Linga Purana· Liṅga Purāṇa
58
अध्याय 58 / 108

Book 1 - Adhyaya 58

17 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५८

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ज्योतिश्चक्रे ग्रहचारकथनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अभ्यषिञ्चत्कथं ब्रह्मा चाधिपत्ये प्रजापतिः देवदैत्यमुखान् सर्वान् सर्वात्मा वद सांप्रतम्

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge jyotiścakre grahacārakathanaṃ nāma saptapañcāśattamo 'dhyāyaḥ abhyaṣiñcatkathaṃ brahmā cādhipatye prajāpatiḥ devadaityamukhān sarvān sarvātmā vada sāṃpratam

हिन्दी अर्थ

अभ्यर्च्य देवदेवेशं त्रैलोक्यं सचराचरम् क्षणेन मातः पितरं दर्शयामीति मे मतिः जञात्वा शक्तिसुतस्यास्य सङ्कल्पं मुनिपुङ्गवः । वसिष्ठो भगवान् प्राह पौत्र धीमान् घृणानिधिः

English

Tell us now how Brahma Prajapati, who is the soul of all, crowned as overlords, Devas, Daityas and others.

अध्याय ५८

श्लोक 2

ग्रहाधिपत्ये भगवान् अभ्यषिञ्चद्दिवाकरम् ऋक्षाणामोषधीनां च सोमं ब्रह्मा प्रजापतिः

grahādhipatye bhagavān abhyaṣiñcaddivākaram ṛkṣāṇāmoṣadhīnāṃ ca somaṃ brahmā prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

स्थाने पौत्र मुनिश्रेष्ठ सङ्कल्पस्तव सुब्रत । तथापि शृणु लोकस्य क्षयं कर्तु न चाह॑सि

English

Lord Brahma crowned the Sun as the overlord of planets. Brahma, Prajapati, crowned Soma (Moon) as the lord of constellations and medicinal herbs.

अध्याय ५८

श्लोक 3

अपां च वरुणं देवं धनानां यक्षपुङ्गवम् आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनां पावकं तथा

apāṃ ca varuṇaṃ devaṃ dhanānāṃ yakṣapuṅgavam ādityānāṃ tathā viṣṇuṃ vasūnāṃ pāvakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यं शृणु शाक्तेय अपराध्यति किं तव श्रीलिङ्कमहापुराण

English

(He crowned) Varuna as the lord of the Waters; the leading Yaksa*(Kubera)as the lord of riches; Visnu as the lord of Adityas; and Pavaka (fire) as the lord of Vasus.

अध्याय ५८

श्लोक 4

प्रजापतीनां दक्षं च मरुतां शक्रमेव च दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादं दैत्यपुङ्गवम्

prajāpatīnāṃ dakṣaṃ ca marutāṃ śakrameva ca daityānāṃ dānavānāṃ ca prahlādaṃ daityapuṅgavam

हिन्दी अर्थ

कृत्वैकलिङ्गं क्षणिकं पांसुना मुनिसन्निधौ

English

(He crowned) Dak$a as the lord of Prajapatis; Indra as the lord of Maruts; Prahlada, the leading Daitya as the over- lord of Daityas and Danavas.

अध्याय ५८

श्लोक 5

धर्मं पितॄणाम् अधिपं निरृतिं पिशिताशिनाम् रुद्रं पशूनां भूतानां नन्दिनं गणनायकम्

dharmaṃ pitṝṇām adhipaṃ nirṛtiṃ piśitāśinām rudraṃ paśūnāṃ bhūtānāṃ nandinaṃ gaṇanāyakam

हिन्दी अर्थ

सम्पूज्य शिवसूक्तेन त्यम्बकेन शुभेन च। जप्त्वा त्वरितरुद्रं च शिवसङ्कल्पमेव च नीलरुद्रं च शाक्तेयस्तथा रुद्रं च शोभनम्। वामीयं पवमानं च पञ्चब्रहा तथैव च

English

(He crowned) Dharma as the overlord of the Pitrs; Nirrti as the overlord of Raksasas; Rudra as the overlord of Paus (Individual Souls) and Nandin, the leader ofGanas,®® as the overlord of Bhutas (goblins).

अध्याय ५८

श्लोक 6

वीराणां वीरभद्रं च पिशाचानां भयंकरम् मातॄणां चैव चामुण्डां सर्वदेवनमस्कृताम्

vīrāṇāṃ vīrabhadraṃ ca piśācānāṃ bhayaṃkaram mātṝṇāṃ caiva cāmuṇḍāṃ sarvadevanamaskṛtām

हिन्दी अर्थ

होतारं लिङ्कसूक्तं च अथर्वशिर एव च। अष्टाङ्गमर्घ्य रुद्राय दत्त्वाभ्यर्च्य यथाविधि

English

(He crowned) Virabhadra as the overlord of heroes; Bhayahkara (the terrible one) as the overlord of Pisacas (ghosts); Camunda who is bowed to by Devas as the sovereign of Mothers.

अध्याय ५८

श्लोक 7

रुद्राणां देवदेवेशं नीललोहितमीश्वरम् विघ्नानां व्योमजं देवं गजास्यं तु विनायकम्

rudrāṇāṃ devadeveśaṃ nīlalohitamīśvaram vighnānāṃ vyomajaṃ devaṃ gajāsyaṃ tu vināyakam

हिन्दी अर्थ

भगवन् रक्षसा रुद्र भक्षितो रुधिरेण वै। पिता मम महातेजा भ्रातृभिः सह शङ्कर एवं विज्ञापयँल्लिङ्गं प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

English

(He crowned) lord Nllalohita, lord of the chiefs of Devas, as the overlord of Rudras; the elephant-faced lord Vinayaka, born of Vyoman* as the overlord of obstacles.

अध्याय ५८

श्लोक 8

स्त्रीणां देवीमुमां देवीं वचसां च सरस्वतीम् विष्णुं मायाविनां चैव स्वात्मानं जगतां तथा

strīṇāṃ devīmumāṃ devīṃ vacasāṃ ca sarasvatīm viṣṇuṃ māyāvināṃ caiva svātmānaṃ jagatāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

हा रुद्र रूद्र रुद्रेति रुरोद निपपात च। तं दृष्ट्वा भगवान् रुद्रो देवीमाह च शङ्करः

English

(He crowned ) goddess Uma as the sovereign of women; goddess Sarasvati as the sovereign of speech; Visnu as the overlord of the wielders of Maya and himself®® as the overlord of the worlds.

अध्याय ५८

श्लोक 9

हिमवन्तं गिरीणां तु नदीनां चैव जाह्नवीम् समुद्राणां च सर्वेषाम् अधिपं पयसां निधिम्

himavantaṃ girīṇāṃ tu nadīnāṃ caiva jāhnavīm samudrāṇāṃ ca sarveṣām adhipaṃ payasāṃ nidhim

हिन्दी अर्थ

सा च दृष्ट्वा महादेवी पराशरमनिन्दिता । दुःखात्संक्लिन्नसर्वाङ्गमस््राकुलविलोचनम् लिङ्गार्चनविधौ सक्तं हर रुद्रेति वादिनम्। प्राह भर्तारमीशानं शङ्करं जगतामुमा

English

(He crowned) Himavat as the overlord of the moun- tains; the Ganges (born of sage Jahnu) as the sovereign of the rivers; and ocean the storehouse of the waters as the lord of all seas.

अध्याय ५८

श्लोक 10

वृक्षाणां चैव चाश्वत्थं प्लक्षं च प्रपितामहः

vṛkṣāṇāṃ caiva cāśvatthaṃ plakṣaṃ ca prapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

निशम्य वचनं तस्याः शङ्करः परमेश्वरः

English

vyomajam: son of Siva, i.e. Gaeia.

अध्याय ५८

श्लोक 11

गन्धर्वविद्याधरकिन्नराणाम् ईशं पुनश् चित्ररथं चकार नागाधिपं वासुकिमुग्रवीर्यं सर्पाधिपं तक्षकमुग्रवीर्यम्

gandharvavidyādharakinnarāṇām īśaṃ punaś citrarathaṃ cakāra nāgādhipaṃ vāsukimugravīryaṃ sarpādhipaṃ takṣakamugravīryam

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा गणेर्दिव्यैर्भगवान्नीललोहितः सर्वेश्वरका अर्चन करो। है शक्तिपुत्र! सुनो, ज्रैलोक्यने तुम्हारे प्रति क्या अपराध किया है ?॥ ७१--७३॥

English

sv&tm&nam: his own self, i.e. Brahm&,

अध्याय ५८

श्लोक 12

दिग्वारणानामधिपं चकार गजेन्द्रम् ऐरावतम् उग्रवीर्यम् ।* सुपर्णमीशं पततामथाश्वराजानमुच्चैःश्रवसं चकार

digvāraṇānāmadhipaṃ cakāra gajendram airāvatam ugravīryam /* suparṇamīśaṃ patatāmathāśvarājānamuccaiḥśravasaṃ cakāra

हिन्दी अर्थ

उसके बाद उन वसिष्ठकी आज्ञासे महाबुद्धिमान् शक्तिपुत्रने राक्षसोंके विनाशके लिये निश्चय किया। अदृश्यन्ती, वसिष्ठ तथा अरुन्धतीको प्रणाम करनेके अनन्तर मुनिके समीप मिट्टीका एक (पार्थिवेश्वर)

English

Brahma crowned the Plaksa and Avattha as the lords of trees,* he made Citraratha the lord of Gahdharvas, Vidyadharas and Kinnaras; Vasuki of terrible vigour as the lord of Serpents and Taksaka of terrible vigour as the lord of Safpas (Cobras). He made the leading elephant Airavata of terrible valour the lord of elephants. He made Garuda the lord of birds. He made UccaiiSravas (the horse of Indra) the king of horses.

अध्याय ५८

श्लोक 13

सिंहं मृगाणां वृषभं गवां च मृगाधिपानां शरभं चकार सेनाधिपानां गुहमप्रमेयं श्रुतिस्मृतीनां लकुलीशमीशम्

siṃhaṃ mṛgāṇāṃ vṛṣabhaṃ gavāṃ ca mṛgādhipānāṃ śarabhaṃ cakāra senādhipānāṃ guhamaprameyaṃ śrutismṛtīnāṃ lakulīśamīśam

हिन्दी अर्थ

क्षणिक लिङ्ग बनाकर शुभ शिवसूक्त तथा त्र्यम्बकमत्तरसे विधिवत् पूजन करके त्वरितरुद्र, शिवसंकल्पसूक्त, नीलरद्र उत्तम रुद्र, वामीय, पवमान, पंचब्रह्म (सद्योजातादि पाँच जप करके भगवान् रुद्रको अष्टांग अर्घ्य प्रदान करके यथाविधि अभ्यर्चनकर वे शाक्तेय (पराशर) प्रार्थना करने लगे॥ ७४--७८॥

English

He made the lion the lord of animals; the bull the lord of the kine and Sarabha (the fabulous eight-footed beast) the lord of lions; the incomprehensible Guha the lord of all com- manders-in-chief and Lakulisa the lord of Srutis and Smrtis.

अध्याय ५८

श्लोक 14

अभ्यषिञ्चत्सुधर्माणं तथा शङ्खपदं दिशाम् केतुमन्तं क्रमेणैव हेमरोमाणमेव च

abhyaṣiñcatsudharmāṇaṃ tathā śaṅkhapadaṃ diśām ketumantaṃ krameṇaiva hemaromāṇameva ca

हिन्दी अर्थ

पराशर बोले--'हे भगवन्! है रुद्र! है शंकर! राक्षस रुधिरने भाइयोंसहित मेरे महातेजस्वी पिताका भक्षण कर लिया। है भगवन्! मैं अपने पिताको उनके भाइयोंसहित देखना चाहता हूँ।' इस प्रकार प्रार्थना करते हुए उस

English

He made Sudharman, Sahkhapala, Ketuman and Hemaroman the overlords of all quarters in order.

अध्याय ५८

श्लोक 15

पृथिव्यां पृथुमीशानं सर्वेषां तु महेश्वरम् चतुर्मूर्तिषु सर्वज्ञं शङ्करं वृषभध्वजम्

pṛthivyāṃ pṛthumīśānaṃ sarveṣāṃ tu maheśvaram caturmūrtiṣu sarvajñaṃ śaṅkaraṃ vṛṣabhadhvajam

हिन्दी अर्थ

लिङ्गको बार-बार प्रणामकर “हा रुद्र! रुद्र रुद्र !'-यह कहते हुए वे रोने लगे और गिर पड़े॥ ७९-८०/२॥ तब उन्हें देखकर कल्याणकारी भगवान् रुद्रने देवी पार्वती-से कहा-हे महाभागे! अश्रुसे भरे हुए नेत्रोंवाले, मेरे स्मरणमें लगे हुए तथा मेरी आराधनामें तत्पर इस बालकको देखो

English

(He crowned) Prthu as the lord of the earth; Mahesvara as the lord of all; the bull-bannered omniscient lord Sankara as the overlord among the four deities.

अध्याय ५८

श्लोक 16

प्रसादाद्भगवाञ्छम्भोश् चाभ्यषिञ्चद्यथाक्रमम् पुराभिषिच्य पुण्यात्मा रराज भुवनेश्वरः

prasādādbhagavāñchambhoś cābhyaṣiñcadyathākramam purābhiṣicya puṇyātmā rarāja bhuvaneśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

तब निष्कलंक उन महादेवी उमाने दुःखसे दुर्बल अंगोंवाले, अश्रुपूरित नेत्रोंवाले, लिङ्गार्चनके कर्ममें संलग्न तथा "हे हर! है रुद्र'-एऐसा उच्चारण करनेवाले पराशरको देखकर सम्पूर्ण लोकोंके स्वामी अपने पति

English

By the grace of Siva, the lord crowned these in due order. After crowning them at first the lord of the worlds felt fully satisfied.

अध्याय ५८

श्लोक 17

एतद्वो विस्तरेणैव कथितं मुनिपुङ्गवाः अभिषिक्तास्ततस्त्वेते विशिष्टा विश्वयोनिना

etadvo vistareṇaiva kathitaṃ munipuṅgavāḥ abhiṣiktāstatastvete viśiṣṭā viśvayoninā

हिन्दी अर्थ

शंकरसे कहा-हे परमेश्वर! आप प्रसन्न हो जाइये और इसे सम्पूर्ण अभीष्ट वर प्रदान कीजिये ॥ ८३-८४ /२॥ तदनन्तर उनका वचन सुनकर विषपान करनेवाले परमेश्वर शंकरने अपनी भार्या साध्वी उमासे कहा मैं खिले हुए कमलके समान नेत्रवाले इस ब्राह्मण बालकको रक्षा करूँगा। मैं इसे दिव्य दृष्टि दे रहीं

English

O leading sages, this has been mentioned to you in detail: These persons of special characteristics were all crown- ed by Lord Brahma the source of origin of the universe.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 58
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.