Linga Purana· Liṅga Purāṇa
53
अध्याय 53 / 108

Book 1 - Adhyaya 53

62 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ62 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५३

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशस्वभाववर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः प्लक्षद्वीपादिद्वीपेषु सप्त सप्तसु पर्वताः ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge bhuvanakośasvabhāvavarṇanaṃ nāma dvipañcāśattamo 'dhyāyaḥ plakṣadvīpādidvīpeṣu sapta saptasu parvatāḥ ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

भास्करके बिना इस लोकमें तथा स्वर्गमें प्राणियोंके व्यवहारका अभाव हो जायगा। वे ही काल, अग्नि, द्वादश आत्मा तथा प्रजापति हैं ॥ १०--१४॥

English

There are seven important mountains in each of the seven Dvipas beginning with Plaksa. They extend straight in all directions and form the boundaries of the great continents,

अध्याय ५३

श्लोक 2

प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महाचलान् गोमेदको ऽत्र प्रथमो द्वितीयश्चान्द्र उच्यते

plakṣadvīpe tu vakṣyāmi sapta divyān mahācalān gomedako 'tra prathamo dvitīyaścāndra ucyate

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यको प्रकाश देते हैं। ये ही तेजोंकी राशि, सम्पूर्ण स्वरूपवाले तथा सार्वलौकिक हैं। उत्तम मार्गका आश्रय लेकर ये सूर्य ही इस जगत्को पार्श्वभागसे, ऊपरसे, नीचेसे, सभी ओरसे दिन-रात ताप प्रदान करते हैं। जिस प्रकार घरमें रखा हुआ प्रभा करनेवाला दीपक पार्श्वभागमें, ऊपर तथा नीचे समान रूपसे अन्धकारका नाश करता है, उसी तरह हजार किरणोंवाले ग्रहोंके राजा एवं जगतूके स्वामी सूर्य अपनी किरणोंसे सारे

English

I shall mention the seven great mountains in the Plaksadvipa. The first mountain is Gomedaka; the second is Candra; the third is Narada; the fourth is Dundubhi; the fifth is Somaka; the sixth Sumanas, the same is called Vaibhava; the seventh is Vaibhraja. These are the seven important moun-- tains in the Plaksa Dvipa.

अध्याय ५३

श्लोक 3

तृतीयो नारदो नाम चतुर्थो दुन्दुभिः स्मृतः पञ्चमः सोमको नाम सुमनाः षष्ठ उच्यते

tṛtīyo nārado nāma caturtho dundubhiḥ smṛtaḥ pañcamaḥ somako nāma sumanāḥ ṣaṣṭha ucyate

हिन्दी अर्थ

जगत्को सभी ओरसे प्रकाशित करते हैं॥ १५--१८॥

English

There are only seven important mountains in the Salmalidvipa. I shall mention them in order. They arc Kumuda, Uttama, Balahaka Drona, Kanka, Mahisa and Kakudman.

अध्याय ५३

श्लोक 4

स एव वैभवः प्रोक्तो वैभ्राजः सप्तमः स्मृतः सप्तैते गिरयः प्रोक्ताः प्लक्षद्वीपे विशेषतः

sa eva vaibhavaḥ prokto vaibhrājaḥ saptamaḥ smṛtaḥ saptaite girayaḥ proktāḥ plakṣadvīpe viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

ज्योतिःसन्निवेशमें ग्रहोंके स्वरूपका वर्णन हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथेव च।

English

The bull-emblemed lord of the universe Siva, the deity without impurities, stays there in person in an excellent golden palace accompanied by Uma and Nandin.

अध्याय ५३

श्लोक 5

सप्त वै शाल्मलिद्वीपे तांस्तु वक्ष्याम्यनुक्रमात् कुमुदश्चोत्तमश्चैव पर्वतश् च बलाहकः

sapta vai śālmalidvīpe tāṃstu vakṣyāmyanukramāt kumudaścottamaścaiva parvataś ca balāhakaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः । सुषुम्नः सूर्यरश्मिस्तु दक्षिणां राशिमैधयत्

English

There are two meritorious and splendid Janapadas on either side of the Manasa mountain, and shining like silver. The sub-continent Mahavita*® is on the exterior of the Manasa. The Janapada in the interior is called Dhatakikhanda.*

अध्याय ५३

श्लोक 6

द्रोणः कङ्कश् च महिषः ककुद्मान् सप्तमः स्मृतः कुशद्वीपे तु सप्तैव द्वीपाश् च कुलपर्वताः

droṇaḥ kaṅkaś ca mahiṣaḥ kakudmān saptamaḥ smṛtaḥ kuśadvīpe tu saptaiva dvīpāś ca kulaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

न्यगूर्ध्वाध: प्रचारोऽस्य सुषुम्नः परिकीर्तित: । हरिकेशः पुरस्ताद्यो ऋक्षयोनिः प्रकीर्त्यते दक्षिणे विश्वकर्मा च रश्मिर्वर्धयते बुधम्।

English

The Puskara Dvipa is surrounded by the ocean of sweet water. All round this ocean extends to as much area as the Puskara Dvipa. In girth and extent it is equal to Puskara.

अध्याय ५३

श्लोक 7

तांस्तु संक्षेपतो वक्ष्ये नाममात्रेण वै क्रमात् विद्रुमः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो हेमपर्वतः

tāṃstu saṃkṣepato vakṣye nāmamātreṇa vai kramāt vidrumaḥ prathamaḥ prokto dvitīyo hemaparvataḥ

हिन्दी अर्थ

एवं सूर्यप्रभावेन नक्षत्रग्रहतारकाः॥

English

The seventh ocean is beyond all Dvipas. Thus the comparative sizes of dvipas and oceans are stated.

अध्याय ५३

श्लोक 8

तृतीयो द्युतिमान्नाम चतुर्थः पुष्पितः स्मृतः कुशेशयः पञ्चमस्तु षष्ठो हरिगिरिः स्मृतः

tṛtīyo dyutimānnāma caturthaḥ puṣpitaḥ smṛtaḥ kuśeśayaḥ pañcamastu ṣaṣṭho harigiriḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं सूर्यकी जिन हजार किरणोंको पहले बता चुका हूँ, उनमें सात श्रेष्ठ किरणें ग्रहोंको उत्पन्न करनेवाली हैं। वे सुषुम्ना, हरिकेश, विश्वकर्मा, विश्वव्यचा, सन्नद्ध, सर्वावसु और स्वराट् नामवाली कही गयी हैं। सूर्यकी सुषुम्ना नामक रश्मि दक्षिण राशिकी वृद्धि करती है। इस सुषुम्नाका गमन पार्श्व, ऊपर तथा नीचे सभी ओर कहा गया है। सामनेकी ओर जो हरिकेश रश्मि है, उसे नक्षत्रोंकी योनि कहा जाता है।

English

The great ocean of sweet waters is stationed envelop- ing the Puskara.

अध्याय ५३

श्लोक 9

सप्तमो मन्दरः श्रीमान् महादेवनिकेतनम् मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो धारणाद् अपाम्

saptamo mandaraḥ śrīmān mahādevaniketanam mandā iti hyapāṃ nāma mandaro dhāraṇād apām

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्मा नामक रश्मि दक्षिणमें बुधको विकसित करती है। पीछेकी ओर जो विश्वव्यचा नामक रश्मि है, उसे विद्वानोंने शुक्रकी योनि कहा है। जो सन्नद्ध नामक रश्मि है, वह मंगलकी योनि है। छठी जो

English

Beyond that is the situation of the world. The earth is golden and twice in extent. The entire thing is comparable to a single rock.

अध्याय ५३

श्लोक 10

तत्र साक्षाद्वृषाङ्कस्तु विश्वेशो विमलः शिवः सोमः सनन्दी भगवान् आस्ते हेमगृहोत्तमे

tatra sākṣādvṛṣāṅkastu viśveśo vimalaḥ śivaḥ somaḥ sanandī bhagavān āste hemagṛhottame

हिन्दी अर्थ

सर्वावसु रश्मि है, वह बृहस्पतिकी योनि है। इसके बाद स्वराट् रश्मि शनैश्चरको पोषित करती है। इस प्रकार सूर्यके ही प्रभावसे सभी नक्षत्र, ग्रह और तारे अन्तरिक्षमें दिखायी देते हैं और यह सम्पूर्ण जगत् दिखायी देता है। चूँकि वे नष्ट नहीं होते, इसलिये उन्हें नक्षत्र कहा गया है ॥ १९--२६॥

English

Beyond it is the globular mountain of delimitation.

अध्याय ५३

श्लोक 11

तपसा तोषितः पूर्वं मन्दरेण महेश्वरः अविमुक्ते महाक्षेत्रे लेभे स परमं वरम्

tapasā toṣitaḥ pūrvaṃ mandareṇa maheśvaraḥ avimukte mahākṣetre lebhe sa paramaṃ varam

हिन्दी अर्थ

ज्योतिःसन्निवेशमें ग्रहोंके स्वरूप तथा नक्षत्रों और ग्रहोंकी पारस्परिक स्थितिका वर्णन

English

Mah&vlta and Dbatakikha]?. These are the two provinces of Pufksura-dvipa (identified with Japan, Manchuria and SB Siberia). The mountain M&nasa runs in a circle like a full moon and divides the two provinces. The exterior province is Mahavita and the interior is Dhktakl.

अध्याय ५३

श्लोक 12

प्रार्थितश् च महादेवो निवासार्थं सहांबया अविमुक्तादुपागम्य चक्रे वासं स मन्दरे

prārthitaś ca mahādevo nivāsārthaṃ sahāṃbayā avimuktādupāgamya cakre vāsaṃ sa mandare

हिन्दी अर्थ

तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रतारकाः तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः

English

O brahmins, this earth abides, as long as this visible- cum-invisible mountain exists. Its height is stated to be ten thousand yojanas.

अध्याय ५३

श्लोक 13

सनन्दी सगणः सोमस् तेनासौ तन्न मुञ्चति क्रौञ्चद्वीपे तु सप्तेह क्रौञ्चाद्याः कुलपर्वताः

sanandī sagaṇaḥ somas tenāsau tanna muñcati krauñcadvīpe tu sapteha krauñcādyāḥ kulaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले- है ऋषियो ! रात्रिमें सूर्यकिरणोंसे प्रकाशित होनेवाले ये सभी क्षेत्र भारतवर्षमें अनुष्ठित पुण्योंद्वारा पुण्यात्माओंके होते हैं, तदनन्तर सूर्य सुकृतोंके पूर्ण होनेपर ग्रहोंके आश्रयमें रहनेवाले ग्रहाश्रित

English

The extent of the great mountain Lokaloka is also that much. The rays of the sun pass over its inner and nether half,

अध्याय ५३

श्लोक 14

क्रौञ्चो वामनकः पश्चात् तृतीयश्चान्धकारकः अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः

krauñco vāmanakaḥ paścāt tṛtīyaścāndhakārakaḥ andhakārātparaścāpi divāvṛnnāma parvataḥ

हिन्दी अर्थ

नक्षत्र-तारोंको अपने प्रभामण्डलमें ले लेते हैं । शुक्ल होनेसे तथा तारक होनेसे ये तारे कहलाते हैं दिव्य, पार्थिव तथा रात्रिमें होनेवाले अन्धकारोंको अपने तेजसे ग्रहण कर लेनेके कारण वह आदित्य नामवाला है। फैलाने तथा बहाने अर्थमें यह सु धातु पढ़ी जाती है। अतः तेजको फैलाने तथा जलको

English

In its other half there is perpetual darkness. Hence it is called Lokaloka. Thus, the world Bhur is explained succin- ctly.

अध्याय ५३

श्लोक 15

दिवावृतः परश्चापि विविन्दो गिरिरुच्यते विविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः

divāvṛtaḥ paraścāpi vivindo girirucyate vivindātparataścāpi puṇḍarīko mahāgiriḥ

हिन्दी अर्थ

बहानेके कारण इसे ' सविता' कहा गया है। यह चदि धातु आह्लाद करनेके अर्थमें कही जाती है, आह्वाद

English

The Bhuvarloka is upto the sun. O excellent sages, the Svarloka is upto Dhruva (pole star). There are seven wheels of the wind, viz., Avaha, Pravaha, Anuvaha, Sam- vaha, Vivaha, Paravaha and Parivaha, O brahmins, these arc the seven wheels of the wind.

अध्याय ५३

श्लोक 16

पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः

puṇḍarīkātparaścāpi procyate dundubhisvanaḥ ete ratnamayāḥ sapta krauñcadvīpasya parvatāḥ

हिन्दी अर्थ

घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु वसन्ति सर्वदेवाश्च स्थानान्येतानि सर्वशः। मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः

English

The solar sphere is one hundred thousand yojanas above the surface of the earth. Above it the chariot of the sun is sixteen thousand yojanas. The Meru is eighty-four thousand yojanas above the surface of the earth. The Maharloka extends to a crore of yojanas above Dhruva. O brahmins, the Janaloka extends to two crores of yojanas beyond Maharloka. Tapo- loka extends to four crores of yojanas beyond Jamaloka. Beyond that the Brahmaloka extends to six crores of yojanas. O brahmins, the holy worlds in this Cosmic Egg are thus seven.

अध्याय ५३

श्लोक 17

शाकद्वीपे च गिरयः सप्त तांस्तु निबोधत उदयो रैवतश्चापि श्यामको मुनिसत्तमाः

śākadvīpe ca girayaḥ sapta tāṃstu nibodhata udayo raivataścāpi śyāmako munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

शनैश्चरं तथा स्थानं देवश्चापि शनैश्चरः। बौधं बुधस्तु स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमाश्रित:

English

Beneath the seven nether worlds are the crores of hells. They are twentyeight in number beginning with Ghora and ending with Maya.

अध्याय ५३

श्लोक 18

राजतश्च गिरिः श्रीमान् आंबिकेयः सुशोभनः आंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः

rājataśca giriḥ śrīmān āṃbikeyaḥ suśobhanaḥ āṃbikeyātparo ramyaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै। अभिमानिनोऽवतिष्ठन्ते देवाः स्थानं पुनः पुनः अतीतैस्तु सहैतानि भाव्याभाव्यैः सुरैः सह।

English

All the Pur&as mentioa seven divisions of the strato -sphere.

अध्याय ५३

श्लोक 19

तथैव केसरीत्युक्तो यतो वायुः प्रजायते पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एक एव महाशिलः

tathaiva kesarītyukto yato vāyuḥ prajāyate puṣkare parvataḥ śrīmān eka eva mahāśilaḥ

हिन्दी अर्थ

अस्मिन् मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः ।

English

Since Pradhana is present everywhere within each of these Cosmic Eggs there are fourteen worlds in all sides as well as above and below. O leading brahmins, the cause of their creation is lord Siva himself. The eight-bodied Siva is present in all the Eggs, in the exterior of the Eggs, in the coverings of the Eggs, in the extremities of the darkness and beyond dark- ness. Wonderful it is, every thing in the universe is the body of the unembodied great Atman, of Mahesa, of the intelligent Mahadeva.

अध्याय ५३

श्लोक 20

चित्रैर्मणिमयैः कूटैः शिलाजालैः समुच्छ्रितैः द्वीपस्य तस्य पूर्वार्धे चित्रसानुस्थितो महान्

citrairmaṇimayaiḥ kūṭaiḥ śilājālaiḥ samucchritaiḥ dvīpasya tasya pūrvārdhe citrasānusthito mahān

हिन्दी अर्थ

युतिमानृषिपुत्रस्तु सोमो देवो वसुः स्मृतः। शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवोऽसुरयाजकः बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्योऽङ्गिरासुतः। बुधो मनोहरश्चैव ऋषिपुत्रस्तु स स्मृतः

English

The lord Siva is infinite. He is devoid of beginning and end. He is the Purusa. He is identical with the seven principles*' beginning from Pradhana. His body is Pradhana itself, having sixteen limbs.*** (i.e. the organs of knowledge, organs of action, elements and mind). He himself is Mahevara and Astatanu (eight-bodied ).

अध्याय ५३

श्लोक 21

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः अधश्चैव चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि महाचलः

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśaducchritaḥ adhaścaiva catustriṃśat sahasrāṇi mahācalaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहितार्चिष:

English

It is due to the power of His command that the earth is held steady. So also the mountains, clouds, oceans, luminaries, Devas beginning with Indra, those who go about in the aerial chariots as well as the mobile and immobile beings.

अध्याय ५३

श्लोक 22

द्वीपस्यार्धे परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः

dvīpasyārdhe parikṣiptaḥ parvato mānasottaraḥ sthito velāsamīpe tu navacandra ivoditaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेके कारण चन्द्रमाका नाम बहुल भी है। इसके अतिरिक्त यह शुक्लत्व, अमृतत्व तथा शीतत्वको भी प्रकट करता है॥ ३--५॥ सूर्य तथा चन्द्रमाके मण्डल दिव्य, प्रकाशमान, आकाशगामी, जल-तेजसे युक्त, शुक्लवर्णवाले, गोल घड़ेके समान तथा शुभ हैं। उनमें चनद्रमाका मण्डल घने जलके स्वरूपवाला तथा सूर्यका मण्डल घने तेजके

English

Devas including Indra saw the lord devoid of specific characteristics in the guise of a Yaksa.**®On seeing him they wondered "What is this?" They went to the Yaksa. Unable to come to any conclusion, fire and others exerted themselves but became weak and inefficient.

अध्याय ५३

श्लोक 23

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः तावदेव तु विस्तीर्णः पार्श्वतः परिमण्डलः

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśaducchritaḥ tāvadeva tu vistīrṇaḥ pārśvataḥ parimaṇḍalaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वरूपवाला शुक्लवर्णका कहा गया है

English

O brahmins, in front of that Yaksa the fire-god could not burn even a blade of grass; the wind-God could not shake a blade of grass; all the leading immortal beings failed to exer- cise their respective powers over him.

अध्याय ५३

श्लोक 24

स एव द्वीपपश्चार्धे मानसः पृथिवीधरः एक एव महासानुः संनिवेशाद्द्विधा कृतः

sa eva dvīpapaścārdhe mānasaḥ pṛthivīdharaḥ eka eva mahāsānuḥ saṃniveśāddvidhā kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सभी देवता इन स्थानोंमें भलीभाँति निवास करते हैं। वे सभी मन्वन्तरोंमें नक्षत्रों, सूर्य तथा ग्रहोंका आश्रय ग्रहण करते हैं। इसलिये ग्रह एक तरहसे गृह ही हैं,

English

At that time, the enemy of Vrtra (i.e. Indra), the lord

अध्याय ५३

श्लोक 25

तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ राजतौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ

tasmindvīpe smṛtau dvau tu puṇyau janapadau śubhau rājatau mānasasyātha parvatasyānumaṇḍalau

हिन्दी अर्थ

और वे उन्हींके नामवाले होते हैं। सूर्यने सौरस्थानमे प्रवेश किया एवं सोम (चन्द्रमा)-ने सौम्यस्थानमें प्रवेश किया। सोलह किरणोंवाला प्रतापी शुक्र शौक्रस्थानमें प्रविष्ट हुआ। बृहस्पति बृहत् स्थानमें तथा लोहित

English

The astamilrti (eight-formed, ) Siva is the house- holder whose mistress is Prakrti, whose subjects are intellect, ego and five subtle elements. His eight-formed body has sixteen parts, viz., five gross elements, five organs of action, five organs of knowledge and the mind.

अध्याय ५३

श्लोक 26

महावीतं तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तु तस्यैवाभ्यन्तरो यस्तु धातकीखण्ड उच्यते

mahāvītaṃ tu yadvarṣaṃ bāhyato mānasasya tu tasyaivābhyantaro yastu dhātakīkhaṇḍa ucyate

हिन्दी अर्थ

(भौम) लोहितस्थानमें स्थित हुए। शनैश्चरदेव शनैश्चरस्थानमें, बुध बौधस्थानमें तथा स्वर्भानु (राहु) स्वर्भानुस्थानमें स्थित हुए। सभी नक्षत्र (अपने-अपने) नक्षत्र-स्थानोंमें प्रवेश करते हैं। ये सब ज्योतिस्थान पुण्यात्माओंके गृह हैं। ब्रह्माने इन स्थानोंको निर्मित किया है। ये कल्पके आदिमे प्रवृत्त हुए और प्रलयपर्यन्त बने रहते हैं। वे सभी मन्वन्तरोंमें देवताओंके निवासस्थान हुआ करते हैं। अभिमानी देवतालोग उनमें बार-बार

English

At that time the Yaksa vanished. Then the splendid- faced daughter of Himavat, Uma, shining gloriously with many auspicious ornaments appeared in front of him.

अध्याय ५३

श्लोक 27

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः पुष्करद्वीपविस्तारविस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ puṣkaradvīpavistāravistīrṇo 'sau samantataḥ

हिन्दी अर्थ

निवास करते हैं। ये स्थान अतीत, भाव्य तथा अभाव्य

English

Indra and others asked that unborn daughter of Himavat, Uma, the intensely bright one; — "O Goddess, O excessively refulgent, what is this? O Uma, who was this shining one in the body of Yaksa?"

अध्याय ५३

श्लोक 28

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्तसप्तभिर् आवृताः

vistārānmaṇḍalāccaiva puṣkarasya samena tu evaṃ dvīpāḥ samudraistu saptasaptabhir āvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

विद्यमान रहते हैं इस मन्वन्तरमें ग्रहोंको वैमानिक कहा गया है। वैवस्वत मन्वन्तरमें अदितिका पुत्र विवस्वान् सूर्य है। ऋषिपुत्र द्युतिमान् देवता वसुको सोम (चन्द्र) कहा गया है। असुरोंके याजक शुक्रदेवको भूगुका पुत्र जानना

English

On hearing it, Uma said: "the Yaksa is invisible.*' Devas including Indra bowed down to that deity having the gait of a lion, and to Uma unborn and of red, white and black colour.

अध्याय ५३

श्लोक 29

द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रः सप्तमस्तु वै एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम्

dvīpasyānantaro yastu samudraḥ saptamastu vai evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparam

हिन्दी अर्थ

चाहिए । महातेजस्वी देवाचार्य बृहस्पतिको अंगिराऋषिका पुत्र कहा गया है। जो सुन्दर बुध है, उसे ऋषिपुत्र कहा गया है। विकृतरूपवाला शनैश्चर संज्ञाका पुत्र है; वह विवस्वान्से उत्पन्न हुआ है लोहित आभावाला यह युवा

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 30

परेण पुष्करस्याथ अनुवृत्य स्थितो महान् स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य च

pareṇa puṣkarasyātha anuvṛtya sthito mahān svādūdakasamudrastu samantātpariveṣṭya ca

हिन्दी अर्थ

भौम अग्निरूप रुद्रके द्वारा उनको पत्नी विकेशीसे उत्पन्न अध्याय ६९ ज्योतिःसन्निवेशमें ग्रहोंके स्वरूपका वर्णन २५३

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 31

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा

pareṇa tasya mahatī dṛśyate lokasaṃsthitiḥ kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvā caikaśilopamā

हिन्दी अर्थ

yp RIA जभ फ फँ फ फ फा फा फ क क फ फ फ फ़ फ फ़ फ फ़ फ़ फ फ फ फ फ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ फ़ फ ऊ फ़ फ़ फ़ फ फ फ़ फ फ फ़ क फ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ फ़ फ़ फ का

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 32

तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादापारमण्डलः प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकालोकः स उच्यते

tasyāḥ pareṇa śailastu maryādāpāramaṇḍalaḥ prakāśaścāprakāśaś ca lokālokaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

फफ फा भामा फीकी मी हिक्रा है। नक्षत्र-ऋक्ष नामवाली जो भी हैं, वे दक्षकी स्वर्भानुः कापुत्रो भूतसन्तापनोऽसुरः॥ २० पुत्रियाँ कही गयी हैं। प्राणियोंके लिये कष्टकारी असुर

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 33

दृश्यादृश्यगिरिर् यावत् तावदेषा धरा द्विजाः योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः

dṛśyādṛśyagirir yāvat tāvadeṣā dharā dvijāḥ yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tasyocchrayaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

राहु सिंहिकापुत्र है । इस प्रकार सोम, ऋक्ष, ग्रह तथा सूर्यमें उनके निवासस्थान हैं। इन स्थानोंका वर्णन मैंने कर दिया और अपने-अपने स्थानका अभिमान करनेवाले स्थानी देवताओंका भी वर्णन कर दिया

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 34

तावांश् च विस्तरस्तस्य लोकालोकमहागिरेः अर्वाचीने तु तस्यार्धे चरन्ति रविरश्मयः

tāvāṃś ca vistarastasya lokālokamahāgireḥ arvācīne tu tasyārdhe caranti raviraśmayaḥ

हिन्दी अर्थ

हजार किरणोंवाले सूर्यका अग्निमय सौरस्थान है। चन्द्रमाका स्थान जलमय तथा शुक्लवर्णका कहा गया है। बुधग्रहका निवासस्थान जलमय, श्याम तथा मनोहर बताया गया है। शुक्रका निवासस्थान भी जलमय, शुक्लवर्णबाला तथा सोलह किरणोंसे युक्त है। भौम (मंगल)-का स्थान उत्तम, लोहितवर्णवाला तथा नौ रश्मियोंसे युक्त है। बृहस्पतिका स्थान हरिद्रा (हल्दी)-की आभावाला, विशाल तथा सोलह रश्मियोंसे

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 35

परार्धे तु तमो नित्यं लोकालोकस्ततः स्मृतः एवं संक्षेपतः प्रोक्तो भूर्लोकस्य च विस्तरः

parārdhe tu tamo nityaṃ lokālokastataḥ smṛtaḥ evaṃ saṃkṣepataḥ prokto bhūrlokasya ca vistaraḥ

हिन्दी अर्थ

युक्त है। शनैश्चरका स्थान आठ रश्मियोंसे युक्त तथा कृष्ण वर्णवाला कहा गया है। राहुका स्थान अन्धकारमय है; यह प्राणियोंके लिये कष्टकारी स्थान है। सभी तारागणोंको ऋषिरूप तथा एक रश्मिवाला जानना

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 36

आ भानोर्वै भुवः स्वस्तु आ ध्रुवान्मुनिसत्तमाः आवहाद्या निविष्टास्तु वायोर्वै सप्त नेमयः

ā bhānorvai bhuvaḥ svastu ā dhruvānmunisattamāḥ āvahādyā niviṣṭāstu vāyorvai sapta nemayaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए, ये पुण्यकीर्तिवालोंके आश्रय हैं तथा अपने वर्णसे शुक्ल हैं। इन्हें घने जलके स्वरूपवाला जानना चाहिए। ये कल्पके प्रारम्भमें ही निर्मित किये गये थे; ये सूर्यकी रश्मियोंके संयोगके कारण उत्तम प्रकाशसे युक्त कहे गये हैं ॥ २२--२७॥

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 37

आवहः प्रवहश्चैव ततश्चानुवहस् तथा संवहो विवहश्चाथ ततश्चोर्ध्वं परावहः

āvahaḥ pravahaścaiva tataścānuvahas tathā saṃvaho vivahaścātha tataścordhvaṃ parāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यका विष्कम्भ (व्यास) नौ हजार योजन बताया गया है और मण्डलके प्रमाणसे उसका विस्तार तीन गुना है। चन्द्रमाका विस्तार सूर्यके विस्तारसे दुगुना कहा गया है। उन दोनोंके समान विस्तारवाला होकर राहु उनके

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 38

द्विजाः परिवहश्चेति वायोर्वै सप्त नेमयः बलाहकास् तथा भानुश् चन्द्रो नक्षत्रराशयः

dvijāḥ parivahaśceti vāyorvai sapta nemayaḥ balāhakās tathā bhānuś candro nakṣatrarāśayaḥ

हिन्दी अर्थ

नीचे गमन करता है। मण्डलके आकारकी बनी हुई पृथ्वी-छायाको लेकर राहुका तीसरा बड़ा स्थान है, जो अन्धकारमय है। वह राहु चन्द्र पर्वोमें सूर्यसे निकलकर चन्द्रमाकी ओर जाता है और सौर पर्वोमें चन्द्रमासे निकलकर सूर्यकी ओर जाता है चूँकि राहु भानु (सूर्य)-को प्रेरित करता है, अतः इसे स्वर्भानु कहा जाता है॥२८-३१/२॥

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 39

ग्रहाणि ऋषयः सप्त ध्रुवो विप्राः क्रमादिह योजनानां महीपृष्ठाद् ऊर्ध्वं पञ्चदश आ ध्रुवात्

grahāṇi ṛṣayaḥ sapta dhruvo viprāḥ kramādiha yojanānāṃ mahīpṛṣṭhād ūrdhvaṃ pañcadaśa ā dhruvāt

हिन्दी अर्थ

शुक्रका विस्तार योजनके प्रमाणसे विष्कम्भ तथा

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 40

नियुतान्येकनियुतं भूपृष्ठाद्भानुमण्डलम् रथः षोडशसाहस्रो भास्करस्य तथोपरि

niyutānyekaniyutaṃ bhūpṛṣṭhādbhānumaṇḍalam rathaḥ ṣoḍaśasāhasro bhāskarasya tathopari

हिन्दी अर्थ

स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवता: विज्ञेयास्तारकाः सर्वास्त्वुषयस्त्वेकरश्मयः। आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां शुक्लाश्चापि स्ववर्णतः

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 41

चतुरशीतिसाहस्रो मेरुश्चोपरि भूतलात् कोटियोजनमाक्रम्य महर्लोको ध्रुवाद्ध्रुवः

caturaśītisāhasro meruścopari bhūtalāt koṭiyojanamākramya maharloko dhruvāddhruvaḥ

हिन्दी अर्थ

घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः । 'आदित्यरश्मिसंयोगात्सम्प्रकाशात्मिकाः स्मृताः

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 42

जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयं द्विजाः जनलोकात्तपोलोकश् चतस्रः कोटयो मतः

janaloko maharlokāt tathā koṭidvayaṃ dvijāḥ janalokāttapolokaś catasraḥ koṭayo mataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण i अनक फफफफफफफफफफफफाफफाफाफफफफफफफफफफफफफफ फफफ क्र फ फफफ फफफ फ फफफ कामा मामा मा मामा म मामी मा फ म फ फ फ फ फफ फ फ फ़ फ़ वारा २ क ० २ णमा फफ णा

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 43

प्राजापत्याद्ब्रह्मलोकः कोटिषट्कं विसृज्य तु पुण्यलोकास्तु सप्तैते ह्य् अण्डे ऽस्मिन्कथिता द्विजाः

prājāpatyādbrahmalokaḥ koṭiṣaṭkaṃ visṛjya tu puṇyalokāstu saptaite hy aṇḍe 'sminkathitā dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 44

अधः सप्ततलानां तु नरकाणां हि कोटयः मायान्ताश्चैव घोराद्या अष्टाविंशतिरेव तु

adhaḥ saptatalānāṃ tu narakāṇāṃ hi koṭayaḥ māyāntāścaiva ghorādyā aṣṭāviṃśatireva tu

हिन्दी अर्थ

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै मुनिसत्तमाः त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसुस्तु सः

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 45

पापिनस्तेषु पच्यन्ते स्वस्वकर्मानुरूपतः अवीच्यन्तानि सर्वाणि रौरवाद्यानि तेषु च

pāpinasteṣu pacyante svasvakarmānurūpataḥ avīcyantāni sarvāṇi rauravādyāni teṣu ca

हिन्दी अर्थ

शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः।

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 46

प्रत्येकं पञ्चकान्याहुर् नरकाणि विशेषतः अण्डमादौ मया प्रोक्तम् अण्डस्यावरणानि च

pratyekaṃ pañcakānyāhur narakāṇi viśeṣataḥ aṇḍamādau mayā proktam aṇḍasyāvaraṇāni ca

हिन्दी अर्थ

तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी आश्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः। तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुत्थिताः

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 47

हिरण्यगर्भसर्गश् च प्रसंगाद्बहुविस्तरात् अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः

hiraṇyagarbhasargaś ca prasaṃgādbahuvistarāt aṇḍānāmīdṛśānāṃ tu koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

मण्डल (घेरा)-में चन्द्रमाका सोलहवाँ भाग कहा ग है । बृहस्पतिको शुक्रसे एक चौथाई कम जानना चाहिए। बृहस्पतिसे एक चौथाई कम मंगल तथा शनि--ये दोनों बताये गये हैं। बुध विस्तार तथा मण्डलमें उन दोनोंसे

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 48

सर्वगत्वात् प्रधानस्य तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश

sarvagatvāt pradhānasya tiryag ūrdhvam adhas tathā aṇḍeṣveteṣu sarveṣu bhuvanāni caturdaśa

हिन्दी अर्थ

एक चौथाई कम है। तारा-नक्षत्ररूपवाले जो पिण्ड है वे विस्तार तथा मण्डलमें बुधके बराबर हें ॥ ३२-- ता तत्त्ववेत्ताको प्राय: सभी नक्षत्रोंको चन्द्रमासे सम्बद्ध जानना चाहिए। तारा-नक्षत्ररूपवाले वे परस्पर बहुत छोटे हैं। वे छोटे तारे पाँच, चार, तीन तथा दो योजन विस्तारवाले हैं। इन सबके ऊपर अत्यन्त छोटे तारा: मण्डल हैं, जो केवल आधे योजनके हैं, उनसे छोटे कोई तारा नहीं है। उनके ऊपर तीन ग्रह हैं, वे दूर-दूर

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 49

प्रत्यण्डं द्विजशार्दूलास् तेषां हेतुर्महेश्वरः अण्डेषु चाण्डबाह्येषु तथाण्डावरणेषु च

pratyaṇḍaṃ dvijaśārdūlās teṣāṃ heturmaheśvaraḥ aṇḍeṣu cāṇḍabāhyeṣu tathāṇḍāvaraṇeṣu ca

हिन्दी अर्थ

भ्रमण करनेवाले हैं। वे सौर, अंगिरा (बृहस्पति) तथा वक्र (भौम) हैं, इन्हें मन्दगतिसे भ्रमण करनेवाला जानना चाहिए । उनकी गतिके विषयमें पहले ही क्रमसे बता दिया गया है॥ ३६--३९॥

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 50

तमो ऽन्ते च तमःपारे चाष्टमूर्तिर्व्यवस्थितः अस्यात्मनो महेशस्य महादेवस्य धीमतः

tamo 'nte ca tamaḥpāre cāṣṭamūrtirvyavasthitaḥ asyātmano maheśasya mahādevasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

सभी ग्रह इन्हीं नक्षत्रोंमें उत्पन्न हुए हैं। है श्रेष्ठ मुनियो! अदितिका पुत्र विवस्वान् सूर्य, जो ग्रहोंमें प्रथम हे, विशाखा नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है। धर्मका पुत्र ओजस्वी सोम वसु देवता है, वह शीत रश्मिवाला चन्द्रमा कृत्तिका नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है। सोलह रश्मियोंवाला भूगुपुत्र शुक्र जो ताराग्रहोंमें श्रेष्ठ है, सूर्यके बाद तिष्य नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है। बारह किरणोंवाला अंगिरापुत्र जगद्गुरु बृहस्पति ग्रह पूर्वाफाल्गुनी नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है। नौ

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 51

अदेहिनस् त्वहो देहम् अखिलं परमात्मनः अस्याष्टमूर्तेः शर्वस्य शिवस्य गृहमेधिनः

adehinas tvaho deham akhilaṃ paramātmanaḥ asyāṣṭamūrteḥ śarvasya śivasya gṛhamedhinaḥ

हिन्दी अर्थ

किरणोंसे युक्त तथा लोहित अंगवाला प्रजापतिपुत्र भौमग्रह पूर्वाषाढ नक्षत्रमें उत्पन्न होनेवाला कहा गया है। सात किरणोंसे युक्त सूर्यपुत्र शनैश्चर रेवती नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है। पाँच किरणोंवाला चन्द्रपुत्र बुध ग्रह धनिष्ठा

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 52

गृहिणी प्रकृतिर्दिव्या प्रजाश् च महदादयः पशवः किङ्करास्तस्य सर्वे देहाभिमानिनः

gṛhiṇī prakṛtirdivyā prajāś ca mahadādayaḥ paśavaḥ kiṅkarāstasya sarve dehābhimāninaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रमें उत्पन्न हुआ है। अन्धकारमय, प्रजाका क्षय करनेवाला तथा सबका विनाशक महाग्रह मृत्युपुत्र शिखी (केतु) आश्लेषा नक्षतरमे उत्पन्न हुआ है। दक्षकी पुत्रियाँ अपने-अपने नामवाले नक्षत्रोंमें उत्पन्न हुई हैं। अन्धकार तथा ओजसे परिपूर्ण, प्रकृतिसे काले मण्डलवाला और

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 53

आद्यन्तहीनो भगवान् अनन्तः पुमान्प्रधानप्रमुखाश् च सप्त प्रधानमूर्तिस्त्वथ षोडशाङ्गो महेश्वरश्चाष्टतनुः स एव

ādyantahīno bhagavān anantaḥ pumānpradhānapramukhāś ca sapta pradhānamūrtistvatha ṣoḍaśāṅgo maheśvaraścāṣṭatanuḥ sa eva

हिन्दी अर्थ

सूर्य-चन्द्रका मर्दन करनेवाला ग्रह राहु भरणी नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 54

आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः ज्योतिर्गणः शक्रमुखाः सुराश् च वैमानिकाः स्थावरजङ्गमाश् च

ājñābalāttasya dharā sthiteha dharādharā vāridharāḥ samudrāḥ jyotirgaṇaḥ śakramukhāḥ surāś ca vaimānikāḥ sthāvarajaṅgamāś ca

हिन्दी अर्थ

ज्योतिःसन्निवेशमें ग्रहोंके स्वरूपका वर्णन ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनां चापि धूमवान्। ध्रुवः किल ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम्

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 55

दृष्ट्वा यक्षं लक्षणैर्हीनमीशं दृष्ट्वा सेन्द्रास्ते किमेतत्त्विहेति यक्षं गत्वा निश्चयात्पावकाद्याः शक्तिक्षीणाश्चाभवन् यत्ततो ऽपि

dṛṣṭvā yakṣaṃ lakṣaṇairhīnamīśaṃ dṛṣṭvā sendrāste kimetattviheti yakṣaṃ gatvā niścayātpāvakādyāḥ śaktikṣīṇāścābhavan yattato 'pi

हिन्दी अर्थ

प्रकीर्तितः। मुहूर्तानां तथैवादिरमुहूर्तो रुद्रहैवतः

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 56

दग्धुं तृणं वापि समक्षमस्य यक्षस्य वह्निर्न शशाक विप्राः वायुस्तृणं चालयितुं तथान्ये स्वान्स्वान्प्रभावान् सकलामरेन्द्राः

dagdhuṃ tṛṇaṃ vāpi samakṣamasya yakṣasya vahnirna śaśāka viprāḥ vāyustṛṇaṃ cālayituṃ tathānye svānsvānprabhāvān sakalāmarendrāḥ

हिन्दी अर्थ

क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः। श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम्॥

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 57

तदा स्वयं वृत्ररिपुः सुरेन्द्रैः सुरेश्वरः सर्वसमृद्धिहेतुः सुरेश्वरं यक्षमुवाच को वा भवानितीत्थं स कुतूहलात्मा

tadā svayaṃ vṛtraripuḥ surendraiḥ sureśvaraḥ sarvasamṛddhihetuḥ sureśvaraṃ yakṣamuvāca ko vā bhavānitītthaṃ sa kutūhalātmā

हिन्दी अर्थ

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालकृद्विभुरीश्वरः

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 58

तदा ह्यदृश्यं गत एव यक्षस् तदांबिका हैमवती शुभास्या उमा शुभैराभरणैरनेकैः सुशोभमाना त्वनु चाविरासीत्

tadā hyadṛśyaṃ gata eva yakṣas tadāṃbikā haimavatī śubhāsyā umā śubhairābharaṇairanekaiḥ suśobhamānā tvanu cāvirāsīt

हिन्दी अर्थ

तस्यापि भगवान् रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्तकः लोकसंव्यवहारार्थ महादेवेन निर्मितः

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 59

तां शक्रमुख्या बहुशोभमानाम् उमामजां हैमवतीमपृच्छन् ।* किमेतदीशे बहुशोभमाने वांबिके यक्षवपुश्चकास्ति

tāṃ śakramukhyā bahuśobhamānām umāmajāṃ haimavatīmapṛcchan /* kimetadīśe bahuśobhamāne vāṃbike yakṣavapuścakāsti

हिन्दी अर्थ

एकरूपप्रधानस्य परिणामोऽयमद्भुतः । नैष शक्यः प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित्

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 60

निशम्य तद्यक्षमुमाम्बिकाह त्वगोचरश्चेति सुराः सशक्राः ।* प्रणेमुरेनां मृगराजगामिनीमुमामजां लोहितशुक्लकृष्णाम्

niśamya tadyakṣamumāmbikāha tvagocaraśceti surāḥ saśakrāḥ /* praṇemurenāṃ mṛgarājagāminīmumāmajāṃ lohitaśuklakṛṣṇām

हिन्दी अर्थ

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं मुनिसत्तमाः इन शुक्र आदि ग्रहोंको ताराके नामसे भी जानना चाहिए । ये अपने-अपने जन्म-नक्षत्रोंमें उत्पन्न पीड़ाओंमें

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 61

संभाविता सा सकलामरेन्द्रैः सर्वप्रवृत्तिस्तु सुरासुराणाम् अहं पुरासं प्रकृतिश् च पुंसो यक्षस्य चाज्ञावशगेत्यथाह

saṃbhāvitā sā sakalāmarendraiḥ sarvapravṛttistu surāsurāṇām ahaṃ purāsaṃ prakṛtiś ca puṃso yakṣasya cājñāvaśagetyathāha

हिन्दी अर्थ

वैगुण्यताको प्राप्त होते हैं, तब उस ग्रहकी पूजा करनेसे

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

अध्याय ५३

श्लोक 62

तस्माद्द्विजाः सर्वमजस्य तस्य नियोगतश्चाण्डमभूदजाद्वै अजश् च अण्डादखिलं च तस्माज् ज्योतिर्गणैर्लोकमजात्मकं तत्

tasmāddvijāḥ sarvamajasya tasya niyogataścāṇḍamabhūdajādvai ajaś ca aṇḍādakhilaṃ ca tasmāj jyotirgaṇairlokamajātmakaṃ tat

हिन्दी अर्थ

मनुष्य उस दोषसे मुक्त हो जाता है। इन सभी ग्रहोंमें आदित्य (सूर्य) आदि (प्रधान) ग्रह कहा जाता हैं। ताराग्रहोंमें शुक्र, केतुओंमें धूमवान् तथा चारों दिशाओंमें विभक्त ग्रहोंमें धुव प्रधान है । नक्षत्रोमें धनिष्ठा और अयनोंमें उत्तरायण प्रधान है । पाँचों वर्षॉमें संवत्सरको प्रधान कहा

English

Hence, O brahmins, the entire Egg originated from the unborn at his behest and from the Egg originated Brahma. The entire world originated from him along with the lumina- ries. Thus the universe is identical with the Unborn (aja).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 53
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.