Linga Purana· Liṅga Purāṇa
55
अध्याय 55 / 108

Book 1 - Adhyaya 55

82 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ82 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५५

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ज्योतिश्चक्रे सूर्यगत्यादिकथनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सौरं संक्षेपतो वक्ष्ये रथं शशिन एव च ग्रहाणाम् इतरेषां च यथा गच्छति चाम्बुपः

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge jyotiścakre sūryagatyādikathanaṃ nāma catuḥpañcāśattamo 'dhyāyaḥ sauraṃ saṃkṣepato vakṣye rathaṃ śaśina eva ca grahāṇām itareṣāṃ ca yathā gacchati cāmbupaḥ

हिन्दी अर्थ

हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः । ज्यम्बक, सावित्र, जयन्त, पिनाकी तथा अपराजित--ये सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाको चापराजितः ॥ २९ गणेश्वर ग्यारह रुद्र कहे गये हैं॥ १८-२१ ९/२॥

English

I shall briefly describe the chariot of the sun, moon and other planets as also how the sun traverses drinking up the waters.

अध्याय ५५

श्लोक 2

सौरस्तु ब्रह्मणा सृष्टो रथस्त्वर्थवशेन सः संवत्सरस्यावयवैः कल्पितश् च द्विजर्षभाः

saurastu brahmaṇā sṛṣṭo rathastvarthavaśena saḥ saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpitaś ca dvijarṣabhāḥ

हिन्दी अर्थ

एते रुद्राः समाख्याता एकादश गणेश्वराः । है ऋषियो! अब मैं कश्यपकी पत्नियोंसे कश्यपस्य प्रवक्ष्यामि पत्नीभ्यः पुत्रपौत्रकम्॥ २२ उत्पन्न पुत्रों तथा पौत्रोंको बताऊँगा। अदिति, दिति, अदितिश्च दितिश्चैव अरिष्टा सुरसा मुनिः। अरिष्टा, सुरसा, मुनि, सुरभि, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, सुरभिर्विनता ताम्रा तद्वत् क्रोधवशा इला॥ २३ इला, कद्रू, त्विषा एवं दनु-ये कश्यपकी पत्नियाँ थीं। कट्रूस्त्विषा दनुस्तद्वत्तासां पुत्रान् वदामि वः। अब मैं आपलोगोंको उनके पुत्रोंको बताता हूँ। चाक्षुष

English

The solar car. Cf. Matsya, Ch. 125. For the 12 Heptads of the solar system Gf. MP,—A Study p 1-212. The solar system with the sun as the centrel point is conceived as a chariot which moves upto 180 degrees both north and south of the equator (V. 14; also *23'57).

अध्याय ५५

श्लोक 3

त्रिनाभिना तु चक्रेण पञ्चारेण समन्वितः सौवर्णः सर्वदेवानाम् आवासो भास्करस्य तु

trinābhinā tu cakreṇa pañcāreṇa samanvitaḥ sauvarṇaḥ sarvadevānām āvāso bhāskarasya tu

हिन्दी अर्थ

तुषिता नाम ये देवाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

English

The golden chariot of the sun is the abode of all Devas. It has a single wheel with five spokes and three naves,

अध्याय ५५

श्लोक 4

नवयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः द्विगुणो ऽपि रथोपस्थाद् ईषादण्डः प्रमाणतः

navayojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ dviguṇo 'pi rathopasthād īṣādaṇḍaḥ pramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

विवस्वान् सविता पूषा अंशुमान् विष्णुरेव च। एते सहस्त्रकिरणा आदित्या द्वादश स्मृताः ; शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवीं गृश्चिकां शुचिम्

English

Its length and breadth is nine thousand yojanas. Twice that length is the distance between the driver's box and the poleshaft.

अध्याय ५५

श्लोक 5

असङ्गैस्तु हयैर्युक्तो यतश्चक्रं ततः स्थितैः वाजिनस्तस्य वै सप्त छन्दोभिर् निर्मितास्तु ते

asaṅgaistu hayairyukto yataścakraṃ tataḥ sthitaiḥ vājinastasya vai sapta chandobhir nirmitāstu te

हिन्दी अर्थ

शुकी शुकानुलूकांश्च जनयामास धर्मतः। श्येनी श्येनांस्तथा भासी कुरङ्गांश्च व्यजीजनत्

English

The horses are stationed on the side where the wheel is. They are unattached*®® but appear to be yoked. There are seven horses. They are evolved out of the vedic passages and metres.®*®

अध्याय ५५

श्लोक 6

चक्रपक्षे निबद्धास्तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः सहाश्वचक्रो भ्रमते सहाक्षो भ्रमते ध्रुवः

cakrapakṣe nibaddhāstu dhruve cākṣaḥ samarpitaḥ sahāśvacakro bhramate sahākṣo bhramate dhruvaḥ

हिन्दी अर्थ

हंससारसकारण्डप्लवांश्छुचिरजीजनत् सौदामिनीं तथा कन्यां सर्वलोकभयङ्करीम्। सुरसायाः सहस्त्रं तु सर्पाणामभवत्पुरा

English

The horses are bound to the side of the wheel. The axle is fitted to the poleshaft. The chariot revolves along with the wheel and the horses, and the poleshaft revolves along with the axle.

अध्याय ५५

श्लोक 7

अक्षः सहैकचक्रेण भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः प्रेरको ज्योतिषां धीमान् ध्रुवो वै वातरश्मिभिः

akṣaḥ sahaikacakreṇa bhramate 'sau dhruveritaḥ prerako jyotiṣāṃ dhīmān dhruvo vai vātaraśmibhiḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरमें जो तुषित नामवाले देवता थे, वे वैवस्वत मन्वन्तरमें बारह आदित्य कहे गये हैं। इन्द्र, धाता, भग,

English

The axle prompted by the poleshaft whirls along with the single wheel. It is the intelligent Dhruva (Pole star) that urges the luminaries by means of the wind and the rays (or by the wind which acts as reins).

अध्याय ५५

श्लोक 8

युगाक्षकोटिसम्बद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु ध्रुवेण भ्रमते रश्मिनिबद्धः स युगाक्षयोः

yugākṣakoṭisambaddhau dvau raśmī syandanasya tu dhruveṇa bhramate raśminibaddhaḥ sa yugākṣayoḥ

हिन्दी अर्थ

अंशुमान् तथा विष्णु-ये हजार किरणोंवाले बारह आदित्य कहे गये हैं दितिने कश्यपसे हिरण्यकशिपु तथा हिरण्याक्ष इन दो पुत्रोंको प्राप्त किया था, ऐसा हमने सुना है। दनुने कश्यपसे बलके अभिमानवाले सौ पुत्र प्राप्त किये। है श्रेष्ठ द्विजो! उनमें विप्रचित्ति प्रधान था। हे

English

There are two reins in the chariot. They are united to the extremities of the yoke and the axle. The chariot tied by means of the reins to the yoke and the axle revolves by the grace of Dhruva.

अध्याय ५५

श्लोक 9

भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि

bhramato maṇḍalāni syuḥ khecarasya rathasya tu yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya hi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ द्विजो! ताम्राने शुकी, श्येनी, भासी, सुग्रीवी, गृध्रिका तथा शुचि-इन छः कन्याओंको जन्म दिया। शुकीने धर्मसे शुकों तथा उलूकोंको उत्पन्न किया। श्येनीने श्येनों (बाज) तथा भासीने कुरंगोंको जन्म

English

As the chariot whirls and moves along the firmament there shall be circles of bright lustre. The extremities of the yoke and the axle are to the right of the chariot.

अध्याय ५५

श्लोक 10

ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्राश्वे च रज्जुभिः भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवं रश्मी च तावुभौ

dhruveṇa pragṛhīte vai vicakrāśve ca rajjubhiḥ bhramantamanugacchanti dhruvaṃ raśmī ca tāvubhau

हिन्दी अर्थ

दिया। गृधीने गीधोंको, कपोतों तथा पारावत पक्षियोंको जन्म दिया। शुचिने हंस, सारस तथा कारण्ड पक्षियोंको गर्दभोंको जन्म दिया॥ २७-३१ /२॥

English

When the horses beyond the wheel®*® are pulled by Dhruva by means of reins, both of them (the yoke and axle) as also the reins follow the poleshaft that whirls.

अध्याय ५५

श्लोक 11

युगाक्षकोटिस्त्वेतस्य वातोर्मिस्यन्दनस्य तु कीले सक्ता यथा रज्जुर् भ्रमते सर्वतोदिशम्

yugākṣakoṭistvetasya vātormisyandanasya tu kīle saktā yathā rajjur bhramate sarvatodiśam

हिन्दी अर्थ

शुभ विनताने गरुड तथा अरुणको और सभी लोकोंको भय प्रदान करनेवाली सौदामिनी नामक कन्याको उत्पन्न किया। सुरसासे हजारों सर्प उत्पन्न हुए। उत्तम ब्रतवाली कड्रूने हजार सिरवाले एक हजार

English

The extremity of the yoke and the axle of this chariot which has the steed of wind whirls in all directions like a rope fixed to a nail. In the course of Uttarayana as the chariot moves about in the manqlalas the reins increase in size (i.c.

अध्याय ५५

श्लोक 12

भ्राम्यतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे वर्धेते दक्षिणे चैव भ्रमता मण्डलानि तु

bhrāmyatastasya raśmī tu maṇḍaleṣūttarāyaṇe vardhete dakṣiṇe caiva bhramatā maṇḍalāni tu

हिन्दी अर्थ

शेषवासुकिककोटशङ्खरवतकम्बलाः ' सर्प उत्पन्न किये। उनमें छब्बीस सर्प उत्तम तथा धनञ्जयमहानीलपद्याश्वतरतक्षकाः ॥ ३५ प्रधान कहे गये हैं; वे शेष, वासुकि, कर्कोट, शंख, एलापत्रमहापद्मधृतराष्ट्रबलाहकाः । ऐरावत, कम्बल, धनंजय, महानील, पदा, अश्वतर, अ5अ्ककषmॐङऽNn क्क फफफफफफफफफफफफफफफ फफफ फफफ फफ जफफफफफफफफफफफफ फफफ फफफ फफफ्फफफ फफफ हैः 4

English

asadgaih««intarik9agaih ST. those that move in the void.

अध्याय ५५

श्लोक 13

आकृष्येते यदा ते वै ध्रुवेणाधिष्ठिते तदा आभ्यन्तरस्थः सूर्यो ऽथ भ्रमते मण्डलानि तु

ākṛṣyete yadā te vai dhruveṇādhiṣṭhite tadā ābhyantarasthaḥ sūryo 'tha bhramate maṇḍalāni tu

हिन्दी अर्थ

रुद्राणां च गणं तद्वद् गोमहिष्यौ वराडुना

English

The seven horses of the solar car are the seven metres, via., g&yatri, ufQtk, anuftup, brhatl, paAkti, triftup and jagatl.

अध्याय ५५

श्लोक 14

अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु

aśītimaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorantaraṃ dvayoḥ dhruveṇa mucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu

हिन्दी अर्थ

मुनिर्मुनीनां च गणं गणमप्सरसां तथा त्विषा तु यक्षरक्षांसि जनयामास कोटिशः। एते तु काश्यपेयाश्च सङ्क्षेपात्परिकीर्तिताः

English

Vicakr&ive — when tho horses, wheel and Arua the driver (are secured by Dhruva).

अध्याय ५५

श्लोक 15

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु उद्वेष्टयन् स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति

tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu udveṣṭayan sa vegena maṇḍalāni tu gacchati

हिन्दी अर्थ

स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्व ब्रह्मणा येऽभिषेचिताः

English

The distEince between the two solstices consists of one hundred and eighty degrees. The sun moves about the mandalas externally as the reins are being released by Dhruva. He then encircles the mandalas and moves quickly.

अध्याय ५५

श्लोक 16

देवाश्चैव तथा नित्यं मुनयश् च दिवानिशम् यजन्ति सततं देवं भास्करं भवमीश्वरम्

devāścaiva tathā nityaṃ munayaś ca divāniśam yajanti satataṃ devaṃ bhāskaraṃ bhavamīśvaram

हिन्दी अर्थ

यथोपदेशमद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वे ब्रह्मणा येऽभिषेचिताः। ते ह्येते चाभिषिच्यन्ते मनवश्च भवन्ति ते

English

That chariot is occupied by Devas, Adityas sages, Gandharvas, Apsarases as well as serpents, Raksasas, and Gramanis.

अध्याय ५५

श्लोक 17

सरथो ऽधिष्ठितो देवैर् आदित्यैर्मुनिभिस् तथा गन्धर्वैरप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः

saratho 'dhiṣṭhito devair ādityairmunibhis tathā gandharvairapsarobhiś ca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरेष्वतीतेषु गता होतेषु पार्थिवाः। एवमन्येऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे तत:

English

These reside within the sun for two months in succession and develop and nourish the auspicious sun by means of their splendour.

अध्याय ५५

श्लोक 18

एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु आप्याययन्ति चादित्यं तेजोभिर् भास्करं शिवम्

ete vasanti vai sūrye dvau dvau māsau krameṇa tu āpyāyayanti cādityaṃ tejobhir bhāskaraṃ śivam

हिन्दी अर्थ

एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासन्तानकारणात् कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार स पुनस्तपः । पुत्रो गोत्रकरो मह्यं भवतादिति चिन्तयन्

English

The sages eulogise the sun by means of hymns. The Gandharvas and Apsarases worship him by music and dance.

अध्याय ५५

श्लोक 19

ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् गन्धर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते

grathitaiḥ svairvacobhistu stuvanti munayo ravim gandharvāpsarasaścaiva nṛtyageyairupāsate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मयोगात्सुतौ पश्चात्प्रदुर्भूतौ महौजसौ

English

The Gramanis, Yaksas and Bhutas hold the reins. The serpents bear the sun and Yatudhanas (Raksasas) follow him.

अध्याय ५५

श्लोक 20

ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति च

grāmaṇīyakṣabhūtāni kurvate 'bhīṣusaṃgraham sarpā vahanti vai sūryaṃ yātudhānā anuyānti ca

हिन्दी अर्थ

वत्सरश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्मवादिनौ। वत्सराननश्चुवो जज्ञे रैभ्यश्च सुमहायशाः क्रोधवशाने महामायावी राक्षसों तथा रुद्रगणोंको जन्म दिया और सुन्दर स्त्री सुरभिने कश्यपसे गायों तथा भैंसोंको जन्म दिया; ऐसा हमने सुना है। मुनि नामक कश्यपभार्या-ने मुनियों एवं अप्सराओंको

English

The Valakhilyas surround the sun from his rise to his setting and accompany him. In this manner these reside in the sun for two months in succession.

अध्याय ५५

श्लोक 21

वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम् इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे

vālakhilyā nayantyastaṃ parivāryodayādravim ityete vai vasantīha dvau dvau māsau divākare

हिन्दी अर्थ

और अरिष्टाने बहुत-से किन्नरों तथा गन्धर्वोको जन्म दिया। इलाने समस्त तृणों, वृक्षों, लताओं तथा गुल्मोंको जन्म दिया। त्विषाने करोड़ों यक्षों और राक्षसोंको पैदा किया। मैंने कश्यपको इन सन्तानोंका संक्षेपमें

English

O leading brahmins, the following twelve months constitute the human year: — Madhu (Gaitra), Madhava (VaKakha), Sukra (Jyestha), Suci (Asa<Jha), Nabhas (Sra- vana), Nabhasya (Bhadrapada), Isa (Alvina) Crja (Karttika), Sahas (Margair?a) Sahasya (Pau?a), Tapas (Magha) and Tapasya (Phalguna).

अध्याय ५५

श्लोक 22

मधुश् च माधवश्चैव शुक्रश् च शुचिरेव च नभोनभस्यौ विप्रेन्द्रा इषश्चोर्जस्तथैव च

madhuś ca mādhavaścaiva śukraś ca śucireva ca nabhonabhasyau viprendrā iṣaścorjastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

वर्णन कर दिया। इन सबके बहुत-से पुत्र-पौत्र आदि वंश कहे गये हैं॥ ३८-४१/२॥ इस प्रकार महात्मा कश्यपके द्वारा प्रजाओंकी सृष्टि कर लिये जानेपर तथा उन सभी चर-अचर प्रजाओंके प्रतिष्ठित हो जानेपर प्रजापतिने उनमेंसे मुख्योंको अधिपतिके पदपर अभिषिक्त करके वैवस्वत

English

The (six) Rtus (seasons) are Vasantika (Spring), Graima, (summer) Varika (rainy season) Sarad (autumn), Hima (early Winter) and SHira (late Winter)

अध्याय ५५

श्लोक 23

सहःसहस्यौ च तथा तपस्यश् च तपः पुनः एते द्वादश मासास्तु वर्षं वै मानुषं द्विजाः

sahaḥsahasyau ca tathā tapasyaś ca tapaḥ punaḥ ete dvādaśa māsāstu varṣaṃ vai mānuṣaṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

मनुको मनुष्योंका अधिपति बनाया । स्वायम्भुव मन्वन्तरे पहले ब्रह्माने जिन्हें अभिषिक्त किया था, उन्हींके द्वारा

English

The sages are twelve in number. They eulogise the sun by means of hymns. They are: — Pulastya, Pulaha, Atri, Vasistha, Ahgiras, Bhrgu, Bharadvaja, Gautama, Kayapa, Kratu, Jamadagni and Visvamitra.

अध्याय ५५

श्लोक 24

वासन्तिकस् तथा ग्रैष्मः शुभो वै वार्षिकस् तथा शारदश् च हिमश्चैव शैशिर ऋतवः स्मृताः

vāsantikas tathā graiṣmaḥ śubho vai vārṣikas tathā śāradaś ca himaścaiva śaiśira ṛtavaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

आदेशके अनुसार धर्मपूर्वक पालित की जा रही है। ब्रह्माने पूर्व स्वायम्भुव मन्वन्तरमें जिनका अभिषेक किया था, वे ही यहाँ अभिषिक्त किये जाते हैं और मनु होते हैं। इन मन्वन्तरोंके बीत जानेपर राजा भी चले जाते हैं; इस प्रकार इनके बाद मन्वन्तर आनेपर अन्य राजा अभिषिक्त किये जाते हैं। अतीत तथा अनागत सभी राजा मन्वन्तरमें कहे गये हें ॥ ४२-४७/२॥

English

The serpents are twelve in number. They bear the great lord Sun. They are: — Vasuki, Kahkanikara, Taksaka, Naga, Elapatra, lahkhapala, Airavata (Iravan), Dhanafijaya Mahapadma, Karkotaka, Kambala and Avatara.

अध्याय ५५

श्लोक 25

धातार्यमाथ मित्रश् च वरुणश्चेन्द्र एव च विवस्वांश्चैव पूषा च पर्जन्यो ऽंशुर् भगस् तथा

dhātāryamātha mitraś ca varuṇaścendra eva ca vivasvāṃścaiva pūṣā ca parjanyo 'ṃśur bhagas tathā

हिन्दी अर्थ

प्रजा-संतानके कारण इन पुत्रोंको उत्पन्न करके अपने वंशको कामना रखनेवाले उन कश्यपने “वंशको बढ़ानेवाला पुत्र मुझे उत्पन्न हो'--ऐसा सोचते हुए पुनः तप करना आरम्भ किया। इस प्रकार ध्यान करते

English

The twelve excellent Gandharvas worship the sun that takes in water by means of Songs. They are: — Tumburu, Narada, Haha, Huhu, Visvavasu, Ugrasena, Surugi, Paravasu Citrasena, Orriayu, Dhrtaratra and Suryavarcas.

अध्याय ५५

श्लोक 26

त्वष्टा विष्णुः पुलस्त्यश् च पुलहश्चात्रिरेव च वसिष्ठश्चाङ्गिराश्चैव भृगुर्बुद्धिमतां वरः

tvaṣṭā viṣṇuḥ pulastyaś ca pulahaścātrireva ca vasiṣṭhaścāṅgirāścaiva bhṛgurbuddhimatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए उन महात्मा कश्यपके ब्रह्मयोगसे पुनः महान ओजस्वी दो पुत्र उत्पन्न हुए। बत्सर तथा असित नामवाले वे दोनों ब्रह्ममादी थे। वत्सरसे महान् यशवाले नैधुव तथा रैभ्य उत्पन्न हुए। रैभ्यके पुत्रोंको अध्याय ६३ दक्षप्रजापतिद्वारा मैथुनी सृष्टिका प्रादुर्भाव क्रषिवंशवर्णन २६३

English

The twelve Apsarases worship the sun by their charming Tandava dance. They are: — Krtasthala of splendid face, the divine lady Puhjikasthall of splendid hips, Menaka, Saha- janya, Pramloca of sweet smiles, Anumloca, Ghrtacl, VisvacI, UrvasI also known as Purvacitti, the gentle lady Tilottama and Rambha of lotus-like face.

अध्याय ५५

श्लोक 27

भारद्वाजो गौतमश् च कश्यपश् च क्रतुस् तथा जमदग्निः कौशिकश् च वासुकिः कङ्कणीकरः

bhāradvājo gautamaś ca kaśyapaś ca kratus tathā jamadagniḥ kauśikaś ca vāsukiḥ kaṅkaṇīkaraḥ

हिन्दी अर्थ

की न फफ फ फ फ फ फ फ फ फ फ़ फ फ फ फ फफ फ फ फ फ छ फ फ फ फ फ फ फ़ फ फ़ फ फक फ फ़ फ़ फ फ़ फा फ फ क फ फ फा फाम फ मी

English

The twelve Gramanls hold the reins. They are: — Rathakrt, Rathaujas, Rathacitra, Subahu, Rathasvana, Varuna, Su§ena, Senajit, Tarksya, Ari§tanemi, Ksatajit and Satyajit.

अध्याय ५५

श्लोक 28

तक्षकश् च तथा नाग एलापत्रस् तथा द्विजाः शङ्खपालस् तथा चान्यस् त्व् ऐरावत इति स्मृतः

takṣakaś ca tathā nāga elāpatras tathā dvijāḥ śaṅkhapālas tathā cānyas tv airāvata iti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

शभ्यस्य रैभ्या विज्ञेया नैशुवस्य वदामि ब: । रैभ्य नामवाला जानना चाहिए। है ऋषियो ! च्यवनस्य तु कन्यायां सुमेधाः समपद्यत॥ ५२ अब मैं नैधुवके पुत्रोके विषयमें बताता हूँ। च्यवनकौ नैधुवस्य तु सा पत्नी माता वै कुण्डपायिनाम्। कन्यासे सुमेधा उत्पन्न हुई। वह नैध्रुवकी पत्नी तथा असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत

English

Then there are twelve Yatudhanas. Wielding their weapons they accompany the sun. They are: — Raksoheti, Praheti, Paurueya, Badha, Sarpa, Vyaghra, Apa, Vata, Vidyut, Divakara, Brahmopeia the leading Raksasa and Yajhopcta.

अध्याय ५५

श्लोक 29

धनञ्जयो महापद्मस् तथा कर्कोटकः स्मृतः कम्बलो ऽश्वतरश्चैव तुम्बुरुर्नारदस् तथा

dhanañjayo mahāpadmas tathā karkoṭakaḥ smṛtaḥ kambalo 'śvataraścaiva tumbururnāradas tathā

हिन्दी अर्थ

शाण्डिल्यानां वरः श्रीमान् देवलः सुमहातपाः। शाण्डिल्या नैशचुवा रैभ्यास्त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः

English

Twelve Devos

अध्याय ५५

श्लोक 30

हाहा हूहूर्मुनिश्रेष्ठा विश्वावसुरनुत्तमः उग्रसेनो ऽथ सुरुचिर् अन्यश्चैव परावसुः

hāhā hūhūrmuniśreṣṭhā viśvāvasuranuttamaḥ ugraseno 'tha surucir anyaścaiva parāvasuḥ

हिन्दी अर्थ

नवप्रकृतयोऽदेवाः पुलस्त्यस्य वदामि वः। चतुर्युगे ह्यतिक्रान्ते मनोरेकादशे प्रभो: त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये सम्बभूव ह

English

Twelve Sages

अध्याय ५५

श्लोक 31

चित्रसेनो महातेजाश् चोर्णायुश्चैव सुव्रताः धृतराष्ट्रः सूर्यवर्चा देवी साक्षात् कृतस्थला

citraseno mahātejāś corṇāyuścaiva suvratāḥ dhṛtarāṣṭraḥ sūryavarcā devī sākṣāt kṛtasthalā

हिन्दी अर्थ

कुण्डपायियोंकी माता थी। असितकी एकपर्णासे शाण्डिल्योंमें श्रेष्ठ, ब्रह्मिष्ठ, श्रीमान् तथा महातपस्वी देवल उत्पन्न हुए। इस प्रकार शाण्डिल्य, नैथुव तथा रैभ्य-ये तीनों पक्ष काश्यप (कश्यपसे होनेवाले)

English

Twelve Serpents

अध्याय ५५

श्लोक 32

शुभानना शुभश्रोणिर् दिव्या वै पुञ्जिकस्थला मेनका सहजन्या च प्रम्लोचाथ शुचिस्मिता

śubhānanā śubhaśroṇir divyā vai puñjikasthalā menakā sahajanyā ca pramlocātha śucismitā

हिन्दी अर्थ

अब मैं पुलस्त्यके नौ राक्षसवंशजोंका वर्णन करता हूँ--प्रभु मनुके ग्यारहवें चतुर्युगके अतिक्रान्त होनेपर उसका आधा अवशिष्ट रह जानेपर जब द्वापरका आरम्भ हुआ, तब मनुकी पीढीमें नरिष्यन्तका दम नामक पुत्र हुआ। उस दमका उत्तराधिकारी तृणबिन्दु कहा गया है; वह त्रेतायुगके तीन-चौथाई भागमें राजा हुआ। उसकी कन्या इलविला रूपमें अप्रतिम थी। उस राजर्षिने वह कन्या पुलस्त्यको दे दी।

English

Serpents

अध्याय ५५

श्लोक 33

अनुम्लोचा घृताची च विश्वाची चोर्वशी तथा पूर्वचित्तिरिति ख्याता देवी साक्षात्तिलोत्तमा

anumlocā ghṛtācī ca viśvācī corvaśī tathā pūrvacittiriti khyātā devī sākṣāttilottamā

हिन्दी अर्थ

उस इलविलासे ऋषि विश्रवा उत्पन्न हुए। पौलस्त्यकुलको बृद्धि करनेवाली उनकी चार पत्मियाँ थीं। पहली देववर्णिनी नामवाली थी, जो बृहस्मतिकी सुन्दर कन्या थी। अन्य दो पुष्पोत्कटा तथा बलाका माल्यवान्को

English

Gandharvas

अध्याय ५५

श्लोक 34

रंभा चाम्भोजवदना रथकृद् ग्रामणीः शुभः रथौजा रथचित्रश् च सुबाहुर्वै रथस्वनः

raṃbhā cāmbhojavadanā rathakṛd grāmaṇīḥ śubhaḥ rathaujā rathacitraś ca subāhurvai rathasvanaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्रियाँ कही गयी हैं। कैकसी मालीकी कन्या थी। हे ऋषियो! अब उनको सन्तानोंके विषयमें देववर्शिनीने उन विश्रवा-से ज्येष्ठ पुत्र वैश्रवणको उत्पन्न किया। कैकसीने राक्षसोंके राजा रावण, कुम्भकर्ण, शूर्पणखा तथा बुद्धिमान् विभीषणको जन्म दिया। है द्विजश्रेष्ठो! पुष्पोत्कटाने उन विश्रवा -

English

Apsarases

अध्याय ५५

श्लोक 35

वरुणश् च तथैवान्यः सुषेणः सेनजिच्छुभः तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश् च क्षतजित् सत्यजित्तथा

varuṇaś ca tathaivānyaḥ suṣeṇaḥ senajicchubhaḥ tārkṣyaścāriṣṭanemiś ca kṣatajit satyajittathā

हिन्दी अर्थ

से महोदर, प्रहस्त, महापार्श्व तथा खर नामक पुत्रोंको तथा कुम्भीनसी नामक कन्याको जन्म दिया। अब बलाकी सनत्तानोंको सुनिये। त्रिशिर, दूषण तथा विद्युज्जिह्व राक्षस और मालिका नामक कन्या

English

Gramanis

अध्याय ५५

श्लोक 36

रक्षोहेतिः प्रहेतिश् च पौरुषेयो वधस् तथा सर्पो व्याघ्रः पुनश्चापो वातो विद्युद्दिवाकरः

rakṣohetiḥ prahetiś ca pauruṣeyo vadhas tathā sarpo vyāghraḥ punaścāpo vāto vidyuddivākaraḥ

हिन्दी अर्थ

ये सब बलासे उत्पन्न कहे गये हैं। पुलस्त्यके ये नौ पौत्र क्रूर कर्मवाले राक्षस थे। विभीषण अत्यन्त शुद्ध आत्मावाले तथा धर्मज्ञ कहे गये हैं। मृग, व्याघ्र आदि ' दाढ़ोंवाले सभी पशु, भूत, पिशाच, सर्प, सूकर, हाथी, ऋषिरेरवरिलो यस्यां विश्रवाः समपद्यत। तस्य पत््यश्चतस्त्रस्तु पौलस्त्यकुलवर्धनाः

English

Yatudhanas 55-57.

अध्याय ५५

श्लोक 37

ब्रह्मोपेतश् च रक्षेन्द्रो यज्ञोपेतस्तथैव च एते देवादयः सर्वे वसन्त्यर्के क्रमेण तु

brahmopetaś ca rakṣendro yajñopetastathaiva ca ete devādayaḥ sarve vasantyarke krameṇa tu

हिन्दी अर्थ

बृहस्पतेः शुभा कन्या नाम्ना वै देववर्णिनी। पुष्पोत्कटा बलाका च सुते माल्यवतः स्मृते

English

Sages BharadvSja and Gautama

अध्याय ५५

श्लोक 38

स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः धात्रादिविष्णुपर्यन्ता देवा द्वादश कीर्तिताः

sthānābhimānino hyete gaṇā dvādaśa saptakāḥ dhātrādiviṣṇuparyantā devā dvādaśa kīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्मात्सुषुवे देववर्णिनी कुम्भकर्ण शूर्पणखां धीमन्तं च विभीषणम्

English

Serpents Iravan and Dhanahjaya

अध्याय ५५

श्लोक 39

आदित्यं परमं भानुं भाभिराप्याययन्ति ते पुलस्त्याद्याः कौशिकान्ता मुनयो मुनिसत्तमाः

ādityaṃ paramaṃ bhānuṃ bhābhirāpyāyayanti te pulastyādyāḥ kauśikāntā munayo munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

कन्या वै मालिका चापि बलायाः प्रसवः स्मृतः । इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा नव

English

Gandharvas Suruci and Paravasu

अध्याय ५५

श्लोक 40

द्वादशैव स्तवैर्भानुं स्तुवन्ति च यथाक्रमम् नागाश्चाश्वतरान्तास्तु वासुकिप्रमुखाः शुभाः

dvādaśaiva stavairbhānuṃ stuvanti ca yathākramam nāgāścāśvatarāntāstu vāsukipramukhāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

विभीषणोऽतिशुद्धात्मा धर्मज्ञः परिकीर्तितः । भूताः पिशाचाः सर्पाश्च सूकरा हस्तिनस्तथा । वानर, क म्पु पुलस्त्यके पु

English

Apsarases Ghrtaci and ViivSci

अध्याय ५५

श्लोक 41

द्वादशैव महादेवं वहन्त्येवं यथाक्रमम् क्रमेण सूर्यवर्चान्तास् तुम्बुरुप्रमुखाम्बुपम्

dvādaśaiva mahādevaṃ vahantyevaṃ yathākramam krameṇa sūryavarcāntās tumburupramukhāmbupam

हिन्दी अर्थ

वानराः किन्नराश्चैव ये च किम्पुरुषास्तथा॥ ८ नसा ती है अनपत्यः क्रतुस्तस्मिन् स्मृतो वैवस्वतेऽन्तरे है। अत्रिको दस सुन्दर तथा पतिव्रता भार्याएँ शो अत्रेः पल्यो दशैवासन् सुन्दर्यश्च पतित्रताः ॥ ६८ घृताची अप्सरासे भद्राश्वकी दस पुत्रियाँ ह

English

Gramanis Susena and Senajit

अध्याय ५५

श्लोक 42

गीतैरेनमुपासन्ते गन्धर्वा द्वादशोत्तमाः कृतस्थलाद्या रंभान्ता दिव्याश्चाप्सरसो रविम्

gītairenamupāsante gandharvā dvādaśottamāḥ kṛtasthalādyā raṃbhāntā divyāścāpsaraso ravim

हिन्दी अर्थ

कही गयी हैं। ये सब आत्रेयवंशमें उत्पन्न हुई; इनके बलाबला च विप्रेन्द्रा अळी अप न ७ पति प्रभाकर थे। जब रो तक तथा तामरसा चैव वरक्रीडा च वे दश मर गिरने लगा, तब इस सा आत्रेयवंशप्रभवास्तासां भर्ता प्रभाकरः। अन्धकारसे व्याप्त हो जानेपर अत्रि ऋषिने प्रभा फैलायी स्वर्भानृपिहिते सूर्ये पतितेऽस्मिन् दिवो महीम्

English

Yatudhanas Apa and Vata

अध्याय ५५

श्लोक 43

ताण्डवैः सरसैः सर्वाश् चोपासन्ते यथाक्रमम् दिव्याः सत्यजिदन्ताश् च ग्रामण्यो रथकृन्मुखाः

tāṇḍavaiḥ sarasaiḥ sarvāś copāsante yathākramam divyāḥ satyajidantāś ca grāmaṇyo rathakṛnmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

थी। ' तुम्हारा कल्याण हो' उनके ऐसा कहनेपर महर्षिके तमोऽभिभूते लोकेऽस्मिन् प्रभा येन प्रवर्तिता वचनसे उस समय गिरता हुआ विभु सूर्य स्वर्गलोके स्वस्त्यस्तु हि तवेत्युक्ते पतन्निह दिवाकरः

English

Serpents Mahapadma and Karkotaka

अध्याय ५५

श्लोक 44

द्वादशास्य क्रमेणैव कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् प्रयान्ति यज्ञोपेतान्ता रक्षोहेतिमुखाः सह

dvādaśāsya krameṇaiva kurvate 'bhīṣusaṃgraham prayānti yajñopetāntā rakṣohetimukhāḥ saha

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपर नहीं गिरा। तब महर्षियोंने प्रभु अत्रिको “प्रभाकर '--ऐसा कहा॥ ६८--७३ ॥ उन्होंने भद्रासे यशस्वी पुत्र 'सोम' को उत्पन्न

English

Gandharvas Citrasena and Urnayu

अध्याय ५५

श्लोक 45

सायुधा द्वादशैवैते राक्षसाश्च यथाक्रमम् धातार्यमा पुलस्त्यश् च पुलहश् च प्रजापतिः

sāyudhā dvādaśaivaite rākṣasāśca yathākramam dhātāryamā pulastyaś ca pulahaś ca prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

ततः प्रभाकरेत्युक्तः प्रभुरत्रिमहर्षिभि:॥ ७३ किया। उन तपोधन ऋषि-ने उन पत्नियोंसे पुनः

English

Apsarascs Urvasi and Purvacitti

अध्याय ५५

श्लोक 46

उरगो वासुकिश्चैव कङ्कणीकश् च तावुभौ तुम्बुरुर् नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ

urago vāsukiścaiva kaṅkaṇīkaś ca tāvubhau tumburur nāradaścaiva gandharvau gāyatāṃ varau

हिन्दी अर्थ

स तासु जनयामास पुनः पुत्रांस्तपोधनः॥ ७४ कहलाये और वेदोंके पारंगत ऋषि हुए। उनमें दो स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः । प्रसिद्ध यशवाले, ब्रह्मिष्ठ तथा महान् ओजस्वी हुए; तेषां दवौ ख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ च महौजसौ ॥ ७५ अत्रिके ज्येष्ठ पुत्र थे और दुर्वासा उनके छोटे भाई थे। उनकी छोटी बहन अमला थी; वह ब्रह्मवादिनी

English

Gramanis Tarksya and Ari§tanemi

अध्याय ५५

श्लोक 47

कृतस्थलाप्सराश्चैव तथा वै पुञ्जिकस्थला ग्रामणी रथकृच्चैव रथौजाश्चैव तावुभौ

kṛtasthalāpsarāścaiva tathā vai puñjikasthalā grāmaṇī rathakṛccaiva rathaujāścaiva tāvubhau

हिन्दी अर्थ

यवीयसी स्वसा तेषाममला ब्रह्मवादिनी

English

Yatudhanas Vidyut and Divakara.

अध्याय ५५

श्लोक 48

रक्षोहेतिः प्रहेतिश् च यातुधानावुदाहृतौ मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे

rakṣohetiḥ prahetiś ca yātudhānāvudāhṛtau madhumādhavayoreṣa gaṇo vasati bhāskare

हिन्दी अर्थ

तस्य गोत्रद्ठये जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि। थी। उनके दो गोत्रोंमें श्याव, प्रत्वस, ववल्गु तथा गहर ये चार उत्पन्न हुए, जो भूलोकमें प्रसिद्ध हैं। श्यावश्च प्रत्वसश्चैव ववल्गुश्चाथ गहूरः

English

Devas Tvasr and Visnu

अध्याय ५५

श्लोक 49

वसन्ति ग्रीष्मकौ मासौ मित्रश् च वरुणश् च ह ऋषिरत्रिर्वसिष्ठश् च तक्षको नाग एव च

vasanti grīṣmakau māsau mitraś ca varuṇaś ca ha ṛṣiratrirvasiṣṭhaś ca takṣako nāga eva ca

हिन्दी अर्थ

महान् आत्मावाले आत्रेयोंके चार पक्ष कहे गये हैं- काश्यप, नारद, पर्वत और अनुद्धत। ये मानस पुत्रके रूपमें उत्पन्न हुए हैं। अब अरुन्धतीकी सन्तानोंके काश्यपो नारदश्चैव पर्वतोऽनुद्धत्तस्तथा॥ ७८ he क अरुन्धतीको प्रदान

English

Sages Jamadagni and Visvamitra

अध्याय ५५

श्लोक 50

मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हाहाहूहूः सुबाहुनामा ग्रामण्यौ रथचित्रश् च तावुभौ

menakā sahajanyā ca gandharvau ca hāhāhūhūḥ subāhunāmā grāmaṇyau rathacitraś ca tāvubhau

हिन्दी अर्थ

पुरा देवासुरे युद्धे घोरे वै तारकामये किया। महातेजस्वी नारद दक्षके शापसे ब्रह्मचारी हो गये। पूर्वकालमें तारकासुरके कारण भयानक देवासुर-

English

Serpents Kambala and Asvatara

अध्याय ५५

श्लोक 51

पौरुषेयो वधश्चैव यातुधानावुदाहृतौ एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः

pauruṣeyo vadhaścaiva yātudhānāvudāhṛtau ete vasanti vai sūrye māsayoḥ śuciśukrayoḥ

हिन्दी अर्थ

अनावृष्ट्या हते लोके ह्युग्रे लोकेश्वरैः सह ।

English

Gandharvas Dhrtarastra and Suryavarcas

अध्याय ५५

श्लोक 52

ततः सूर्ये पुनश्चान्या निवसन्तीह देवताः इन्द्रश्चैव विवस्वांश् च अङ्गिरा भृगुरेव च

tataḥ sūrye punaścānyā nivasantīha devatāḥ indraścaiva vivasvāṃś ca aṅgirā bhṛgureva ca

हिन्दी अर्थ

संग्राममें अनावृष्टिसे हत लोकके उग्र हो जानेपर बुद्धिमान् वसिष्ठजीने अपनी तपस्यासे अन, जल, मूल, फल तथा औषधियाँ उत्पन्न करते हुए लोकेश्वरोंके साथ प्राणियोंकी रक्षा की थी और दयापूर्वक उन्होंने औषधिसे उन सबको जीवित किया था!

English

Apsarases Tilottama and Rambha

अध्याय ५५

श्लोक 53

एलापत्रस् तथा सर्पः शङ्खपालश् च तावुभौ विश्वावसूग्रसेनौ च वरुणश् च रथस्वनः

elāpatras tathā sarpaḥ śaṅkhapālaś ca tāvubhau viśvāvasūgrasenau ca varuṇaś ca rathasvanaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय ६३ दक्षप्रजापतिद्वारा मैथुनी सृष्टिका प्रादुर्भाव क्रषिवंशवर्णन FE

English

Gramanis Rathajit and Satyajit

अध्याय ५५

श्लोक 54

प्रम्लोचा चैव विख्याता अनुम्लोचा च ते उभे यातुधानास् तथा सर्पो व्याघ्रश्चैव तु तावुभौ

pramlocā caiva vikhyātā anumlocā ca te ubhe yātudhānās tathā sarpo vyāghraścaiva tu tāvubhau

हिन्दी अर्थ

अन्नोदकं मूलफलं ओषधीश्च प्रवर्तयन्। अरुन्धतीसे सौ पुत्र उत्पन्न किये। उनमें तानेताञ्जीवयामास कारुण्यादौषधेन च॥ ८२ ज्येष्ठ पुत्र शक्तिसे अदृश्यन्तीने पराशरको जन्म दिया अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु सुतानुत्पादयच्छतम्। था जानेपर कालीने पराशरसे प्रभु कृष्णद्वैपायन ( )- रक्षसा भक्षिते शक्ती रुधिरेण तु वै तदा। को जन्म दिया। जी कृष्णद्वैपायनने अरणीसे काली पराशराज्ज्ञे कृष्णद्वैपायनं प्रभुम्॥ ८४ शुक और उपमन्युको पुत्ररूपमे उत्पन्न किया और द्वैपायनो हारण्यां वै शुकमुत्पादयत्सुतम्। पीवरीसे उत्पन्न शुकदेवके इन पुत्रोंको जानिये-

English

Yatudhanas Brahmopeta and Yajhopeta

अध्याय ५५

श्लोक 55

नभोनभस्ययोरेष गणो वसति भास्करे पर्जन्यश्चैव पूषा च भरद्वाजो ऽथ गौतमः

nabhonabhasyayoreṣa gaṇo vasati bhāskare parjanyaścaiva pūṣā ca bharadvājo 'tha gautamaḥ

हिन्दी अर्थ

उपमन्युं च पीवर्यां विद्धीमे शुकसूनवः ॥ ८५ भूरिश्रवा, प्रभु, शम्भु, कृष्ण तथा पाँचवाँ गौर। उनकी भूरिश्रवाः प्रभु: शम्भु कृष्णो गौरस्तु पञ्चमः । कीर्तिमती नामक कन्या भी हुई, जो योगमाता तथा कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतत्रता

English

These deities occupy the sun for two months (in diffe- rent groups as mentioned above). These twelve Hep tads are the governing forces during the twelve months of the solar year.

अध्याय ५५

श्लोक 56

धनञ्जय इरावांश् च सुरुचिः सपरावसुः घृताची चाप्सरःश्रेष्ठा विश्वाची चातिशोभना

dhanañjaya irāvāṃś ca suruciḥ saparāvasuḥ ghṛtācī cāpsaraḥśreṣṭhā viśvācī cātiśobhanā

हिन्दी अर्थ

व्रत धारण करनेवाली थी। वह ब्रह्मदत्तकी माता एवं अनुहकी पत्नी थी। श्वेत, कृष्ण, गौर, श्याम, धूम्र, अरुण, नील तथा बादरिक-ये सब पराशरके वंशज थे। इस प्रकार महात्मा पराशरवंशजोंके वे आठ पक्ष कहे गये हैं ॥ ८४--८८ ॥

English

The deities nourish and develop the sun by their splendour. The sages eulogise the sun by the hymns of the Vedas. The Gandharvas and the Apsarases worship him by their music and dance. The Gramanis, Yaksas and Bhutas hold the reins; the serpents bear the sun, and Yatudhanas follow him; Valakhilyas lead the sun to his setting place after surrounding him at the time of his rise.

अध्याय ५५

श्लोक 57

सेनजिच्च सुषेणश् च सेनानीर् ग्रामणीश् च तौ आपो वातश् च तावेतौ यातुधानावुभौ स्मृतौ

senajicca suṣeṇaś ca senānīr grāmaṇīś ca tau āpo vātaś ca tāvetau yātudhānāvubhau smṛtau

हिन्दी अर्थ

हे ऋषियो! अब इसके आगे इन्द्रप्रमितिको उत्पत्तिके विषयमें जानिये। वसिष्ठका पुत्र कपिंजल्य घृताचीसे उत्पन्न हुआ था, जो त्रिमूर्ति नामसे भी विख्यात हुआ; उसे इन्द्रप्रमिति कहा जाता है। पृथुको

English

The sun is nourished by the splendour of all these. The sun blazes in accordance with their splendour, penance, yogic power, Mantras, Dharmas and strength. These stay in the sun in groups, for two months each.

अध्याय ५५

श्लोक 58

वसन्त्येते तु वै सूर्ये मास ऊर्ज इषे च ह हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसन्ति च दिवाकरे

vasantyete tu vai sūrye māsa ūrja iṣe ca ha haimantikau tu dvau māsau vasanti ca divākare

हिन्दी अर्थ

पुत्रीसे भद्र उत्पन्न हुआ और उस भद्र-का पुत्र वसु हुआ। उसका पुत्र उपमन्यु और उपमन्युके बहुत पुत्र हुए। कौण्डिन्य नामसे जो प्रसिद्ध हैं, वे मित्र तथा बरुणकी सन्तानें हैं और जो अन्य एकार्षेय हैं, वे वासिष्ठ नामसे प्रसिद्ध हैं। महात्मा बसिष्ठवंशजोंके ये दस पक्ष कहे गये हैं॥ ८९--९२॥

English

The sages, Devas, Gandharvas, Serpents, groups of Apsarases, Gramanis, Yak§as, and Yatudhanas mainly — these blaze, shower rain, illuminate, blow, create and remove the evil activities of living beings. They are glorified as such.

अध्याय ५५

श्लोक 59

अंशुर्भगश् च द्वावेतौ कश्यपश् च क्रतुः सह भुजङ्गश् च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस् तथा

aṃśurbhagaś ca dvāvetau kaśyapaś ca kratuḥ saha bhujaṅgaś ca mahāpadmaḥ sarpaḥ karkoṭakas tathā

हिन्दी अर्थ

ये सब ब्रह्माके मानस पुत्रके रूपमें पृथ्वीपर विख्यात हैं। ये महाभाग सबका भरण करनेवाले हैं। है विप्रो! मैंने इनके वंशोंका वर्णन कर दिया। देवर्षिकुलमें उत्पन्न होनेवाले ये सब तीनों लोकोंको

English

They destroy the merits of the wicked and the sins of good persons in certain cases.

अध्याय ५५

श्लोक 60

चित्रसेनश् च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ उर्वशी पूर्वचित्तिश् च तथैवाप्सरसावुभे

citrasenaś ca gandharva ūrṇāyuścaiva tāvubhau urvaśī pūrvacittiś ca tathaivāpsarasāvubhe

हिन्दी अर्थ

धारण करनेमें समर्थ हैं। उनके पुत्र-पौत्र सैकड़ों तथा तेषां पुत्राश्च पौत्राशच शतशोऽथ सहस्त्रशः ॥ ९४ हजारों हैं, जिनके द्वारा सूर्यकी किरणोंकी भाँति तीनों यैस्तु व्याप्तास्त्रयो लोकाः सूर्यस्येव गभस्तिभिः ॥ ९५ लोक व्याप्त हैं देवादिसृष्टिकथनं त्रिषष्टितमोउध्याय:

English

They arc seated in an aerial chariot that is divine, that has the speed of the wind and that can go wherever it wills. These move ahead along with the sun throughout the day.

अध्याय ५५

श्लोक 61

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश् च सेनानीर् ग्रामणीश् च तौ विद्युद्दिवाकरश्चोभौ यातुधानावुदाहृतौ

tārkṣyaścāriṣṭanemiś ca senānīr grāmaṇīś ca tau vidyuddivākaraścobhau yātudhānāvudāhṛtau

हिन्दी अर्थ

जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सा त्वनुहस्य च।

English

They shower rain. They blaze, they delight. O Sages, they protect all the living beings and firmament from destruc- tion.

अध्याय ५५

श्लोक 62

सहे चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे ततः शैशिरयोश्चापि मासयोर् निवसन्ति वै

sahe caiva sahasye ca vasantyete divākare tataḥ śaiśirayoścāpi māsayor nivasanti vai

हिन्दी अर्थ

एकार्षेयास्तथा चान्ये वासिष्ठा नाम विश्रुताः । एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता दश महात्मनाम् इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा विश्रुता भुवि। भर्तारश्च महाभागा एषां वंशाः प्रकीर्तिताः

English

They take pride and identify themselves with their positions in all the manvantaras of the past, present and future.

अध्याय ५५

श्लोक 63

त्वष्टा विष्णुर्जमदग्निर् विश्वामित्रस्तथैव च काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बलाश्वतरावुभौ

tvaṣṭā viṣṇurjamadagnir viśvāmitrastathaiva ca kādraveyau tathā nāgau kambalāśvatarāvubhau

हिन्दी अर्थ

त्रिलोकधारणे शक्ता देवर्षिकुलसम्भवाः।

English

These seven groups live in the sun in groups of fourteen in all the fourteen manvantaras.

अध्याय ५५

श्लोक 64

धृतराष्ट्रः सगन्धर्वः सूर्यवर्चास्तथैव च तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रंभा मनोहरा

dhṛtarāṣṭraḥ sagandharvaḥ sūryavarcāstathaiva ca tilottamāpsarāścaiva devī raṃbhā manoharā

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण पूर्वभाग बसिष्ठपुत्र शक्तिका आख्यान तथा महर्षि पराशरकी कथा

English

O leading sages, the activities of the intelligent lord of Devas have been recounted, some in brief and some in detail, in accordance with what I have heard and how they had happened.

अध्याय ५५

श्लोक 65

रथजित्सत्यजिच्चैव ग्रामण्यौ लोकविश्रुतौ ब्रह्मोपेतस् तथा रक्षो यज्ञोपेतश् च यः स्मृतः

rathajitsatyajiccaiva grāmaṇyau lokaviśrutau brahmopetas tathā rakṣo yajñopetaś ca yaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

शक्तिः शक्तिमतां श्रेष्ठो भ्रातृभिः सह धर्मवित् ४

English

These seven groups of twelve deities in each are those who take pride in their positions and identify themselves with them. They reside in the sun for two months in the above order.

अध्याय ५५

श्लोक 66

एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः

ete devā vasantyarke dvau dvau māsau krameṇa tu sthānābhimānino hyete gaṇā dvādaśa saptakāḥ

हिन्दी अर्थ

अरुन्धत्या सह मुनिः पपात भुवि दुःखितः कराम्बुजाभ्यां करिखेलगामिनी रुदन्तमादाय रुरोद सा च

English

Thus the sun, the harbinger of the day moves ahead quickly in a single-wheeled chariot drawn by seven green imperishable horses.

अध्याय ५५

श्लोक 67

सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्

sūryamāpyāyayantyete tejasā teja uttamam grathitaiḥ svairvacobhistu stuvanti munayo ravim

हिन्दी अर्थ

तदा तस्य स्नुषा प्राह पत्नी शक्तेर्महामुनिम्। वसिष्ठ वदतां श्रेष्ठं रुदन्ती भयविह्ृला

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 68

गन्धर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम्

gandharvāpsarasaścaiva nṛtyageyairupāsate grāmaṇīyakṣabhūtāni kurvate 'bhīṣusaṃgraham

हिन्दी अर्थ

ऋषिगण बोले-हे वक्ताओंमें श्रेष्ठ सूतजी। राक्षस रुधिर-ने अनुजोंसहित वसिष्ठपुत्र शक्तिका भक्षण कैसे कर लिया; इसे आप कृपा करके बताइये सूतजी बोले-रुधिर नामक राक्षस पूर्वकालमे विश्वामित्रद्वारा दिये गये शापके कारण वसिष्ठके पुत्र शक्तिको उनके छोटे भाइयोंसहित खा गया था। हे विप्रो! उस रुधिरने विश्वामित्रसे प्रेरित होकर वसिष्ठके

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 69

सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति वै वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम्

sarpā vahanti vai sūryaṃ yātudhānā anuyānti vai vālakhilyā nayantyastaṃ parivāryodayādravim

हिन्दी अर्थ

यजमान राजा कल्माषपादके शरीरमें प्रवेश करके उसका भक्षण किया था

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 70

एतेषामेव देवानां यथा तेजो यथा तपः यथायोगं यथामन्त्रं यथाधर्मं यथाबलम्

eteṣāmeva devānāṃ yathā tejo yathā tapaḥ yathāyogaṃ yathāmantraṃ yathādharmaṃ yathābalam

हिन्दी अर्थ

राक्षसने भाइयोंसहित शक्तिशालियोंमें श्रेष्ठ शक्तिका भक्षण कर लिया-एऐसा सुनकर वसिष्ठजी अरुन्धतीके साथ दुःखित होकर “हा पुत्र! पुत्र!'- बार-बार कहकर विलाप करते हुए पृथ्वीपर गिर पड़े। मेरा कुल नष्ट हो गया-यह सुनकर अपने सौ पुत्रों तथा ज्येष्ठ पुत्र शक्तिका स्मरण करते हुए उन शक्तिमान् वसिष्ठने ' अब मैं उसके बिना जीवित नहीं रहूँगा'-एऐसा निश्चय करके दुःखित होकर मरनेका

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 71

तथा तपत्यसौ सूर्यस् तेषामिद्धस्तु तेजसा इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे

tathā tapatyasau sūryas teṣāmiddhastu tejasā ityete vai vasantīha dvau dvau māsau divākare

हिन्दी अर्थ

ेत्रॉमें आँसू भरे हुए वे आत्मवान्, सर्वज्ञ तथा आत्मवेत्ता ब्रह्मापुत्र वसिष्ठजी पत्नी अरुन्धती-के साथ पर्वतके शिखरपर चढ़कर पृथ्वीपर गिर पड़े

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 72

ऋषयो देवगन्धर्वपन्नगाप्सरसां गणाः ग्रामण्यश् च तथा यक्षा यातुधानाश् च मुख्यतः

ṛṣayo devagandharvapannagāpsarasāṃ gaṇāḥ grāmaṇyaś ca tathā yakṣā yātudhānāś ca mukhyataḥ

हिन्दी अर्थ

तब विचित्र हार पहने हुए तथा हाथीके समान क्रोड़ायुक्त चालवाली पृथ्वीने पर्वतसे गिरे हुए उन वसिष्ठको धारण कर लिया और वह कमलके समान अपने हाथोंसे उन रोते हुए वसिष्ठको पकड़कर स्वयं रुदन करने लगी

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 73

एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः

ete tapanti varṣanti bhānti vānti sṛjanti ca bhūtānāmaśubhaṃ karma vyapohantīha kīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उनकी पुत्रवधू तथा शक्तिकी पली भयसे व्याकुल होकर रोती हुई वक्ताओंमें श्रेष्ठ महामुनि वसिष्ठसे कहने लगी--'हे भगवन्! है ब्राह्मणश्रेष्ठ! है विभो! अपने पौत्र तथा मेरे पुत्रकी देखभाल करनेके

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 74

मानवानां शुभं ह्येते हरन्ति च दुरात्मनाम् दुरितं सुप्रचाराणां व्यपोहन्ति क्वचित् क्वचित्

mānavānāṃ śubhaṃ hyete haranti ca durātmanām duritaṃ supracārāṇāṃ vyapohanti kvacit kvacit

हिन्दी अर्थ

लिये आप अपने इस पवित्र देहकी रक्षा कीजिये। है विप्रेद्ध! आपको अपने इस परम सुन्दर शरीरका त्याग वसिष्ठपुत्र शक्तिका आख्यान तथा महर्षि पराशरकी कथा

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 75

विमाने च स्थिता दिव्ये कामगे वातरंहसि एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः

vimāne ca sthitā divye kāmage vātaraṃhasi ete sahaiva sūryeṇa bhramanti divasānugāḥ

हिन्दी अर्थ

फ़फाफपापापापापापाफापापापाफाफापापापापफफ IR FRR न नका फ़फ़फफ़ प्र फफफफाफाफफफफफफफफफफफफफफफफफ फ फ फ़ फ फ़ फ फ़ फ फ़ फ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ़ क फ फा फ़ फ फ क फ़

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 76

वर्षन्तश् च तपन्तश् च ह्लादयन्तश् च वै द्विजाः गोपायन्तीह भूतानि सर्वाणि द्यामनुक्षयात्

varṣantaś ca tapantaś ca hlādayantaś ca vai dvijāḥ gopāyantīha bhūtāni sarvāṇi dyāmanukṣayāt

हिन्दी अर्थ

धर्मज्ञा कराभ्यां कमलेक्षणा। संज्ञामवाप्य चालिङ्गथ सा पपात सुदुःखिता

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 77

स्थानाभिमानिनाम् एतत् स्थानं मन्वन्तरेषु वै अतीतानागतानां वै वर्तन्ते सांप्रतं च ये

sthānābhimāninām etat sthānaṃ manvantareṣu vai atītānāgatānāṃ vai vartante sāṃprataṃ ca ye

हिन्दी अर्थ

अरुन्धती कराभ्यां तां संस्पृश्यास्त्राकुलेक्षणाम्।

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 78

एते वसन्ति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्दश चतुर्दशसु सर्वेषु गणा मन्वन्तरेष्विह

ete vasanti vai sūrye saptakāste caturdaśa caturdaśasu sarveṣu gaṇā manvantareṣviha

हिन्दी अर्थ

रुरोद मुनिशार्दूलो भार्यया सुतवत्सलः ततो निशम्य भगवान् वसिष्ठ ऋचमादरात्।

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 79

संक्षेपाद्विस्तराच्चैव यथावृत्तं यथाश्रुतम् कथितं मुनिशार्दूला देवदेवस्य धीमतः

saṃkṣepādvistarāccaiva yathāvṛttaṃ yathāśrutam kathitaṃ muniśārdūlā devadevasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

केनोक्तमिति सञ्चिन्त्य तदातिष्ठत्समाहितः

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 80

एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः

ete devā vasantyarke dvau dvau māsau krameṇa tu sthānābhimānino hyete gaṇā dvādaśa saptakāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मादुत्तिष्ठ सन्त्यज्य शोकं ब्रह्मसुतोत्तम रुद्र्भक्तश्च गर्भस्थो रुद्र्पूजापरायणः। रुद्रदेवप्रभावेण कुलं ते सन्तरिष्यति

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 81

इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णं रथेन तु हरितैरक्षरैरश्वैः सर्पते ऽसौ दिवाकरः

ityeṣa ekacakreṇa sūryastūrṇaṃ rathena tu haritairakṣarairaśvaiḥ sarpate 'sau divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा घृणी विप्रं भगवान् पुरुषोत्तमः । वसिष्ठं मुनिशार्दूलं तत्रैवान्तरधीयत २३

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

अध्याय ५५

श्लोक 82

अहोरात्रं रथेनासाव् एकचक्रेण तु भ्रमन् सप्तद्वीपसमुद्राङ्गां सप्तभिः सर्पते दिवि

ahorātraṃ rathenāsāv ekacakreṇa tu bhraman saptadvīpasamudrāṅgāṃ saptabhiḥ sarpate divi

हिन्दी अर्थ

नहीं करना चाहिए; क्योंकि सभी अर्थोको सिद्ध करनेवाला शक्तिपुत्र मेरे गर्भमें स्थित है' ऐसा कहकर कमलके समान नेत्रोंवाली उस धर्मज्ञाने अपने हाथोंसे श्वशुरको उठाकर उन्हें प्रणाम करके जलसे उनके नेत्रोंको धोकर स्वयं दुःखित होनेपर भी दुःखी श्वशुरकी रक्षा करनेके लिये दुःखसे

English

He whirls day and night in his chariot which has a single wheel. He traverses in heaven over the seven continents and oceans with the help of seven groups.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 55
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.