Linga Purana· Liṅga Purāṇa
71
अध्याय 71 / 108

Book 1 - Adhyaya 71

163 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ163 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७१

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सृष्टिविस्तारो नाम सप्ततितमो ऽध्यायः समासाद् विस्तराच्चैव सर्गः प्रोक्तस्त्वया शुभः कथं पशुपतिश्चासीत् पुरं दग्धुं महेश्वरः

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge sṛṣṭivistāro nāma saptatitamo 'dhyāyaḥ samāsād vistarāccaiva sargaḥ proktastvayā śubhaḥ kathaṃ paśupatiścāsīt puraṃ dagdhuṃ maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्राय मूर्धाननिकृन्तनाय ममादिदेवस्य च यग्चमूर्तेः। विध्वान्तभङ्ग मम कर्तुमीश दृष्ट्वैव भूमौ करजाग्रकोट्या

English

O holy lord, how did Devas including Brahma become Pasus? The set of cities was formerly built by Maya by per- forming penance. It was an excellent set of three cities of divine nature, made of gold, silver and iron. We have heard that these along with their forts were burned by the lord of Devas. How did the lord who struck down the eyes of Bhaga burn these cities by discharging a single arrow even though it was divine.

अध्याय ७१

श्लोक 2

कथं च पशवश्चासन् देवाः सब्रह्मकाः प्रभोः मयस्य तपसा पूर्वं सुदुर्गं निर्मितं पुरम्

kathaṃ ca paśavaścāsan devāḥ sabrahmakāḥ prabhoḥ mayasya tapasā pūrvaṃ sudurgaṃ nirmitaṃ puram

हिन्दी अर्थ

अहो विचित्रं तव देवदेव

English

That set of three cities was not burned by the goblins created by Visnu. The entire details of the origin of the cities and the acquisition of boons have been heard formerly.

अध्याय ७१

श्लोक 3

हैमं च राजतं दिव्यम् अयस्मयम् अनुत्तमम् सुदुर्गं देवदेवेन दग्धमित्येव नः श्रुतम्

haimaṃ ca rājataṃ divyam ayasmayam anuttamam sudurgaṃ devadevena dagdhamityeva naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

देहीव देवैः सह देवकार्य करिष्यसे निर्गुणरूपतत्त्व आपके द्वारा त्रिपुरके नाशके लिये मैंने अनेक यत्नोंसे रथ, श्रेष्ठ बाण तथा सुन्दर धनुष आपके लिये निर्मित किया था; किंतु देवताओं तथा सिद्धजनोंद्वार युद्धरूपी फलको नहीं जाना जा सका अर्थात् परम

English

O sage of good holy rites, it behoves you to narrate the burning of the cities wholly.

अध्याय ७१

श्लोक 4

कथं ददाह भगवान् भगनेत्रनिपातनः एकेनेषुनिपातेन दिव्येनापि तदा कथम्

kathaṃ dadāha bhagavān bhaganetranipātanaḥ ekeneṣunipātena divyenāpi tadā katham

हिन्दी अर्थ

महिमावाले आपने क्षणभरमें त्रिपुरका नाश कर दिया

English

Those excellent Danavas, while performing fierce penance, observed great restraints. By means of penance they emaciated their bodies. The delighted Brahma, the bestower of boons granted them the boon of their choice.

अध्याय ७१

श्लोक 5

विष्णुनोत्पादितैर्भूतैर् न दग्धं तत्पुरत्रयम् पुरस्य संभवः सर्वो वरलाभः पुरा श्रुतः

viṣṇunotpāditairbhūtair na dagdhaṃ tatpuratrayam purasya saṃbhavaḥ sarvo varalābhaḥ purā śrutaḥ

हिन्दी अर्थ

रथ, रथी, देवश्रेष्ठ विष्णु, स्वयं रुद्र, इर ब्रह्म-ये सब आप ही हैं। है भगवन्! मैं आप अतोष्य (स्तुति न किये जा सकनेवाले)-की स्तुति कैसे करूं. अतः सिर झुकाकर केवल प्रणाम करता हूँ अनन्त सिरवाले, अनन्त रूपोंवाले, संहार करनेवाले तथा कल्याण करनेवाले हैं-ऐसे प्रभाववाले आपकी स्तुति कैसे करूँ; आप अतोष्यकी स्तुति कैसे करूँ ?

English

"O Asuras, there is no universal immortality. Desist from this desire. Choose another boon that may appeal to you."

अध्याय ७१

श्लोक 6

इदानीं दहनं सर्वं वक्तुमर्हसि सुव्रत तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः

idānīṃ dahanaṃ sarvaṃ vaktumarhasi suvrata teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sūtaḥ paurāṇikottamaḥ

हिन्दी अर्थ

आप सर्ववेत्ता, शिव, रुद्र, शर्व, भव, स्थूल, सूक्ष्म, अत्यन्त सूक्ष्मसे भी सूक्ष्म, सूक्ष्म अर्थोको जाननेवाले तथा विधाताको नमस्कार है

English

Then the Daityas after consulting one another bowed to Brahma, the preceptor of the universe and said to him: —

अध्याय ७१

श्लोक 7

यथा श्रुतं तथा प्राह व्यासाद् विश्वार्थसूचकात् त्रैलोक्यस्यास्य शापाद्धि मनोवाक्कायसंभवात्

yathā śrutaṃ tathā prāha vyāsād viśvārthasūcakāt trailokyasyāsya śāpāddhi manovākkāyasaṃbhavāt

हिन्दी अर्थ

सभी देवताओं तथा असुरोंके स्रष्टा, लोकोंका सृजन-पालन-संहार करनेवाले, देवताओं तथा असुरोंके शासन करनेवालेको नमस्कार है

English

"By your grace, O lord of worlds, O preceptor of the universe, we shall roam over this earth and live in three cities.

अध्याय ७१

श्लोक 8

निहते तारके दैत्ये तारपुत्रे सबान्धवे स्कन्देन वा प्रयत्नेन तस्य पुत्रा महाबलाः

nihate tārake daitye tāraputre sabāndhave skandena vā prayatnena tasya putrā mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

वेदान्तके द्वारा जाननेयोग्य, परम शुद्ध, वेदार्थके ज्ञाताओंद्वारा निरन्तर स्तुत, वेदके आत्मास्वरूप, भव, अन्त, मध्य तथा सुमध्यम आपको नमस्कार है

English

Once in a thousand years we shall meet together. O sinless one, these cities shall then fuse into one city.

अध्याय ७१

श्लोक 9

विद्युन्माली तारकाक्षः कमलाक्षश् च वीर्यवान् तपस्तेपुर्महात्मानो महाबलपराक्रमाः

vidyunmālī tārakākṣaḥ kamalākṣaś ca vīryavān tapastepurmahātmāno mahābalaparākramāḥ

हिन्दी अर्थ

आदि तथा अन्तसे रहित, सर्वत्र विद्यमान, शून्यत्वसे रहित, लिङ्गी, अलिङ्गी, लिङ्गमय, लिङ्गस्वरूप तथा साक्षात् वेदादिमय (प्रणवरूप) आपको नमस्कार है मेरे भी आदिदेव यज्ञमूर्ति विष्णुके तथा मुर ब्रह्माके अज्ञानान्धकारका नाश करनेके लिये अपराधस्थानमें देखकर अपने नाखूनके अग्रभागसे मेरे मस्तकका छेदन करनेवाले है ईश! आप रुद्रको नमस्कार है

English

The lord who strikes at these when they have fused into one with a single arrow shall be death unto us.

अध्याय ७१

श्लोक 10

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिताः तपसा कर्शयामासुर् देहान् स्वान्दानवोत्तमाः

tapa ugraṃ samāsthāya niyame parame sthitāḥ tapasā karśayāmāsur dehān svāndānavottamāḥ

हिन्दी अर्थ

हे देवदेव! है समस्त देवताओं तथा असुरोंके ईश आपका क्रिया-कलाप विचित्र है। है निर्गुणरूपतत्त' आप देवताओंके साथ देहधारीकी भाँति देवोंका कार्य करेंगे

English

The cities of those noble asuras were stationed as follows: — the golden one was in the heaven; the silver city was in the firmament and the iron city was on the earth.

अध्याय ७१

श्लोक 11

तेषां पितामहः प्रीतो वरदः प्रददौ वरम् अवध्यत्वं च सर्वेषां सर्वभूतेषु सर्वदा

teṣāṃ pitāmahaḥ prīto varadaḥ pradadau varam avadhyatvaṃ ca sarveṣāṃ sarvabhūteṣu sarvadā

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७२ त्रिपुरासुरके वधके लिये विश्वकर्माद्वारा एक दिव्य रथका निर्माण....शिवकी स्तुति ३५९ पजक अ ककअकऊ अकमक अक ५) भक फक झा फा भ फ भ भाका जक जऊ मडका

English

Each of these cities was a hundred yojanas in length and in breadth. The city of Tarakaksa was made of gold; the city of Kamalaksa was made of silver; that of Vidyunmali was made of iron; they had three types of excellent forts. Maya was worshipped by the Daityas and Danavas there. This powerful architect built his own abode in everyone of them and lived there.

अध्याय ७१

श्लोक 12

सहिता वरयामासुः सर्वलोकपितामहम् तान् अब्रवीत् तदा देवो लोकानां प्रभुर् अव्ययः

sahitā varayāmāsuḥ sarvalokapitāmaham tān abravīt tadā devo lokānāṃ prabhur avyayaḥ

हिन्दी अर्थ

मूर्तिनों वै देवमीशानदेवै- लक्ष्या यत्नैरप्यलक्ष्यं कथं तु

English

Thus, O men of good holy rites, came into existence the well- fortified three cities. O leading brahmins, they were like the three worlds.

अध्याय ७१

श्लोक 13

नास्ति सर्वामरत्वं वै निवर्तध्वम् अतो ऽसुराः अन्यं वरं वृणीध्वं वै यादृशं सम्प्ररोचते

nāsti sarvāmaratvaṃ vai nivartadhvam ato 'surāḥ anyaṃ varaṃ vṛṇīdhvaṃ vai yādṛśaṃ samprarocate

हिन्दी अर्थ

दिव्यः क्व देवेश भवत्प्रभावो इस ब्रह्माण्डमें आपका एक स्थूल रूप (पृथ्वीरूप),

English

When the trio of cities grew up, the Daityas in the three worlds entered the three cities and became superior in strength.

अध्याय ७१

श्लोक 14

ततस्ते सहिता दैत्याः सम्प्रधार्य परस्परम् ब्रह्माणमब्रुवन्दैत्याः प्रणिपत्य जगद्गुरुम्

tataste sahitā daityāḥ sampradhārya parasparam brahmāṇamabruvandaityāḥ praṇipatya jagadgurum

हिन्दी अर्थ

(अग्निरूप), मूर्तामूर्त रूप (क्षय-वृद्धिकि आश्रयके कारण चन्द्ररूप), एक मूर्तरूप (सूर्यरूप), एक अमूर्तरूप (वायुरूप), एक दृष्ट वाङ्मयरूप (शब्दगुणसे ज्ञात गगनरूप) और एक ध्येय अद्भुत ईशरूप है

English

The cities were full of kalpa trees.®® They abounded in elephants and horses. There were innumerable mansions richly decorated with clusters of jewels.

अध्याय ७१

श्लोक 15

वयं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम् विचरिष्याम लोकेश त्वत्प्रसादाज्जगद्गुरो

vayaṃ purāṇi trīṇyeva samāsthāya mahīmimām vicariṣyāma lokeśa tvatprasādājjagadguro

हिन्दी अर्थ

स्वप्नमें जो पदार्थ दिखायी देता है, वह प्रत्यक्षकी भाँति प्रतीत होता है; उसे मैं अलक्ष्य नहीं मानता हूँ। वैसे ही है ईशान! देवताओंके द्वारा प्रयत्नपूर्वक देखा गया आपका विग्रह हमारे लिये निर्गुण तथा अलक्ष्य कैसे हो सकता है ?

English

There were aerial chariots that resembled the solar

अध्याय ७१

श्लोक 16

तथा वर्षसहस्रेषु समेष्यामः परस्परम् एकीभावं गमिष्यन्ति पुराण्येतानि चानघ

tathā varṣasahasreṣu sameṣyāmaḥ parasparam ekībhāvaṃ gamiṣyanti purāṇyetāni cānagha

हिन्दी अर्थ

हे देवेश! कहाँ आपका दिव्य प्रभाव और कहाँ हमलोग, कहाँ हमारी भक्ति और कहाँ आपकी यह स्तुति; फिर भी है देवेश! है भगवन्! भक्तिपूर्वक विलाप करते हुए मुझ ब्रह्माको क्षमा कोजिये

English

O excellent brahmins, it was filled with divine ladies (i.e. ladies of divine beauty and excellence), Gandharvas, Siddhas and Caranas. There were shrines of Rudra in every house and Agnihotra was performed every day.

अध्याय ७१

श्लोक 17

समागतानि चैतानि यो हन्याद्भगवंस्तदा एकेनैवेषुणा देवः स नो मृत्युर्भविष्यति

samāgatāni caitāni yo hanyādbhagavaṃstadā ekenaiveṣuṇā devaḥ sa no mṛtyurbhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले- है द्विजश्रेष्ठो! पृथ्वीपर जो भी शिवको प्रणाम करके त्रिपुरके शास्ता भगवान् शिवकी इस स्तुतिको सुनता अथवा पढ़ता है, वह भवभक्तिके द्वारा पापबन्धनसे मुक्त हो जाता है तब ब्रह्माके द्वारा भक्तिपूर्वक स्तुत हुए मन्दरशिखरवासी तथा महान् भुजाओंवाले शिवजी उस स्तुतिको सुनकर पार्वतीकी ओर देखकर महानुभाव ब्रह्मासे हँसते हुए कहने लगे-

English

They were filled with wells, tanks, large oblong lakes all round. Herds of elephants in their rut, splendid horses, chariots of every shape, wonderfully made with faces on all sides — all these abounded there. There were drinking sheds, assemblies, playgrounds, etc. Different kinds of halls and cham- bers for the study of the Vedas were found all round. The cities were well fortified and made unassailable even mentally by others, due to the illusionary power of Maya. O leading sages, the cities were frequented by chaste ladies everywhere. There were many Daityas. Although they committed great sins they got rid of them through their worship of Sankara. O brahmins, the leading Daityas were highly blessed. They were accom- panied by their wives and sons. They were conversant with the holy rites laid down in the Srutis and Smrtis. They were engaged in those virtuous rites always. They abandoned all lords other than Mahadeva and were engaged in the worship of that lord alone. They had broad chests and shoulders like those of bulls. They used to hold all weapons. They were always hungry. Their eyes shone like the forest fire. Some of them were quiescent; some were infuriated. Some were dwar- fish and some were hump-backed; they had the lustre of blue lotuses; their hairs were darkcoloured and curly. They re- sembled the blue mountain and the Meru; their voice was comparable to the sound of the rumbling cloud. All of them were protected by Maya. They were well-trained and were desirous of fighting. That trio of cities was well frequented by the firm and steadfast suppressors of Devas (i.e. Daityas) who were interested in fighting always and all round, who had perfectly achieved prowess and virility by the worship of Siva and who resembled the sun, wind and king of immortal beings.

अध्याय ७१

श्लोक 18

एवमस्त्विति तान्देवः प्रत्युक्त्वा प्राविशद्दिवम् ततो मयः स्वतपसा चक्रे वीरः पुराण्यथ

evamastviti tāndevaḥ pratyuktvā prāviśaddivam tato mayaḥ svatapasā cakre vīraḥ purāṇyatha

हिन्दी अर्थ

शिवजी बोले-हे पद्मयोने! भक्तिपूर्वक को गयी आपकी इस स्तुतिसे मैं प्रसन्न हूँ.। आप यथेष्ट वर माँगिये; आपका तथा देवताओंका कल्याण हो

English

O excellent brahmins, thanks to the prowess of the Daityas, Dcvas including Indra were burned by the fire of the set of three cities like the trees consumed by the forest fire.

अध्याय ७१

श्लोक 19

काञ्चनं दिवि तत्रासीद् अन्तरिक्षे च राजतम् आयसं चाभवद् भूमौ पुरं तेषां महात्मनाम्

kāñcanaṃ divi tatrāsīd antarikṣe ca rājatam āyasaṃ cābhavad bhūmau puraṃ teṣāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-तत्पश्चात् पद्मयोनि ब्रह्माजी देवेशको प्रणाम करके हाथ जोड़कर प्रसन्नचित्त होकर यह वचन कहने लगे- श्रीपितामह बोले-- है भगवन्! है देवदेवेश! हे ्रिपुरविनाशक! है शंकर! आपमें अपनी परम भक्ति चाहता हूँ। है परमेश्वर! अब प्रसन्न हो जाइये। सभी कामनाओंको पूर्ण करनेवाले है ईश्वर! आपमें सभी

English

Devas who were thus scorched saluted lord Visnu of unrivalled splendour and said to him.

अध्याय ७१

श्लोक 20

एकैकं योजनशतं विस्तारायामतः समम् काञ्चनं तारकाक्षस्य कमलाक्षस्य राजतम्

ekaikaṃ yojanaśataṃ vistārāyāmataḥ samam kāñcanaṃ tārakākṣasya kamalākṣasya rājatam

हिन्दी अर्थ

भुवि देवं प्रणिपत्य वा पठेत्। स च मुञ्चति पापबन्धनं भवभक्त्या पुरशासितुः स्तवम्

English

The glorious lord, Narayana thought within his mind as to what should be done in the affairs of Devas. Janardana, whose form is sacrifice, who was himself the per- former of sacrifices, who was the partaker of the fruit of sacrifices and who is the lord and bestower of benefits unto those who perform sacrifices, remembered the sacrifice.

अध्याय ७१

श्लोक 21

विद्युन्मालेश्चायसं वै त्रिविधं दुर्गमुत्तमम् मयश् च बलवांस्तत्र दैत्यदानवपूजितः

vidyunmāleścāyasaṃ vai trividhaṃ durgamuttamam mayaś ca balavāṃstatra daityadānavapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

वरान् वरय भ्रं ते देवानां च यथेप्सितान् ततः प्रणम्य देवेशं भगवान् पद्मसम्भवः । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राहेदं प्रीतमानसः

English

The sacrifice remembered by him for the achievement of the objects of Devas bowed down to that lord and eulogised him.

अध्याय ७१

श्लोक 22

हैरण्ये राजते चैव कृष्णायसमये तथा आलयं चात्मनः कृत्वा तत्रास्ते बलवांस्तदा

hairaṇye rājate caiva kṛṣṇāyasamaye tathā ālayaṃ cātmanaḥ kṛtvā tatrāste balavāṃstadā

हिन्दी अर्थ

भगवन् देवदेवेश त्रिपुरान्तक शङ्कर। त्वयि भक्ति परां मेऽद्य प्रसीद परमेश्वर

English

Seeing the smiling sacrifice, the eternal lord Visnu observed Devas including Indra and said; —

अध्याय ७१

श्लोक 23

एवं बभूवुर्दैत्यानाम् अतिदुर्गाणि सुव्रताः पुराणि त्रीणि विप्रेन्द्रास् त्रैलोक्यमिव चापरम्

evaṃ babhūvurdaityānām atidurgāṇi suvratāḥ purāṇi trīṇi viprendrās trailokyamiva cāparam

हिन्दी अर्थ

देवानां चैव सर्वेषां त्वयि सवार्थदेश्वर। प्रसीद भक्तियोगेन सारथ्येन च सर्वदा जनार्दनोऽपि भगवान्नमस्कृत्य महेश्वरम्। कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राह साम्बं त्रियम्बकम्

English

For the destruction of the three cities and for the prosperity of the three worlds, O Devas, worship the lord with ths Upasad sacrifice.

अध्याय ७१

श्लोक 24

पुरत्रये तदा जाते सर्वे दैत्या जगत्त्रये पुरत्रयं प्रविश्यैव बभूवुस्ते बलाधिकाः

puratraye tadā jāte sarve daityā jagattraye puratrayaṃ praviśyaiva babhūvuste balādhikāḥ

हिन्दी अर्थ

त्वयि भक्ति च देवेश देवदेव नमोऽस्तु ते

English

On hearing the words of the intelligent lord of Devas, Devas made great leonine roaring sound and eulogised the lord of sacrifices.

अध्याय ७१

श्लोक 25

कल्पद्रुमसमाकीर्णं गजवाजिसमाकुलम् नानाप्रसादसंकीर्णं मणिजालैः समावृतम्

kalpadrumasamākīrṇaṃ gajavājisamākulam nānāprasādasaṃkīrṇaṃ maṇijālaiḥ samāvṛtam

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञत्वं च वरद सर्वगत्वं च शङ्कर तयोः श्रुत्वा महादेवो विज्ञप्तिं परमेश्वरः। सारथ्ये वाहनत्वे च कल्पयामास वै भवः

English

Thereafter, lord Visnu himself thought once again. The lord of Devas again spoke to all Devas.

अध्याय ७१

श्लोक 26

सूर्यमण्डलसंकाशैर् विमानैर्विश्वतोमुखैः पद्मरागमयैः शुभ्रैः शोभितं चन्द्रसंनिभैः

sūryamaṇḍalasaṃkāśair vimānairviśvatomukhaiḥ padmarāgamayaiḥ śubhraiḥ śobhitaṃ candrasaṃnibhaiḥ

हिन्दी अर्थ

दत्त्वा तस्मै ब्रह्मणे विष्णवे च

English

Even after killing and burning all living beings and even after enjoying pleasures without the basic justice, if one worships Mahadeva, one is undoubtedly sinless.

अध्याय ७१

श्लोक 27

प्रासादैर्गोपुरैर्दिव्यैः कैलासशिखरोपमैः शोभितं त्रिपुरं तेषां पृथक्पृथगनुत्तमैः

prāsādairgopurairdivyaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ śobhitaṃ tripuraṃ teṣāṃ pṛthakpṛthaganuttamaiḥ

हिन्दी अर्थ

दग्ध्वा हैत्यान् देवदेवो महात्मा। सार्धं देव्या नन्दिना भूतसङ्घै- रन्तर्धानं कारयामास शर्वः

English

There is no doubt that sinless persons should not be killed and only sinners should be killed assiduously. O excellent Devas, how could the wicked Asuras be killed by Devas al- though they are sinners and Devas are very strong? Hence they should not be killed due to the power of Rudra Paramesthin.

अध्याय ७१

श्लोक 28

दिव्यस्त्रीभिः सुसम्पूर्णं गन्धर्वैः सिद्धचारणैः रुद्रालयैः प्रतिगृहं साग्निहोत्रैर् द्विजोत्तमाः

divyastrībhiḥ susampūrṇaṃ gandharvaiḥ siddhacāraṇaiḥ rudrālayaiḥ pratigṛhaṃ sāgnihotrair dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

सुरेश्वराः सुविस्मिता भवं प्रणम्य पार्वतीम्

English

Without the grace of the lord who am I? O Devas,

अध्याय ७१

श्लोक 29

वापीकूपतडागैश् च दीर्घिकाभिस्तु सर्वतः मत्तमातङ्गयूथैश् च तुरङ्गैश् च सुशोभनैः

vāpīkūpataḍāgaiś ca dīrghikābhistu sarvataḥ mattamātaṅgayūthaiś ca turaṅgaiś ca suśobhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

सुरेश्वरा मुनीश्वरा गणेश्वराश्च भास्करा: त्रिपुरारेरिमं पुण्यं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा। यः पठेच्छ्राद्धकाले वा हैवे कर्मणि च द्विजा:

English

He is the lord, greater than the greatest. He is per- petual; he is the twentyseventh principle who is worthy of being saluted, who is the lord of all the immortal beings in the universe and who is Mahesvara the support of the universe.

अध्याय ७१

श्लोक 30

रथैश् च विविधाकारैर् विचित्रैर्विश्वतोमुखैः सभाप्रपादिभिश् चैव क्रीडास्थानैः पृथक् पृथक्

rathaiś ca vividhākārair vicitrairviśvatomukhaiḥ sabhāprapādibhiś caiva krīḍāsthānaiḥ pṛthak pṛthak

हिन्दी अर्थ

श्रावयेद्वा द्विजान् भक्त्या ब्रह्मलोकं स गच्छति। मानसैर्वाचिकैः पापैस्तथा वै कायिकैः पुनः

English

He alone is the lord of all Devas. He is the benefactor of all. He has made a distinction between Devas and Daityas sportingly.

अध्याय ७१

श्लोक 31

वेदाध्ययनशालाभिर् विविधाभिः समन्ततः अधृष्यं मनसाप्यन्यैर् मयस्यैव च मायया

vedādhyayanaśālābhir vividhābhiḥ samantataḥ adhṛṣyaṃ manasāpyanyair mayasyaiva ca māyayā

हिन्दी अर्थ

पापैश्च मुच्यते जन्तुः श्रुत्वाध्यायमिमं शुभम्। शत्रवो नाशमायान्ति सङ्ग्रामे विजयी भवेत् भगवान् विष्णुने भी पार्वतीसहित नेत्र शि

English

It is by worshipping a part of his® that Devas attained immortality; Brahma attained his status as Brahma and I attained my status as Visnu.

अध्याय ७१

श्लोक 32

पतिव्रताभिः सर्वत्र सेवितं मुनिपुङ्गवाः कृत्वापि सुमहत् पापम् अपापैः शङ्करार्चनात्

pativratābhiḥ sarvatra sevitaṃ munipuṅgavāḥ kṛtvāpi sumahat pāpam apāpaiḥ śaṅkarārcanāt

हिन्दी अर्थ

प्रणाम करके हाथ जोड़कर उनसे कहा--'हे ईशान। मैं वृषभ आदि रूपसे सदा आपका वाहन होनेकी अभिलाषा करता हूँ और है देवेश! आपमें अपनी भक्ति चाहता हूँ। है देवदेव! आपको नमस्कार है। हे

English

Without worshipping him, which man attains per- fcclion in this world? Thanks to the worship of Lihga, they could be killed by him alone.

अध्याय ७१

श्लोक 33

दैत्येश्वरैर्महाभागैः सदारैः ससुतैर्द्विजाः श्रौतस्मार्तार्थधर्मज्ञैस् तद्धर्मनिरतैः सदा

daityeśvarairmahābhāgaiḥ sadāraiḥ sasutairdvijāḥ śrautasmārtārthadharmajñais taddharmanirataiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

वरद! है शंकर! आप ईश्वरको सदा वहन करनेका सामर्थ्य, सर्वज्ञत्व तथा सर्वत्र गमन करनेकी शक्ति मुझे प्रदान कीजिये॥ १७३--१७५ ॥ सूतजी बोले--उन दोनोंकी प्रार्थना सुनकर महादेव परमेश्वर शिवने उन्हें सारथि तथा वाहन होनेका वर प्रदान किया

English

Moreover, all of them abide by their Dharmas. They adhere to the injunctions of Sruti and Smrti. Still we shall worship Rudra by performing the rite of Upasad pertain- ing to that lord and become victorious over the excellent Daityas. Excepting the sole lord, the three-eyed deity, who else is competent to destroy the Tripuras? They are well protected by Maya along with Tarakaksa. They have the sole lustre of crystals and they are well stationed in themselves.

अध्याय ७१

श्लोक 34

महादेवेतरं त्यक्त्वा देवं तस्यार्चने स्थितैः व्यूढोरस्कैर् वृषस्कन्धैः सर्वायुधधरैः सदा

mahādevetaraṃ tyaktvā devaṃ tasyārcane sthitaiḥ vyūḍhoraskair vṛṣaskandhaiḥ sarvāyudhadharaiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार हैत्योंको दग्ध करके और उन ब्रह्मा तथा विष्णुको वर प्रदान करके देवदेव महात्मा शिव देवी पार्वती, नन्दी तथा भूतगणोंसहित अन्तर्धान हो गये

English

After saying this Visnu performed the worship of the lord by means of Upasad sacrifice. Sitting there he saw thou- sands of goblins.

अध्याय ७१

श्लोक 35

सर्वदा क्षुधितैश्चैव दावाग्निसदृशेक्षणैः प्रशान्तैः कुपितैश्चैव कुब्जैर् वामनकैस् तथा

sarvadā kṣudhitaiścaiva dāvāgnisadṛśekṣaṇaiḥ praśāntaiḥ kupitaiścaiva kubjair vāmanakais tathā

हिन्दी अर्थ

इसके बाद युद्धभूमिसे गणोंसहित शिवके चले जानेपर श्रेष्ठ देवतालोग अतिविस्मित हुए। है मुनीश्वरो! शिव तथा पार्वतीको प्रणाम करके दुःखरहित होकर सुरेश्वर, गणेश्वर तथा आदित्यगण अपने-अपने वाहनोंसे हे द्विजो! जो व्यक्ति पूर्वकालमें ब्रह्माके द्वारा निर्मित किये गये त्रिपुरशत्रु शिव-के इस पवित्र स्तोत्रको श्राद्धके समय अथवा देवकार्यमें भक्तिपूर्वक पढ़ता है अथवा द्विजोंको सुनाता है, वह ब्रह्मलोकको जाता

English

They were armed with spears, javelins and iron clubs. They had various weapons; they were in various guises. They resembled Rudra fierce as the fire at the time of dissolu- tion; they were comparable to Rudra the destroyer. They bowed to him and halted. Lord Visnu then spoke to them.

अध्याय ७१

श्लोक 36

नीलोत्पलदलप्रख्यैर् नीलकुञ्चितमूर्धजैः नीलाद्रिमेरुसंकाशैर् नीरदोपमनिःस्वनैः मयेन रक्षितैः सर्वैः शिक्षितैर्युद्धलालसैः

nīlotpaladalaprakhyair nīlakuñcitamūrdhajaiḥ nīlādrimerusaṃkāśair nīradopamaniḥsvanaiḥ mayena rakṣitaiḥ sarvaiḥ śikṣitairyuddhalālasaiḥ

हिन्दी अर्थ

है। है द्विजश्रेष्ठो! इस शुभ अध्यायको सुनकर प्राणी मानसिक, वाचिक तथा शारीरिक पापोंसे; स्थूल, सूक्ष्म तथा अतिसूक्ष्म पापोंसे; घोर अपराधसे होनेवाले पापोंसे तथा अल्प अपराधसे होनेवाले पापोंसे मुक्त हो जाता है;

English

"O heroic ones, go to the three cities of Daityas, burn them, split them and swallow them. Then return to the surface of the earth in the manner you had gone."

अध्याय ७१

श्लोक 37

अथ समररतैः सदा समन्ताच् छिवपदपूजनया सुलब्धवीर्यैः रविमरुदमरेन्द्रसंनिकाशैः सुरमथनैः सुदृढैः सुसेवितं तत्

atha samararataiḥ sadā samantāc chivapadapūjanayā sulabdhavīryaiḥ ravimarudamarendrasaṃnikāśaiḥ suramathanaiḥ sudṛḍhaiḥ susevitaṃ tat

हिन्दी अर्थ

उसके शत्रु नष्ट हो जाते हैं, वह संग्राममें विजयी होता है, सभी रोग उसे बाधा नहीं पहुँचाते, आपदाएँ उसे स्पर्शतक नहीं करतीं और वह धन-आयु-यश-विदया तथा धनमायुर्यशो विद्यां प्रभावमतुलं लभेत्॥ १८४ अतुलनीय प्रभाव प्राप्त करता है॥ १८०--१५४॥

English

Thereafter, the groups of goblins bowed down to the lord of Devas and entered the three cities. Like the moths in fire, they became destroyed.

अध्याय ७१

श्लोक 38

सेन्द्रा देवा द्विजश्रेष्ठा द्रुमा दावाग्निना यथा पुरत्रयाग्निना दग्धा ह्य् अभवन् दैत्यवैभवात्

sendrā devā dvijaśreṣṭhā drumā dāvāgninā yathā puratrayāgninā dagdhā hy abhavan daityavaibhavāt

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७३ लिङ्गार्चनकी विधि तथा उसकी महिमा Rt

English

"What is to be done?" After thinking thus he became distressed as he looked at the distresed Devas inclu- ding Indra. After a while he thought again "How shall I des- troy the army of Daityas assiduously and carryout the tasks of Devas without the grace of the supreme lord. If one ponders over it, there is no doubt about this that those who are virtuous have no sin at all.

अध्याय ७१

श्लोक 39

अथैवं ते तदा दग्धा देवा देवेश्वरं हरिम् अभिवन्द्य तदा प्राहुस् तमप्रतिमवर्चसम्

athaivaṃ te tadā dagdhā devā deveśvaraṃ harim abhivandya tadā prāhus tamapratimavarcasam

हिन्दी अर्थ

लिङ्गार्चनकी विधि तथा उसकी महिमा गाते महेश्वरे देवे दग्ध्वा च त्रिपुरं क्षणात्। सदस्याह सुरेन्द्राणां भगवान् पदासम्भवः

English

Hence, know that the Daityas cannot be killed by those Bhutas originating from the Upasad sacrifice. They dis- pel sin by means ofDharma. Everything is founded onDharma. The eternal Sruti says that prosperity originates from Dharma. All these Daityas, the residents of the three cities, are virtuous. Hence, O leading brahmins, they have attained immortality and not otherwise. Even after committing a very great sin, people are liberated from all the sins if they worship Rudra. They are not affected by sins like the lotus leaves which are not affected by water. O brahmins, the achievement of worldly pleasures definitely takes place through his worship. Hence, those Daityas who are devoted to the worship of the Linga do enjoy worldly pleasures. Hence, O Devas, for your purpose I shall create obstacles in the holy rites of Daityas by means of my Maya and so shall conquer the three cities instantaneously"

अध्याय ७१

श्लोक 40

सो ऽपि नारायणः श्रीमान् चिन्तयामास चेतसा किं कार्यं देवकार्येषु भगवानिति स प्रभुः

so 'pi nārāyaṇaḥ śrīmān cintayāmāsa cetasā kiṃ kāryaṃ devakāryeṣu bhagavāniti sa prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सन्त्यज्य देवदेवेशं लिङ्गमूर्ति महेश्वरम्। तारपौत्रो महातेजास्तारकस्य सुतो बली

English

After thinking thus, the lord Visnu decided to bring about impediments in the holy rituals of asuras.

अध्याय ७१

श्लोक 41

तदा सस्मार वै यज्ञं यज्ञमूर्तिर्जनार्दनः यज्वा यज्ञभुगीशानो यज्वनां फलदः प्रभुः

tadā sasmāra vai yajñaṃ yajñamūrtirjanārdanaḥ yajvā yajñabhugīśāno yajvanāṃ phaladaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तारकाक्षोऽपि दितिजः कमलाक्षश्च वीर्यवान्। विद्युन्माली च हैत्येशः अन्ये चापि सबान्धवाः त्यक्त्वा देवं महादेवं मायया च हरेः प्रभोः।

English

Visnu of great splendour, wielding Maya generated an illusory Purusa®® born of himself to create obstacles to the holy rites of Daityas.

अध्याय ७१

श्लोक 42

ततो यज्ञः स्मृतस्तेन देवकार्यार्थसिद्धये देवं ते पुरुषं चैव प्रणेमुस्तुष्टुवुस्तदा

tato yajñaḥ smṛtastena devakāryārthasiddhaye devaṃ te puruṣaṃ caiva praṇemustuṣṭuvustadā

हिन्दी अर्थ

तस्मात्सदा पूजनीयो लिङ्गमूर्तिः सदाशिवः। यावत्पूजा सुरेशानां तावदेव स्थितिर्यतः

English

Visnu the ruler of all, the person who could assume any form he liked, the wielder of Maya, evolved a holy treatise that could fascinate everyone and that had within its basic principles the belief in what is seen.

अध्याय ७१

श्लोक 43

भगवानपि तं दृष्ट्वा यज्ञं प्राह सनातनम् सनातनस्तदा सेन्द्रान् देवान् आलोक्य चाच्युतः

bhagavānapi taṃ dṛṣṭvā yajñaṃ prāha sanātanam sanātanastadā sendrān devān ālokya cācyutaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजनीयः शिवो नित्यं श्रद्धया देवपुङ्गवैः। सर्वलिङ्गमयो लोकः सर्व लिङ्गे प्रतिष्ठितम्॥ तस्मात् सम्पूजयेल्लिङ्गं य इच्छेत्सिद्धिमात्मनः। सर्वे लिङ्गार्चनादेव देवा हैत्याश्च दानवाः सूतजी बोले-हे ऋषियो! क्षणभरमें त्रिपुरको देव महेश्वरके चले जानेपर भगवान् पद्मयोनि (ब्रह्मा)-ने श्रेष्ठ देवताओंकी सभामें इस प्रकार कहा-

English

This sacred treatise contained one million six hundred thousand verses. Lord Visnu taught this scripture to the Purusa born of his own limbs.

अध्याय ७१

श्लोक 44

अनेनोपसदा देवा यजध्वं परमेश्वरम् पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये

anenopasadā devā yajadhvaṃ parameśvaram puratrayavināśāya jagattrayavibhūtaye

हिन्दी अर्थ

पितामह बोले-लिङ्गमूर्ति देवदेवेश महेश्वरको उपेक्षा करके दितिसे उत्पन्न महातेजस्वी तारकपौत्र और तारकका बलवान् पुत्र तारकाक्ष, पराक्रमी कमलाक्ष, हैत्यराज विद्युन्माली तथा अन्य राक्षस भी अपने

English

It was against those treatises that followed the Srutis and the Smrtis. It was devoid of the discipline pertain- ing to the four castes and four stages of life. It was taught in it that heaven and hell are here itself.®® There was no belief otherwise. Visnu himself taught this scripture to that Purusa. For the destruction of the three cities he said to that Purusa:

अध्याय ७१

श्लोक 45

अथ तस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः सिंहनादं महत्कृत्वा यज्ञेशं तुष्टुवुः सुराः

atha tasya vacaḥ śrutvā devadevasya dhīmataḥ siṃhanādaṃ mahatkṛtvā yajñeśaṃ tuṣṭuvuḥ surāḥ

हिन्दी अर्थ

बन्धुओंसहित मारे गये। इस प्रकार प्रभु श्रीहरिकी मायासे भगवान् महादेवका त्याग करके वे सब अपने पुरों तथा नागरिकोंसहित विनष्ट तथा ध्वस्त हो गये अतः लिङ्गमूर्ति सदाशिवकी सर्वदा पूजा करनी चाहिए । जबतक उनकी पूजा होगी, तभीतक देवताओंको स्थिति बनी रहेगी, अतः श्रेष्ठ देवताओंको नित्य श्रद्धापूर्वक शिवका पूजन करना चाहिए। समस्त जगत्

English

'O, undoubtedly it behoves you to go there for the quick destruction of the residents of the three cities. May their Dharmas in pursuit of the Srutis and Smrtis be destroyed."

अध्याय ७१

श्लोक 46

ततः संचिन्त्य भगवान् स्वयमेव जनार्दनः पुनः प्राह स सर्वांस्तांस् त्रिदशांस्त्रिदशेश्वरः

tataḥ saṃcintya bhagavān svayameva janārdanaḥ punaḥ prāha sa sarvāṃstāṃs tridaśāṃstridaśeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

लिङ्गमय है, सब कुछ लिङ्गमें प्रतिष्ठित है, अतः जो आत्मसिद्धि चाहता है, उसे शिव लिङ्गकी विधिवत् पूजा करनी चाहिए॥ ५-६ /२॥

English

The wielder of Maya®®, the expert in the deceptive scripture, bowed to him. After entering those cities the sage immediately created his Maya.

अध्याय ७१

श्लोक 47

हत्वा दग्ध्वा च भूतानि भुक्त्वा चान्यायतो ऽपि वा यजेद्यदि महादेवम् अपापो नात्र संशयः

hatvā dagdhvā ca bhūtāni bhuktvā cānyāyato 'pi vā yajedyadi mahādevam apāpo nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सभी देवता, हैत्य तथा दानव लिङ्गार्चनसे ही प्रतिष्ठित हैं। यक्ष, विद्याधर, सिद्धगण, मांसभक्षी राक्षस, पितर, मुनि, पिशाच, किन्नर आदि लिङ्गमूर्तिका अर्चन करके सिद्धिको प्राप्त हुए हैं; इसमें सन्देह नहीं अत: है देवताओ! जिस किसी भी प्रकारसे नित्य लिङ्गकी पूजा करनी चाहिए। हम लोग उन बुद्धिमान् देवाधिदेवके पशु हैं। अतः पाशुपत व्रत करके पशुत्वका त्याग करके लिङ्गमूर्ति सनातन महादेवको पूजा करनी

English

On account of his Maya, those Daityas who were the residents of the three cities, eschewed their holy rites based on the Srutis and Smrtis and became his disciples.

अध्याय ७१

श्लोक 48

अपापा नैव हन्तव्याः पापा एव न संशयः हन्तव्याः सर्वयत्नेन कथं वध्याः सुरोत्तमाः

apāpā naiva hantavyāḥ pāpā eva na saṃśayaḥ hantavyāḥ sarvayatnena kathaṃ vadhyāḥ surottamāḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। है श्रेष्ठ देवताओ! पाँच प्रणवयुक्त पाँच प्राणायामोंके द्वारा पंचभूतोंका शोधन करके; हे

English

They left off Sankara, Mahadeva, the great Ivara.

अध्याय ७१

श्लोक 49

असुरा दुर्मदाः पापा अपि देवैर्महाबलैः तस्मान्न वध्या रुद्रस्य प्रभावात् परमेष्ठिनः

asurā durmadāḥ pāpā api devairmahābalaiḥ tasmānna vadhyā rudrasya prabhāvāt parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकारके तीन प्रणवोंके साथ तीन प्राणायामोंद्वारा, अर्चयित्वा लिङ्गमूर्ति संसिद्धा नात्र संशयः। तस्माल्लिङ्गं यजेन्नित्यं येन केनापि वा सुराः

English

According to the present context Visnu created a delusive teacher called Mayamoha who created a Mayaiiastra of sixteen lakhs of verses preaching a-dharma for misguiding the Asuras. Mayamoha created disciples for the propagation of a~dharma» He preached non-violence, forbade lrauta and Smarta rituals, discarded Varnasrama system, created an order for women that resulted in leaving their home and leading the life of nuns. In some versions, the role is assigned to Brhaspati, the preceptor of Gods who in the guise of the preceptor Sukra deludes the Asuras. For detail, see Mayamoha prakarana in Padma Vxnu, Matsya and Siva puraas.

अध्याय ७१

श्लोक 50

को ऽहं ब्रह्माथवा देवा दैत्या देवारिसूदनाः मुनयश् च महात्मानः प्रसादेन विना प्रभोः

ko 'haṃ brahmāthavā devā daityā devārisūdanāḥ munayaś ca mahātmānaḥ prasādena vinā prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

पशवश्च वयं तस्य देवदेवस्य धीमतः। पशुत्वं च परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं ततः

English

This is not clear which text is meant.

अध्याय ७१

श्लोक 51

यः सप्तविंशको नित्यः परात्परतरः प्रभुः विश्वामरेश्वरो वन्द्यो विश्वाधारो महेश्वरः

yaḥ saptaviṃśako nityaḥ parātparataraḥ prabhuḥ viśvāmareśvaro vandyo viśvādhāro maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

पूजनीयो महादेवो लिङ्गमूर्तिः सनातन: । त्रिभिश्च प्रणवैर्देवा: प्राणायामैस्तथाविधैः।

English

On the heretic doctrines compare:

अध्याय ७१

श्लोक 52

स एव सर्वदेवेशः सर्वेषामपि शङ्करः लीलया देवदैत्येन्द्रविभागमकरोद्धरः

sa eva sarvadeveśaḥ sarveṣāmapi śaṅkaraḥ līlayā devadaityendravibhāgamakaroddharaḥ

हिन्दी अर्थ

ततश्चोङ्कारमुच्चार्य प्राणापानौ नियम्य च।

English

He ordained rules of conduct for women that would give them the benefit of licentious activities. They followed those rules and achieved the result immediately. These women began to censure the ladies faithful to their husbands and themselves became enamoured of other people. Even today in the Kali age, base women give due honour to the sage Narada®', abandon their husbands and move about unfettered. Really it is the husband who is mother, father, kinsman, comrade, friend and relative unto the women. There is no doubt about this. Still he said thus through his Maya. Really the woman who has love towards her husband shall attain the greatest heaven even after committing a great sin. She who does contrary to this attains hell. O leading sages, formerly, chaste ladies forsook all Dharmas, all Devas and other pre- ceptors of the universe and worshipped their husbands always. After attaining the heavenly world they became free from ailments and rejoiced. But those who were the followers of Maya attained hell. Hence, it is the husband who is the greatest goal.

अध्याय ७१

श्लोक 53

तस्यांशम् एकं सम्पूज्य देवा देवत्वम् आगताः ब्रह्मा ब्रह्मत्वम् आपन्नो ह्य् अहं विष्णुत्वमेव च

tasyāṃśam ekaṃ sampūjya devā devatvam āgatāḥ brahmā brahmatvam āpanno hy ahaṃ viṣṇutvameva ca

हिन्दी अर्थ

गुणत्रयं चतुर्धाख्यमहङ्कारै च सुत्रता: । तन्मात्राणि च भूतानि तथा बुद्धीन्द्रियाणि च कर्मेन्द्रियाणि संशोध्य पुरुषं युगलं तथा। चिदात्मानं तनुं कृत्वा चाग्निर्भस्मेति संस्पृशेत्

English

Yet on account of the Maya of the lord of Devas and at the behest of lord Visnu, the women abandoned their husbands and became self-willed and unrestrained in their conducts. Misfortune went to the three cities at the behest of that lord himself. The glory and prosperity that they had obtained from Brahma, the unborn lord, the lord of Devas, abandoned them and went out of the cities.

अध्याय ७१

श्लोक 54

तम् अपूज्य जगत्यस्मिन् कः पुमान् सिद्धिमिच्छति तस्मात्तेनैव हन्तव्या लिङ्गार्चनविधेर् बलात्

tam apūjya jagatyasmin kaḥ pumān siddhimicchati tasmāttenaiva hantavyā liṅgārcanavidher balāt

हिन्दी अर्थ

भवेन पाशमोक्षार्थं कथितं देवसत्तमाः

English

The lord thus preached delusion of the intellect as evolved by the Maya of Visnu. The Purusa deluded the Daityas and Narada the wielder of Maya deluded the ladies. In order to create obstacles in Dharmas these two were com- fortably seated there. They were unexcited and unchanging,

अध्याय ७१

श्लोक 55

धर्मनिष्ठाश् च ते सर्वे श्रौतस्मार्तविधौ स्थिताः तथापि यजमानेन रौद्रेणोपसदा प्रभुम् रुद्रमिष्ट्वा यथान्यायं जेष्यामो दैत्यसत्तमान्

dharmaniṣṭhāś ca te sarve śrautasmārtavidhau sthitāḥ tathāpi yajamānena raudreṇopasadā prabhum rudramiṣṭvā yathānyāyaṃ jeṣyāmo daityasattamān

हिन्दी अर्थ

लिङ्गे पुरा मया दृष्टे विष्णुना च महात्मना पशवो नैव जायन्ते वर्षमात्रेण देवता: । अस्माभिः सर्वकार्याणां देवमभ्यर्च्य यत्नतः

English

The preaching in regard to sexual freedom is attributed to N&rada, the disciple of Mayamoha.

अध्याय ७१

श्लोक 56

सतारकाक्षेण मयेन गुप्तं स्वस्थं च गुप्तं स्फटिकाभमेकम् को नाम हन्तुं त्रिपुरं समर्थो मुक्त्वा त्रिनेत्रं भगवन्तमेकम्

satārakākṣeṇa mayena guptaṃ svasthaṃ ca guptaṃ sphaṭikābhamekam ko nāma hantuṃ tripuraṃ samartho muktvā trinetraṃ bhagavantamekam

हिन्दी अर्थ

बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव मन्ये कर्तव्यमीश्वरम्। प्रतिज्ञा मम विष्णोश्च दिव्यैषा सुरसत्तमाः

English

After eulogising the great lord and after bowing down like a long staff', the lord Visnu stationed himself in water and performed the japa of the Rudra Mantra ten million times. All Devas including Indra, Sadhyas, Yama, Rudras and Maruts eulogised lord Siva.

अध्याय ७१

श्लोक 57

एवमुक्त्वा हरिश्चेष्ट्वा यज्ञेनोपसदा प्रभुम् उपविष्टो ददर्शाथ भूतसंघान्सहस्रशः

evamuktvā hariśceṣṭvā yajñenopasadā prabhum upaviṣṭo dadarśātha bhūtasaṃghānsahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्क्षणं वा मुहूर्त वा शिवमेकं न चिन्तयेत्। भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः धनं वा तुष्टिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम्।

English

Obeisance to you the Atman of all; obeisance to Sankara the dispeller of affliction, to Rudra, to Nila Rudra, to Kadrudra and to Pracetas.

अध्याय ७१

श्लोक 58

शूलशक्तिगदाहस्तान् टङ्कोपलशिलायुधान् नानाप्रहरणोपेतान् नानावेषधरांस्तदा

śūlaśaktigadāhastān ṭaṅkopalaśilāyudhān nānāpraharaṇopetān nānāveṣadharāṃstadā

हिन्दी अर्थ

तेऽर्चयन्तु सदा कालं लिङ्गमूर्ति महेश्वरम्

English

You are our perpetual goal; the suppressor of the enemies of Devas should be always worshipped and honoured by us. You are the primordial one; you are the endles.s one; you are the infinite imperishable lord,

अध्याय ७१

श्लोक 59

कालाग्निरुद्रसंकाशान् कालरुद्रोपमांस्तदा प्राह देवो हरिः साक्षात् प्रणिपत्य स्थितान् प्रभुः

kālāgnirudrasaṃkāśān kālarudropamāṃstadā prāha devo hariḥ sākṣāt praṇipatya sthitān prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

फ क छ फ फ़ फ फ़ क फ क फ फ़ क फ़ फ फफ क फ फ फ़ क फ फ फ फ क कामी फ फी की जी फी कष पुन: दो प्रणवोंसहित दो प्राणायामोंके द्वारा शोध करके; प्राणायामपरायण होकर ओंकारका न्यास तदनन्तर ओंकारका उच्चारण करके प्राण तथा अपार वायु-को नियन्त्रितकर ज्ञानामृतरूपी प्रणवसे सभी

English

O preceptor of the universe, you are Prakrti and Purusa himself; you are the creator, the destroyer; the pro- tector; the leader of the brahmins in this universe, O deity, favourably disposed towards the brahmins.

अध्याय ७१

श्लोक 60

दग्ध्वा भित्त्वा च भुक्त्वा च गत्वा दैत्यपुरत्रयम् पुनर्यथागतं वीरा गन्तुमर्हथ भूतये

dagdhvā bhittvā ca bhuktvā ca gatvā daityapuratrayam punaryathāgataṃ vīrā gantumarhatha bhūtaye

हिन्दी अर्थ

अंगोंको आप्लावित मानकर; है सुव्रतो! तीनों गुणों चौथा अहंकार, पाँच तन्मात्राओ, पाँच भने पाँच ज्ञानेन्द्रियों, पाँच कर्मेन्द्रियोंका शोधन करके पुनः युगलपुरुषका शोधन करके अपने शरीरको

English

You are the granter of boons; you are identical with speech. You arc worthy of being directly expressed; you are devoid of the expressed and expression. For the sake of salvation, you arc worshipped by the yogins and by those who whirl in the yogic practice. You are stationed in the

अध्याय ७१

श्लोक 61

ततः प्रणम्य देवेशं भूतसंघाः पुरत्रयम् प्रविश्य नष्टास्ते सर्वे शलभा इव पावकम्

tataḥ praṇamya deveśaṃ bhūtasaṃghāḥ puratrayam praviśya naṣṭāste sarve śalabhā iva pāvakam

हिन्दी अर्थ

चिदात्मस्वरूप मानकर अग्नि भस्म है, वायु भस्म है, भस्म है, भस्म हे व्योम आकाश भस्म है, जल भस्म है, पृथ्वी भस्म भस्म है, पृथ्वी भस्म है--ऐसा कहकर भस्मका स्पर्श करना चाहिए। जो तीनों सन्ध्याओंमें भस्मस्नान करता है, वह योगी तथा सभी तत्त्वोंका ज्ञाता हो जाता है। है श्रेष्ठ देवताओ! स्वयं भगवान् शिवने पाश (बन्धन)-से मुक्तिके लिये इस पाशुपतत्रतको कहा है॥ ९--१८॥

English

O lord, the noble sages say that you are reality, the mass of splendour, greater than the greatest and the greatest Atman in this world.

अध्याय ७१

श्लोक 62

ततस्तु नष्टास्ते सर्वे भूता देवेश्वराज्ञया ननृतुर् मुमुदुश् चैव जगुर् दैत्याः सहस्रशः

tatastu naṣṭāste sarve bhūtā deveśvarājñayā nanṛtur mumuduś caiva jagur daityāḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

है देवताओ! इस प्रकार पाशुपतब्रत करके पूर्वकालमें मेरे तथा महात्मा विष्णुके द्वारा देखे गये लिङ्गमें परमेश्वरको विधिपूर्वक पूजा करके लोग एक वर्षमें पशुत्वसे मुक्त हो जाते हैं। हम लोगोंको

English

O preceptor of the universe, you are everything that is seen, heard, stationed or born. They call you minuter than the minutest and greater than the greatest.

अध्याय ७१

श्लोक 63

तुष्टुवुर्देवदेवेशं परमात्मानमीश्वरम् ततः पराजिता देवा ध्वस्तवीर्याः क्षणेन तु

tuṣṭuvurdevadeveśaṃ paramātmānamīśvaram tataḥ parājitā devā dhvastavīryāḥ kṣaṇena tu

हिन्दी अर्थ

सभी कर्मोके देव महेश्वरकी पूजा यत्नपूर्वक बाह्य तथा आभ्यन्तर विधिसे करनी चाहिए-एऐसा मैं मानता हूँ। है श्रेष्ठ देवताओ। मेरी, विष्णुकी तथा मुनियोंको यह दिव्य प्रतिज्ञा है; इसमें सन्देह नहीं है। अतः शिवका पूजन अवश्य करना चाहिए॥ १९-२१/२॥

English

They call you one with hands and feet everywhere, one with eyes, heads and mouths everywhere. You have ears all round and you stand enveloping everything in the world.

अध्याय ७१

श्लोक 64

सेन्द्राः संगम्य देवेशम् उपेन्द्रं धिष्ठिता भयात् तान्दृष्ट्वा चिन्तयामास भगवान्पुरुषोत्तमः

sendrāḥ saṃgamya deveśam upendraṃ dhiṣṭhitā bhayāt tāndṛṣṭvā cintayāmāsa bhagavānpuruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि कोई एक क्षण या एक मुहूर्त भी शिवकी चिन्तन नहीं करता, तो वही उसकी हानि है, वही दोष है, वही उसका अज्ञान है और वही उसकी मूकता है। जो लोग शिवभक्तिमें संलग्न हैं, अन्तःकरणसे

English

They call you Mahadeva, the omniscient, one without ailment, one who cannot be specifically pointed out, one having a universal form, one with deformed eyes, Sadasiva without ailment, one who makes others in the world function, one who makes Prakrti work, the great-grandfather, the lord who bestows boons, the self-born deity, the abode of all and the lord of twentysix principles. You resemble ten million suns in refulgence; you are similar to ten million moons in brightness, you are on a par with ten million fires that blaze at the time of dissolution and you have no other lord to control you.

अध्याय ७१

श्लोक 65

किं कृत्यमिति संतप्तः संतप्तान्सेन्द्रकान्क्षणम् कथं तु तेषां दैत्यानां बलं हत्वा प्रयत्नतः

kiṃ kṛtyamiti saṃtaptaḥ saṃtaptānsendrakānkṣaṇam kathaṃ tu teṣāṃ daityānāṃ balaṃ hatvā prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

शिवको प्रणाम करनेवाले हैं तथा भगवान् शिवके स्मरणमें लगे हुए हैं, वे दुःखके पात्र नहीं होते हँ धन-यह सब शिवपूजाविधिका फल है। जो लोग महाभोगों तथा स्वर्गका राज्य चाहते हैं, वे सभी समयोंमें लिङ्गमूर्ति महेशवरका अर्चन करें। ति प्राणियोंका वध तथा छेदन करके और इस सम्प

English

The Srutis and the people who are conversant with the essence of JSrutis call you the essence of the Srutis. O deity with many forms, that which is evolved in the world without you has not been seen by us. You alone protect the Daityas, Devas, Bhutas, the mobile and immobile beings, O Sambhu, we have no other goal. Protect us by killng all the Asuras.

अध्याय ७१

श्लोक 66

देवकार्यं करिष्यामि प्रसादात्परमेष्ठिनः पापं विचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः

devakāryaṃ kariṣyāmi prasādātparameṣṭhinaḥ pāpaṃ vicārato nāsti dharmiṣṭhānāṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७४ ब्रह्माकी आज्ञासे विश्वकर्माद्वारा विभिन्न लिड्रोंका निर्माण-स्थापनाका माहात्म्य

English

The man who gets up early in the morning, purifies

अध्याय ७१

श्लोक 67

तस्माद्दैत्या न वध्यास्ते भूतैश्चोपसदोद्भवैः पापं नुदति धर्मेण धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम्

tasmāddaityā na vadhyāste bhūtaiścopasadodbhavaiḥ pāpaṃ nudati dharmeṇa dharme sarvaṃ pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

अक्षी कीक फक फक फफफ फफफ अफ फ आधा फफफ कझाक फ मामका फ कका मी की की मजी की की क क फ क फ फ फ फ फ फ फ फ क फ फ फ फ फ़ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ़ फ़ फ फ फ फ़ फ फ़ फफ फफ फ़ क फ फ़ फ फ क फ फा की फी यजेदेकं विरूपाक्षं न पापैः स प्रलिप्यते।

English

He is marked with saffron. A round mark has been made with Bhasma. O lord, see the row of faces like the cluster of lotuses. O lord, see his splendid eyes. See the splendid marks of collyrium applied by his mothers Ganga, Krttika and Svaha®® as an auspicious benediction.**

अध्याय ७१

श्लोक 68

धर्मादैश्वर्यमित्येषा श्रुतिरेषा सनातनी दैत्याश्चैते हि धर्मिष्ठाः सर्वे त्रिपुरवासिनः

dharmādaiśvaryamityeṣā śrutireṣā sanātanī daityāścaite hi dharmiṣṭhāḥ sarve tripuravāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

शैलं लिङ्ग मदीयं हि सर्वदेबनमस्कृतम्

English

He embraced Skanda, kissed him, smelling the head and said — "Dance, dear son". The great boy, dispelling the anguish of all danced gently and sportingly.

अध्याय ७१

श्लोक 69

तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथा द्विजपुङ्गवाः कृत्वापि सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयन्ति ये

tasmādavadhyatāṃ prāptā nānyathā dvijapuṅgavāḥ kṛtvāpi sumahatpāpaṃ rudramabhyarcayanti ye

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा पूर्वमभ्यर्च्य रुद्रं त्रिभुवनेश्वरम्। तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्देवदेवं त्रियम्बकम्

English

The other leading Ganas danced along with him. At the bidding of the lord, the entire universe, danced for a moment.

अध्याय ७१

श्लोक 70

मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा पूजया भोगसंपत्तिर् अवश्यं जायते द्विजाः

mucyante pātakaiḥ sarvaiḥ padmapatramivāṃbhasā pūjayā bhogasaṃpattir avaśyaṃ jāyate dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

जगतूको जलाकर भी जो एकमात्र विरूपाक्ष शिव- की पूजा करता है, बह पापॉंसे लिप्त नहीं होता है, मेरे द्वारा पूजित यह शिलामय लिङ्ग सभी देवताओंके द्वारा नमस्कृत है

English

All the Nagas (serpents) and Devas with Indra at their forefront danced. The chiefs of the Ganas eulogised Skanda. Uma and the mothers rejoiced.

अध्याय ७१

श्लोक 71

तस्मात्ते भोगिनो दैत्या लिङ्गार्चनपरायणाः तस्मात्कृत्वा धर्मविघ्नम् अहं देवाः स्वमायया

tasmātte bhogino daityā liṅgārcanaparāyaṇāḥ tasmātkṛtvā dharmavighnam ahaṃ devāḥ svamāyayā

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर पहले ब्रह्माजीने तीनों लोकोंके स्वामी, देवोंके भी देव तथा तीन नेत्रोंवाले रुद्रकी पूजा करके प्रिय वचनोंसे उनकी स्तुति की। उसी समयसे इन्द्रादि देवता शरीरमें भस्म पोतकर पाशुपतत्रत साक्षात्पाशुपतं कृत्वा भस्मोद्धूलितविग्रहाः॥ २९ करके साक्षात् महेश्वरकी पूजा करने लगे

English

The Gandharvas and Kinnaras showered flowers and sang. On drinking the nectar of the fine dance Parvati and Paramesvara attained satisfaction along with Nandin and the leading Ganas.

अध्याय ७१

श्लोक 72

दैत्यानां देवकार्यार्थं जेष्ये ऽहं त्रिपुरं क्षणात् विचार्यैवं ततस्तेषां भगवान्पुरुषोत्तमः कर्तुं व्यवसितश्चाभूद् धर्मविघ्नं सुरारिणाम्

daityānāṃ devakāryārthaṃ jeṣye 'haṃ tripuraṃ kṣaṇāt vicāryaivaṃ tatasteṣāṃ bhagavānpuruṣottamaḥ kartuṃ vyavasitaścābhūd dharmavighnaṃ surāriṇām

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माकी आज्ञासे विश्वकर्माद्वारा विभिन्न लिङ्गोंका निर्माण करके देवताओंको प्रदान करना एवं देवताओंद्वारा उन-उन लिड्रोंका पूजन, लिङ्गोंके विविध भेद तथा उनकी स्थापनाका माहात्म्य

English

Then along with Nandin, Karttikeya, and the daughter of the king of mountains, Siva entered the divine abode, like the cloud entering other clouds. He too had the lustre of the clouds.

अध्याय ७१

श्लोक 73

असृजच्च महातेजाः पुरुषं चात्मसंभवम् मायी मायामयं तेषां धर्मविघ्नार्थमच्युतः

asṛjacca mahātejāḥ puruṣaṃ cātmasaṃbhavam māyī māyāmayaṃ teṣāṃ dharmavighnārthamacyutaḥ

हिन्दी अर्थ

लिङ्गानि कल्पयित्वैवं स्वाधिकारानुरूपतः। विश्वकर्मा ददौ तेषां नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः इन्द्रनीलमयं लिङ्गं विष्णुना पूजितं सदा। पद्मरागमयं शक्रो हैमं विश्रवसः सुतः

English

Devas stood by the door of the abode. Slightly distressed in their minds they eulogised the lord.

अध्याय ७१

श्लोक 74

शास्त्रं च शास्ता सर्वेषाम् अकरोत्कामरूपधृक् सर्वसंमोहनं मायी दृष्टप्रत्ययसंयुतम्

śāstraṃ ca śāstā sarveṣām akarotkāmarūpadhṛk sarvasaṃmohanaṃ māyī dṛṣṭapratyayasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

विश्वेदेवास्तथा रौप्यं वसवः कान्तिकं शुभम्। आरकूटमयं वायुरश्विनौ पार्थिवं सदा

English

They told one another: "What is this? What is this?" and they looked at one another in their excited dejection. Some said, "we are sinners", still others said, "we are unfor- tunate".

अध्याय ७१

श्लोक 75

एतत्स्वाङ्गभवायैव पुरुषायोपदिश्य तु मायी मायामयं शास्त्रं ग्रन्थषोडशलक्षकम्

etatsvāṅgabhavāyaiva puruṣāyopadiśya tu māyī māyāmayaṃ śāstraṃ granthaṣoḍaśalakṣakam

हिन्दी अर्थ

स्फाटिकं वरुणो राजा आदित्यास्ताम्रनिर्मितम्। मौक्तिकं सोमराड् धीमांस्तथा लिङ्गमनुत्तमम् हैत्या ह्ययोमयं लिङ्गं राक्षसाश्च महात्मनः

English

The leading Devas said: — Daityas are lucky. Others said, "This is the fruit of their worship." Still others said — "No."

अध्याय ७१

श्लोक 76

श्रौतस्मार्तविरुद्धं च वर्णाश्रमविवर्जितम् इहैव स्वर्गनरकं प्रत्ययं नान्यथा पुनः

śrautasmārtaviruddhaṃ ca varṇāśramavivarjitam ihaiva svarganarakaṃ pratyayaṃ nānyathā punaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रैलोहिकं -गुह्यकाश्च सर्वलोहमयं गणाः। चामुण्डा सैकतं साक्षान्मातरश्च द्विजोत्तमाः

English

In the meantime, on hearing their grim voices Kumbhodara*® of great splendour struck them with his staff.

अध्याय ७१

श्लोक 77

तच्छास्त्रमुपदिश्यैव पुरुषायाच्युतः स्वयम् पुरत्रयविनाशाय प्राहैनं पुरुषं हरिः

tacchāstramupadiśyaiva puruṣāyācyutaḥ svayam puratrayavināśāya prāhainaṃ puruṣaṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

नीलाद्याश्च तथा रुद्राः शुद्धं भस्ममयं शुभम् सूतजी बोले--विश्वकमनि प्रभु ब्रह्मकी आज्ञासे अपने अधिकारके अनुरूप लिङ्गोंका निर्माण करके उन देवताओं-को दिया

English

Devas were frightened. Crying "Ha, Ha" they fled. The sages and Devas fell on the ground,

अध्याय ७१

श्लोक 78

गन्तुमर्हसि नाशाय भो तूर्णं पुरवासिनाम् धर्मास् तथा प्रणश्यन्तु श्रौतस्मार्ता न संशयः

gantumarhasi nāśāya bho tūrṇaṃ puravāsinām dharmās tathā praṇaśyantu śrautasmārtā na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुने इन्द्रनील (नीलकान्तमणि)-से निर्मित लिङ्गकी सदा पूजा की। इन्द्रने पद्मरागनिर्मित लिङ्गकी, विश्रवाके पुत्र कुबेरे सुवर्णनिर्मित लिङ्गकी, विश्वेदेवोंने चाँदीसे बने हुए लिङ्गकी, वसुओंने चन्रकान्तमणिसे

English

At the behest of Mahadeva Nandisa, the favourite sage of the lord came there riding on a white bull. He had matted hair and held the trident and the iron club. He wore garlands, necklaces, ear-rings and bangles. On seeing Nandin, the Kumbhodara bowed to Nandin with his lowered head and hastened along with him. Nandin of great splendour was seated on the back of a bull. He had the bull banner. He was the commander-in-chief of the Ganas and was accompanied by the Ganas like the great lord himself, riding on the back of the cloud. The white umbrella of Nandin stretched to ten Yojanas. It was bedecked in clusters of pearls. It shone like the firmament. The splendid pearl necklace suspended from it from within appeared like the Ganga falling from the sky ovcr the head of the lord.

अध्याय ७१

श्लोक 79

ततः प्रणम्य तं मायी मायाशास्त्रविशारदः प्रविश्य तत्पुरं तूर्णं मुनिर्मायां तदाकरोत्

tataḥ praṇamya taṃ māyī māyāśāstraviśāradaḥ praviśya tatpuraṃ tūrṇaṃ munirmāyāṃ tadākarot

हिन्दी अर्थ

बने हुए सुन्दर लिङ्गकी, वायुने आरकूट (पीतल) -से बने हुए लिङ्गको तथा दोनों अश्विनीकुमारोंने मिट्टीसे बने हुए लिङ्गकी सदा पूजा को राजा वरुणने स्फटिकसे बने हुए लिङ्गकी, आदित्योंने ताँबेसे बने हुए लिङ्गकी, बुद्धिमान् सोमराट्ने मोतीसे बने हुए अत्युत्तम लिङ्गकी, अनन्त आदि महानागोंने प्रवालनिर्मित शुभ लिङ्गकी और महात्मा हैत्यों तथा राक्षसोंने लोहेसे बने

English

O leading sages, at the behest of Indra, the wielder of the thunderbolt, the splendid divine drums were sounded in honour of the presiding oflicer of t he Ganas. They eulogised him with pleasing words, just as they eulogised Siva with thrilling joy and loving devotion. At the bidding of the thunder- bolt-wielding lord, the sky- walkers showered fragrant flowers from the firmament over the head of Nandin. Satisfied with that shower he shone with real and sincere satisfaction. Nandin was drenched in fragrant water dropping from the moon on the forehead of the lord. The back of the bull shone with different kinds of flowers. O sages of good holy rites, just as the firmament is scattered with stars so also the back of the bull was covered with flowers. Covered by them Nandin shone on the back of the bull, like the moon on the back of the firmament. O sages of holy rites, on seeing Nandin that way Devas including Indra and Visnu eulogised the chieftain of the Ganas as if he was another lord of Devas.

अध्याय ७१

श्लोक 80

मायया तस्य ते दैत्याः पुरत्रयनिवासिनः श्रौतं स्मार्तं च संत्यज्य तस्य शिष्यास्तदाभवन्

māyayā tasya te daityāḥ puratrayanivāsinaḥ śrautaṃ smārtaṃ ca saṃtyajya tasya śiṣyāstadābhavan

हिन्दी अर्थ

हुए लिङ्गकी पूजा की

English

Obeisance to you the devotee of Rudra, to one engaged in the japa of Rudra mantras; obeisance to one who

अध्याय ७१

श्लोक 81

तत्यजुश् च महादेवं शङ्करं परमेश्वरम् नारदो ऽपि तदा मायी नियोगान्मायिनः प्रभोः

tatyajuś ca mahādevaṃ śaṅkaraṃ parameśvaram nārado 'pi tadā māyī niyogānmāyinaḥ prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

हे द्विजोत्तमो ! गुह्यकोंने तीन प्रकारके लोहेसे निर्मित लिङ्गकी, गणोंने सर्वलोहमय लिङ्गकी और चामुण्डा तथा सभी माताओंने बालूसे बने हुए लिङ्गको पूजा की। नै्ऋतिने लकड़ीसे बने लिङ्गकी, यमने मरकतसे बने शुभ श्रीलिड्रमहापुराण

English

meghapr§the — mcgha-rupa-Vi9nu-pr9thc ST. This refers to Vi9nu in the form of cloud which lord Siva made his vehicle. Hence, Siva is called *megha-vahana.*

अध्याय ७१

श्लोक 82

प्रविश्य तत्पुरं तेन मायिना सह दीक्षितः मुनिः शिष्यैः प्रशिष्यैश् च संवृतः सर्वतः स्वयम्

praviśya tatpuraṃ tena māyinā saha dīkṣitaḥ muniḥ śiṣyaiḥ praśiṣyaiś ca saṃvṛtaḥ sarvataḥ svayam

हिन्दी अर्थ

किए: प्रात लिन फ्रफफफफ्फफफफफ्फ्फ्फ्रफक्रफक फफफफफफफफ फाफ फी पीप पीफी फफफफफफफ फा फ फी फी फफफ फफफफपापापापामापापाफाफापाफापाफफफफफ फफफफ फफ फफ

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 83

स्त्रीधर्मं चाकरोत्स्त्रीणां दुश्चारफलसिद्धिदम् चक्रुस्ताः सर्वदा लब्ध्वा सद्य एव फलं स्त्रियः

strīdharmaṃ cākarotstrīṇāṃ duścāraphalasiddhidam cakrustāḥ sarvadā labdhvā sadya eva phalaṃ striyaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनयो मुनिशार्दूलाः कुशाग्रमयमुत्तमम्॥ वामाद्याः पुष्पलिङ्गं तु गन्धलिङ्गं मनोन्मनी । सरस्वती च रत्नेन कृतं रुद्रस्य वाम्भसा

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 84

जनासक्ता बभूवुस्ता विनिन्द्य पतिदेवताः अद्यापि गौरवात्तस्य नारदस्य कलौ मुनेः

janāsaktā babhūvustā vinindya patidevatāḥ adyāpi gauravāttasya nāradasya kalau muneḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्गां हैमं महादेवं सवेदिकमनुत्तमम्। उग्रा पिष्टमयं सर्वे मन्त्रा ह्याज्यमयं शुभम्

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 85

नार्यश्चरन्ति संत्यज्य भर्तॄन् स्वैरं वृथाधमाः स्त्रीणां माता पिता बन्धुः सखा मित्रं च बान्धवः

nāryaścaranti saṃtyajya bhartṝn svairaṃ vṛthādhamāḥ strīṇāṃ mātā pitā bandhuḥ sakhā mitraṃ ca bāndhavaḥ

हिन्दी अर्थ

लेभिरे च यथायोय्यं प्रसादाद् ब्रह्मणः पदम् शिवलिङ्गं समभ्यर्च्य स्थितमत्र न संशयः

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 86

भर्ता एव न संदेहस् तथाप्य् आसहमायया कृत्वापि सुमहत्पापं या भर्तुः प्रेमसंयुता

bhartā eva na saṃdehas tathāpy āsahamāyayā kṛtvāpi sumahatpāpaṃ yā bhartuḥ premasaṃyutā

हिन्दी अर्थ

षड्विधं लिङ्गमित्याहुर््रव्याणां च प्रभेदतः। तेषां भेदाश्चतुर्युक्तचत्वारिंशदिति स्मृताः

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 87

प्राप्नुयात् परमं स्वर्गं नरकं च विपर्ययात् पुरैका मुनिशार्दूलाः सर्वधर्मान् सदा पतिम्

prāpnuyāt paramaṃ svargaṃ narakaṃ ca viparyayāt puraikā muniśārdūlāḥ sarvadharmān sadā patim

हिन्दी अर्थ

द्वितीयं रत्नजं तच्च सप्तधा मुनिसत्तमाः तुरीयं दारुजं लिङ्गं तत्तु षोडशधोच्यते

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 88

संत्यज्यापूजयन्साध्व्यो देवानन्याञ्जगद्गुरून् ताः स्वर्गलोकमासाद्य मोदन्ते विगतज्वराः

saṃtyajyāpūjayansādhvyo devānanyāñjagadgurūn tāḥ svargalokamāsādya modante vigatajvarāḥ

हिन्दी अर्थ

मृन्मयं पञ्चमं लिङ्गं द्विधा भिन्नं द्विजोत्तमाः । षष्ठं तु क्षणिकं लिङ्गं सप्तधा परिकीर्तितम्

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 89

नरकं च जगामान्या तस्माद्भर्ता परा गतिः तथापि भर्तॄन् स्वांस् त्यक्त्वा बभूवुः स्वैरवृत्तयः

narakaṃ ca jagāmānyā tasmādbhartā parā gatiḥ tathāpi bhartṝn svāṃs tyaktvā babhūvuḥ svairavṛttayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीप्रदं रत्नजं लिङ्गं शैलजं सर्वसिद्धिदम्। धातुजं धनदं साक्षाद्दारुजं भोगसिद्धिदम् मृन्मयं चैव विप्रेन्द्राः सर्वसिद्धिकरं शुभम्। शैलजं चोत्तमं प्रोक्तं मध्यमं चैव धातुजम्

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 90

मायया देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभोः अलक्ष्मीश् च स्वयं तस्य नियोगात्त्रिपुरं गता

māyayā devadevasya viṣṇostasyājñayā prabhoḥ alakṣmīś ca svayaṃ tasya niyogāttripuraṃ gatā

हिन्दी अर्थ

लिङ्गको, नील आदि रुद्रोंने भस्मनिर्मित शुद्ध तथा शुभ लिङ्गकी भक्तिपूर्वक पूजा को

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 91

या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेश्वरादजात् बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभोः

yā lakṣmīstapasā teṣāṃ labdhā deveśvarādajāt bahirgatā parityajya niyogādbrahmaṇaḥ prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

हे श्रेष्ठ मुनियो! लक्ष्मीने लक्ष्मीवृक्ष (बेल) -से निर्मित लिङ्गकी, गुहने गोमयसे निर्मित लिङ्गकी मुनियोंने कुशके अग्रभागसे निर्मित उत्तम लिङ्गको वामदेव आदिने पुष्पके लिङ्गकी, मनोन्मनीने गनो निर्मित लिङ्गकी और सरस्वतीने रत्न अथवा सुद्रके जलसे निर्मित लिङ्गको पूजा को। दुर्गाने वेदीसहित सुवर्णनिर्मित अत्युत्तम शिवलिङ्गकी, उग्नोंने आरेसे बने हुए लिङ्गको, सभी मन्त्रोंने घृतनिर्मित शुभ

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 92

बुद्धिमोहं तथाभूतं विष्णुमायाविनिर्मितम् तेषां दत्त्वा क्षणं देवस् तासां मायी च नारदः

buddhimohaṃ tathābhūtaṃ viṣṇumāyāvinirmitam teṣāṃ dattvā kṣaṇaṃ devas tāsāṃ māyī ca nāradaḥ

हिन्दी अर्थ

लिङ्गकी, सभी वेदोंने दधिनिर्मित लिङ्गकी एवं पिशाचोंने सीसनिर्मित लिङ्गको पूजा की। इन सभीने पूजा करके ब्रह्माजीकी कृपासे यथायोग्य पद प्राप्त किया, इस विषयमें अधिक कहनेसे क्या लाभ? शिवलिङ्गकी

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 93

सुखासीनौ ह्यसंभ्रान्तौ धर्मविघ्नार्थमव्ययौ एवं नष्टे तदा धर्मे श्रौतस्मार्ते सुशोभने

sukhāsīnau hyasaṃbhrāntau dharmavighnārthamavyayau evaṃ naṣṭe tadā dharme śrautasmārte suśobhane

हिन्दी अर्थ

पूजा करनेसे ही यह चराचर जगत् स्थित है; इसमें सन्देह नहीं है॥ ८--१२॥ द्रव्योंके भेदसे छ: प्रकारका लिङ्ग कहा गया है। उनके कुल चौवालीस भेद कहे गये हैं। प्रथम प्रकारका लिङ्ग पाषाणनिर्मित कहा गया है; वह चार प्रकारका होता है। है श्रेष्ठ मुनियो! द्वितीय प्रकारका लिङ्ग

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 94

पाषण्डे ख्यापिते तेन विष्णुना विश्वयोनिना त्यक्ते महेश्वरे दैत्यैस् त्यक्ते लिङ्गार्चने तथा

pāṣaṇḍe khyāpite tena viṣṇunā viśvayoninā tyakte maheśvare daityais tyakte liṅgārcane tathā

हिन्दी अर्थ

रत्ननिर्मित होता है; वह सात प्रकारका होता है। शिवजीका तीसरे प्रकारका लिङ्ग धातुनिर्मित होता है; वह आठ प्रकारका होता है। चौथे प्रकारका लिङ्ग लकड़ीसे बना होता है; बह सोलह प्रकारका कहा जाता

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 95

स्त्रीधर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते कृतार्थ इव देवेशो देवैः सार्धमुमापतिम्

strīdharme nikhile naṣṭe durācāre vyavasthite kṛtārtha iva deveśo devaiḥ sārdhamumāpatim

हिन्दी अर्थ

है। है श्रेष्ठ द्विजो! पाँचवें प्रकारका लिङ्ग मिट्टीसे बना होता है; वह दो विभागोंवाला होता है । छठे प्रकारका लिङ्ग क्षणिक (रंगवल्लीनिर्मित) होता है; वह साप प्रकारका कहा गया है रत्ननिर्मित लिङ्ग श्री (लक्ष्मी) प्रदान करनेवाला, पाषाणनिर्मित लिङ्ग समस्त सिद्धियोंको देनेवाला, धातुनिर्मित लिङ्ग साक्षात् धन प्रदान करनेवाला तथा काष्ठनिर्मित लिङ्ग भोग सिद्धि प्रदान करनेवाला है ह श्रेष्ठ विप्रो!

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 96

तपसा प्राप्य सर्वज्ञं तुष्टाव पुरुषोत्तमः महेश्वराय देवाय नमस्ते परमात्मने

tapasā prāpya sarvajñaṃ tuṣṭāva puruṣottamaḥ maheśvarāya devāya namaste paramātmane

हिन्दी अर्थ

मिट्टीसे बना हुआ (पार्थिव) शुभ लिङ्ग सभी प्राप्ति करानेवाला है। पाषाणनिर्मित लिङ्ग उत्तम तथा धातुनिर्मित लिङ्ग मध्यम कहा गया है॥ १७-१८ !

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 97

नारायणाय शर्वाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे शाश्वताय ह्यनन्ताय अव्यक्ताय च ते नमः

nārāyaṇāya śarvāya brahmaṇe brahmarūpiṇe śāśvatāya hyanantāya avyaktāya ca te namaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७४ ब्रह्माकी आज्ञासे विश्वकर्माद्वारा विभिन्न लिङ्गोंका निर्माण""स्थापनाका माहात्म्य परी करकजा क फ कअक फ फ फ फफ फ फा फाफ फ फफफ फ फ फफफ फा क फ फ फ माफ फक क क म की मी फी मी क की जी मीनी ज फफ फ फ फ फ फ फ फ क क फ फ फ फ़ फ फ क फ फ फ फ फ़ फ़ फ फ फ़ फ़ फ फ फ़ फ फ फ़ फ क फ फफ फ़ फ फा फ फ फा मी फ मी जी मी मी

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 98

एवं स्तुत्वा महादेवं दण्डवत्प्रणिपत्य च जजाप रुद्रं भगवान् कोटिवारं जले स्थितः

evaṃ stutvā mahādevaṃ daṇḍavatpraṇipatya ca jajāpa rudraṃ bhagavān koṭivāraṃ jale sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

लिङ्गभेदाश्च नव चैव समासतः। मूले ब्रह्मा तथा मध्ये विष्णुस्त्रिभुवनेशवरः

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 99

देवाश् च सर्वे ते देवं तुष्टुवुः परमेश्वरम् सेन्द्राः ससाध्याः सयमाः सरुद्राः समरुद्गणाः

devāś ca sarve te devaṃ tuṣṭuvuḥ parameśvaram sendrāḥ sasādhyāḥ sayamāḥ sarudrāḥ samarudgaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

रूद्रोपरि महादेवः प्रणवाख्यः सदाशिवः। लिङ्गवेदी महादेवी त्रिगुणा त्रिमयाम्बिका तया च पूजयेद्यस्तु देवी देवश्च पूजितौ। शैलजं रत्नजं वापि धातुजं वापि दारुजम्

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 100

नमः सर्वात्मने तुभ्यं शङ्करायार्तिहारिणे रुद्राय नीलरुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे

namaḥ sarvātmane tubhyaṃ śaṅkarāyārtihāriṇe rudrāya nīlarudrāya kadrudrāya pracetase

हिन्दी अर्थ

स्तूयमानः सुपुण्यात्मा देवदुन्दुभिनिःस्वनैः

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 101

गतिर्नः सर्वदास्माभिर् वन्द्यो देवारिमर्दनः त्वमादिस्त्वमनन्तश् च अनन्तश्चाक्षयः प्रभुः

gatirnaḥ sarvadāsmābhir vandyo devārimardanaḥ tvamādistvamanantaś ca anantaścākṣayaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

भूर्भुवःस्वर्महरलोकान् क्रमाद्वै जनतः परम्। तपः सत्यं पराक्रम्य भासयन् स्वेन तेजसा आशु ब्रह्माण्डमुद्भिद्य निर्गच्छेन्निर्विशङ्कया

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 102

प्रकृतिः पुरुषः साक्षात् स्रष्टा हर्ता जगद्गुरो त्राता नेता जगत्यस्मिन् द्विजानां द्विजवत्सल

prakṛtiḥ puruṣaḥ sākṣāt sraṣṭā hartā jagadguro trātā netā jagatyasmin dvijānāṃ dvijavatsala

हिन्दी अर्थ

कुन्दगोक्षीरसङ्काशं लिङ्गं यः स्थापयेन्नरः

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 103

वरदो वाङ्मयो वाच्यो वाच्यवाचकवर्जितः याज्यो मुक्त्यर्थमीशानो योगिभिर् योगविभ्रमैः

varado vāṅmayo vācyo vācyavācakavarjitaḥ yājyo muktyarthamīśāno yogibhir yogavibhramaiḥ

हिन्दी अर्थ

नृणां तनुं समास्थाय स्थितो रुद्रो न संशयः। दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य लभन्ते निर्वृतिं नराः लिङ्गोंके बहुत भेद हैं; संक्षेपमें वे नौ हैं। लिङ्गके मूलमें ब्रह्मा, मध्यमें तीनों लोकोंके ईश्वर

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 104

हृत्पुण्डरीकसुषिरे योगिनां संस्थितः सदा वदन्ति सूरयः सन्तं परं ब्रह्मस्वरूपिणम्

hṛtpuṇḍarīkasuṣire yogināṃ saṃsthitaḥ sadā vadanti sūrayaḥ santaṃ paraṃ brahmasvarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

विष्णु तथा ऊपरी भागमें प्रणवसंज्ञक महादेव रुद्र सदाशिव विराजमान रहते हैं। लिङ्गको वेदी महादेवी

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 105

भवन्तं तत्त्वम् इत्यार्यास् तेजोराशिं परात्परम् परमात्मानमित्याहुर् अस्मिञ्जगति तद्विभो

bhavantaṃ tattvam ityāryās tejorāśiṃ parātparam paramātmānamityāhur asmiñjagati tadvibho

हिन्दी अर्थ

अम्बिका हैं; वे सत्, रज, तम तीनों गुणोंसे तथा त्रिदेबोंसे युक्त रहती हैं। जो उस वेदी-के साथ

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 106

दृष्टं श्रुतं स्थितं सर्वं जायमानं जगद्गुरो अणोरल्पतरं प्राहुर् महतो ऽपि महत्तरम्

dṛṣṭaṃ śrutaṃ sthitaṃ sarvaṃ jāyamānaṃ jagadguro aṇoralpataraṃ prāhur mahato 'pi mahattaram

हिन्दी अर्थ

लिङ्गकी पूजा करता है, उसने मानो महादेव तथा भगवती पार्वती -का पूजन कर लिया । पाषाणनिर्मित, रत्ननिर्मित, धातुनिर्मित, काष्ठनिर्मित, पार्थिव अथवा क्षणिक जो भी लिङ्ग हो-उसे भक्तिपूर्वक स्थापित करके व्यक्ति

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 107

सर्वतः पाणिपादं त्वां सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि

sarvataḥ pāṇipādaṃ tvāṃ sarvato 'kṣiśiromukham sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhasi

हिन्दी अर्थ

शुभ फल प्राप्त करता है। वह परम पुण्यात्मा इन्द्र, ब्रह्मा, यक्षों, दानवों तथा किन्नरोंके द्वारा देवढुन्दुभियोंकी ध्वनिसे स्तुत होता हुआ क्रमशः भूः, भुवः, स्वः, महः, जन, तप तथा सत्य लोकोंको लाँघकर अपने तेजसे प्रकाशित होता हुआ लिङ्गस्थापन आदि सन्मार्गमे निहित

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 108

महादेवमनिर्देश्यं सर्वज्ञं त्वामनामयम् विश्वरूपं विरूपाक्षं सदाशिवम् अनामयम्

mahādevamanirdeśyaṃ sarvajñaṃ tvāmanāmayam viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ sadāśivam anāmayam

हिन्दी अर्थ

स्वाधीन खड्गसे शीघ्र ही ब्रह्माण्डका भेदन करके निःशंक भावसे मुक्त हो जाता है

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 109

कोटिभास्करसंकाशं कोटिशीतांशुसन्निभम् कोटिकालाग्निसंकाशं षड्विंशकमनीश्वरम्

koṭibhāskarasaṃkāśaṃ koṭiśītāṃśusannibham koṭikālāgnisaṃkāśaṃ ṣaḍviṃśakamanīśvaram

हिन्दी अर्थ

पाषाणनिर्मित, रत्ननिर्मित, धातुनिर्मित, काष्ठनिर्मित, पार्थिव अथवा क्षणिक लिङ्गकी अपेक्षा चन्द्रकलादिसहित बाणलिङ्ग आदिकी स्थापना करनी चाहिए। विधिपूर्वक लिङ्ग बनाकर जो मनुष्य कार्तिकेय-पार्वतीसहित कुन्द पुष्प तथा गायके दूधके समान वर्णवाले शुभ लिङ्गको स्थापित करता है, वह मानव-शरीर धारण करके भी रुद्रके रूपमें स्थित रहता है; इसमें सन्देह नहीं है। उसके दर्शन तथा स्पर्शसे अन्य मनुष्य मुक्ति प्राप्त करते हैं। हे

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 110

प्रवर्तकं जगत्यस्मिन् प्रकृतेः प्रपितामहम् वदन्ति वरदं देवं सर्वावासं स्वयंभुवम्

pravartakaṃ jagatyasmin prakṛteḥ prapitāmaham vadanti varadaṃ devaṃ sarvāvāsaṃ svayaṃbhuvam

हिन्दी अर्थ

विप्रेन्द्रो मैं उसके पुण्यका सम्यक् वर्णन सैकड़ों युगोंमें भी नहीं कर सकता हूँ, अतः विधिपूर्वक लिङ्गको स्थापित करना चाहिए। सभी मनुष्योंके लिये प्रभुका सकल (सगुण), दिव्य तथा शुभ विग्रह भावनाके योग्य है, किंतु

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 111

श्रुतयः श्रुतिसारं त्वां श्रुतिसारविदो जनाः

śrutayaḥ śrutisāraṃ tvāṃ śrutisāravido janāḥ

हिन्दी अर्थ

योगियोंके लिये निष्कल (निर्गुण) विग्रह भावनाके योग्य है शिवलिङ्गभेदसंस्थापनादिवर्णं नाम चतुः सप्ततितमोऽध्यायः

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 112

अदृष्टमस्माभिर् अनेकमूर्ते विना कृतं यद्भवताथ लोके त्वमेव दैत्यासुरभूतसंघान् देवान् नरान् स्थावरजङ्गमांश् च

adṛṣṭamasmābhir anekamūrte vinā kṛtaṃ yadbhavatātha loke tvameva daityāsurabhūtasaṃghān devān narān sthāvarajaṅgamāṃś ca

हिन्दी अर्थ

नामक चौहत्तरवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 113

पाहि नान्या गतिः शंभो विनिहत्यासुरोत्तमान् मायया मोहिताः सर्वे भवतः परमेश्वर

pāhi nānyā gatiḥ śaṃbho vinihatyāsurottamān māyayā mohitāḥ sarve bhavataḥ parameśvara

हिन्दी अर्थ

0000 अकम पिसमा फ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फफ फ़ फ फ़ फ़ फ फ़ फ क फ फ़ फ़ फक फ़ फ फ़ फफ फा फा का मी की फी की की फी ऊ फ फ फा फ फ क फ फ फ फा क क क का का फ फ़ फ फ फ फ का फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ कफ शिवके निर्गुण एवं सगुणस्वरूपका निरूपण

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 114

यथा तरङ्गा लहरीसमूहा युध्यन्ति चान्योन्यमपांनिधौ च जलाश्रयादेव जडीकृताश् च सुरासुरास्तद्वदजस्य सर्वम्

yathā taraṅgā laharīsamūhā yudhyanti cānyonyamapāṃnidhau ca jalāśrayādeva jaḍīkṛtāś ca surāsurāstadvadajasya sarvam

हिन्दी अर्थ

परमार्थविदः केचिदूचुः प्रणवरूपिणम्। विज्ञानमिति विप्रेन्द्राः श्रुत्वा श्रुतिशिरस्यजम्

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 115

य इदं प्रातरुत्थाय शुचिर्भूत्वा जपेन्नरः शृणुयाद्वा स्तवं पुण्यं सर्वकामम् अवाप्नुयात्

ya idaṃ prātarutthāya śucirbhūtvā japennaraḥ śṛṇuyādvā stavaṃ puṇyaṃ sarvakāmam avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

गुरुप्रकाशकं ज्ञानमित्यन्ये मुनयो द्विजा: वदन्ति मुनयः केचित्कर्मणा तस्य सङ्घतिम्। कल्पनाकल्पितं रूपं संहृत्य स्वेच्छयैव हि

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 116

स्तुतस्त्वेवं सुरैर्विष्णोर् जपेन च महेश्वरः सोमः सोमाम् अथालिङ्ग्य नन्दिदत्तकरः स्मयन्

stutastvevaṃ surairviṣṇor japena ca maheśvaraḥ somaḥ somām athāliṅgya nandidattakaraḥ smayan

हिन्दी अर्थ

देवास्तस्य भुजाः सर्वे नक्षत्राणि च भूषणम्

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 117

प्राह गंभीरया वाचा देवानालोक्य शङ्करः ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं सुरेश्वराः

prāha gaṃbhīrayā vācā devānālokya śaṅkaraḥ jñātaṃ mayedamadhunā devakāryaṃ sureśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

वक्त्राद्वै ब्राह्मणाः सर्वे ब्रह्मा च भगवान् प्रभुः पुष्करावर्तकाद्यास्तु केशास्तस्य प्रकीर्तिताः । वायवो घ्राणजास्तस्य गतिः श्रौतं स्मृतिस्तथा

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 118

विष्णोर् मायाबलं चैव नारदस्य च धीमतः तेषामधर्मनिष्ठानां दैत्यानां देवसत्तमाः

viṣṇor māyābalaṃ caiva nāradasya ca dhīmataḥ teṣāmadharmaniṣṭhānāṃ daityānāṃ devasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिगण बोले--निष्कल (निर्गुण), निर्मल ल नित्य (शाश्वत) शिव सकलत्व (सगुणता)-को कैसे प्राप्त हुए? है सूतजी! आपने जैसा पहले सुना है, उसे हम लोगोंको बताइये

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 119

पुरत्रयविनाशं च करिष्ये ऽहं सुरोत्तमाः अथ सब्रह्मका देवाः सेन्द्रोपेन्द्राः समागताः

puratrayavināśaṃ ca kariṣye 'haṃ surottamāḥ atha sabrahmakā devāḥ sendropendrāḥ samāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले- है श्रेष्ठ विप्रो! कुछ तत्त्वज्ञे उपनिषदोंमें शिवको अजन्मा सुनकर उन्हें प्रणवरूप विज्ञान कहा है । शब्द आदि विषयोंका जो ज्ञान है, उसे 'ज्ञान' कहा जाता है। अन्य लोग कहते हैं कि जो भ्रान्तिरहित ज्ञान है, वही ज्ञान है; दूसरे लोग कहते हैं कि ऐसा कुछ नहीं है

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 120

श्रुत्वा प्रभोस्तदा वाक्यं प्रणेमुस्तुष्टुवुश् च ते अप्येतदन्तरे देवी देवमालोक्य विस्मिता

śrutvā prabhostadā vākyaṃ praṇemustuṣṭuvuś ca te apyetadantare devī devamālokya vismitā

हिन्दी अर्थ

हे द्विजो! अन्य मुनि लोग कहते हैं कि जो ज्ञान निर्मल, शुद्ध, निर्विकल्प, आश्रयरहित तथा गुरुके द्वारा प्रकाशित है, वह वास्तविक ज्ञान है

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 121

लीलांबुजेन चाहत्य कलमाह वृषध्वजम् क्रीडमानं विभो पश्य षण्मुखं रविसन्निभम्

līlāṃbujena cāhatya kalamāha vṛṣadhvajam krīḍamānaṃ vibho paśya ṣaṇmukhaṃ ravisannibham

हिन्दी अर्थ

ज्ञानसे ही मुक्ति प्राप्त होती है; ज्ञानसिद्धिके लिये ईश्वरकी प्रसन्‍नता आवश्यक है। दोनोंके द्वारा योगी मुक्त हो जाता है और वह आनन्दमय हो जाता है। कुछ मुनि स्वेच्छासे मायाविरचित रूपको हृदयमें भावित करके (विचारकर) विधिप्रतिपादित निष्काम कर्मद्वारा उस ज्ञानकी संगतिको बताते हैं

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 122

पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठं भूषितं भूषणैः शुभैः मुकुटैः कटकैश्चैव कुण्डलैर्वलयैः शुभैः

putraṃ putravatāṃ śreṣṭhaṃ bhūṣitaṃ bhūṣaṇaiḥ śubhaiḥ mukuṭaiḥ kaṭakaiścaiva kuṇḍalairvalayaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

द्यौ (स्वर्ग) उन विभुका सिर है, आकाश उन परमेश्वरकी नाभि है, चन्द्र-सूर्य-अग्नि उनके नेत्र हैं, दिशाएँ उन महात्माके कान हैं, पाताल ही उनके दोनों चरण हैं, समुद्र उनका वस्त्र है, सभी

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 123

नूपुरैश्छन्नवारैश् च तथा ह्य् उदरबन्धनैः किङ्किणीभिर् अनेकाभिर् हैमैरश्वत्थपत्रकैः

nūpuraiśchannavāraiś ca tathā hy udarabandhanaiḥ kiṅkiṇībhir anekābhir haimairaśvatthapatrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

आभूषण हैं। प्रकृतिको उनकी पत्नी तथा पुरुषको उनका लिङ्ग कहा जाता है। सभी ब्राह्मण, ब्रह्मा भगवान् विष्णु, इन्द्र तथा उपेन्द्र उनके मुखसे; महात्मा क्षत्रिय भुजाओंसे; वैश्य उनके उरुप्रदेशसे तथा शह उन पिनाकधारीके पैरसे उत्पन्न हुए हैं। पुष्कर आवर्त आदि मेघ उनके केश कहे गये हैं। सभी वायु उनकी नासिकासे उत्पन्न हुए हैं। श्रुति तथा स्मृतिमें कथित कर्म उनकी गति हैँ

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 124

कल्पकद्रुमजैः पुष्पैः शोभितैरलकैः शुभैः हारैर् वारिजरागादिमणिचित्रैस् तथाङ्गदैः

kalpakadrumajaiḥ puṣpaiḥ śobhitairalakaiḥ śubhaiḥ hārair vārijarāgādimaṇicitrais tathāṅgadaiḥ

हिन्दी अर्थ

शिवके निर्गुण एवं सगुणस्वरूपका निरूपण

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 125

मुक्ताफलमयैर्हारैः पूर्णचन्द्रसमप्रभैः तिलकैश् च महादेव पश्य पुत्रं सुशोभनम्

muktāphalamayairhāraiḥ pūrṇacandrasamaprabhaiḥ tilakaiś ca mahādeva paśya putraṃ suśobhanam

हिन्दी अर्थ

अथानेनैव कर्मात्मा प्रकृतेस्तु प्रवर्तक: । पुंसां तु पुरुषः श्रीमान् ज्ञानगम्यो न चान्यथा कर्मयञ्ञसहस्त्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते।

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 126

अङ्कितं कुङ्कुमाद्यैश् च वृत्तं भसितनिर्मितम् वक्त्रवृन्दं च पश्येश वृन्दं कामलकं यथा

aṅkitaṃ kuṅkumādyaiś ca vṛttaṃ bhasitanirmitam vaktravṛndaṃ ca paśyeśa vṛndaṃ kāmalakaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

तपोयज्ञसहस्त्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 127

नेत्राणि च विभो पश्य शुभानि त्वं शुभानि च अञ्जनानि विचित्राणि मङ्गलार्थं च मातृभिः

netrāṇi ca vibho paśya śubhāni tvaṃ śubhāni ca añjanāni vicitrāṇi maṅgalārthaṃ ca mātṛbhiḥ

हिन्दी अर्थ

जपयज्ञसहस्त्रेभ्यो ध्यानयज्ञो विशिष्यते। ध्यानयज्ञात्परो नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम्

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 128

गङ्गादिभिः कृत्तिकाद्यैः स्वाहया च विशेषतः इत्येवं लोकमातुश् च वाग्भिः संबोधितः शिवः

gaṅgādibhiḥ kṛttikādyaiḥ svāhayā ca viśeṣataḥ ityevaṃ lokamātuś ca vāgbhiḥ saṃbodhitaḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

यदा समरसे निष्ठो योगी ध्यानेन पश्यति।

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 129

न ययौ तृप्तिमीशानः पिबन्स्कन्दाननामृतम् न सस्मार च तान्देवान् दैत्यशस्त्रनिपीडितान्

na yayau tṛptimīśānaḥ pibanskandānanāmṛtam na sasmāra ca tāndevān daityaśastranipīḍitān

हिन्दी अर्थ

ध्यानयज्ञरतस्यास्य तदा सन्निहितः शिवः विशुद्धा विद्यया सर्वे ब्रह्मविद्याविदो जनाः

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 130

स्कन्दमालिङ्ग्य चाघ्राय नृत्य पुत्रेत्युवाच ह सो ऽपि लीलालसो बालो ननर्तार्तिहरः प्रभुः

skandamāliṅgya cāghrāya nṛtya putretyuvāca ha so 'pi līlālaso bālo nanartārtiharaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

नास्ति क्रिया च लोकेषु सुखं दुःखं विचारतः।

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 131

सहैव ननृतुश्चान्ये सह तेन गणेश्वराः त्रैलोक्यमखिलं तत्र ननर्तेशाज्ञया क्षणम्

sahaiva nanṛtuścānye saha tena gaṇeśvarāḥ trailokyamakhilaṃ tatra nanarteśājñayā kṣaṇam

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मौं जपो होमो ध्यानिनां सन्निधिः सदा परानन्दात्मकं लिङ्गं विशुद्धं शिवमक्षरम्। निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 132

नागाश् च ननृतुः सर्वे देवाः सेन्द्रपुरोगमाः तुष्टुवुर्गणपाः स्कन्दं मुमोदांबा च मातरः

nāgāś ca nanṛtuḥ sarve devāḥ sendrapurogamāḥ tuṣṭuvurgaṇapāḥ skandaṃ mumodāṃbā ca mātaraḥ

हिन्दी अर्थ

लिङ्गं तु द्विविधं प्राहुर्बाह्ममाभ्यन्तरं द्विजाः । बाह्यं स्थूलं मुनिश्रेष्ठाः सूक्ष्ममाभ्यन्तरं द्विजाः

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 133

ससृजुः पुष्पवर्षाणि जगुर्गन्धर्वकिन्नराः नृत्यामृतं तदा पीत्वा पार्वतीपरमेश्वरौ अवापतुस् तदा तृप्तिं नन्दिना च गणेश्वराः

sasṛjuḥ puṣpavarṣāṇi jagurgandharvakinnarāḥ nṛtyāmṛtaṃ tadā pītvā pārvatīparameśvarau avāpatus tadā tṛptiṃ nandinā ca gaṇeśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मयज्ञरताः स्थूलाः स्थूललिङ्गार्चने रताः। असतां भावनार्थाय नान्यथा स्थूलविग्रहः आध्यात्मिकं च यल्लिङ्ग प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत्। असौ मूढो बहिः सर्व कल्पयित्वैव नान्यथा

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 134

ततः स नन्दी सह षण्मुखेन तथा च सार्धं गिरिराजपुत्र्या विवेश दिव्यं भवनं भवो ऽपि यथाम्बुदो ऽन्याम्बुदम् अम्बुदाभः

tataḥ sa nandī saha ṣaṇmukhena tathā ca sārdhaṃ girirājaputryā viveśa divyaṃ bhavanaṃ bhavo 'pi yathāmbudo 'nyāmbudam ambudābhaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 135

द्वारस्य पार्श्वे ते तस्थुर् देवा देवस्य धीमतः तुष्टुवुश् च महादेवं किंचिद् उद्विग्नचेतसः

dvārasya pārśve te tasthur devā devasya dhīmataḥ tuṣṭuvuś ca mahādevaṃ kiṃcid udvignacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

निष्कलः सकलश्चेति सर्व शिवमयं ततः॥ २३ सतता त सकलश्चेति सर्व शिवमयं ततः श्रोमद्धागवतके एकादश स्कन्धके अनुसार बन्धन मायामूलक है मत तिना

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 136

किंतु किंत्विति चान्योन्यं प्रेक्ष्य चैतत्समाकुलाः पापा वयम् इति ह्यन्ये अभाग्याश्चेति चापरे

kiṃtu kiṃtviti cānyonyaṃ prekṣya caitatsamākulāḥ pāpā vayam iti hyanye abhāgyāśceti cāpare

हिन्दी अर्थ

इसी शरीर-से वे परमात्मा कर्मरूप होकर प्रकृतिका प्रवर्तन करते हैं । वे ऐश्वर्यशाली पुरुष (परमात्मा) मनुष्योंके लिये ज्ञानगम्य हैं; इसमें सन्देह नहीं है । तपोयज्ञ हजार कर्मयज्ञोंसे बढ़कर है, जपयज्ञ हजार तपोयज्ञोंसे

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 137

भाग्यवन्तश् च दैत्येन्द्रा इति चान्ये सुरेश्वराः पूजाफलमिमं तेषाम् इत्यन्ये नेति चापरे

bhāgyavantaś ca daityendrā iti cānye sureśvarāḥ pūjāphalamimaṃ teṣām ityanye neti cāpare

हिन्दी अर्थ

बढ़कर है और ध्यानयज्ञ हजार जपयज्ञोंसे बढ़कर है। ध्यानयज्ञसे श्रेष्ठ कुछ भी नहीं है; ध्यान ज्ञानका साधन है। जब योगी समरसमें स्थित होकर ध्यानके द्वारा देखता है, तब शिव ध्यानयज्ञमें लीन उस योगी -को प्रत्यक्ष दर्शन देते हैं॥ १२--१५॥

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 138

एतस्मिन्नन्तरे तेषां श्रुत्वा शब्दाननेकशः कुम्भोदरो महातेजा दण्डेनाताडयत्सुरान्

etasminnantare teṣāṃ śrutvā śabdānanekaśaḥ kumbhodaro mahātejā daṇḍenātāḍayatsurān

हिन्दी अर्थ

विज्ञानियोंके लिये शुद्धि, प्रायश्चित्त आदि कर्म आवश्यक नहीं हैं; ब्रह्मविद्याको जाननेवाले सभी लोग ब्रह्म विद्यासे पूर्णरूपसे शुद्ध हो जाते हैं। विचारकी दृष्टिसे ध्यानियोंके लिये लोकोंमें क्रिया, सुख, दुःख,

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 139

दुद्रुवुस्ते भयाविष्टा देवा हाहेतिवादिनः अपतन्मुनयश्चान्ये देवाश् च धरणीतले

dudruvuste bhayāviṣṭā devā hāhetivādinaḥ apatanmunayaścānye devāś ca dharaṇītale

हिन्दी अर्थ

धर्म, अधर्म, जप, होम आदि आवश्यक नहीं हैं; उनके लिये शिव-सन्निधि ही मुख्य है। परम आनन्दमय, विशुद्ध, कल्याणकारी, अविनाशी, निष्कल तथा सर्वव्यापी लिङ्गको योगियोंके हृदयमें सदा विराजमान जानना हे द्विजो! लिङ्ग दो प्रकारका कहा गया है-बाह्य तथा आभ्यन्तर। है श्रेष्ठ मुनियो! स्थूल लिङ्ग बाह्य होता है और सूक्ष्म लिङ्ग आभ्यन्तर होता है

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 140

अहो विधेर्बलं चेति मुनयः कश्यपादयः दृष्ट्वापि देवदेवेशं देवानां चासुरद्विषाम्

aho vidherbalaṃ ceti munayaḥ kaśyapādayaḥ dṛṣṭvāpi devadeveśaṃ devānāṃ cāsuradviṣām

हिन्दी अर्थ

कर्मयज्ञमें निरत तथा स्थूलस्वभाववाले स्थूललिङ्गके अर्चनमें संलग्न रहते हैं। अज्ञानी जनोंकी भावनासिद्धिके लिये ही स्थूलविग्रह कल्पित किया गया है; इसमें दूसरा हेतु नहीं है। जो आध्यात्मिक सूक्ष्मलिद्ध है, उसका

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 141

अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः प्रोचुर्नमः शिवायेति पूज्य चाल्पतरं हृदि

abhāgyānna samāptaṃ tu kāryamityapare dvijāḥ procurnamaḥ śivāyeti pūjya cālpataraṃ hṛdi

हिन्दी अर्थ

प्रत्यक्ष दर्शन जिसे नहीं होता है, ऐसा वह अज्ञानी व्यक्ति “सन कुछ बाहर है '--यह कल्पना करके ही पूजनादिमें प्रवृत्त होता है; इसमें सन्देह नहीं है। जैसे ज्ञानियोंके लिये प्रत्यक्षरूपसे सूक्ष्म, निर्मल तथा अव्यय (अविनाशी) लिङ्गकी कल्पना की गयी है, वैसे ही सामान्य लोगोंके लिये मिट्टी, काष्ठ आदिसे निर्मित स्थूल लिङ्ग प्रकल्पित है। अतः विचार करनेसे निरवयव तथा सावयव-- सब कुछ शिवमय ही है। मोक्षरूप पुरुषार्थको भी

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 142

ततः कपर्दी नन्दीशो महादेवप्रियो मुनिः शूली माली तथा हाली कुण्डली वलयी गदी

tataḥ kapardī nandīśo mahādevapriyo muniḥ śūlī mālī tathā hālī kuṇḍalī valayī gadī

हिन्दी अर्थ

सत्ता नहीं है-एऐसा अन्य तत्त्ववेत्तालोग कहते हैं।

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 143

वृषमारुह्य सुश्वेतं ययौ तस्याज्ञया तदा ततो वै नन्दिनं दृष्ट्वा गणः कुम्भोदरो ऽपि सः

vṛṣamāruhya suśvetaṃ yayau tasyājñayā tadā tato vai nandinaṃ dṛṣṭvā gaṇaḥ kumbhodaro 'pi saḥ

हिन्दी अर्थ

FRNA नन न ति कालाकार फफ फ़ फ फ़ फ़ फ फ फ फ़ फ फ फ फ़ फ फ फ फ फ फ फी फ़ फ फी फ फ फी फफफफफफ्फ्रफ फफफ फफ फफ फ फफ कफम फफफ फफफ भाक फफफफफफफ फफफ फ फफफ फक ५ पृथक्त्वञ्चापृथक्त्वं च शङ्करस्येति चापरे

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 144

प्रणम्य नन्दिनं मूर्ध्ना सह तेन त्वरन् ययौ नन्दी भाति महातेजा वृषपृष्ठे वृषध्वजः

praṇamya nandinaṃ mūrdhnā saha tena tvaran yayau nandī bhāti mahātejā vṛṣapṛṣṭhe vṛṣadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्ययार्थं हि जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः । एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारेषु सुव्रताः

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 145

सगणो गणसेनानीर् मेघपृष्ठे यथा भवः दशयोजनविस्तीर्णं मुक्ताजालैर् अलंकृतम्

sagaṇo gaṇasenānīr meghapṛṣṭhe yathā bhavaḥ daśayojanavistīrṇaṃ muktājālair alaṃkṛtam

हिन्दी अर्थ

जन्तवो दिवि भूमौ च सर्वे वै पाञ्चभौतिकाः। तथापि बहुला दृष्टा जातिव्यक्तिविभेदतः दृश्यते श्रूयते यद्यत्तत्तद्विद्धि शिवात्मकम्। भेदो जनानां लोकेऽस्मिन् प्रतिभासो विचारत:

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 146

सितातपत्रं शैलादेर् आकाशमिव भाति तत् तत्रान्तर्बद्धमाला सा मुक्ताफलमयी शुभा

sitātapatraṃ śailāder ākāśamiva bhāti tat tatrāntarbaddhamālā sā muktāphalamayī śubhā

हिन्दी अर्थ

योगिनां निष्कलो देवो ज्ञानिनां च जगन्मयः। त्रिविधं परमेशस्य वपुर्लोके प्रशस्यते

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 147

गङ्गाकाशान्निपतिता भाति मूर्ध्नि विभोर्यथा अथ दृष्ट्वा गणाध्यक्षं देवदुन्दुभयः शुभाः

gaṅgākāśānnipatitā bhāti mūrdhni vibhoryathā atha dṛṣṭvā gaṇādhyakṣaṃ devadundubhayaḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

अर्चयन्ति मुहुः केचित्सदा सकलनिष्कलम्। सर्वज्ञं हृदये केचिच्छिवलिङ्गे विभावसौ सकलं मुनयः केचित्सदा संसारवर्तिनः। एवमभ्यर्चयन्त्येव सदाराः ससुता नराः

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 148

नियोगाद्वज्रिणः सर्वे विनेदुर्मुनिपुङ्गवाः तुष्टुवुश् च गणेशानं वाग्भिर् इष्टप्रदं शुभम्

niyogādvajriṇaḥ sarve vinedurmunipuṅgavāḥ tuṣṭuvuś ca gaṇeśānaṃ vāgbhir iṣṭapradaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिव: । तस्मादभेदबुद्भ्यैव सप्तविंशत्प्रभेदतः

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 149

यथा देवा भवं दृष्ट्वा प्रीतिकण्टकितत्वचः नियोगाद्वज्रिणो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं च खेचराः

yathā devā bhavaṃ dṛṣṭvā prītikaṇṭakitatvacaḥ niyogādvajriṇo mūrdhni puṣpavarṣaṃ ca khecarāḥ

हिन्दी अर्थ

यजन्ति देहे बाह्यो च चतुष्कोणे षडस्त्रके। दशारे द्वादशारे च षोडशारे त्रिरस्त्रके आकाशके एक होते हुए भी जैसे वह शराव (मिट्टीका कसोरा)- आदि उपाधियोंके भेदसे अनेक रूपो प्रतीत होता है, वैसे ही भगवान् शिवके एक होनेपर भी उनकी एकता तथा अनेकता दिखायी देती हे

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 150

ववृषुश् च सुगन्धाढ्यं नन्दिनो गगनोदितम् वृष्ट्या तुष्टस्तदा रेजे तुष्ट्या पुष्ट्या यथार्थया

vavṛṣuś ca sugandhāḍhyaṃ nandino gaganoditam vṛṣṭyā tuṣṭastadā reje tuṣṭyā puṣṭyā yathārthayā

हिन्दी अर्थ

दूसरे लोग कहते हैं। है सुत्रतो ! एक स्थानपर स्थित होते हुए तथा एक होनेपर भी सूर्य जलके आश्रयभूत विभिन्न पात्रोमे अनेक रूपॉमें दिखायी देते हैं-यह दृष्टान्त लोगोंको ज्ञान करानेके लिये है

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 151

नन्दी भवश् चान्द्रयातु स्नातया गन्धवारिणा पुष्पैर्नानाविधैस्तत्र भाति पृष्ठं वृषस्य तत्

nandī bhavaś cāndrayātu snātayā gandhavāriṇā puṣpairnānāvidhaistatra bhāti pṛṣṭhaṃ vṛṣasya tat

हिन्दी अर्थ

स्वर्ग तथा पृथ्वीके सभी प्राणी पंचभूतों (पृथ्वी जल, अग्नि, वायु, आकाश)-से निर्मित हैं; तथापि जाति तथा व्यक्तिके भेदसे वे अनेक रूपोंमें दिखायी देते हैं। जो कुछ भी दिखायी देता है अथवा सुनायी पड़ता है, उसे शिवमय जानिये; विचार करनेपर इस लोकमें लोगोंका भेद तो प्रतिभास (भ्रम)-मात्र है

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 152

संकीर्णं तु दिवः पृष्ठं नक्षत्रैरिव सुव्रताः कुसुमैः संवृतो नन्दी वृषपृष्ठे रराज सः

saṃkīrṇaṃ tu divaḥ pṛṣṭhaṃ nakṣatrairiva suvratāḥ kusumaiḥ saṃvṛto nandī vṛṣapṛṣṭhe rarāja saḥ

हिन्दी अर्थ

स्वप्नमें बहुत-से सुखोंका उपभोग करके मनुष्य सुखी तथा दुःखी हो जाता है; विचार करनेसे देखा जाय, तो वास्तवमें सुख-दुःखका अनुभव नहीं होता। इसी प्रकार अन्य सभी वेदार्थतत्त्वज्ञ बन्धन तथा

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 153

दिवः पृष्ठे यथा चन्द्रो नक्षत्रैरिव सुव्रताः तं दृष्ट्वा नन्दिनं देवाः सेन्द्रोपेन्द्रास् तथाविधम्

divaḥ pṛṣṭhe yathā candro nakṣatrairiva suvratāḥ taṃ dṛṣṭvā nandinaṃ devāḥ sendropendrās tathāvidham

हिन्दी अर्थ

मोक्षको भी स्वप्नकी भाँति बताते हैं। परमेश्वर शिव संसारी लोगोंके हृदयमें साक्षात् सकल (सगुण)- रूपसे विराजमान रहते हैं और वे ही जगन्मय देव योगियों तथा ज्ञानियोंके हृदयमें निष्कल (निर्गुण)- रूपसे विराजमान रहते हैं ॥ २८-२९/२॥ परमेश्वरका तीन प्रकारका विग्रह लोकमें पूजित होता है। है श्रेष्ठ द्विजो! पहला निष्कल (निर्गुण),

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 154

तुष्टुवुर् गणपेशानं देवदेवमिवापरम् नमस्ते रुद्रभक्ताय रुद्रजाप्यरताय च

tuṣṭuvur gaṇapeśānaṃ devadevamivāparam namaste rudrabhaktāya rudrajāpyaratāya ca

हिन्दी अर्थ

सकल (सगुण); इसमें सन्देह नहीं है

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 155

रुद्रभक्तार्तिनाशाय रौद्रकर्मरताय ते कूष्माण्डगणनाथाय योगिनां पतये नमः

rudrabhaktārtināśāya raudrakarmaratāya te kūṣmāṇḍagaṇanāthāya yogināṃ pataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ लोग सदा सकल-निष्कल रूपकी भू करते हैं; कुछ लोग उन सर्वज्ञकी पूजा हृदयम शिवलिङ्गमें तथा अग्निमें करते हैं और है मुनियो! संसारमें रहनेवाले कुछ मनुष्य स्त्री-पुत्रोंसहित सकल (सगुण) रूपकी सर्वदा पूजा करते हैं

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 156

सर्वदाय शरण्याय सर्वज्ञायार्तिहारिणे वेदानां पतये चैव वेदवेद्याय ते नमः

sarvadāya śaraṇyāya sarvajñāyārtihāriṇe vedānāṃ pataye caiva vedavedyāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे शिव हैं, वैसे ही देवी हैं और जैसे देवी है, वैस ही शिव हैं; अत: लोग सत्ताईस प्रभेदसे अभेद बुद्धिसे तथा शरीरके बाहर चतुष्कोण (मूलाधार) ॥

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 157

वज्रिणे वज्रदंष्ट्राय वज्रिवज्रनिवारिणे वज्रालंकृतदेहाय वज्रिणाराधिताय ते

vajriṇe vajradaṃṣṭrāya vajrivajranivāriṇe vajrālaṃkṛtadehāya vajriṇārādhitāya te

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७६ विविध शिवस्वरूपोंकी प्रतिष्ठा एवं उपासनाका फल ३६९ स स्वेच्छया शिवः साक्षाहेव्या सार्ध स्थितः प्रभु: । षडस्र (स्वाधिष्ठान)-में, दस आरों (मूर्धा) -में, बारह सन्तारणार्थं च शिवः सदसदव्यक्तिवर्जितः॥ ३६ अरों (हृदय) -में, सोलह अरों (कण्ठ) -में तथा तीन आरों (भ्रूमध्य) -में उनकी पूजा करते हैं

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 158

रक्ताय रक्तनेत्राय रक्तांबरधराय ते रक्तानां भवपादाब्जे रुद्रलोकप्रदायिने

raktāya raktanetrāya raktāṃbaradharāya te raktānāṃ bhavapādābje rudralokapradāyine

हिन्दी अर्थ

तमेकमाहु्विगुणं च केचित् सत्-असत्से रहित अर्थात् विलक्षण वे प्रभु केचित्तमाहुस्त्रिगुणात्मकं च। शिव जगत्के उद्धाके लिये अपनी इच्छासे साक्षात् ऊचुस्तथा तं च शिवं तथान्ये देवीके साथ स्थित हैं

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 159

नमः सेनाधिपतये रुद्राणां पतये नमः भूतानां भुवनेशानां पतये पापहारिणे

namaḥ senādhipataye rudrāṇāṃ pataye namaḥ bhūtānāṃ bhuvaneśānāṃ pataye pāpahāriṇe

हिन्दी अर्थ

संसारिणं वेदविदो वदन्ति॥ ३७ कुछ लोग उन अद्वितीय शिवको द्विगुण (प्रकृति- पुरुषरूप) कहते हैं, कुछ लोग त्रिगुणात्मक (ब्रह्मा- भक्त्या च योगेन शुभेन युक्ता विष्णु-रुद्ररूप) कहते हैं और अन्य वेदज्ञ लोग उन्हें विप्राः सदा धर्मरता विशिष्टाः। संसारका कारण बताते हैं

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 160

रुद्राय रुद्रपतये रौद्रपापहराय ते नमः शिवाय सौम्याय रुद्रभक्ताय ते नमः

rudrāya rudrapataye raudrapāpaharāya te namaḥ śivāya saumyāya rudrabhaktāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

यजन्ति योगेशमशेषमूर्तिं भक्ति तथा शुभ योगसे समन्वित, धर्मपरायण तथा षडस्त्रमध्ये भगवन्तमेव॥ ३८ विशिष्ट ब्राह्मण उन योगेश्वर, अशेषमूर्ति भगवानका

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 161

ततः प्रीतो गणाध्यक्षः प्राह देवांश्छिवात्मजः रथं च सारथिं शंभोः कार्मुकं शरमुत्तमम्

tataḥ prīto gaṇādhyakṣaḥ prāha devāṃśchivātmajaḥ rathaṃ ca sārathiṃ śaṃbhoḥ kārmukaṃ śaramuttamam

हिन्दी अर्थ

पूजन षङ्ख्रमें करते हैं ये तत्र पश्यन्ति शिवं त्रिरस्रे जो लोग त्रिरस्र (भ्रूमध्य)-में, तीन तत्त्वोंके त्रितत्त्वमध्ये त्रिगुणं त्रियक्षम्। मध्यमें त्रिगुण तथा त्रिनेत्र शिवका दर्शन करते हैं, वे

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 162

कर्तुमर्हथ यत्नेन नष्टं मत्वा पुरत्रयम् अथ ते ब्रह्मणा सार्धं तथा वै विश्वकर्मणा

kartumarhatha yatnena naṣṭaṃ matvā puratrayam atha te brahmaṇā sārdhaṃ tathā vai viśvakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

ते यान्ति चैनं न च योगिनोऽन्ये ही उन देवीके साथ इन पुरातन पुरुष शिव-को प्राप्त

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

अध्याय ७१

श्लोक 163

रथं चक्रुः सुसंरब्धा देवदेवस्य धीमतः

rathaṃ cakruḥ susaṃrabdhā devadevasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

तया च देव्या पुरुषं पुराणम्॥ ३९ करते हैं; अन्य योगी नहीं विविध शिवस्वरूपोंकी प्रतिष्ठा एवं उपासनाका फल

English

Thus eulogised, the delighted presiding officer of theGanas, the son of Silada said to Devas:—

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 71
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.