Linga Purana· Liṅga Purāṇa
50
अध्याय 50 / 108

Book 1 - Adhyaya 50

21 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ21 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५०

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः शितान्तशिखरे शक्रः पारिजातवने शुभे तस्य प्राच्यां कुमुदाद्रिकूटो ऽसौ बहुविस्तरः

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge ekonapañcāśattamo 'dhyāyaḥ śitāntaśikhare śakraḥ pārijātavane śubhe tasya prācyāṃ kumudādrikūṭo 'sau bahuvistaraḥ

हिन्दी अर्थ

है। आकारमें बृहस्पतिको शुक्रसे एक चौथाई कम कहा गया है। विस्तारके प्रमाणसे मंगल तथा शनि sr ot बृहस्पतिसे एक चौथाई कम हैं। अर्थात् मंगल एवं हरा छ सतह या ॥ ९५ शनि विस्तारमें बृहस्पतिके तीन चौथाई हैं बुध विस्तार बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलादपि। तथा मण्डलमें उन दोनोंका तीन चौथाई है। तारा- प्रायशश्चन्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्॥ १६ नक्षत्ररूप जो पिण्ड हैं, वे विस्तार तथा मण्डलमें बुधके तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम्। तुल्य हैं, तत्त्ववेत्ताको चन््रमासे युक्त उन नक्षत्रोंको शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने॥ १७ “ऋक्ष' नामसे जानना चाहिए॥ १३--१६ ॥

English

The glorious Garuda stays in Vaikuntha. The prosperous Nilalohita stays in Karanja.®® The Vasus live in Vasudhara.

अध्याय ५०

श्लोक 2

अष्टौ पुराण्युदीर्णानि दानवानां द्विजोत्तमाः सुवर्णकोटरे पुण्ये राक्षसानां महात्मनाम्

aṣṭau purāṇyudīrṇāni dānavānāṃ dvijottamāḥ suvarṇakoṭare puṇye rākṣasānāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु। छोटे-छोटे असंख्य तारे तथा नक्षत्र परस्पर पाँच, योजनद्वयमात्राणि तेभ्यो हृस्वं न विद्यते॥ १८ चार, तीन एवं दो योजनकी दूरीपर हैं। सबसे ऊपर उपरिष्टात्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्षिण:। ऽस्त छोटे तारामण्डल हैं, जो केवल दो योजन सौरोऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिण:

English

Sitanta: It means 'end of cold', i.e. "a range which marks the dividing line between the cold and hot regions. If the river Kizil-Su repre- sents the head waters of the Puranic river Sita, Sitanta is obviously the Kashghar range, i.e. the last longitudinal range of the Pamir region facing the Tarim basin, on the east. It is a range which, to a traveller coming from the east across the hot and sandy Tarim Basin, stands athwart the route to- wards the west and promises a cool climate beyond. It is an effective climatic barrier which separates a hot and dry desert on the east from the cold pla- teau on the west. Coming from the west it literally marks the 'end of cold* and is therefore rightly qualified for its name, Sitanta". GP. pp. loo-ioi.

अध्याय ५०

श्लोक 3

नीलकानां पुराण्याहुर् अष्टषष्टिर्द्विजोत्तमाः महानीले ऽपि शैलेन्द्रे पुराणि दश पञ्च च

nīlakānāṃ purāṇyāhur aṣṭaṣaṣṭirdvijottamāḥ mahānīle 'pi śailendre purāṇi daśa pañca ca

हिन्दी अर्थ

तावन्त्यस्तारकाः कोट्यो यावत्त्यृक्षाणि सर्वशः। ्रुवात्तु नियमाच्चैषामृक्षमार्गे व्यवस्थितिः तीन ग्रह शनि, बृहस्पति तथा मंगल; जो दूरकी यात्रा करनेवाले हैं, उन्हें मन्दगतिवाला जानना चाहिए। उनके नीचे चार अन्य बड़े ग्रह सूर्य, चन्द्रमा, बुध तथा शुक्र हैं, जो तेजीसे चलनेवाले हैं ॥ १७--२०॥

English

Kumuda: Peak Barzengi (16,436 feet) beyond the Pakshif

अध्याय ५०

श्लोक 4

हयाननानां मुख्यानां किन्नराणां च सुव्रताः वेणुसौधे महाशैले विद्याधरपुरत्रयम्

hayānanānāṃ mukhyānāṃ kinnarāṇāṃ ca suvratāḥ veṇusaudhe mahāśaile vidyādharapuratrayam

हिन्दी अर्थ

तारागण उतने ही करोड़ हैं, जितने सभी ऋक्ष (नक्षत्र) हैं। ऋक्षमार्ममें उनकी भी स्थिति ध्रुवके नियन्त्रणसे ही है। सात घोड़ोंवाले सूर्यका अनुक्रमसे

English

Most of the mountains mentioned in this chapter are not iden tillable.

अध्याय ५०

श्लोक 5

वैकुण्ठे गरुडः श्रीमान् करञ्जे नीललोहितः वसुधारे वसूनां तु निवासः परिकीर्तितः

vaikuṇṭhe garuḍaḥ śrīmān karañje nīlalohitaḥ vasudhāre vasūnāṃ tu nivāsaḥ parikīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

विस्तारवाले हैं, उनसे छोटे तारे नहीं हैं। उनके ऊपर याब ५७ बुध आदि ग्रहोंके रथोंका स्वरूप तथा उनकी गतिका निरूपण २४३

English

There are seven holy spots on the mountain Ratnadhara, belonging to the noble seven sages. They contain the abodes of the Siddhas as well.

अध्याय ५०

श्लोक 6

रत्नधारे गिरिवरे सप्तर्षीणां महात्मनाम् सप्तस्थानानि पुण्यानि सिद्धावासयुतानि च

ratnadhāre girivare saptarṣīṇāṃ mahātmanām saptasthānāni puṇyāni siddhāvāsayutāni ca

हिन्दी अर्थ

क्यास = PTT अकी फा फ फा फ फा फ फा फ फा फ फ फ फ़ फ फ फा फ फ़ फ फ़ फ़ फ फ फफ फ फ फ़ फफ फ फ फ फ फ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फ का फ फा जी नी

English

The great abode of Prajapati is on the mountain ekaSrhga. Durga and others stay on the Gajaaila and the Vasus on the Sumedha.

अध्याय ५०

श्लोक 7

महत्प्रजापतेः स्थानम् एकशृङ्गे नगोत्तमे गजशैले तु दुर्गाद्याः सुमेधे वसवस् तथा

mahatprajāpateḥ sthānam ekaśṛṅge nagottame gajaśaile tu durgādyāḥ sumedhe vasavas tathā

हिन्दी अर्थ

दूश्यते शीघ्र नातिव्यक्तैर्गभस्तिभिः (नीचा तथा ऊँचा होना) होता रहता है । तदा दक्षिणमार्गस्थो नीचां वीथीमुपाश्जितः॥ २३ जब सूर्य उत्तरायणमार्गमें स्थित होते हैं और चन्द्रमा पूर्ण मण्डलमें होते हैं, तब सूर्य कुछ अस्पष्ट किरणोंके साथ उच्चत्वके कारण शीघ्र दिखायी पड़ते हैं। जब सूर्य दक्षिणायनमार्गमें स्थित होते हँ, तब वे नीचेवाली

English

The Adityas, Rudras and Asvins have their abodes in eighty divine cities on the mountain Hemakaksa.

अध्याय ५०

श्लोक 8

आदित्याश् च तथा रुद्राः कृतावासास्तथाश्विनौ अशीतिर्देवपुर्यस्तु हेमकक्षे नगोत्तमे

ādityāś ca tathā rudrāḥ kṛtāvāsāstathāśvinau aśītirdevapuryastu hemakakṣe nagottame

हिन्दी अर्थ

वीथिमें रहते हैं। पृथ्वीकी रेखाद्वारा ढँका हुआ सूर्य उससे नीचे होता है। पूर्णिमा तथा अमावास्याके दिनोंमें यथासमय दिखायी देता है; क्योंकि यह शीघ्र अस्त हो जाता है। अतः नये चन्द्रमाकी तिथि अमावास्या-

English

There are five hundred crorcs of abodes of the Raksasas on the Sunlla mountain which has five peaks with five croies of cities in each.

अध्याय ५०

श्लोक 9

सुनीले रक्षसां वासाः पञ्चकोटिशतानि च पञ्चकूटे पुराण्यासन् पञ्चकोटिप्रमाणतः

sunīle rakṣasāṃ vāsāḥ pañcakoṭiśatāni ca pañcakūṭe purāṇyāsan pañcakoṭipramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

पर चन्द्रमा उत्तरायणमें होता हैं। यह दक्षिण मार्गमें दिखायी नहीं पड़ता; क्योंकि नक्षत्रोके गतियोगके कारण यह चन्द्रमा सूर्यके अन्धकारसे ढँका हुआ होता है॥ २१--२५ /२॥ सूर्य तथा चन्द्रमा विषुवत् स्थानोंपर समान कालमें अस्त एवं उदय होते हैं। उत्तरायणमें पूर्णिमा तथा अमावास्या तिथियोंपर ज्योतिश्चक्रका अनुसरण करनेवाले इन दोनोंको बिना किसी अन्तरके उदय तथा अस्त

English

The hundred cities of the Yaksas of unmeasured pio- wess are on the Satasrnga; the cities of Kadraveyas are on the mountain Tamrabha; the city of Guha is on the Visakha hill.

अध्याय ५०

श्लोक 10

शतशृङ्गे पुरशतं यक्षाणाममितौजसाम् ताम्राभे काद्रवेयाणां विशाखे तु गुहस्य वै

śataśṛṅge puraśataṃ yakṣāṇāmamitaujasām tāmrābhe kādraveyāṇāṃ viśākhe tu guhasya vai

हिन्दी अर्थ

होनेवाला जानना चाहिए। जब सूर्य दक्षिणायनमार्गमें स्थित होकर चलता है, तब वह सभी ग्रहोंके नीचेसे गुजरता है, उस समय चन्द्रमा अपने मण्डलको विस्तृत करके उस सूर्य-के ऊपर चलते हैं और सम्पूर्ण

English

O excellent sages, the abode of Suparna is on the Svetodara; the abode of Kubera is on the Pisacaka and that of Visnu is on the Harikuta.

अध्याय ५०

श्लोक 11

श्वेतोदरे मुनिश्रेष्ठाः सुपर्णस्य महात्मनः पिशाचके कुबेरस्य हरिकूटे हरेर्गृहम्

śvetodare muniśreṣṭhāḥ suparṇasya mahātmanaḥ piśācake kuberasya harikūṭe harergṛham

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रमण्डल चन्द्रमासे ऊपर भ्रमण करता है। नक्षत्रोंसे ऊपर बुध, बुधसे ऊपर शुक्र, शुक्रसे ऊपर मंगल, मंगलसे ऊपर बृहस्पति, उस बृहस्पतिसे ऊपर शनि और उससे ऊपर सप्तर्षिमण्डल विद्यमान है । सात ऋषियोंके ऊपर धुवकी स्थिति है। उस परम विष्णुलोकको जानकर मनुष्य पापसे मुक्त हो जाता है

English

The residence of loid Siva®®* along with Uma is in the cave of mountain Srikanha. Srikantha is the overlord of all the chiefs of Devas. Undoubtedly the Cosmic Egg functions by the grace of Srikantha. Ananta, la and others are severally the protectors of the Cosmic Egg. They are called Vidyevaras as well as Cakravartins (Emperors).

अध्याय ५०

श्लोक 12

कुमुदे किंनरावासस् त्व् अञ्जने चारणालयः कृष्णे गन्धर्वनिलयः पाण्डुरे पुरसप्तकम्

kumude kiṃnarāvāsas tv añjane cāraṇālayaḥ kṛṣṇe gandharvanilayaḥ pāṇḍure purasaptakam

हिन्दी अर्थ

दो सौ हजार योजन दूरीपर ग्रह-नक्षत्र-तारोंसे ऊपर यथाक्रम सभी ग्रह और दिव्य तेजसे युक्त चन्द्रमा- सूर्य दिन-रात भ्रमण करते हुए सदा नक्षत्रोंसे जुड़े रहते हैं। वे ग्रह, नक्षत्र तथा सूर्य कभी नीचे, कभी ऊँचे एवं

English

Sarv&vaiiab — i.e. Siva, sarvaih viivam av&so yasya sal. ST.

अध्याय ५०

श्लोक 13

विद्याधराणां विप्रेन्द्रा विश्वभोगसमन्वितम् सहस्रशिखरे शैले दैत्यानामुग्रकर्मणाम्

vidyādharāṇāṃ viprendrā viśvabhogasamanvitam sahasraśikhare śaile daityānāmugrakarmaṇām

हिन्दी अर्थ

कभी सीधी रेखामें स्थित रहते हैं। समागम तथा भेद दोनों स्थितियोंमें वे प्रजाओको एक साथ देखते हैं। ऋतुएँ छः कही गयी हैं, वे सब पाँच प्रकारसे आती हैं। एक-दूसरेपर आश्रित होनेके कारण ये परस्पर जुड़ी ददुशे च यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

English

Now, I shall briefly describe all the abodes presided over by Srikantha on the border mountains. The universe con- sisting of the mobile and immobile beings is presided over by.*§r!kantha. How can I recount all in detail upto Kalagni — Siva?

अध्याय ५०

श्लोक 14

पुराणां तु सहस्राणि सप्त शक्रारिणां द्विजाः मुकुटे पन्नगावासः पुष्पकेतौ मुनीश्वराः

purāṇāṃ tu sahasrāṇi sapta śakrāriṇāṃ dvijāḥ mukuṭe pannagāvāsaḥ puṣpaketau munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

ह्यमावास्यां निशाकरः । द्द्शे दक्षिणे मार्गे नियमाद् दृश्यते न च

English

Now, I shall briefly describe all the abodes presided over by Srikantha on the border mountains. The universe con- sisting of the mobile and immobile beings is presided over by.*§r!kantha. How can I recount all in detail upto Kalagni — Siva?

अध्याय ५०

श्लोक 15

वैवस्वतस्य सोमस्य वायोर्नागाधिपस्य च तक्षके चैव शैलेन्द्रे चत्वार्यायतनानि च

vaivasvatasya somasya vāyornāgādhipasya ca takṣake caiva śailendre catvāryāyatanāni ca

हिन्दी अर्थ

समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ त॑ विष्णुलोकं परमं ज्ञात्वा मुच्येत किल्बिषात् द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च

English

Now, I shall briefly describe all the abodes presided over by Srikantha on the border mountains. The universe con- sisting of the mobile and immobile beings is presided over by.*§r!kantha. How can I recount all in detail upto Kalagni — Siva?

अध्याय ५०

श्लोक 16

ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राणां गुहस्य च महात्मनः कुबेरस्य च सोमस्य तथान्येषां महात्मनाम्

brahmendraviṣṇurudrāṇāṃ guhasya ca mahātmanaḥ kuberasya ca somasya tathānyeṣāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

परस्परास्थिता होते युज्यन्ते च परस्परम् असङ्करेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः

English

Now, I shall briefly describe all the abodes presided over by Srikantha on the border mountains. The universe con- sisting of the mobile and immobile beings is presided over by.*§r!kantha. How can I recount all in detail upto Kalagni — Siva?

अध्याय ५०

श्लोक 17

सन्त्यायतनमुख्यानि मर्यादापर्वतेष्वपि श्रीकण्ठाद्रिगुहावासी सर्वावासः सहोमया

santyāyatanamukhyāni maryādāparvateṣvapi śrīkaṇṭhādriguhāvāsī sarvāvāsaḥ sahomayā

हिन्दी अर्थ

फाककफाकाफफफमाफफफफफाफफफफफ फक क भास्करप्रमुखानां च यथादृष्टं यथाश्रुतम्

English

Now, I shall briefly describe all the abodes presided over by Srikantha on the border mountains. The universe con- sisting of the mobile and immobile beings is presided over by.*§r!kantha. How can I recount all in detail upto Kalagni — Siva?

अध्याय ५०

श्लोक 18

श्रीकण्ठस्याधिपत्यं वै सर्वदेवेश्वरस्य च अण्डस्यास्य प्रवृत्तिस्तु श्रीकण्ठेन न संशयः

śrīkaṇṭhasyādhipatyaṃ vai sarvadeveśvarasya ca aṇḍasyāsya pravṛttistu śrīkaṇṭhena na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रहाधिपत्ये भगवान् ब्रह्मणा पद्मयोनिना। अभिषिक्तः सहस्रांशू रुद्रेण तु यथा गुहः

English

Now, I shall briefly describe all the abodes presided over by Srikantha on the border mountains. The universe con- sisting of the mobile and immobile beings is presided over by.*§r!kantha. How can I recount all in detail upto Kalagni — Siva?

अध्याय ५०

श्लोक 19

अनन्तेशादयस्त्वेवं प्रत्येकं चाण्डपालकाः चक्रवर्तिन इत्युक्तास् ततो विद्येश्वरास्त्विह

ananteśādayastvevaṃ pratyekaṃ cāṇḍapālakāḥ cakravartina ityuktās tato vidyeśvarāstviha

हिन्दी अर्थ

तस्माद् ग्रहार्चना कार्या अग्नौ चोद्यं यथाविधि। होती हैं, किंतु उनका यह योग एक-दूसरेके साथ संकर (मिश्रण)-के ही होता है-ऐसा विद्वानोको जानना चाहिए

English

Now, I shall briefly describe all the abodes presided over by Srikantha on the border mountains. The universe con- sisting of the mobile and immobile beings is presided over by.*§r!kantha. How can I recount all in detail upto Kalagni — Siva?

अध्याय ५०

श्लोक 20

श्रीकण्ठाधिष्ठितान्यत्र स्थानानि च समासतः मर्यादापर्वतेष्वद्य शृण्वन्तु प्रवदाम्य् अहम्

śrīkaṇṭhādhiṣṭhitānyatra sthānāni ca samāsataḥ maryādāparvateṣvadya śṛṇvantu pravadāmy aham

हिन्दी अर्थ

हे द्विजो! इस प्रकार मैंने जैसा देखा तथा सुना है, उसके अनुसार संक्षेपमें सूर्य आदि ग्रहोंकी गतिका वर्णन किया । पद्मयोनि ब्रह्माने ग्रहोंके अधिपतिके रूपमें हजार किरणोंवाले भगवान् सूर्यको अभिषिक्त किया है। जैसे

English

Now, I shall briefly describe all the abodes presided over by Srikantha on the border mountains. The universe con- sisting of the mobile and immobile beings is presided over by.*§r!kantha. How can I recount all in detail upto Kalagni — Siva?

अध्याय ५०

श्लोक 21

श्रीकण्ठाधिष्ठितं विश्वं चराचरमिदं जगत् कालाग्निशिवपर्यन्तं कथं वक्ष्ये सविस्तरम्

śrīkaṇṭhādhiṣṭhitaṃ viśvaṃ carācaramidaṃ jagat kālāgniśivaparyantaṃ kathaṃ vakṣye savistaram

हिन्दी अर्थ

ुद्रने कार्तिकेयको अभिषिक्त किया है। अत: सजनोंको अपने कार्यको सिद्धिके लिये सूर्य ग्रहकी पीड़ाके समय कहे गये विधानके अनुसार यथाविधि अग्निमें आदित्यग्रहपीडायां सद्भिः कार्यार्थसिद्धये॥ ३९ ग्रहार्चन करना चाहिए॥ ३७--३९॥

English

Now, I shall briefly describe all the abodes presided over by Srikantha on the border mountains. The universe con- sisting of the mobile and immobile beings is presided over by.*§r!kantha. How can I recount all in detail upto Kalagni — Siva?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 50
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.