Linga Purana· Liṅga Purāṇa
57
अध्याय 57 / 108

Book 1 - Adhyaya 57

39 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ39 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५७

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवर्णनं नाम षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अष्टभिश् च हयैर्युक्तः सोमपुत्रस्य वै रथः वारितेजोमयश्चाथ पिशङ्गैश्चैव शोभनैः

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge somavarṇanaṃ nāma ṣaṭpañcāśattamo 'dhyāyaḥ aṣṭabhiś ca hayairyuktaḥ somaputrasya vai rathaḥ vāritejomayaścātha piśaṅgaiścaiva śobhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

अदृश्यन्ती बोली यदि मुनित्रेष्ठने अपने जीवनकी रक्षा करनेका निश्चय किया है, तो मैं भी किसी रूपमे अपने शुभ या अशुभ देहकी रक्षा करूँगी। मुझ असतीको अपने पतिके वियोगका दुःख प्राप्त हुआ

English

The chariot of the son of the Moon (i.e. Budha — Mercury) is fitted with eight horses, tawny-coloured and very Splendid. It has the characteristics of water and fire.

अध्याय ५७

श्लोक 2

दशभिश्चाकृशैरश्वैर् नानावर्णै रथः स्मृतः शुक्रस्य क्ष्मामयैर्युक्तो दैत्याचार्यस्य धीमतः

daśabhiścākṛśairaśvair nānāvarṇai rathaḥ smṛtaḥ śukrasya kṣmāmayairyukto daityācāryasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

है; इसमें सन्देह नहीं है। है मुने! मैं दुःखसे दगध हँ। हे मुने! मैं आपकी पुत्री हूँ; मैंने अद्भुत बात देखी है। हे विभो! मैं दुःखकी पात्र हूँ। अतः है ब्रह्मन्! है वसिष्ठपुत्र शक्तिका आख्यान तथा महर्षि पराशरकी कथा

English

There are as many rays as there are stars. All of them are bound to the Pole star. While revolving (round it) they make it revolve also.

अध्याय ५७

श्लोक 3

अष्टाश्वश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभनः जीवस्य हैमश्चाष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः

aṣṭāśvaścātha bhaumasya ratho haimaḥ suśobhanaḥ jīvasya haimaścāṣṭāśvo mandasyāyasanirmitaḥ

हिन्दी अर्थ

अहो ममात्र काठिन्यं मनसो मुनिपुङ्गव।

English

The stars and the luminaries, urged by the circular gusts of wind, move like fire brands. Since the wind bears the luminaries, it is called Pravaha.

अध्याय ५७

श्लोक 4

रथ आपोमयैरश्वैर् दशभिस्तु सितेतरैः स्वर्भानोर्भास्करारेश् च तथा चाष्टहयः स्मृतः

ratha āpomayairaśvair daśabhistu sitetaraiḥ svarbhānorbhāskarāreś ca tathā cāṣṭahayaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्मूलाप्यमृता भर्त्रा त्यक्ता दीना स्थिताप्यहम् कृच्छात्सभायों भगवान् वसिष्ठः स्वाश्रमं क्षणात्।

English

Along with the planets and constellations, the sun and stars occupy the firmament in a circle looking upwards and sideways.

अध्याय ५७

श्लोक 5

सर्वे ध्रुवनिबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः एतेन भ्राम्यमाणाश् च यथायोगं व्रजन्ति वै

sarve dhruvanibaddhā vai grahāste vātaraśmibhiḥ etena bhrāmyamāṇāś ca yathāyogaṃ vrajanti vai

हिन्दी अर्थ

सा गर्भ पालयामास कथञ्चिन्मुनिपुङ्गवाः।

English

Presided over (i.e. controlled) by Dhruva they circum- ambulate Dhruva. They move on in the firmament to see Lord Dhruva that acts like the pivot.

अध्याय ५७

श्लोक 6

यावन्त्यश्चैव ताराश् च तावन्तश्चैव रश्मयः सर्वे ध्रुवनिबद्धाश् च भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम्

yāvantyaścaiva tārāś ca tāvantaścaiva raśmayaḥ sarve dhruvanibaddhāś ca bhramanto bhrāmayanti tam

हिन्दी अर्थ

असूत सादितिर्विष्णुं यथा स्वाहा गुह सुतम्। भ्रातृभिः सह पुण्यात्मा आदित्यैरिव भास्करः । राज पितृलोकस्थो वासिष्ठो मुनिपुङ्गवाः

English

Chapters 56-57 describe the movement of the planets Soma, Budha, Mahgala, Brhaspati, Sukra, Sani and Rihu.

अध्याय ५७

श्लोक 7

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु यस्माद्वहति ज्योतींषि प्रवहस्तेन स स्मृतः

alātacakravadyānti vātacakreritāni tu yasmādvahati jyotīṃṣi pravahastena sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मपुत्र! है जगद्गुरो! इस दुःखसे मेरी रक्षा कोजिये। पतिरहित स्त्री इस लोकमें दीन तथा असहाय होती है, अतः है आर्येन्द्र! मेरी रक्षा कीजिये । पिता, माता, पुत्र, पौत्र, श्वशुर ये स्त्रियोंके बन्धु नहीं होते हैं; अर्थात् ये

English

The diameter of the sun is nine thousand Yojanas. Its circular area is three times this.

अध्याय ५७

श्लोक 8

नक्षत्रसूर्याश् च तथा ग्रहतारागणैः सह उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूताः श्रिता दिवि

nakṣatrasūryāś ca tathā grahatārāgaṇaiḥ saha unmukhābhimukhāḥ sarve cakrabhūtāḥ śritā divi

हिन्दी अर्थ

सब उसका सदाके लिये सम्पूर्ण हितसम्पादन करनेमें समर्थ नहीं होते, केवल पति ही उनका बन्धु तथा परम गति होता है विद्वानोंने जो कहा है कि पत्नी पतिका आधा अंग होती है, वह भी इसमें मिथ्या हो गया; मेरे पति शक्ति तो चले गये, किन्तु मैं जीवित रह गयी। है मुनिश्रेष्ठ! मेरे मनकी यह कठोरता है, जो प्राणतुल्य अपने पतिको

English

The abode of Rahu is full of darkness and is the third (one in size) because it is evolved out of the circular shadow of the earth.

अध्याय ५७

श्लोक 9

ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् प्रयान्ति चेश्वरं द्रष्टुं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि

dhruveṇādhiṣṭhitāścaiva dhruvameva pradakṣiṇam prayānti ceśvaraṃ draṣṭuṃ meḍhībhūtaṃ dhruvaṃ divi

हिन्दी अर्थ

छोड़कर मैं क्षणभरके लिये भी जीवित हूँ। है वसिष्ठ! जैसे पीपलके वृक्षपर चढ़ी हुई लता जड़को काट देनेपर भी जीवित रहती है, वैसे ही अपने पतिसे परित्यक्त हुई मैं भी दीन होकर जीवित हूँ

English

The diameter, the circumference and the distance in yojanas of Bhargava (Venus) is a sixteenth part of that of the moon.

अध्याय ५७

श्लोक 10

नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

navayojanasāhasro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ triguṇastasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

तब पुत्रवधूका वचन सुनकर गृहस्थाश्रमवाले बुद्धिमान् वसिष्ठने अपनी भार्याके साथ अपने आश्रमको जानेका विचार किया। चिन्ता करते हुए उन भगवान् वसिष्ठने बड़े कष्टसे अपनी भार्या तथा पुत्रवधू अदूश्यन्तीके साथ क्षणभरमें अपने आश्रममें प्रवेश किया

English

Brhaspati (Jupiter) is of three-fourths of the size of Venus. Mars and Saturn are three-fourths of the size of Brhaspati. Budha (Mercury) is three-fourths of their size in extent and circumference. The stars and constellations, that have a body are equal to Budha in extent and circumference. The knower of truth must note that the stars that are in conjun- ction with the moon are ordinarily known as Rksas. The spheres of the comparatively smaller stars extend to five, four, three or two yojanas. Over all these there are still clusters of smaller stars which extend only to two hundred yojanas. There is none smaller than this.

अध्याय ५७

श्लोक 11

द्विगुणः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर् भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति

dviguṇaḥ sūryavistārād vistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ tulyastayostu svarbhānur bhūtvādhastātprasarpati

हिन्दी अर्थ

हे श्रेष्ठ मुनियो उस पतिव्रता शक्तिभार्याने अपनी बंशपरम्पराको सुरक्षित रखनेके लिये किसी प्रकार अपने गर्भकी रक्षा की। तदनन्तर दसवें महीनेमें उस शक्तिपत्नीने अत्यन्त तेजस्वी पुत्रको जन्म दिया, जैसे

English

Over and above these starry spheres are the three planets viz., Saturn, Jupiter and Mars, which travel at a great distance from them. They should be known as slow-moving ones.

अध्याय ५७

श्लोक 12

उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्

uddhṛtya pṛthivīchāyāṃ nirmitāṃ maṇḍalākṛtim svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yat tamomayam

हिन्दी अर्थ

अरुन्धतीने शक्तिशाली शक्तिको जन्म दिया था। उस शक्तिपत्नीने साक्षात् पराशरको उसी तरह जन्म दिया, जैसे अदितिने विष्णुको, स्वाहाने गुहको और अरणिने अग्निको पुत्ररूपमें जन्म दिया था जब शक्तिके पुत्रने पृथ्वीतलपर अवतार लिया, तब शक्तिने दुःख त्यागकर पितरोंकी समताको प्राप्त किया। है श्रेष्ठ मुनियो! वे पुण्यात्मा वसिष्ठपुत्र शक्ति पितृलोकमें स्थित होकर अपने भाइयोंके

English

Altogether there are as many crores of stars as there are constellations. They too are stationed in the orbit of con- stellations due to the restraining force of Dhruva,

अध्याय ५७

श्लोक 13

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनाच्च प्रमाणतः

candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavasya vidhīyate viṣkambhānmaṇḍalāccaiva yojanācca pramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

साथ उसी प्रकार सुशोभित हुए, जैसे सूर्य आदित्योंके साथ सुशोभित होते हैं

English

The sun that has seven horses has an upper and a lower position by turns. When the sun is in his northern transit and when the moon on the full moon nights, appears quickly because its position is above, but the rays are not very clear, the moon (?) then is in the southern orbit that is lower. The sun covered by the line of the earth on Full moon and New Moon days is seen at the usual time, but it sets quickly. Hence on the New-Moon day the moon is in the northern orbit. It is invariably not seen in the southern path on account of

अध्याय ५७

श्लोक 14

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः पादहीनौ वक्रसौरी तथायामप्रमाणतः

bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ pādahīnau vakrasaurī tathāyāmapramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

क क क क फ़ फ फ़ फ फ़ र फ फ क फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ फ फ़ फफ फ फ़ फ फ फा फा की फी फी की की मी कक क्क कक आक्का क कक कक कक कक कक कक मीम लीन

English

In the northern orbits they rise and set without any difference in time on new moon and full moon days. They should then be known as following the groups of luminaries. When the sun is in the southern transit, it moves ahead beneath all other planets.

अध्याय ५७

श्लोक 15

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै

vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni vai

हिन्दी अर्थ

ये ब्रह्मवादिनो भूमौ ननृतुर्दिवि देवताः। पुष्कराद्याश्च ससृजुः पुष्पवर्षं च खेचराः

English

Keeping his sphere wider the moon revolves above it (the sun). All the groups of constellations move above the moon.

अध्याय ५७

श्लोक 16

बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलादपि प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

budhena tāni tulyāni vistārānmaṇḍalādapi prāyaśaścandrayogīni vidyādṛkṣāṇi tattvavit

हिन्दी अर्थ

अदृश्यन्त्याश्चतुर्वक्त्रो मेघजालाहिवाकरः देवदानवगणैश्च पूजितम्।

English

Mercury is above all constellations; Venus is above Mercury. Mars is above Venus and Jupiter is above Mars.

अध्याय ५७

श्लोक 17

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparam śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane

हिन्दी अर्थ

अथ तस्यास्तदालापं वसिष्ठो मुनिसत्तमः। श्रुत्वा स्नुषामुवाचेदं मा रोदीरिति दुःखितः

English

Saturn is above it. Above Saturn is the sphere of seven sages (Great Bear) and Dhruva(Polc Star) is stationed above the seven sages.

अध्याय ५७

श्लोक 18

सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु योजनद्वयमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

sarvopari nikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni tu yojanadvayamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate

हिन्दी अर्थ

हे विप्रेन्द्रो! पराशरके अवतार लेनेपर उस समय लगे। जो ब्रह्मवादी लोग थे, वे पृथ्वीपर एवं देवता लोग स्वर्गमें नृत्य करने लगे। पुष्कर आदि मेघोत जलको तथा अन्य आकाशचारियोंने पुष्पोंकी वर्षा को। उस समय राक्षसोंके नगरोंमें गृध्रादि अमंगल

English

By knowing the region ofVisnu, beyond all these, one is liberated from sin. Two hundred thousand Yojanas above constellations, stars, the planets — Sun and Moon which are united with divine refulgence, move ahead day and night in due order. They come into contact with the constellations everyday. Hence they are sometimes stationed below, some- times above and sometimes in u straight line. They glance at the subjects (below) simultaneously when in conjunction or when separated.

अध्याय ५७

श्लोक 19

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः सौरो ऽङ्गिराश् च वक्रश् च ज्ञेया मन्दविचारिणः

upariṣṭāttrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ sauro 'ṅgirāś ca vakraś ca jñeyā mandavicāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ध्वनि करने लगे और आश्रममें स्थित मुनियोंने अपार

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 20

तेभ्यो ऽधस्तात्तु चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

tebhyo 'dhastāttu catvāraḥ punaranye mahāgrahāḥ sūryaḥ somo budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे अण्डसे चतुरानन (ब्रह्मा) और मेघसमूहोसे सूर्य प्रकट होते हैं, उसी प्रकार वे पराशर भी अदृश्यन्तीसे अवतरित हुए। है द्विजो! पुत्रको देखकर तथा पतिका स्मरण करके अदृश्यन्तीको सुख तथा दु:ख दोनों ही हुआ और अरुन्धती तथा मुनि वसिष्ठ -को भी सुख-दुःख हुआ। अत्यधिक कान्तिवाले पुत्र पराशरको देखकर विहल तथा रुँधे कण्ठवाली वह बाला विलाप करने लगी और भूमिपर गिर पड़ी॥ ५३--५५॥

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 21

तावन्त्यस्तारकाः कोट्यो यावन्त्यृक्षाणि सर्वशः ध्रुवात् तु नियमाच्चैषाम् ऋक्षमार्गे व्यवस्थितिः

tāvantyastārakāḥ koṭyo yāvantyṛkṣāṇi sarvaśaḥ dhruvāt tu niyamāccaiṣām ṛkṣamārge vyavasthitiḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्र मुसकानवाली वह अदृश्यन्ती उत्पन्न हुए उस पराशरको महाबुद्धिमान्, देवताओं तथा दानवोंसे पूजित और निष्पाप जानकर आँखोंमें आँसू भरकर विलाप करने लगी--'हे वसिष्ठसुत शक्ति ! है प्रभो!

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 22

सप्ताश्वस्यैव सूर्यस्य नीचोच्चत्वमनुक्रमात् उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

saptāśvasyaiva sūryasya nīcoccatvamanukramāt uttarāyaṇamārgastho yadā parvasu candramāḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र-दर्शनकी इच्छावाली इस दीनवदनाको तथा अपने पुत्रको वनके बीचमें छोड़कर आप कहाँ चले गये? अपने निष्पाप पुत्रका दर्शन कीजिये। है शक्ते! आप भाइयोंके साथ अपने पुत्रको देखिये, जैसे महेश्वरने प्रसन्नमुख होकर अपने गणोंके साथ षण्मुख (कार्तिकेय)-को देखा था'

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 23

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नातिव्यक्तैर्गभस्तिभिः तदा दक्षिणमार्गस्थो नीचां वीथिमुपाश्रितः

uccatvāddṛśyate śīghraṃ nātivyaktairgabhastibhiḥ tadā dakṣiṇamārgastho nīcāṃ vīthimupāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् उसके विलापको सुनकर मुनिश्रेष्ठ बसिष्ठने दुःखित होकर अपनी पुत्रवधूसे यह वचन कहा-- मत रोओ'

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 24

भूमिरेखावृतः सूर्यः पौर्णिमावास्ययोस् तदा ददृशे च यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

bhūmirekhāvṛtaḥ sūryaḥ paurṇimāvāsyayos tadā dadṛśe ca yathākālaṃ śīghramastamupaiti ca

हिन्दी अर्थ

तब बालमृगके समान नेत्रोंबाली वह कुलीन बाला वसिष्ठको आज्ञासे शोक त्याग करके उस बालकका पालन करने लगी तदनन्तर आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंवाली तथा व्याकुल उस साध्वी अबलाको आभूषणोंसे रहित होकर बैठी देखकर पराशर यह कहने लगे

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 25

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्य् अमावास्यां निशाकरः ददृशे दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

tasmāduttaramārgastho hy amāvāsyāṃ niśākaraḥ dadṛśe dakṣiṇe mārge niyamāddṛśyate na ca

हिन्दी अर्थ

अध्याय ६४ वसिष्ठपुत्र शक्तिका आख्यान तथा महर्षि पराशरकी कथा २७१

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 26

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्यस्य तमसा वृतः समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

jyotiṣāṃ gatiyogena sūryasya tamasā vṛtaḥ samānakālāstamayau viṣuvatsu samodayau

हिन्दी अर्थ

SI लकापा काक ककफ कका क कफ कफ फफक फफक रा फ फीकी की मीमी फी कील मी क कको की फा छा फफ फफ जी क फफ फ फ क फा फ फ क फ फ फ फ़ फ फ फ फ फ़ फ फ़ क फ़ फ फ फ़ फ फफ फ फफ फ फ़ फ क फफफ फ फफ फ क फ फ देहयष्टिसघे न शोभते। अनघे! जैसे चन्द्रमण्डलसे रहित रात्रि सुशोभित नहीं

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 27

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ पौर्णिमावास्ययोर् ज्ञेयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

uttarāsu ca vīthīṣu vyantarāstamanodayau paurṇimāvāsyayor jñeyau jyotiścakrānuvartinau

हिन्दी अर्थ

वक्तुमरहसि तवाद्य कारणं होती है, वैसे ही आपका यह शरीर मंगल आभूषणोंके

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 28

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् ग्रहाणां चैव सर्वेषां सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति

dakṣiṇāyanamārgastho yadā carati raśmivān grahāṇāṃ caiva sarveṣāṃ sūryo 'dhastāt prasarpati

हिन्दी अर्थ

बिना सुशोभित नहीं हो रहा है; कृपा करके आज इसका ८ 0 मङ्गलाभरणानि णी ॥ ६२ कारण बताइये। है मातः! है मातः! मंगल आभरणोंका मातर्मातः कथं त्यक्त्वा मङ्ग वै। त्याग करके पतिविहीनाकी भाँति आप क्यों बैठी हुई

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 29

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति

vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyordhvaṃ carate śaśī nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrdhvaṃ prasarpati

हिन्दी अर्थ

आसीना भर्तृहीनेव वक्तुमहसि शोभने॥ ६३ हैं? है शोभने! कृपा करके बताइये

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 30

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्राद् ऊर्ध्वं बृहस्पतिः

nakṣatrebhyo budhaścordhvaṃ budhādūrdhvaṃ tu bhārgavaḥ vakrastu bhārgavādūrdhvaṃ vakrād ūrdhvaṃ bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

अदृश्यन्ती तदा वाक्यं श्रुत्वा तस्य सुतस्य सा। तब उस पुत्रकी बात सुनकर उस अदृश्यन्तीने न किञ्चिदब्रवीत्पुत्रं शुभं वा यदि वेतरत्॥ ६४ पुत्रसे अच्छा अथवा बुरा कुछ भी नहीं कहा अदृश्यन्तीं पुनः प्राह शाक्तेयो भगवान् मम। भगवान् शाक्तेय (पराशर)-ने उस अदृश्यन्ती मातः कुत्र महातेजा: पिता वद वदेति ताम्॥ ६५ रु pe है या ! मेरे महातेजस्वी पिता कहाँ हैं;

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 31

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् ऋषीणां चैव सप्तानां ध्रुवस्योर्ध्वं व्यवस्थितिः

tasmācchanaiścaraścordhvaṃ tasmātsaptarṣimaṇḍalam ṛṣīṇāṃ caiva saptānāṃ dhruvasyordhvaṃ vyavasthitiḥ

हिन्दी अर्थ

तब पुत्रका वचन सुनकर अत्यधिक व्याकुल भक्षितो रक्षसा तातस्तवेति निपपात च॥ ६६ होकर वह रोने लगी। 'हे तात! राक्षसने तुम्हारे पिताका

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 32

तं विष्णुलोकं परमं ज्ञात्वा मुच्येत किल्बिषात् द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च

taṃ viṣṇulokaṃ paramaṃ jñātvā mucyeta kilbiṣāt dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca

हिन्दी अर्थ

भक्षण कर लिया'-एऐसा कहकर वह भूमिपर गिर अरुन्धती चाश्रमवासिनस्तदा तब पौत्रकी बात सुनकर दयालु वसिष्ठ भी रोते मुनेर्वसिष्ठस्य मुनीश्वराश्च

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 33

ग्रहनक्षत्रतारासु उपरिष्टाद्यथाक्रमम् ग्रहाश् च चन्द्रसूर्यौ च युतौ दिव्येन तेजसा

grahanakṣatratārāsu upariṣṭādyathākramam grahāś ca candrasūryau ca yutau divyena tejasā

हिन्दी अर्थ

हुए भूमिपर गिर पड़े। मुनि वसिष्ठके आश्रममें रहनेवाले

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 34

नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो ऽहर्निशं क्रमात् ग्रहनक्षत्रसूर्यास् ते नीचोच्चऋजुसंस्थिताः

nityamṛkṣeṣu yujyante gacchanto 'harniśaṃ kramāt grahanakṣatrasūryās te nīcoccaṛjusaṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनिगण तथा अरुन्धती-ये सब भी गिर पड़े “तुम्हारे पिताको राक्षस खा गया'-माताके मुखसे

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 35

समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः ऋतवः षट् स्मृताः सर्वे समागच्छन्ति पञ्चधा

samāgame ca bhede ca paśyanti yugapatprajāḥ ṛtavaḥ ṣaṭ smṛtāḥ sarve samāgacchanti pañcadhā

हिन्दी अर्थ

ऐसा सुनकर अश्रुपूर्ण नेत्रवाले बुद्धिमान् पराशर कहने

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 36

परस्परास्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् असंकरेण विज्ञेयस् तेषां योगस्तु वै बुधैः

parasparāsthitā hyete yujyante ca parasparam asaṃkareṇa vijñeyas teṣāṃ yogastu vai budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

पराशर बोले-हे मातः! देवदेवेश्वर शिव - की पूजा करके तथा चराचरसहित तीनों लोकोंको दग्ध

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 37

एवं संक्षिप्य कथितं ग्रहाणां गमनं द्विजाः भास्करप्रमुखानां च यथादृष्टं यथाश्रुतम्

evaṃ saṃkṣipya kathitaṃ grahāṇāṃ gamanaṃ dvijāḥ bhāskarapramukhānāṃ ca yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam

हिन्दी अर्थ

करके मैं क्षणभरमें पिताका दर्शन कराता हूँ-ऐसा मेरा

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 38

ग्रहाधिपत्ये भगवान् ब्रह्मणा पद्मयोनिना अभिषिक्तः सहस्रांशू रुद्रेण तु यथा गुहः

grahādhipatye bhagavān brahmaṇā padmayoninā abhiṣiktaḥ sahasrāṃśū rudreṇa tu yathā guhaḥ

हिन्दी अर्थ

तब इस शुभ वचनको सुनकर वह आश्चर्यचकित हो गयी; उसकी ओर देखकर मुसकराकर उसने पुत्रसे कहा- है पुत्र! है पुत्र! यह सत्य है; तुम शिवको पूजा करो तदनन्तर इस शक्तिपुत्र पराशर-के संकल्पको जानकर दयानिधि, बुद्धिमान् तथा मुनियोंमें श्रेष्ठ भगवान् बसिष्ठने पौत्रसे कहा-हे पौत्र! है मुनिश्रेष्ठ! है सुव्रत! सुनो; तुम्हारा संकल्प उचित है, फिर भी तुम सम्पूर्ण

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

अध्याय ५७

श्लोक 39

तस्माद्ग्रहार्चना कार्या अग्नौ चोद्यं यथाविधि आदित्यग्रहपीडायां सद्भिः कार्यार्थसिद्धये

tasmādgrahārcanā kāryā agnau codyaṃ yathāvidhi ādityagrahapīḍāyāṃ sadbhiḥ kāryārthasiddhaye

हिन्दी अर्थ

लोकका विनाश मत करो। तुम राक्षसोंके नाशके लिये

English

Gf. Vi§nu, cited in ST. I

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 57
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.