaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

विप्रोऽयं नायकश्चैव सेनानीर्वः समृद्धिमान् सेनान्यमभिषिञ्चध्वं महायोगपतिं पतिम्

English

Stability and discipline of four castes and stages of life disappear from all places. At that time the earth yields very little fruit in one place and great fruits in another.

अध्याय ४०

श्लोक 9

राजवृत्तिस्थिताश् चौराश् चौराचाराश् च पार्थिवाः एकपत्न्यो न शिष्यन्ति वर्धिष्यन्त्यभिसारिकाः

rājavṛttisthitāś caurāś caurācārāś ca pārthivāḥ ekapatnyo na śiṣyanti vardhiṣyantyabhisārikāḥ

हिन्दी अर्थ

NEES SSNS NE = 1 भजबम फफफफफफफफफफफफफफफफपापफाफफफफाफाफाफफीफ मी फीफी कमी फफफफफफफफफफफफपफीफफफीपीफीफीफीफीपीपपीफीफीपीफीफफीपफाफफफाफाफफ फफफ फक वे महान् बलसे सम्पन्न गण गाते, दौड़ते, नाचते तथा अनेक मुखवाद्योंको बजाते हुए आये बे

English

O Silasana, the kings confiscate and misappropriate public property. They cease to be protectors. Sodras acquire knowledge and are honoured by the brahmins.

अध्याय ४०

श्लोक 10

वर्णाश्रमप्रतिष्ठानो जायते नृषु सर्वतः तदा स्वल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला

varṇāśramapratiṣṭhāno jāyate nṛṣu sarvataḥ tadā svalpaphalā bhūmiḥ kvaciccāpi mahāphalā

हिन्दी अर्थ

महायोगसे सम्पन्न वे गणेश्वर भेरी, मृदंग, पणव आनक, गोमुख, पटह, एकपुष्कर, मुरज, आडम्बर पणव एवं अन्य प्रकारके वाद्योंको बजाते हुए तथा विविध तालध्वनियाँ करते हुए भगवान् शिवकी सभन

English

In Kali there will be many ascetics. As the yuga draws to a close, men become reduced in number while women increase in proportion. In Kali even the brahmins censure V'edic learning and holy rites. In Kali lord Mahadeva, Sankara, Nilalohita reveals himself as one of deformed features, for the establishment of righteousness. The brahmins who resort to him by any means conquer the evils of Kali and attain the highest abode.

अध्याय ४०

श्लोक 11

अरक्षितारो हर्तारः पार्थिवाश् च शिलाशन शूद्रा वै ज्ञानिनः सर्वे ब्राह्मणैरभिवन्दिताः

arakṣitāro hartāraḥ pārthivāś ca śilāśana śūdrā vai jñāninaḥ sarve brāhmaṇairabhivanditāḥ

हिन्दी अर्थ

महान् शक्तिसे युक्त तथा सभी देवेश्वरोंके इश्क उन गणेश्वरोंने महादेव एवं पार्वतीको प्रणाम करके यह वचन कहा--हे भगवन्! है देवदेवेश! है त्रियम्बक! हे वृषध्वज! आपने हमलोगोंका स्मरण किसलिये किया है? है देव! है महाद्युते! आदेश दीजिये

English

attafllai>-~attam kanySdravyam iulo ST. — those who

अध्याय ४०

श्लोक 12

अक्षत्रियाश् च राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः आसनस्था द्विजान्दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः

akṣatriyāś ca rājāno viprāḥ śūdropajīvinaḥ āsanasthā dvijāndṛṣṭvā na calantyalpabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

क्या हमलोग समुद्रोंको सोख लें? क्या यमको उनके सेवकोंसहित मार डालें अथवा मृत्युपुत्री (जरा) तथा मृत्युको मार डालें अथवा पद्मयोनि ब्रह्माका पशुकी भाँति वध कर दें। क्या अत्यन्त कुपित होकर हमलोग दानवोंसहित हैत्योंको बाँधकर यहाँ ले आयें? हमलोग आपकी आज्ञासे आज किसका घोर अनर्थ कर डालें? हे देव! सभी कामनाओंकी समृद्धिके लिये आज किसका उत्सव है ?॥ ११--१३॥

English

Men will rob others of their wealth and violate the chastity of other men's wives. They will be lustful, wicked at heart, base and foolhardy. They will lose proper perspective of things. Suffering from colic they will have their hairs disheve- lled. Towards the close of the yuga people will be born whose age will be only sixteen years.

अध्याय ४०

श्लोक 13

ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश् च शूद्रा वै स्वल्पबुद्धयः आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णं शूद्रस्य वै द्विजाः

tāḍayanti dvijendrāṃś ca śūdrā vai svalpabuddhayaḥ āsye nidhāya vai hastaṃ karṇaṃ śūdrasya vai dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकरने वैसा कहनेवाले उन करोड़ों" करोड़ों सभी सर्वपूज्य गणेश्वरोंका सम्मान करके उनसे कहा-हे जगतूके हितकारको! सुनिये, जिसलिये मैंने तुमलोगोंको यहाँ बुलाया है, उसे सुन करके हैं शुद्धात्माओ गणेश्वरो! निःशंक होकर कीजिये। यह नन्दी हमारा पुत्र है। यह सभीका ईश्वर है। यह समृद्धिशाली विप्र तुमलोगोंका नायक तथा सेनानी है। अतः मेरे आदेशसे तुम सभी लोग अपना स्वामी

English

When the end of the yuga is imminent Sudras will begin the practice of dharma with white teeth, deerskin and Rudraksa beads, with shaven heads and ochre-coloured robes.

अध्याय ४०

श्लोक 14

नीचस्येव तदा वाक्यं वदन्ति विनयेन तम् उच्चासनस्थान् शूद्रांश् च द्विजमध्ये द्विजर्षभ

nīcasyeva tadā vākyaṃ vadanti vinayena tam uccāsanasthān śūdrāṃś ca dvijamadhye dvijarṣabha

हिन्दी अर्थ

एवं सेनानी मानकर इस महायोगपतिका अभिषेक करो॥ १४--१७॥ भगवान् शिवके इस प्रकार कहनेपर वै सभी

English

Men will steal plants and grains. They will covet the clothes they see; thieves will rob other thieves of their wealth; one robber will rob another.

अध्याय ४०

श्लोक 15

ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालवशेन तु पुष्पैश् च वासितैश्चैव तथान्यैर् मङ्गलैः शुभैः

jñātvā na hiṃsate rājā kalau kālavaśena tu puṣpaiś ca vāsitaiścaiva tathānyair maṅgalaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय ४४ भगवान् शिवद्वारा नन्दिकेश्वरको गणोंके अधिपतिके रूपमें प्रतिष्ठित करना १९९ न जा फ फ फ फ कफ फफ फ फफ फ फ काक फ फ फा फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फफ फफ फ फ फ फा पाका का म की कक

English

When noble and befitting holy rites are no longer performed; when all the people become inactive and lethargic, germs, mice and serpents will torment men. Prosperity, welfare, health and efficiency will be difficult to attain. People afflicted by hunger and fear will resort to the lands near the KauiSiki®® river.

अध्याय ४०

श्लोक 16

शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभाग्यबलान्विताः न प्रेक्षन्ते गर्विताश् च शूद्रा द्विजवरान् द्विज

śūdrānabhyarcayantyalpaśrutabhāgyabalānvitāḥ na prekṣante garvitāś ca śūdrā dvijavarān dvija

हिन्दी अर्थ

आसनं मेरुसङ्काशं मनोहरमुपाहरन् नैकस्तम्भमयं चापि चामीकरवरप्रभम्। मुक्तादामावलम्बं च मणिरत्नावभासितम्

English

Kau&ikl. It is the modem Kosi that issues from the Him&layas, flows through Nepal and Tirhut and joins the Ganges below Patna. But originally the river passed through North Bengal and fell into the Brahma- putra. See Sircar, GAMI

अध्याय ४०

श्लोक 17

सेवावसरम् आलोक्य द्वारे तिष्ठन्ति वै द्विजाः वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ्शूद्रोपजीविनः

sevāvasaram ālokya dvāre tiṣṭhanti vai dvijāḥ vāhanasthān samāvṛtya śūdrāñśūdropajīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

केयूरे कुण्डले चैव मुकुटं हारमेव च दत्तं महात्मना तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना

English

People overwhelmed by misery will never see the maximum span of life of hundred years. In Kali all the Vedas will not be available. Yajfias perish afflicted by people of no virtue. Ochre-robed and naked anchorites will be wandering and many Kapalikas (ascetics holding skulls as their begging bowls) will infest the territories.

अध्याय ४०

श्लोक 18

सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः

sevante brāhmaṇāstatra stuvanti stutibhiḥ kalau tapoyajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

“ऐसा ही होगा'--यह कहकर आपसमें परामर्श करके सामग्रियाँ एकत्र करने लगे उत्तम स्वर्णकी प्रभासे युक्त, लटकती हुई मोतियोंकी झालरोंसे सुशोभित, मणियों एवं रत्नोंसे जटित, वैदूर्यमणिके स्तम्भोंवाले, किंकिणियोंसे सुशोभित, सुन्दर रत्नोंसे समन्वित तथा सभी ओर मुखवाले एक मण्डपका

English

Some sell Vedas and others sell Tirthas (holy waters) i.e. make illegal gain out of these. When Kali yuga begins heretics will be born who will be opposed to the system of four castes and stages of life. Sudras will learn the Vedas and will become experts in the meaning of dharma.

अध्याय ४०

श्लोक 19

यतयश् च भविष्यन्ति बहवो ऽस्मिन्कलौ युगे पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते

yatayaś ca bhaviṣyanti bahavo 'sminkalau yuge puruṣālpaṃ bahustrīkaṃ yugānte samupasthite

हिन्दी अर्थ

निर्माण करके उसके मध्यमें उस सुन्दर आसनको स्थापितकर पादप्रतिष्ठाके लिये उसके आगे नीलवज़से जटित एक पादपीठ रखा। उसके दोनों ओर उन्होंने दो कलश रखे, जो सुगन्धित जलसे भरे हुए थे तथा उनके मुख कमलपुष्पोंसे ढँके हुए थे। सोने, चाँदी, ताँबे और मिट्टीके हजारों कलश वहाँ रखे थे, जो सभी तीर्थोके जलसे परिपूर्ण थे

English

Kings born of Sudra wombs will perform horse- sacrifice. People begin to harass one another by killing women, children, cows and one another.

अध्याय ४०

श्लोक 20

निन्दन्ति वेदविद्यां च द्विजाः कर्माणि वै कलौ कलौ देवो महादेवः शङ्करो नीललोहितः

nindanti vedavidyāṃ ca dvijāḥ karmāṇi vai kalau kalau devo mahādevaḥ śaṅkaro nīlalohitaḥ

हिन्दी अर्थ

महात्मा परमेष्ठी ब्रह्माने दिव्य वस्त्रयुगल, दिव्य गन्ध, केयूर, कुण्डल, मुकुट, हार, सौ शलाकाओं शंख तथा मोतियोंकी मालाके समान गौरवर्णवाले दण्डसे सुशोभित और चन्द्रमाके समान शुभ्र व्यजन, स्वर्णका दण्ड (मूठ) लगा हुआ चामर, भलीभाँति पूजित ऐरावत तथा सुप्रतीक-ये दो हाथी, विश्‍वकर्माके

English

Hence during Kali, longevity strength and features become less and less. Men attain perfection within a short while.

अध्याय ४०

श्लोक 21

प्रकाशते प्रतिष्ठार्थं धर्मस्य विकृताकृतिः ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनापि शङ्करम्

prakāśate pratiṣṭhārthaṃ dharmasya vikṛtākṛtiḥ ye taṃ viprā niṣevante yena kenāpi śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

द्वारा बनाया हुआ एक सोनेका मुकुट, दो स्वच्छ तथा दिव्य कुण्डल, श्रेष्ठ आयुध वज्र, सोनेका सूत्र तथा दो केयूर वहाँ रखे गये। देवताओंके द्वारा पूजित उन गणेश्वरोंने चारों ओर अनेक प्रकारको अन्य आवश्यक सामग्रियोंको सावधान होकर वहाँ उपस्थित कर दिया

English

Excellent brahmins of blessed nature will still practise dharma without malice towards the end of yuga as laid down in the Srutis and Smrtis. What is gained by the practice of dharma for a year in Treta is attained by the prac- tice of it for a month in Dvapara. In Kali an intelligent devotee attains the same in a day by practising Dharma strenuously.**

अध्याय ४०

श्लोक 22

कलिदोषान् विनिर्जित्य प्रयान्ति परमं पदम् श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव परिक्षयः

kalidoṣān vinirjitya prayānti paramaṃ padam śvāpadaprabalatvaṃ ca gavāṃ caiva parikṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर इन्द्रसहित विष्णु आदि देवता, मुनिगण, भगवान् ब्रह्मा, नवब्रह्माण, देवताओंसहित सभी लोकपाल प्रसन्नतापूर्वक वहाँ गये। उन सभीके वहाँ आ जानेपर भगवान् परमेश्वरने समस्त संस्कारविधि सम्पन्न करानेके ऐरावत: सुप्रतीको गजावेतौ सुपूजितौ। मुकुटं काञ्चनं चैव निर्मितं विश्वकर्मणा

English

This is the state of affairs in the Kali yuga. Under- stand the situation in the period of ending junction (sandh- yaiha) from me. In every yuga the Siddhis are reduced to three-fourths of what they were in the beginning.

अध्याय ४०

श्लोक 23

साधूनां विनिवृत्तिश् च वेद्या तस्मिन्युगक्षये तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुर्लभो दानमूलवान्

sādhūnāṃ vinivṛttiś ca vedyā tasminyugakṣaye tadā sūkṣmo mahodarko durlabho dānamūlavān

हिन्दी अर्थ

जाम्बूनदमयं सूत्रं केयूरद्वयमेव च समन्तान्निन्युरव्यग्रा गणपा देवसम्मताः

English

Only a quarter of the features of the yugas remains in their sandhyas (preceding transition periods). Similarly only a quarter of the features of the sandhyas abides in the san- dhyamsas (succeeding transition periods) (i.e. during the sandhyama period only l/6th of the yuga Dharma will prevail).

अध्याय ४०

श्लोक 24

चातुराश्रमशैथिल्ये धर्मः प्रतिचलिष्यति अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः

cāturāśramaśaithilye dharmaḥ praticaliṣyati arakṣitāro hartāro balibhāgasya pārthivāḥ

हिन्दी अर्थ

ततो देवाश्च सेन्द्राशच नारायणमुखास्तथा । मुनयो भगवान् ब्रह्मा नवब्रह्मण एव च देवैश्च लोकाः सर्वे ते ततो जग्मुर्मुदा युताः । खातक सवव भगवान! पसेर तर पन परमेश्वरः

English

Of. Visou as cited in ST. 1

अध्याय ४०

श्लोक 25

युगान्तेषु भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः

yugānteṣu bhaviṣyanti svarakṣaṇaparāyaṇāḥ aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ

हिन्दी अर्थ

मरीचि, भृगु, अंगिरा, पुलस्त्य, पुल क्रतु, दक्ष, अत्रि तथा वसिष्ठ- ये नौ ऋषि ब्रह्माजीके मनसे उत्पन्न होनेके कारण तथा ब्रह्मवादी और ब्रह्मात्मक होनेसे 'नवब्रह्मण' कहलाते हैं। (लिङ्गपु० पू० ७०। १८१--१८३) सर्वकार्यविधिं कर्तुमादिदेश पितामहम्। लिये पितामह ब्रह्माको आदेश दिया॥ ३१-३२ १, पितामहोऽपि भगवान् नियोगादेव तस्य तु॥ ३ तब उनका आदेश पाते ही भगवान् ब्रह्माने भ

English

In the previous birth he was born in the family of Manu who himself was a part incarnation of Vispu. When the Kali yuga is complete (i.e. coming to an end) he will be born in the line of the Moon as the powerful Pramiti.® will start his campaign in his thirty second year and continue it for twenty years.

अध्याय ४०

श्लोक 26

प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे चित्रवर्षी तदा देवो यदा प्राहुर्युगक्षयम्

pramadāḥ keśaśūlinyo bhaviṣyanti kalau yuge citravarṣī tadā devo yadā prāhuryugakṣayam

हिन्दी अर्थ

ध्यानपूर्वक सम्पूर्ण अभिषेक-कर्म सम्पन्न कराया चकार सर्व भगवानभिषेकं समाहितः। तत्पश्चात् भगवान् ब्रह्माने पूजन करके स्वयं उनका अर्चयित्वा ततो ब्रह्मा स्वयमेवाभ्यषेचयत्॥ ३४ अभिषेक किया। इसके बाद शिवके आदेशसे विष्णु

English

Getting infuriated mutually (the people will attack one another). Pramiti will defeat all those alien outcastes and all unrighteous persons and ultimately rest in the middle land between the Gahga and Yamuna along with his ministers and followers, after killing all the kings and alien outcastes in thousands. When the sandhyaihsa period sets in at the end of the yuga there will be groups of people among the subjects left behind here and there. Getting unrestrained and covetous they will be attacking and killing one another. When anarchy

अध्याय ४०

श्लोक 27

सर्वे वणिग्जनाश्चापि भविष्यन्त्यधमे युगे कुशीलचर्याः पाषण्डैर् वृथारूपैः समावृताः

sarve vaṇigjanāścāpi bhaviṣyantyadhame yuge kuśīlacaryāḥ pāṣaṇḍair vṛthārūpaiḥ samāvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर इन्द्रने और लोकपालोंने गणेन्द्रका विधिपूर्वक तदनन्तर ऋषियों तथा पितामह आदिने उनकी स्तुति की। तब उन सभीके स्तुति कर लेनेपर समस्त जगतूके स्वामी विष्णुने सिरपर अंजलि बाँधकर एकाग्र- चित्त होकर उनकी स्तुति को और हाथ जोड़े हुए

English

In their misery they will sustain themselves on wine, meat, roofs and fruits. They will wear barks of trees, leaves or deer skin. They will not perform holy rites or accept monetary gifts.

अध्याय ४०

श्लोक 28

बहुयाजनको लोको भविष्यति परस्परम् नाव्याहृतक्रूरवाक्यो नार्जवी नानसूयकः

bahuyājanako loko bhaviṣyati parasparam nāvyāhṛtakrūravākyo nārjavī nānasūyakaḥ

हिन्दी अर्थ

झुककर जय-जयकार किया। तत्पश्चात् सभी गणेश्वरों इस प्रकार ब्रह्मासहित सभी देवताओंके द्वारा उनका अभिषेक तथा स्तवन हो जानेके बाद परमेष्ठीकी आज्ञासे उन्होंने विवाह किया। सुयशा नामक जो मरुतोंको पुत्री थी, वह उनकी भार्या हुई । उस सुयशाको

English

They will fall off from the rigid discipline of four castes and stages of life. They will be involved in a terrible calamity. Thus the few remaining subjects at the end of Kali- yuga will be in miserable circumstances.

अध्याय ४०

श्लोक 29

न कृते प्रतिकर्ता च युगक्षीणे भविष्यति निन्दकाश्चैव पतिता युगान्तस्य च लक्षणम्

na kṛte pratikartā ca yugakṣīṇe bhaviṣyati nindakāścaiva patitā yugāntasya ca lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमाके समान प्रभायुक्त और विशेष शोभासम्पन्न एक छत्र भेंट किया गया। हाथोंमें चामर लिये हुए स्त्रियोसे युक्त उस सुयशाको दो चामर भी प्रदान किये गये। मेरे किया। भगवती महालक्ष्मीने मुकुट आदि सुन्दर आभूषणोंसे उसे अलंकृत किया॥ ३८--४१॥

English

They will be afflicted by old age, sickness and hunger. Due to sorrow their minds will become dejected. Through dejec- tion thinking sets in. An even attitude of the mind is wnat is called vicarana (thinking). This attitude leads to knowledge. Through true knowledge arises pious nature. The subjects who survive the concluding years of Kaliyuga will be devoid of physical features and mental peace.

अध्याय ४०

श्लोक 30

नृपशून्या वसुमती न च धान्यधनावृता मण्डलानि भविष्यन्ति देशेषु नगरेषु च

nṛpaśūnyā vasumatī na ca dhānyadhanāvṛtā maṇḍalāni bhaviṣyanti deśeṣu nagareṣu ca

हिन्दी अर्थ

उसे देवीके गलेका अति सुन्दर हार भी प्राप्त हुआ। वृषेन्द्र, श्वेत हाथी, सिंह, सिंहध्वज, रथ और चन्द्रमण्डलके समान कहीं भी कोई प्रभु नहीं था

English

At that time, the yuga changes for them overnight, after creating illusion in their minds as in the case of a sleeping or mad man. Thanks to the inevitability and force of future events Krtayuga will set in. When thus the Krtayuga is ushered in, the subjects surviving from the Kaliyuga, become those

अध्याय ४०

श्लोक 31

अल्पोदका चाल्पफला भविष्यति वसुंधरा गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः सम्भविष्यन्त्यशासनाः

alpodakā cālpaphalā bhaviṣyati vasuṃdharā goptāraścāpyagoptāraḥ sambhaviṣyantyaśāsanāḥ

हिन्दी अर्थ

मुझको परिवारसहित लेकर सम्बन्धियों तथा बान्धवोंको भी साथ लेकर देवीके साथ भगवान् महेश्वर वृषभपर आरूढ़ हो चल पड़े तब मेरे तथा गणोंके साथ शिव एवं पार्वतीको देखकर मुनियों, देवर्षियों, सिद्धों और द्विजोंने शिवकी आज्ञाहेतु प्रार्थना की

English

pancavixhSakab i.c. with their span of life extending only to twentyfive years or whose gross and subtle bodies constitute twentyfive tattvas.

अध्याय ४०

श्लोक 32

हर्तारः परवित्तानां परदारप्रधर्षकाः कामात्मानो दुरात्मानो ह्य् अधमाः साहसप्रियाः

hartāraḥ paravittānāṃ paradārapradharṣakāḥ kāmātmāno durātmāno hy adhamāḥ sāhasapriyāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् हिमालयकी पुत्रीके पति प्रभु शिवकी ततो विष्णुस्ततः शक्रो लोकपालास्तथैव च। अभ्यषिञ्चन्त विधिवद् गणेन्द्रं शिवशासनात्

English

They will teach them the two-fold Dharma of the Sruti and Smrti*®® alongwith the conduct of life peculiar to the four castes and stages of life.

अध्याय ४०

श्लोक 33

प्रनष्टचेष्टनाः पुंसो मुक्तकेशाश् च शूलिनः जनाः षोडशवर्षाश् च प्रजायन्ते युगक्षये

pranaṣṭaceṣṭanāḥ puṃso muktakeśāś ca śūlinaḥ janāḥ ṣoḍaśavarṣāś ca prajāyante yugakṣaye

हिन्दी अर्थ

स्तुतवत्सु ततस्तेषु विष्णुः सर्वजगत्पतिः प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा जयशब्दं चकार च

English

When the Dharmas have been propounded by the seven sages, other sages promulgate them (among the people) by differentiating them between those pertaining to Sruti and Smrti. Some of these sages stay even at the time of dissolution for the purpose of establishing Dharma. The sages indeed stay in office throughout the manvantara, just as trees remain (unaffected) when the forest fire consumes the grass. But when rain falls this grows up again. In the same manner, after the people of Kali die the people of Krta yuga come up. The continuity from one yuga to another goes on without break in this manner till the manvantara comes to a close.

अध्याय ४०

श्लोक 34

शुक्लदन्ताजिनाक्षाश् च मुण्डाः काषायवाससः शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते

śukladantājinākṣāś ca muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ śūdrā dharmaṃ cariṣyanti yugānte samupasthite

हिन्दी अर्थ

ततो गणाधिपाः सर्वे ततो देवास्ततोऽसुराः। एवं स्तुतश्चाभिषिक्तो देवैः सब्रह्मकैस्तदा मरुतां च सुता देवी सुयशाख्या बभूव या

English

Happiness, longevity, strength, beauty (or physical features), virtue, wealth and love become reduced to three- fourths from yuga to yuga gradually.

अध्याय ४०

श्लोक 35

सस्यचौरा भविष्यन्ति दृढचैलाभिलाषिणः चौराश्चोरस्वहर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः

sasyacaurā bhaviṣyanti dṛḍhacailābhilāṣiṇaḥ caurāścorasvahartāro harturhartā tathāparaḥ

हिन्दी अर्थ

लब्धो हारश्च परमो देव्याः कण्ठगतस्तथा। आरुह्य वृषमीशानो मया देव्या गत: शिव:

English

The Siddhis of Dharma become (proportionately)

अध्याय ४०

श्लोक 36

योग्यकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते कीटमूषकसर्पाश् च धर्षयिष्यन्ति मानवान्

yogyakarmaṇyuparate loke niṣkriyatāṃ gate kīṭamūṣakasarpāś ca dharṣayiṣyanti mānavān

हिन्दी अर्थ

तदा देवीं भवं दृष्ट्वा मया च प्रार्थयन् गणैः। मुनिदेवर्षयः सिद्धा आज्ञां पाशुपतीं द्विजाः नन्दिको नगजाभर्तुस्तेषां पाशुपतीं शुभाम्

English

seven sages, viz, Marici, Atri, Ahgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu and Vasistha. They are represented by a group of seven stars called Ursa Major. ST. cites a verse with a few variations in names: Kasyapo' trir bharadvajo VUvamitro' tha Gautama Vasitho JamadagniS ca saptaraya ud&hrtab

अध्याय ४०

श्लोक 37

सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तदा कौशिकीं प्रतिपत्स्यन्ते देशान्क्षुद्भयपीडिताः

subhikṣaṃ kṣemamārogyaṃ sāmarthyaṃ durlabhaṃ tadā kauśikīṃ pratipatsyante deśānkṣudbhayapīḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

वान् रुद्रके विराट् स्वरूप तथा सात पाताललोकोंका वर्णन अकरम मकमजकओओडडऊककक फक्क फ पक प्मप्फफफफ फफ् कफ फफ कफ फ फ फफ्फ पक्ष कफ फ कक फ फ फ्फ क कफ फ फक फक भक फ फ्रफफक्रफफफ फी फफ फफफफफफफफफफफफ फे क फ फ फा फ फा फ़ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ फ़ फ फ फा फ फफ फ फा फक फ फ फफ फक फाम फफ मामी की

English

In the same manner all the four yugas must be understood. A thousand such cycles of four yugas are said to constitute one day of Brahma. The night too consists of as many yugas. By the time the yuga comes to a close the living beings lose their straightforward and sentient feelings. This is the characteristic feature of all the yugas. Seventyone cycles of four yugas constitute a manvantara. What happens in one set of four yugas is repeated in the other cycles of four yugas in the same manner and at the same time as well as in the same order. The differences that occur from creation to creation are limited to twentyfive, neither more nor less. The kalpas too have the same characteristics as the yugas. The same characteristics mark all the manvantaras also.

अध्याय ४०

श्लोक 38

दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगे ऽखिलाः

duḥkhenābhiplutānāṃ ca paramāyuḥ śataṃ tadā dṛśyante na ca dṛśyante vedāḥ kaliyuge 'khilāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्माद्द्ि मुनयो लब्ध्वा तदाज्ञां मुनिपुङ्गवात्। भ्रवभक्तास्तदा चासंस्तस्मादेवं समर्चयेत् नमस्कारविहीनस्तु नाम उद्गिरयेद्भवे। ब्रह्मघ्नदशसंतुल्यं तस्य पापं गरीयसम्

English

Just as the changes and alterations in the yugas have happened from early days (and have continued for a long time) in view of the nature of the yugas, so also the world of living beings goes round and round alternating between death and birth.

अध्याय ४०

श्लोक 39

उत्सीदन्ति तदा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः काषायिणो ऽप्यनिर्ग्रन्थाः कापालीबहुलास्त्विह

utsīdanti tadā yajñāḥ kevalādharmapīḍitāḥ kāṣāyiṇo 'pyanirgranthāḥ kāpālībahulāstviha

हिन्दी अर्थ

तस्मात्सर्वप्रकारेण नमस्कारादिमुच्चरेत्। आज्ञासे नन्दीने उन पूजनीय लोगोंके लिये शुभ पाशुपत आज्ञा प्रदान को

English

Thus the characteristic feature of the yugas of the past and future in all the manvantaras has been recorded in brief.

अध्याय ४०

श्लोक 40

वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाषण्डाः परिपन्थिनः

vedavikrayiṇaścānye tīrthavikrayiṇaḥ pare varṇāśramāṇāṃ ye cānye pāṣaṇḍāḥ paripanthinaḥ

हिन्दी अर्थ

तब मुनिश्रेष्ठ (नन्दी)-से उन शिवको आज्ञा (दीक्षा) पाकर वे मुनिलोग शिवभक्त हो गये। अतः सभीको शिवकी पूजा करनी चाहिए यदि कोई मनुष्य बिना नमस्कारके ही शिवके नामका उच्चारण करता है, तो उसे दस ब्रह्महत्याके समान घोर पाप लगता है। अतः सब प्रकारसे नामके आदिमें नमस्कार (नमः) -का उच्चारण करना चाहिए। आदिमें

English

With the explanation of one manvantara all the man- vantaras have been undoubtedly explained; similarly with one kalpa and other kalpas too.

अध्याय ४०

श्लोक 41

उत्पद्यन्ते तदा ते वै सम्प्राप्ते तु कलौ युगे अधीयन्ते तदा वेदाञ् शूद्रा धर्मार्थकोविदाः

utpadyante tadā te vai samprāpte tu kalau yuge adhīyante tadā vedāñ śūdrā dharmārthakovidāḥ

हिन्दी अर्थ

नमः अवश्य लगाना चाहिए, ऐसा करनेवाला शिवत्वको आदौ कुर्यान्नमस्कारं तदन्ते शिवतां ब्रजेत्॥ ४९ प्राप्त होता है

English

In regard to the future kalpas the same argument should be continued by one who knows. In all the manvantaras past and future, the eight®' classes of Devas, the ruling lords of manvantaras, Manus and sages will have the same status through their names and forms, as also the same purpose and intention. The same is the case with the division of castes and stages of life in every yuga. It is the lord who lays down the nature and characteristics of the yugas, the divisions of castes and stages of life, the yugas and the Siddhis of the yugas. Inci- dentally, the magnitude of the yugas was mentioned to you. I shall now recount to you how the lotus-born deity became Brahma the son of the goddess.

अध्याय ४०

श्लोक 42

यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम्

yajante cāśvamedhena rājānaḥ śūdrayonayaḥ strībālagovadhaṃ kṛtvā hatvā caiva parasparam

हिन्दी अर्थ

भगवान् रुद्रके विराट् स्वरूप तथा सात पाताललोकोंका वर्णन सूत सुव्यक्तमखिलं कथितं शङ्करस्य तु। सर्वात्मभावं रुद्रस्य स्वरूपं वक्तुमहसि

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 43

उपद्रवांस्तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः दुःखप्रभूतमल्पायुर् देहोत्सादः सरोगता

upadravāṃstathānyonyaṃ sādhayanti tadā prajāḥ duḥkhaprabhūtamalpāyur dehotsādaḥ sarogatā

हिन्दी अर्थ

सत्यलोकश्च पातालं नरकार्णवकोटयः तारकाग्रहसोमार्का क्षुवः सप्तर्षयस्तथा। वैमानिकास्तथान्ये च तिष्ठन्त्यस्य प्रसादतः

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 44

अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् प्रजासु ब्रह्महत्यादि तदा वै सम्प्रवर्तते

adharmābhiniveśitvāt tamovṛttaṃ kalau smṛtam prajāsu brahmahatyādi tadā vai sampravartate

हिन्दी अर्थ

समष्टिरूपः सर्वात्मा संस्थितः सर्वदा शिवः सर्वात्मानं महात्मानं महादेवं महेश्वरम्। न विजानन्ति सम्मूढा मायया तस्य मोहिताः

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 45

तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते तदा त्वल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः

tasmādāyurbalaṃ rūpaṃ kaliṃ prāpya prahīyate tadā tvalpena kālena siddhiṃ gacchanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य देवस्य रुद्रस्य शरीरं वै जगत्रयम्। ऋषिगण बोले-हे सूतजी! आपने शंकरजीके

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 46

धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः

dhanyā dharmaṃ cariṣyanti yugānte dvijasattamāḥ śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ ye carantyanasūyakāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वात्मभाव तथा स्वरूपको बतानेकी कृपा कोजिये सूतजी बोले-- है ऋषियो! भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्य-ये लोक, पाताल, करोड़ों

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 47

त्रेतायां वार्षिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः यथाक्लेशं चरन्प्राज्ञस् तदह्ना प्राप्नुते कलौ

tretāyāṃ vārṣiko dharmo dvāpare māsikaḥ smṛtaḥ yathākleśaṃ caranprājñas tadahnā prāpnute kalau

हिन्दी अर्थ

वैमानिक देवतागण तथा अन्य सभी उन्हीं शिवको कृपासे प्रतिष्ठित हैं इन्हींके द्वारा ये सब बनाये गये हैं। है श्रेष्ठ द्विजो! ये सब उन्हींके आत्मस्वरूप हैं। वे सर्वात्मा शिव सभीमें सर्वदा समष्टिरूपसे स्थित हैं

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 48

एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोध मे युगे युगे च हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादांस्तु सिद्धयः

eṣā kaliyugāvasthā saṃdhyāṃśaṃ tu nibodha me yuge yuge ca hīyante trīṃstrīnpādāṃstu siddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हींकी मायासे मोहित होकर अज्ञानी लोग सर्वात्मरूप, महात्मा, महादेव तथा महेश्वरको नहीं जानते हैं। उन भगवान् रुद्रका शरीर ही तीनों लोक है, अतः उन्हें प्रणाम करके मैं जगतूके शुभ विस्तारका तार्य तं चक्षे जिणे शस स्स्स तं वक्ष्ये जगतां निर्णयं शुभम् ६ वर्णन करूँगा

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 49

युगस्वभावाः संध्यास्तु तिष्ठन्तीह तु पादशः संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशस्ते प्रतिष्ठिताः

yugasvabhāvāḥ saṃdhyāstu tiṣṭhantīha tu pādaśaḥ saṃdhyāsvabhāvāḥ svāṃśeṣu pādaśaste pratiṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

शिवमन्त्रकी दीक्षा प्राप्तकर विधिपूर्वक जप करनेके लिये यह वचन है । नामजपकी महिमाके अनुसार श्रद्धापूर्वक नामजप भी किया पुरा व: कथितं सर्व मयाण्डस्य यथा कृति: । पहले जैसा मैंने आपलोगोंसे कहा है अण्ड भुवनानां स्वरूपं च ब्रह्माण्डे कथयाम्यहम्॥ आकार और ब्रह्माण्ड तथा भुवनोंके स्वरूपको बता रह

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 50

एवं संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भूतानां निधनोत्थितः

evaṃ saṃdhyāṃśake kāle samprāpte tu yugāntike teṣāṃ śāstā hyasādhūnāṃ bhūtānāṃ nidhanotthitaḥ

हिन्दी अर्थ

तपः सत्यं च सप्तैते लोकास्त्वण्डोद्धवाः शुभा: ८ ये सात शुभ लोक अण्डसे प्रादुर्भूत हुए हैं। है ब्राह्मणे! चैतेषां उनके नीचे महातल आदि सात तल हैं। उनके भी नीचे

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 51

गोत्रे ऽस्मिन्वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमितिरुच्यते मानवस्य तु सो ऽंशेन पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे

gotre 'sminvai candramaso nāmnā pramitirucyate mānavasya tu so 'ṃśena pūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare

हिन्दी अर्थ

महातलादयस्तेषां क्रमसे नरक स्थित हैँ॥७--९॥ महातलादयस्तेषां अधस्तान्नरकाः क्रमात् हि महातल स्वर्णका बना हुआ है और यह सभी महातलं हेमतलं सर्वरलोपशोभितम्। रत्नोंसे सुशोभित है । यह अद्भुत प्रासादों तथा शिवके प्रासादेश्च॒विचित्रेश्च॒ भवस्यायतनैस्तथा

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 52

समाः स विंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम् अनुकर्षन् स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम्

samāḥ sa viṃśatiḥ pūrṇāḥ paryaṭanvai vasuṃdharām anukarṣan sa vai senāṃ savājirathakuñjarām

हिन्दी अर्थ

मन्दिरोंसे युक्त है। यह अनन्त (शेषनाग), बुद्धिमान् अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता। मुचुकुन्द और पाताल तथा स्वर्गवासी राजा बलिसे युक्त नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम्। है विप्रो! रसातल चट्टानोंसे युक्त है, तलातल पीतं सुतलमित्युक्तं वितलं विङ्रुमप्रभम्॥ १२ बालुकामय है, सुतल पीले वर्णका कहा गया है और

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 53

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान् हन्ति सहस्रशः

pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ sa tadā taiḥ parivṛto mlecchān hanti sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

वितल विद्रुम (मूँगे)-की प्रभावाला है । अतल श्वेतवर्णका क्ष्मायास्तु यावद्विस्तारो ह्याधस्तेषां च सुव्रता: ॥ १३ है और तल कालेवर्णका है। है सुब्रतो! उन नीचेके तलोंका विस्तार पृथ्वीके समान है। सभी तलोंकी जो सहस्रयोजनं व्योम दशसाहस्रमेव च॥ १४ समाहित संख्या है, उन सभीके अन्तर्वती आकाश

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 54

स हत्वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्शूद्रयोनिजान् पाखण्डांस्तु ततः सर्वान् निःशेषं कृतवान् प्रभुः

sa hatvā sarvaśaścaiva rājñastāñśūdrayonijān pākhaṇḍāṃstu tataḥ sarvān niḥśeṣaṃ kṛtavān prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

ग्यारह हजार योजनके विस्तारवाले हैं। सभी तलोंके (तिता मेघाच्छादित अन्तरिक्षभागको तीस हजार योजनवाला व्योम्नः प्रमाणं मूलं तु त्रिशत्साहस्रकेण तु॥ १५ माना गया है तथा इन सभी तलोंका भौगोलिक विस्तार सुवर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुकिना शुभम्। एक लाख सात हजार योजन है॥ १२--१५॥ रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश्च निषेवितम्॥ १६ है मुनिश्रेष्ठो! शुभ रसातल सुवर्ण, वासुकि तथा विरोचनहिरण्याक्षनरकाद्यैश्च सेवितम्। तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 55

नात्यर्थं धार्मिका ये च तान् सर्वान् हन्ति सर्वतः वर्णव्यत्यासजाताश् च ये च ताननुजीविनः

nātyarthaṃ dhārmikā ye ca tān sarvān hanti sarvataḥ varṇavyatyāsajātāś ca ye ca tānanujīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्य नागोंसे युक्त कहा गया है। सब प्रकारकी शोभासे वैनावकादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः। समन्वित तलातल विरोचन, हिरण्याक्ष, नरक आदिसे पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 56

प्रवृत्तचक्रो बलवान् म्लेच्छानामन्तकृत्स तु अधृष्यः सर्वभूतानां चचाराथ वसुंधराम्

pravṛttacakro balavān mlecchānāmantakṛtsa tu adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ cacārātha vasuṃdharām

हिन्दी अर्थ

सुतल वैनावक आदि देवों तथा कालनेमि आदिं वितलं दानवाद्यैश्च तारकाग्निमुखैस्तथा। " "उ i i ३४०. महान्तकाद्यैनागैश्च प्रहवादेनासुरुण च॥ १९ आदि प्रधान दानवों, महान्तक आदि नागों तथा असुर

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 57

मानवस्य तु सो ऽंशेन देवस्येह विजज्ञिवान् पूर्वजन्मनि विष्णोस्तु प्रमितिर्नाम वीर्यवान्

mānavasya tu so 'ṃśena devasyeha vijajñivān pūrvajanmani viṣṇostu pramitirnāma vīryavān

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदसे समन्वित है शङ्ककर्णेन सम्भिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः । तथान्यैर्विविधैरवीरैस्तलं चैव सुशोभितम्

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 58

गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे प्रभुः द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतिः समाः

gotrato vai candramasaḥ pūrṇe kaliyuge prabhuḥ dvātriṃśe 'bhyudite varṣe prakrānto viṃśatiḥ samāḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान् हयग्रीवके अधिकारमें कहा गया है। इसी प्रकार शोभासम्पन्न तल शंकुकर्ण, नमुचि आदि विविध वीरोंसे सुशोभित है भुवनसन्निवेशमें सात द्वीपों तथा सात समुद्रोंका वर्णन

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 59

विनिघ्नन्सर्वभूतानि शतशो ऽथ सहस्रशः कृत्वा बीजावशेषां तु पृथिवीं क्रूरकर्मणः

vinighnansarvabhūtāni śataśo 'tha sahasraśaḥ kṛtvā bījāvaśeṣāṃ tu pṛthivīṃ krūrakarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

धा आ फ भ फ क क फा क फा फ फ्रा आ फ फा मा फा मी की मीमी उन सभी तलोंमें परमेश्वर शिव अम्बा (पार्वती),

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 60

परस्परनिमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु स साधयित्वा वृषलान् प्रायशस् तान् अधार्मिकान्

parasparanimittena kopenākasmikena tu sa sādhayitvā vṛṣalān prāyaśas tān adhārmikān

हिन्दी अर्थ

स्कन्देन नन्दिना सार्ध गणपैः सर्वतो वृतः॥ २२ स्कन्द (कार्तिकेय), नन्दी तथा अन्य गणेश्वरोंके द्वारा सभी ओरसे घिरे हुए विद्यमान रहते हैं। है श्रेष्ठ मुनियो ! इन सभी तलोंके ऊपर सात पृथ्वीतल हैं, पृथ्वी भौ सात खण्डांमें विभक्त है; मैं आपलोगोंसे इसका वर्णन

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 61

गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्थितिं प्राप्तः सहानुगः ततो व्यतीते काले तु सामात्यः सहसैनिकः

gaṅgāyamunayormadhye sthitiṃ prāptaḥ sahānugaḥ tato vyatīte kāle tu sāmātyaḥ sahasainikaḥ

हिन्दी अर्थ

क्ष्मातलानि धरा चापि सप्तधा कथयामि वः॥ २३ कर रहा हूँ भुवनसन्निवेशमें सात द्वीपों तथा सात समुद्रोंका वर्णन एवं सर्वत्र भगवान् शिवकी व्यापकता, स्वायम्भुव मन्वन्तरके प्रियब्रतादि राजवंशोंका वर्णन, जम्बूद्वीप, कुशदट्वीप तथा क्रौंचद्वीपके राजाओंका वर्णन

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 62

उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् म्लेच्छांश्चैव सहस्रशः तत्र संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके

utsādya pārthivān sarvān mlecchāṃścaiva sahasraśaḥ tatra saṃdhyāṃśake kāle samprāpte tu yugāntike

हिन्दी अर्थ

शाकः पुष्करनामा च द्वीपास्त्वभ्यन्तरे क्रमात् समुद्रेष्विह सर्वेषु सर्वदा सगणः शिवः।

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 63

स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित् अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु कृत्स्नशः

sthitāsvalpāvaśiṣṭāsu prajāsviha kvacitkvacit apragrahāstatastā vai lobhāviṣṭāstu kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

शेते शिवज्ञानधिया साक्षाद्वै योगनिद्रया यदा प्रबुद्धो भगवान् प्रबुद्धमखिलं जगत्। यदा सुप्तस्तदा सुप्तं तन्मयं च चराचरम्

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 64

उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रणिपत्य परस्परम् अराजके युगवशात् संशये समुपस्थिते

upahiṃsanti cānyonyaṃ praṇipatya parasparam arājake yugavaśāt saṃśaye samupasthite

हिन्दी अर्थ

संहृतं देवदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः अनिरुद्धं मुनिश्रेष्ठाः शङ्खचक्रगदाधरम्

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 65

प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्दिताः व्याकुलाश् च परिभ्रान्तास् त्यक्त्वा दारान् गृहाणि च

prajāstā vai tataḥ sarvāḥ parasparabhayārditāḥ vyākulāś ca paribhrāntās tyaktvā dārān gṛhāṇi ca

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-हे ऋषियो! पृथ्वी सात ट्वीपोंसे युक्त है, नदियों तथा पर्वतोंसे भरी पड़ी है और सात समुद्रोंस सभी ओरसे भलीभाँति अलंकृत है पुष्कर नामवाले-ये सात द्वीप क्रमसे इसके भीतर अवस्थित हैं

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 66

स्वान्प्राणान् अनपेक्षन्तो निष्कारुण्याः सुदुःखिताः नष्टे श्रौते स्मार्तधर्मे परस्परहतास्तदा

svānprāṇān anapekṣanto niṣkāruṇyāḥ suduḥkhitāḥ naṣṭe śraute smārtadharme parasparahatāstadā

हिन्दी अर्थ

इन समस्त सातों द्वीपोंमें उमासहित भगवान् शिव सभी गणोंसे घिरे हुए तथा अनेक प्रकारके वेष धारण करके निवास करते हैं क्षीरोद, स्वादूद-ये सात समुद्र क्रमसे हैं। इन सभी समुद्रोमें जलरूपी श्रीसम्पन्न भगवान् शिव अपने गणोंके साथ लहररूपी भुजाओंसे क्रीड़ा करते हैं

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 67

निर्मर्यादा निराक्रान्ता निःस्नेहा निरपत्रपाः नष्टे धर्मे प्रतिहताः ह्रस्वकाः पञ्चविंशकाः

nirmaryādā nirākrāntā niḥsnehā nirapatrapāḥ naṣṭe dharme pratihatāḥ hrasvakāḥ pañcaviṃśakāḥ

हिन्दी अर्थ

क्षीरसागर अमृतके समान है। भगवान् विष्णु उस क्षीरसागरमें शिवज्ञानका चिन्तन करते हुए साक्षात् योगनिद्राके साथ सदा शयन करते हैं। जब भगवान् जागते हैं, तब सम्पूर्ण जगत् जागता है और जब वे सोते हैं, तब यह चराचर जगत् उनमें विलीन होकर सोता है

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 68

हित्वा पुत्रांश् च दारांश् च विवादव्याकुलेन्द्रियाः अनावृष्टिहताश्चैव वार्तामुत्सृज्य दूरतः

hitvā putrāṃś ca dārāṃś ca vivādavyākulendriyāḥ anāvṛṣṭihatāścaiva vārtāmutsṛjya dūrataḥ

हिन्दी अर्थ

परमेष्ठी देवदेव शिवकी कृपासे उन्हीं विष्णुके द्वारा सम्पूर्ण जगतका सूजन, धारण, रक्षण तथा संहार किया जाता है हे मुनिश्रेष्ठो! सुषेणा-इस नामसे प्रसिद्ध लोग

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 69

प्रत्यन्तानुपसेवन्ते हित्वा जनपदान् स्वकान् सरित्सागरकूपांस्ते सेवन्ते पर्वतांस् तथा

pratyantānupasevante hitvā janapadān svakān saritsāgarakūpāṃste sevante parvatāṃs tathā

हिन्दी अर्थ

२०४ श्रीलिड्रमहापुराण फ्रफफफ्फऋरफफफफ्फफफफफफफफफफफफफफ्फफफफफ्फफफफ््फ् कर्क फ्रफरफ्फफफक्फ्फ्फ्रफकक्रफक्कऋ्क्षफफक्रफफफफफफफफफ फफ पा ७ पयली फफफ क क

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 70

मधुमांसैर्मूलफलैर् वर्तयन्ति सुदुःखिताः चीरपत्राजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः

madhumāṃsairmūlaphalair vartayanti suduḥkhitāḥ cīrapatrājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ

हिन्दी अर्थ

शंख, चक्र तथा गदा धारण करनेवाले पुरुष भगवान् अनिरुद्धका पूजन करते हैं हे आत्मज्चानियोंमें a मुनियो!! जो लोग अनिरुद्ध पुरुषका ध्यान करते हैं, वे सब हैं और सभी सम्पत्तियोंसे सम्पन्न रहते हैं। भगवान्

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 71

वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकटं घोरमास्थिताः एवं कष्टमनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्तदा

varṇāśramaparibhraṣṭāḥ saṃkaṭaṃ ghoramāsthitāḥ evaṃ kaṣṭamanuprāptā alpaśeṣāḥ prajāstadā

हिन्दी अर्थ

मित्रावरुण वहाँ विश्वकी उत्पत्ति करनेवाले प्रभु श्रोहरिकी सदा पूजा करते हैं॥ १०-११“/२॥ सातो द्वीपोंमें अनेक शिखरोंवाले ऊँचे-ऊँचे पर्वत हैं। कुछ पर्वत गुफाओंसहित समुद्रतक फैले हुए है, काल-गौरवसे वहाँ बहुत-से भूपति (राजा) हुए, जो क्रौंचके शत्रु कार्तिकेयके पिता प्रभु शिवकी कृपासे परम

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 72

जराव्याधिक्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमानसाः विचारणा तु निर्वेदात् साम्यावस्था विचारणा

jarāvyādhikṣudhāviṣṭā duḥkhānnirvedamānasāḥ vicāraṇā tu nirvedāt sāmyāvasthā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

ऐश्वर्यसे सम्पन्न थे॥ १२-१३ ५२ ॥ हे ऋषियो! अब मैं स्वायम्भुव मन्वन्तरसे प्रारम्भ करके भूत तथा भविष्यकालके सभी मन्वन्तरोंके वर्णन आपलोगोंसे करूँगा। भूत एवं भविष्यकालके सभी मन्वन्तरोंमें सभी राजा तुल्य

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 73

साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता अरूपशमयुक्तास्तु कलिशिष्टा हि वै स्वयम्

sāmyāvasthātmako bodhaḥ saṃbodhāddharmaśīlatā arūpaśamayuktāstu kaliśiṣṭā hi vai svayam

हिन्दी अर्थ

मनुके सभी पौत्र महाबली थे। प्रियव्रतके दस वीर पुत्र थे। वे इस प्रकार कहे गये हैं-आगनीध्र, अग्निबाहु, प्रियव्रतने उनमेंसे सात पुत्रोंको सात द्वीपोंमें राजाके रूपमें अभिषिक्त कर दिया। उन्होंने महान् बलशाली आग्नीध्रको जम्बूद्वीपका राजा बनाया। उनके द्वार मेधातिथि प्लक्षद्वीपके राजा बनाये गये। उन राजा

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 74

अहोरात्रात्तदा तासां युगं तु परिवर्तते चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत्

ahorātrāttadā tāsāṃ yugaṃ tu parivartate cittasaṃmohanaṃ kṛtvā tāsāṃ vai suptamattavat

हिन्दी अर्थ

प्रयत्रतने वपुष्मानृको शाल्मलिद्वीपके राजाके रूपमे अभिषिक्त किया और ज्योतिष्मानको कुशद्वीपका राजा बनाया प्रियत्रतने द्युतिमान्को क्रौचद्वीपका राजा बनाया, हव्यको शाकट्वीपका राजा बनाया और है सुब्रतो! सवनको पुष्करट्वीपका राजा बनाया॥ १८-२१ /२॥

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 75

भाविनो ऽर्थस्य च बलात् ततः कृतमवर्तत प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन् पुनः कृतयुगे तु वै

bhāvino 'rthasya ca balāt tataḥ kṛtamavartata pravṛtte tu tatastasmin punaḥ kṛtayuge tu vai

हिन्दी अर्थ

पुष्करद्वीपमें सवनके यहाँ महावीत तथा नामक पुत्र हुए। ये दोनों पुत्र पुत्रवानोंमें श्रेष्ठ हुए। उस महात्मा महावीतके नामसे महावीतवर्ष कहा गया है और धातकीके नामसे धातकीखण्ड कहा गया है । शाकद्रीपके सनन्दनश्च भगवान् सनकश्च सनातनः। बालखिल्याश्च सिद्धाश्च मित्रावरुणकौ तथा

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 76

उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु प्रजाः कार्तयुगास्तदा तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च

utpannāḥ kaliśiṣṭāstu prajāḥ kārtayugāstadā tiṣṭhanti ceha ye siddhā adṛṣṭā vicaranti ca

हिन्दी अर्थ

आसमुद्रायताः केचिद् गिरयो गह्वरैस्तथा। धरायाः पतयश्चासन् बहवः कालगौरवात् सामर्थ्यात्परमेशानाः क्रोञ्चारेर्जनकात्प्रभोः। मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 77

सप्त सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते तु व्यवस्थिताः ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह

sapta saptarṣibhiścaiva tatra te tu vyavasthitāḥ brahmakṣatraviśaḥ śūdrā bījārthaṃ ye smṛtā iha

हिन्दी अर्थ

प्रियव्रतात्मजा वीरास्ते दशेह प्रकीर्तिताः। आग्नीश्रश्चाग्निबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः शाल्मलेश्च वपुष्मन्तं राजानमभिषिक्तवान्। ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान्नृपः

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 78

कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाभवन् तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरे ऽपि च

kalijaiḥ saha te sarve nirviśeṣāstadābhavan teṣāṃ saptarṣayo dharmaṃ kathayantītare 'pi ca

हिन्दी अर्थ

द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत्। शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं चापि सुब्रता: । पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतोऽभवत्

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 79

वर्णाश्रमाचारयुतं श्रौतं स्मार्तं द्विधा तु यम् ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्धन्ते वै प्रजाः कृते

varṇāśramācārayutaṃ śrautaṃ smārtaṃ dvidhā tu yam tatasteṣu kriyāvatsu vardhante vai prajāḥ kṛte

हिन्दी अर्थ

धातकी चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ। महावीतं स्मृतं वर्ष तस्य नाम्ना महात्मनः नाम्ना तु धातकेश्चैव धातकीखण्डमुच्यते।

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 80

श्रौतस्मार्तकृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीह युगक्षये

śrautasmārtakṛtānāṃ ca dharme saptarṣidarśite keciddharmavyavasthārthaṃ tiṣṭhantīha yugakṣaye

हिन्दी अर्थ

अध्याय ४६ 1 भुवनसन्निवेशमें सात द्वीपों तथा सात समुद्रोंका वर्णन ७20 रीफ कफ फ क फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ़ फ़ फ़ फ फ फ फ फ फ़ फ फ फ फ़ फ फफ फफफ फ फफफ फाम काम फ मा

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 81

मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह ततः क्षितौ

manvantarādhikāreṣu tiṣṭhanti munayastu vai yathā dāvapradagdheṣu tṛṇeṣviha tataḥ kṣitau

हिन्दी अर्थ

कुसुमोत्तरमोदाकी सप्तमस्तु महाद्रुम: कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम्

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 82

वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः तथा कार्तयुगानां तु कलिजेष्विह संभवः

vanānāṃ prathamaṃ vṛṣṭyā teṣāṃ mūleṣu saṃbhavaḥ tathā kārtayugānāṃ tu kalijeṣviha saṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य कीर्त्यते। मणीचकं चतुर्थं तु माणीचकमिहोच्यते मोदकं चापि मोदाकेर्वर्ष षष्ठं प्रकीर्तितम्

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 83

एवं युगाद्युगस्येह संतानं तु परस्परम् वर्तते ह व्यवच्छेदाद् यावन्मन्वन्तरक्षयः

evaṃ yugādyugasyeha saṃtānaṃ tu parasparam vartate ha vyavacchedād yāvanmanvantarakṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

कुशलो मनुगश्चोष्णः पीवरश्चान्धकारकः मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता ह्युतिमतस्तु वै।

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 84

सुखमायुर्बलं रूपं धर्मो ऽर्थः काम एव च युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रींस्त्रीन् पादान् क्रमेण तु

sukhamāyurbalaṃ rūpaṃ dharmo 'rthaḥ kāma eva ca yugeṣvetāni hīyante trīṃstrīn pādān krameṇa tu

हिन्दी अर्थ

अन्धकारस्य कथितो देशो नाम्नान्धकारकः। मुनेर्देशो मुनिः प्रोक्तो दुन्दुभे्दुन्दुभिः स्मृतः षष्ठ: प्रभाकरश्चापि सप्तमः कपिलः स्मृतः

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 85

ससंध्यांशेषु हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः इत्येषा प्रतिसिद्धिर्वै कीर्तितैषा क्रमेण तु

sasaṃdhyāṃśeṣu hīyante yugānāṃ dharmasiddhayaḥ ityeṣā pratisiddhirvai kīrtitaiṣā krameṇa tu

हिन्दी अर्थ

पञ्चमं धृतिमत्वष्ठं प्रभाकरमनुत्तमम्, सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्तितम् शक्तिशाली राजा हव्यने भी जलद, कुमार, सुकुमार, मणिचक्र, कुसुमोत्तर, मोदाकी और सातवें महाद्रुम-इन पुत्रोंको उत्पन्न किया। जलदके नामसे जलद नामक प्रथम वर्ष कहा जाता है। कुमारके नामसे कौमार नामक

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 86

चतुर्युगानां सर्वेषाम् अनेनैव तु साधनम् एषा चतुर्युगावृत्तिर् आ सहस्राद् गुणीकृता

caturyugānāṃ sarveṣām anenaiva tu sādhanam eṣā caturyugāvṛttir ā sahasrād guṇīkṛtā

हिन्दी अर्थ

दूसरा वर्ष कहा गया है। सुकुमारके नामसे सुकुमार नामक तीसरा वर्ष कहा जाता है। मणीचकके नामसे माणीचक नामक चौथा वर्ष कहा जाता है । कुसुमोत्तरके नामसे कुसुमोत्तर नामक पाँचवाँ वर्ष एवं मोदाकोके नामसे मोदक नामक छठा वर्ष कहा गया है । महाद्रुमके नामसे सातवाँ महाद्रुम नामक वर्ष कहा गया है। इस प्रकार उनके नामोंसे वे सात वर्ष हैं

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 87

ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता अनार्जवं जडीभावो भूतानाम् आ युगक्षयात्

brahmaṇastadahaḥ proktaṃ rātriścaitāvatī smṛtā anārjavaṃ jaḍībhāvo bhūtānām ā yugakṣayāt

हिन्दी अर्थ

क्रौंचद्वीपके राजा द्युतिमानूेके भी कुशल, मनुग, उष्ण, पीवर, अन्धकार, मुनि और दुन्दुभि-ये पुत्र उत्पन्न हुए। जो द्युतिमानूके पुत्र थे, उन्हींके अपने- अपने नामोंसे क्रौचट्वीपमें स्थित शुभ देश प्रसिद्ध कुशलके देशको कुशल, मनुगके देशको मनोनुग, उष्णके देशको उष्ण और पीवरके देशको पीवर कहा गया है। अन्धकारके देशको उनके नामपर अन्धकार कहा गया है। मुनिके देशको मुनि कहा गया है और

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 88

एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् एषां चतुर्युगाणां च गुणिता ह्येकसप्ततिः

etadeva tu sarveṣāṃ yugānāṃ lakṣaṇaṃ smṛtam eṣāṃ caturyugāṇāṃ ca guṇitā hyekasaptatiḥ

हिन्दी अर्थ

दुन्दुभिके देशको दुन्दुभि कहा गया है। क्रौचद्वीपमें ये सात प्रकाशमान जनपद (देश) हैं॥ ३२-३३/२॥ कुशद्वीपके राजा ज्योतिष्मान्के सात महापराक्रमी पुत्र हुए वे उद्भिद, वेणुमान्, द्वैसथ, लवण, धृति, छठें प्रभाकर और सातवें कपिल कहे गये हैं। उद्भिदके नामसे पहला वर्ष उद्भिद, वेणुमान्के नामसे दूसरा वर्ष वेणुमण्डल, द्वैरथके नामसे तीसरा वर्ष हैरथ और लवणके नामसे चौथा वर्ष लवण कहा गया है । इसी

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 89

क्रमेण परिवृत्ता तु मनोरन्तरम् उच्यते चतुर्युगे यथैकस्मिन् भवतीह यदा तु यत्

krameṇa parivṛttā tu manorantaram ucyate caturyuge yathaikasmin bhavatīha yadā tu yat

हिन्दी अर्थ

प्रकार धृतिके नामसे पाँचवाँ वर्ष धृति, प्रभाकरके नामसे छठा उत्तम वर्ष प्रभाकर और कपिलके नामसे सातवाँ वर्ष कपिल कहा गया है शाल्मलिद्वीपके राजा वपुष्मान्के भी सात पुत्र हुए। वे पृथक्-पृथक् देशोंके राजा बने। श्वेत, हरित,

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 90

तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वै यथाक्रमम् सर्गे सर्गे यथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु

tathā cānyeṣu bhavati punastadvai yathākramam sarge sarge yathā bhedā utpadyante tathaiva tu

हिन्दी अर्थ

पुत्रोंक नाम हैं। श्वेतके देशको श्वेत, हरितके देशको सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्त वै देशलाञ्छकाः। प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि जम्बूद्वीपादनन्तरम्

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 91

पञ्चविंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकास् तथा तथा कल्पा युगैः सार्धं भवन्ति सह लक्षणैः

pañcaviṃśatparimitā na nyūnā nādhikās tathā tathā kalpā yugaiḥ sārdhaṃ bhavanti saha lakṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

आनन्दश्च शिवश्चैव क्षेमकश्च ध्रुवस्तथा प्लक्षद्वीपादिवर्षेषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै। ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभागशः

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 92

मन्वन्तराणां सर्वेषाम् एतदेव तु लक्षणम्

manvantarāṇāṃ sarveṣām etadeva tu lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

सुखमायुः स्वरूपं च बलं धर्मो द्विजोत्तमाः। पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वसाधारणं स्मृतम् रुद्रार्चनरता नित्यं महेश्वरपरायणाः। अन्ये च पुष्करद्वीपे प्रजाताश्च प्रजेशवराः

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 93

यथा युगानां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् तथा तु संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः

yathā yugānāṃ parivartanāni cirapravṛttāni yugasvabhāvāt tathā tu saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivartamānaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजापतेश्च रुद्रस्य भावामृतसुखोत्कटाः RIE न 0 ७ क ज फफफफ्फ्रमक्रफ्फफ््क्रफफफफफ्फ्रक्रफणफ क्रक फफफ प्लप्ाप्राधापाधापापराप्रापापापापराधापाफाफफपफफफ फफफ फफ क्ष (

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 94

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरेषु वै

ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai samāsataḥ atītānāgatānāṃ hi sarvamanvantareṣu vai

हिन्दी अर्थ

हारित, जीमूतके देशको जीमूत, रोहितके देशको रोहित वैद्युतके देशको वैद्युत, मानसके देशको मानस और सुप्रभके देशको सुप्रभ कहा गया है। इस राजाओंके नामसे सात देश हैं ॥ ३८--४०५,

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 95

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि

manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi ca vyākhyātāni na saṃdehaḥ kalpaḥ kalpena caiva hi

हिन्दी अर्थ

अब मैं जम्बूद्ीपके बाहर स्थित प्लक्षद्वीपक्ा वर्णन करूँगा। प्लक्षद्वीपके राजा मेधातिथिके सात पतर थे, वे सब प्लक्षद्वीपमें अलग-अलग देशोंके शासक नरेश हुए। उनमें शान्तभय ज्येष्ठ थे। उस द्वीपमें सात देश हैं। उस शान्तभयके बाद शिशिर, सुखोदय, आनन्द शिव, क्षेमक और धुव--ये अन्य पुत्रोंके नाम धे स्वायम्भुव मन्वन्तरमें उनके नामोंसे द्वीपके भागानुसार

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 96

अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह

anāgateṣu tadvacca tarkaḥ kāryo vijānatā manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha

हिन्दी अर्थ

मेधातिथिके प्लक्षद्वीपनिवासी उन पुत्रोंद्वारा वर्णाश्रम- धर्मसे सम्पन्न प्रजाएँ वहाँ बसायी गयीं। प्लक्षद्वीप तथा शाकद्वीप आदि पाँचौं द्वीपोंमें वर्ण एवं आश्रमके धर्मोका सम्यक् पालन होता था। है श्रेष्ठ द्विजो! इन पाँचों द्वीपोंमें सुख, आयु, स्वरूप, बल तथा धर्म सबके लिये समान बताया गया है। सभी लोग सदा रुद्रके अर्चनमें लीन रहते हैं तथा महेश्वरमें भक्ति रखते हैं । पुष्कर-द्वीपमें अन्य जो प्रजाएँ एवं राजा हैं, वे सब प्रजापालक रुद्रके श्रद्धारूपी

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 97

तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत देवा ह्यष्टविधा ये च ये च मन्वन्तरेश्वराः

tulyābhimāninaḥ sarve nāmarūpairbhavantyuta devā hyaṣṭavidhā ye ca ye ca manvantareśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

अमृतपानके सुखको प्रबल इच्छा रखते हैं ॥ ४५--४९॥ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 98

ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागो युगे युगे

ṛṣayo manavaścaiva sarve tulyaprayojanāḥ evaṃ varṇāśramāṇāṃ tu pravibhāgo yuge yuge

हिन्दी अर्थ

जम्बूद्वीपके अधिपति प्रियव्रतके पुत्र महाराज आग्नीध्वका वंशवर्णन तथा आग्नीध्के शिवभक्त नौ पुत्रोंका अजनाभवर्ष ( भारतवर्ष ), किम्पुरुषवर्ष आदि नौ वर्षो ( देशों )-का स्वामी बनना आरनीध्चं ज्येष्ठदायादं काम्यपुत्र महाबलम्। प्रियव्रतोऽभ्यषिञ्चद्वै जम्बूद्वीपेश्‍वरं नृपः

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 99

युगस्वभावश् च तथा विधत्ते वै तदा प्रभुः वर्णाश्रमविभागाश् च युगानि युगसिद्धयः

yugasvabhāvaś ca tathā vidhatte vai tadā prabhuḥ varṇāśramavibhāgāś ca yugāni yugasiddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

भवार्चनरतः श्रीमान् गोमान् धीमान् द्विजर्षभाः ॥ २ तरुण, सदा शिवपूजनमें सूतजी बोले- राजा प्रियव्रतने अपने ज्येष्ट उत्तराधिकारी महाबली प्रिय पुत्र आग्नीध्रको जम्बूढीपके राजाके रूपमें अभिषिक्त किया

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

अध्याय ४०

श्लोक 100

युगानां परिमाणं ते कथितं हि प्रसङ्गतः वदामि देवीपुत्रत्वं पद्मयोनेः समासतः

yugānāṃ parimāṇaṃ te kathitaṃ hi prasaṅgataḥ vadāmi devīputratvaṃ padmayoneḥ samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! वह महान् शिवभक्त, तपस्वी, अध्याय ४७ जम्बूद्दीपके अधिपति प्रियव्रतके पुत्र महाराज आग्नीधका वंशवर्णन २०७

English

Eight classes of Devas: Gf. Aditya-viiva-vasavas-tu$ita>bh&B- varanil maharakika-sadhyas ca rudris ca ganadevat — dted in ST,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 40
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.