Linga Purana· Liṅga Purāṇa
70
अध्याय 70 / 108

Book 1 - Adhyaya 70

348 श्लोकभाग 1/2 · श्लोक 1–205WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ205 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७०

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवंशानुकीर्तनं नामैकोनसप्ततितमो ऽध्यायः आदिसर्गस्त्वया सूत सूचितो न प्रकाशितः सांप्रतं विस्तरेणैव वक्तुमर्हसि सुव्रत

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge somavaṃśānukīrtanaṃ nāmaikonasaptatitamo 'dhyāyaḥ ādisargastvayā sūta sūcito na prakāśitaḥ sāṃprataṃ vistareṇaiva vaktumarhasi suvrata

हिन्दी अर्थ

महादेवेतरं त्यक्त्वा देवं तस्यार्चनं स्थितैः। नीलाद्रिमेरुसङ्काशैरनीरदोपमनिःस्वनैः ।

English

O leading sages, the great lord Siva is stationed beyond Prakrti and Purusa.®*® He is the greatest soul.

अध्याय ७०

श्लोक 2

महेश्वरो महादेवः प्रकृतेः पुरुषस्य च परत्वे संस्थितो देवः परमात्मा मुनीश्वराः

maheśvaro mahādevaḥ prakṛteḥ puruṣasya ca paratve saṃsthito devaḥ paramātmā munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

हे सुव्रतो! है विप्रेन्द्रो! इस प्रकार हैत्योंके किलोंसे युक्त वे तीनों पुर दूसरे त्रिलोकीके समान धे। तब तीनों पुरोंके निर्मित हो जानेपर वे सभी हैत्य उन तीनों पुरोंमें प्रवेश करके तीनों लोकोंमें अत्यधिक

English

The unmanifest originated from that lord as the

अध्याय ७०

श्लोक 3

अव्यक्तं चेश्वरात्तस्माद् अभवत्कारणं परम् प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

avyaktaṃ ceśvarāttasmād abhavatkāraṇaṃ param pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

उनके तीनों पुर कल्पवृक्षोंसे भरे हुए, हाथी. घोड़ोंसे परिपूर्ण, अनेक भवनोंसे सुशोभित, मणियोंके जालोंसे घिरे हुए, सभी और द्वारोंवाले, सूर्यमण्डलसदृश विमानोंसे युक्त, पद्मरागमय चन्द्रसदृश उज्ज्वल महलोंसे सुशोभित और कैलासशिखरके समान दिव्य तथा अत्युत्तम फाटकोंसे पृथक्-पृथक् मण्डित थे। है श्रेष्ठ द्विजो। वे पुर दिव्य स्त्रियों, गन्धर्वो, सिद्धों एवं चारणोंसे भरे हुए थे। प्रत्येक घरमें रुद्रालय थे और अग्निहोत्र होता था।

English

It is devoid of smell, colour and taste. It has neither sound nor touch. It is unageing, stable, imperishable and per- petually stationed in the soul.

अध्याय ७०

श्लोक 4

गन्धवर्णरसैर् हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

gandhavarṇarasair hīnaṃ śabdasparśavivarjitam ajaraṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam

हिन्दी अर्थ

बड़ी झीलोंसे युक्त थे; मत्त हाथियोंके झुण्डों, अति सुन्दर घोड़ों, चारों ओर मुखवाले अनेक प्रकारके अद्भुत रथों, सभाभवनों, पानीय (जल)-की शालाओं तथा क्रोड़ास्थलोंसे पृथक्-पृथक् समन्वित थे। वे पुर चारों

English

It is the source of origin of the universe. It is the eter- nal great Brahman, the massive being. It is the physical

अध्याय ७०

श्लोक 5

जगद्योनिं महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् विग्रहः सर्वभूतानाम् ईश्वराज्ञाप्रचोदितम्

jagadyoniṃ mahābhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam vigrahaḥ sarvabhūtānām īśvarājñāpracoditam

हिन्दी अर्थ

ओर अनेकविध वेदाध्ययनशालाओंसे युक्त थे और मय दानव-को मायासे अन्य लोगाँद्वारा मनसे भी अलंघ्य थे। है मुनिश्रेष्ठो! वे पुर सर्वत्र पतिव्रता स्त्रियोंके द्वारा सेवित थे। है द्विजो! वे पुर बड़े-बड़े पाप करके भी शंकरजीकी पूजाके कारण पापरहित, श्रौत-स्मार्त धर्मोके ज्ञाता तथा अपने धर्मके प्रति परायण भार्यासहित महाभाग्यशाली हैत्योंसे सदा समन्वित थे; महादेवके अतिरिक्त अन्य देवताको छोड़कर उन शिव-के

English

At the outset the Pradhana existed in the form of

अध्याय ७०

श्लोक 6

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाव्ययम् अप्रकाशमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāvyayam aprakāśamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata

हिन्दी अर्थ

अर्चनमें स्थित, चौड़ी छातीवाले, बैलके समान कंधेवाले, सर्वदा समस्त आयुध धारण करनेवाले, सदा उपवास करनेवाले, दावानलके समान नेत्रोंवाले, उनमें कुछ शान्त तथा कुछ कुपित, कुबड़े, बौने, नील कमलदलकी

English

The transcendent God Mahevara is higher than Prakrti and Purua* (Sec note 56). Gf. SP, Prakrtei ca parath Brahma yat tac chivam udahrtam— cited in ST,

अध्याय ७०

श्लोक 7

अस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तं त्वासीच्छिवेच्छया गुणसाम्ये तदा तस्मिन्न् अविभागे तमोमये

asyātmanā sarvamidaṃ vyāptaṃ tvāsīcchivecchayā guṇasāmye tadā tasminn avibhāge tamomaye

हिन्दी अर्थ

आभाके सदृश, काले एवं घुँघराले बालोंवाले, नीलपर्वत तथा मेरुके समान प्रतीत होनेवाले, मेघके समान गर्जन करनेवाले, मयके द्वारा रक्षित तथा शिक्षित और युद्धकी तीव्र इच्छावाले हैत्योंसे परिपूर्ण थे। इस प्रकार वे पु तारकासुरके पुत्रों अध्याय ७९ सुरके पुत्रो --विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा कमलाक्षका वृत्तान्त ३३५

English

When the Gunas were in equilibrium when it had not been differentiated, when it was identical with darkness,**® all this visible universe had been pervaded by its existence due to Siva's will.

अध्याय ७०

श्लोक 8

सर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै गुणभावाद्व्यज्यमानो महान् प्रादुर्बभूव ह

sargakāle pradhānasya kṣetrajñādhiṣṭhitasya vai guṇabhāvādvyajyamāno mahān prādurbabhūva ha

हिन्दी अर्थ

9553 भाम अअम ऊारमअकअजधकजबज्अकाजजजाओअ मामज फ्रफफफफफ yA कीरा क ७ क फफ फफ फफ फ फफ फ फ फ फ फ फफ फ फफफ फ फा फ फफफ फ क क फफफ फक कफर फ कक

English

At the time of creation, as the Pradhana was presided over by the individual soul — Purusa, the principle Mahat menifested revealing itself as subsidiary to Prakrti.

अध्याय ७०

श्लोक 9

सूक्ष्मेण महता चाथ अव्यक्तेन समावृतम् सत्त्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्तामात्रप्रकाशकः

sūkṣmeṇa mahatā cātha avyaktena samāvṛtam sattvodrikto mahānagre sattāmātraprakāśakaḥ

हिन्दी अर्थ

रविमरुदमरे्द्रसन्तिकाशैः सुरमथनैः सुदूढैः सुसेवितं तत् युद्धपरायण, भलीभाँति शिवके चरणोंकी पूजाके द्वारा प्राप्त पराक्रमवाले, सूर्य-वायु-इनद्रसदूश, देवताओंका दमन करनेवाले तथा अत्यन्त दृढ़ हैत्योंसे सेवित थे

English

It was enveloped by the subtle and great Avyakta (unmanifest). At the outset, when the principle of Mahat had the predominance of Sattva, then only it revealed existence.

अध्याय ७०

श्लोक 10

मनो महांस्तु विज्ञेयम् एकं तत्कारणं स्मृतम् समुत्पन्नं लिङ्गमात्रं क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं हि तत्

mano mahāṃstu vijñeyam ekaṃ tatkāraṇaṃ smṛtam samutpannaṃ liṅgamātraṃ kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

हे द्विजश्रेष्ठो! देत्योके वैभवके कारण तीनों पुरोंकी अग्निसे इन्द्रसहित देवतागण उसी प्रकार दग्ध हो गये, जैसे दावाग्निसे वृक्ष दग्ध हो जाते हैं

English

The Mahat should be known as the Cosmic Mind. It is said to be the sole cause of creation. It originated as presided over by the individual soul and only as a beneficent symbol.

अध्याय ७०

श्लोक 11

धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया

dharmādīni ca rūpāṇi lokatattvārthahetavaḥ mahān sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उन दग्ध देवताओंने अतुलनीय तेजवाले देवेश्वर विष्णुको प्रणाम करके उनको यह सब बताया तब उन श्रीमान् प्रभु भगवान् नारायणने मनमें सोचा कि देवताओंके कार्यके विषयमें क्या किया जाना चाहिए। इसके बाद यज्ञभोक्ता, यज्ञकर्ता, यज्ञकर्ताओंको फल प्रदान करनेवाले तथा यज्ञमूर्ति प्रभु जनार्दनने

English

Its forms Dharma etc., are the causes of the principles and objects of the world. Induced by the desire to create the Mahat carries on the activity of creation.

अध्याय ७०

श्लोक 12

मनो महान्मतिर्ब्रह्म पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संविद् विश्वेशश्चेति स स्मृतः

mano mahānmatirbrahma pūrbuddhiḥ khyātirīśvaraḥ prajñā citiḥ smṛtiḥ saṃvid viśveśaśceti sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञदेवका स्मरण किया

English

It is named variously as Manas (mind), Mahat (great), Mati (intellect), Brahman, Puh (city), Buddhi (intellect), Khyati (faculty of discriminatory knowledge), Isvara (lord), Prajfia (perfect knowledge), Citi (consciousness), Smrti (memory), Saihvid (cognition), and Vivea (lord of the universe).

अध्याय ७०

श्लोक 13

मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टा फलं ततः सौक्ष्म्यात्तेन विभक्तं तु येन तन्मन उच्यते

manute sarvabhūtānāṃ yasmācceṣṭā phalaṃ tataḥ saukṣmyāttena vibhaktaṃ tu yena tanmana ucyate

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर देवताओंके कार्यकी सिद्धिके लिये उनके द्वारा स्मरण किये गये यज्ञदेव उपस्थित हुए। तब उन की। इसके बाद सनातन यज्ञको देखकर पुनः इन्द्रसहित

English

It is called Manas because it ponders over the fruit of the activity of all living beings [from the root man to think] Subtle as it is, the fruits of its activities appear to be divided i. e. many and different.

अध्याय ७०

श्लोक 14

तत्त्वानाम् अग्रजो यस्मान् महांश् च परिमाणतः विशेषेभ्यो गुणेभ्यो ऽपि महानिति ततः स्मृतः

tattvānām agrajo yasmān mahāṃś ca parimāṇataḥ viśeṣebhyo guṇebhyo 'pi mahāniti tataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सेन्रा देवा द्विजश्रेष्ठा हरुमा दावाग्निना यथा। पुरत्रयाग्निना दग्धा हाभवन् हैत्यवैभवात्

English

It is called Mahat because it originated at the outset prior to all other principles as well as due to its magnitude. It is greater than Visesas*® and Gunas.***

अध्याय ७०

श्लोक 15

बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि च पुरुषो भोगसंबन्धात् तेन चासौ मतिः स्मृतः

bibharti mānaṃ manute vibhāgaṃ manyate 'pi ca puruṣo bhogasaṃbandhāt tena cāsau matiḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अधैवं ते तदा दग्धा देवा देवेश्वरं हरिम्। अभिवन्द्य तदा प््राहुस्तमप्रतिमवर्चसम् किं कार्य देवकार्येषु भगवानिति स प्रभुः

English

It possesses magnitude [Manaih Bibharti]. It ponders and causes differentiation. It is also greatly related to the enjoy- ment (i, e. experience) of Purusa. Hence, it is known as Mati.

अध्याय ७०

श्लोक 16

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च भावानां सकलाश्रयात् यस्माद्धारयते भावान् ब्रह्म तेन निरुच्यते

bṛhattvād bṛṃhaṇatvācca bhāvānāṃ sakalāśrayāt yasmāddhārayate bhāvān brahma tena nirucyate

हिन्दी अर्थ

तदा सस्मार वै यज्ञं यज्ञमूर्तिजनार्दन:। यज्वा यज्ञभुगीशानो यज्चनां फलदः प्रभुः

English

It is defined as Brahman because of its brhatva (massiveness) and bj-mhanatva (state of becoming swollen)

अध्याय ७०

श्लोक 17

यः पूरयति यस्माच्च कृत्स्नान्देवाननुग्रहैः नयते तत्त्वभावं च तेन पूरिति चोच्यते

yaḥ pūrayati yasmācca kṛtsnāndevānanugrahaiḥ nayate tattvabhāvaṃ ca tena pūriti cocyate

हिन्दी अर्थ

ततो यज्ञः स्मृतस्तेन देवकार्यार्थसिद्धये। देवं ते पुरुषं चैव प्रणमुस्तुष्टुवुस्तदा भगवानपि तं दृष्ट्या यज्ञं प्राह सनातनम्। सनातनस्तदा सेन्द्रान् देवानालोक्य चाच्युतः

English

tamomaye. Gf. **tancia aait tameia guham agre'* — cited in ST.

अध्याय ७०

श्लोक 18

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान् हितं तथा यस्माद्बोधयते चैव बुद्धिस्तेन निरुच्यते

budhyate puruṣaścātra sarvān bhāvān hitaṃ tathā yasmādbodhayate caiva buddhistena nirucyate

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुरुवाच (विष्णु) उनसे कहने लगे

English

It is called Puh because it fills Devas with blessings and leads men to the state of awareness [from the root pr].

अध्याय ७०

श्लोक 19

ख्यातिः प्रत्युपभोगश् च यस्मात्संवर्तते ततः भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात् तेन ख्यातिरिति स्मृतः

khyātiḥ pratyupabhogaś ca yasmātsaṃvartate tataḥ bhogasya jñānaniṣṭhatvāt tena khyātiriti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अनेनोपसदा देवा यजध्वं परमेश्वरम्। श्रीविष्णु बोले--हे देवताओ। तीनों पुरोंके विनाशके पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये॥ ४४ लिये तथा तीनों लोकोंकी समृद्धिके लिये इन उपस्थित उपसद नामक यज्ञके द्वारा परमेश्वरका यजन कोजिये सूतजी बोले-उन बुद्धिमान् देवदेवका वचन सुनकर महान् सिंहनाद करके देवतागण उन यज्ञेशको स्तुति करने लगे

English

Since thePurua is known through it and since it makes known all objects, what is wholesome, from what is not it is called Buddhi.

अध्याय ७०

श्लोक 20

ख्यायते तद्गुणैर् वापि ज्ञानादिभिर् अनेकशः तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते

khyāyate tadguṇair vāpi jñānādibhir anekaśaḥ tasmācca mahataḥ saṃjñā khyātirityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

इसके बाद स्वयं बिचार करके देवताओंके स्वामी वे भगवान् जनार्दन पुनः सभी देवताओंसे बोले- प्राणियोंको मारकर तथा जलाकर और अन्यायपूर्वक भोग-विलास करके भी यदि कोई महादेवको पूजा करे,

English

Since enjoyment of pleasures is based on the knowledge thereof, and also since each item of enjoyment is dependent on knowledge, it is known by the word khyati.

अध्याय ७०

श्लोक 21

साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः यस्माज्ज्ञानानुगश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते

sākṣātsarvaṃ vijānāti mahātmā tena ceśvaraḥ yasmājjñānānugaścaiva prajñā tena sa ucyate

हिन्दी अर्थ

तो बह पापरहित हो जाता है, इसमें सन्देह नहीं है “निष्पाप लोगोंकी हत्या नहीं की जानी चाहिए; केवल -पापियोंकी ही हत्या पूर्णप्रयलसे को जानी

English

The principle of Mahat is called by the term "Khyati** also because objects in many instances are named (khyayante) through its qualities such as knowledge, etc.

अध्याय ७०

श्लोक 22

ज्ञानादीनि च रूपाणि बहुकर्मफलानि च चिनोति यस्माद्भोगार्थं तेनासौ चितिरुच्यते

jñānādīni ca rūpāṇi bahukarmaphalāni ca cinoti yasmādbhogārthaṃ tenāsau citirucyate

हिन्दी अर्थ

अथ तस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः। सिंहनादं महत्कृत्वा यज्ञेशं तुष्टुवुः सुरा;

English

It is a great soul and it directly perceives everything. Hence, it is called Isvara. Since it follows up knowledge it is called Prajfta.

अध्याय ७०

श्लोक 23

वर्तमानव्यतीतानि तथैवानागतान्यपि स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते

vartamānavyatītāni tathaivānāgatānyapi smarate sarvakāryāṇi tenāsau smṛtirucyate

हिन्दी अर्थ

ततः सञ्चिन्त्य भगवान् स्वयमेव जनार्दनः । यजेद्यदि महादेवमपापो नात्र संशय:

English

Since it collects such forms- as Jnana (knowledge) etc., and the fruits of many holy rites, for the sake of enjoyment, it is called citi (from the root ci).

अध्याय ७०

श्लोक 24

कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं यस्मान्माहात्म्यमुत्तमम् तस्माद् विन्देर् विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते

kṛtsnaṃ ca vindate jñānaṃ yasmānmāhātmyamuttamam tasmād vinder videścaiva saṃvidityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

अपापा नेव हन्तव्याः पापा एव न संशय: ।

English

Since it remembers all affairs of the present, past and future it is called Smrti (from the root smr).

अध्याय ७०

श्लोक 25

विद्यते ऽपि च सर्वत्र तस्मिन्सर्वं च विन्दति तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महद्भिर् मुनिसत्तमाः

vidyate 'pi ca sarvatra tasminsarvaṃ ca vindati tasmātsaṃviditi prokto mahadbhir munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण पूर्वभाग असुरा दुर्मदाः पापा अपि देवैर्महाबलैः । तस्मान्न वध्या रुद्रस्य प्रभावात्परमेष्ठिनः

English

It is called Samvid because it obtains the entire knowledge and knows the greatness of everything [from the roots vid to know and vind to obtain].

अध्याय ७०

श्लोक 26

जानातेर् ज्ञानम् इत्याहुर् भगवान् ज्ञानसंनिधिः बन्धनादिपरीभावाद् ईश्वरः प्रोच्यते बुधैः

jānāter jñānam ityāhur bhagavān jñānasaṃnidhiḥ bandhanādiparībhāvād īśvaraḥ procyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

कोऽहं ब्रह्माथवा देवा हैत्या देवारिसूदनाः। मुनयश्च महात्मानः प्रसादेन विना प्रभोः

English

O excellent sages, (for another reason also) it is called Samvid by great men. It exists [from root vid to exist] every- where and within it one obtains everything [vindati].

अध्याय ७०

श्लोक 27

पर्यायवाचकैः शब्दैस् तत्त्वम् आद्यम् अनुत्तमम् व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैर् देवसद्भावचेतकैः

paryāyavācakaiḥ śabdais tattvam ādyam anuttamam vyākhyātaṃ tattvabhāvajñair devasadbhāvacetakaiḥ

हिन्दी अर्थ

यः सप्तविंशको नित्यः परात्परतरः प्रभुः। विश्वामरेश्वरो वन्द्यो विश्वाधारो महेश्वरः स॒ एव सर्वदेवेशः सर्वेषामपि शङ्करः। लीलया देवहैत्येन्द्रविभागमकरोद्धरः

English

From the root Jiia (to know) they call it Jftanam. For the lord is the fountainhead of all knowledge. Since it repu- diates bondage etc., [the Mahat] is called Ivara by learned men.

अध्याय ७०

श्लोक 28

महान्सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया संकल्पो ऽध्यवसायश् च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम्

mahānsṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā saṃkalpo 'dhyavasāyaś ca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

तस्यांशमेकं सम्पूज्य देवा देवत्वमागताः। ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नो ह्यहं विष्णुत्वमेव च

English

This first excellent tattva — Mahat — has been thus explained by many synonymous words by those who are conversant with the nature of tattvas and who always think about the existence of the lord.

अध्याय ७०

श्लोक 29

त्रिगुणाद् रजसोद्रिक्ताद् अहङ्कारस्ततो ऽभवत् महता च वृतः सर्गो भूतादिर् बाह्यतस्तु सः

triguṇād rajasodriktād ahaṅkārastato 'bhavat mahatā ca vṛtaḥ sargo bhūtādir bāhyatastu saḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात्तेनैव हन्तव्या लिङ्कार्चनविधेर्बलात् धर्मनिष्ठाश्च ते सर्वे श्रौतस्मार्तविधौ स्थिताः।

English

The Mahat carries out the work of creation when it is induced by the desire to create. Samkalpa (volition) and Adhyavasaya (effort) are its two traits.

अध्याय ७०

श्लोक 30

तस्मादेव तमोद्रिक्ताद् अहङ्कारादजायत भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः

tasmādeva tamodriktād ahaṅkārādajāyata bhūtatanmātrasargastu bhūtādistāmasastu saḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्रमिष्ट्वा यथान्यायं जेष्यामो हैत्यसत्तमान्

English

(From this Mahat) having three Guas but with Rajas prevailing, the Ahaxhldura (ego) originated. All the

अध्याय ७०

श्लोक 31

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह आकाशं सुषिरं तस्माद् उत्पन्नं शब्दलक्षणम्

bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha ākāśaṃ suṣiraṃ tasmād utpannaṃ śabdalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

सतारकाक्षेण मयेन गुप्तं स्वस्थं च गुप्तं स्फटिकाभमेकम्। को नाम हन्तुं त्रिपुरं समर्थो मुक्त्वा त्रिनेत्रं भगवन्तमेकम्

English

From the same ahaihkara with tamas predominating over the other two came about the creation of Bhutatan- matras (the essence of sound, etc). It is called Bhutadi (cause of the' elements ) and it is tamasa in nature.

अध्याय ७०

श्लोक 32

आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत् वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह

ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāvṛṇot vāyuścāpi vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा हरिश्चेष्ट्वा यज्ञेनोपसदा प्रभुम्। उपविष्टो ददर्शाथ भूतसङ्घान् सहस्त्रशः

English

The BhutMi on disintegration created Sabdatanma- tra (the essence of sound). From this was born Akasa (ether) (also called) Susira (hole), that is marked by sound.

अध्याय ७०

श्लोक 33

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणम् उच्यते स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत्

jyotirutpadyate vāyos tadrūpaguṇam ucyate sparśamātrastu vai vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot

हिन्दी अर्थ

शूलशक्तिगदाहस्तान् टङ्कोपलशिलायुधान्। नानाप्रहरणोपेतान्नानावेषधरांस्तदा कालाग्निरुद्रसङ्काशान् कालरुद्रोपमांस्तदा। प्राह देवो हरिः साक्षात्प्रणिपत्य स्थितान् प्रभुः

English

Akasa characterised by sound enveloped Sparsa- tanmatra which on disintegration created Vayu characterised by touch. Vayu on disintegration created Rupatanmatra. Therefore, it is said that Jyotis originated out of vayu, with colour as its quality. Jyotis on disintegration created Rasa- tanmatra. Apah (waters) originated from it with taste as their main quality.

अध्याय ७०

श्लोक 34

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह सम्भवन्ति ततो ह्यापस् ता वै सर्वरसात्मिकाः

jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha sambhavanti tato hyāpas tā vai sarvarasātmikāḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए; इसमें सन्देह नहीं है। है श्रेष्ठ देवताओ। पापी होते हुए भी दुर्मद असुर महाबली देवताओंके द्वारा वध्य कैसे हो सकते हैं? क्योंकि परमेष्ठी रुद्रके प्रभावके कारण वे वध्य नहीं हैं। है देवताओ! प्रभु शिव दौ

English

Agni (i. e. the fiery element) with the Rupa-tanmatra enveloped Rasatanmatras. Waters on disintegration created Gandhatanmatra.

अध्याय ७०

श्लोक 35

रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्रो ऽग्निर् आवृणोत् आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे

rasamātrāstu tā hyāpo rūpamātro 'gnir āvṛṇot āpaścāpi vikurvatyo gandhamātraṃ sasarjire

हिन्दी अर्थ

कृपाके बिना मैं कौन हूँ, ब्रह्मा कौन हैं, हैत्य कौन हैं देवशत्रुओंके विनाशक कौन हैं और महात्मा मुनिगण कौन हैं ?॥ ४८--५० ॥ जो सत्ताईस तत्त्वोसे युक्त, शाश्वत, महानूसे भी महत्तर, प्रभुतासम्मन्न, सम्पूर्ण देवताओंके स्वामी, वन्दनीय, विश्वके आधार, महेश्वर, सर्वदेवेश तथा सबके स्वामी हैं; उन हर शंकरने ही अपनी लीलासे देवताओं एवं

English

From it the sahghata (solid earth) originated. Its special attribute is smell when each of the elements remains within its specific quality (sound, etc) it is called tanmatra and this exclusive nature is called tanmatrata.

अध्याय ७०

श्लोक 36

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः तस्मिंस्तस्मिंश् च तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता

saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ tasmiṃstasmiṃś ca tanmātraṃ tena tanmātratā smṛtā

हिन्दी अर्थ

हैत्योंका विभाजन किया है

English

The Tanmatras are also called Avisesas, because in that stage they do not define anything in particular (as distinct from others. They are Avisesas for another reason also — they are Pra:§antas (quiescent) or Ghoras (terrible) or Mudhas (confused).

अध्याय ७०

श्लोक 37

अविशेषवाचकत्वाद् अविशेषास् ततस् तु ते प्रशान्तघोरमूढत्वाद् अविशेषास्ततः पुनः

aviśeṣavācakatvād aviśeṣās tatas tu te praśāntaghoramūḍhatvād aviśeṣāstataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

उनके एक अंश (लिङ्गरूप)-की पूजा करके किया है और मुझ विष्णुने विष्णुत्व प्राप्त किया है। उनकी पूजा किये बिना इस जगत्में कौन व्यक्ति सिद्धि प्राप्त कर सकता है? अतः लिङ्गार्चनविधिके प्रभावसे उन्हींके द्वारा वे हैत्य हन्तव्य हैं। यद्यपि वे सभी हैत्य

English

This creation by the tanmatras of the Bhutas should be known as one that is mutual. The other creations are from the Vaikarika (that which has undergone alteration) i.e. the Aharhk&ra (ego) or from the SEttvika wherein sattva guna predominates.

अध्याय ७०

श्लोक 38

भूततन्मात्रसर्गो ऽयं विज्ञेयस्तु परस्परम् वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात्

bhūtatanmātrasargo 'yaṃ vijñeyastu parasparam vaikārikādahaṅkārāt sattvodriktāttu sāttvikāt

हिन्दी अर्थ

धर्मनिष्ठ हैं तथा श्रौत-स्मार्तविधानमें स्थित हैं, फिर भी उपसद नामक रुद्रयज्ञसे यजमानके द्वारा विधिपूर्वक प्रभु रुद्रका यजन करके हमलोग महाहैत्योंको जीत सकेंगे। एकमात्र त्रिनेत्र भगवान् शिव-को छोड़कर तारकाक्षसहित

English

The Vaikarika creation functions simultaneously. There are five senses of knowledge and five senses of activity. These ten senses are the means of achievement. The eleventh is mind. By its very nature the mind has both qualities i. e. of the organ of sense and of the organ of function.

अध्याय ७०

श्लोक 39

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

vaikārikaḥ sa sargastu yugapat sampravartate buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

दानव मयके द्वारा सुरक्षित, स्वस्थ, गुप्त तथा स्फटिकके समान आभावाले तीनों पुरोंको नष्ट करनेमें भला कौन समर्थ है ? सूतजी बोले-इस प्रकार उपसद नामक यज्ञके द्वारा प्रभु शिव-का यजन करके बैठे हुए विष्णुने हजारों भूतसमुदायोंको देखा। तब शूल-शक्ति- गदासे युक्त हाथोंवाले, टंक-उपल-शिलाको आयुधे

English

The five organs of sense are, ear, sk' 'ye, tongue.

अध्याय ७०

श्लोक 40

साधकानीन्द्रियाणि स्युर् देवा वैकारिका दश एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम्

sādhakānīndriyāṇi syur devā vaikārikā daśa ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam

हिन्दी अर्थ

रूपमें धारण किये हुए, अनेक प्रकारके प्रहारयोग्य अस्त्रोंसे समन्वित, अनेक वेषोंको धारण किये हु कालाग्नि रुद्रके समान प्रतीत होनेवाले तथा कालरुद्रके सदृश उन उपस्थित भूतोंको प्रणाम करके साक्षात् प्र

English

The legs, rectum, private parts, hands and the organ of speech (the tenth Indriya) are the organs of function or activity. Their activities are respectively gait (movement), evacuation, pleasure, arts, crafts and speech.

अध्याय ७०

श्लोक 41

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि तानि वै

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni tāni vai

हिन्दी अर्थ

विष्णुदेव कहने लगे॥ ५७--५९ ॥ अध्याय ७९ तारकासुरके पुत्रों विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा कमलाक्षका वृत्तान्त

English

Both ether and the element of sound penetrated the element of touch. Hence wind has both the attributes — sound and touch.

अध्याय ७०

श्लोक 42

पादौ पायुरुपस्थश् च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत्

pādau pāyurupasthaś ca hastau vāgdaśamī bhavet gatirvisargo hyānandaḥ śilpaṃ vākyaṃ ca karma tat

हिन्दी अर्थ

101 क्य मामकी औक फ्रफफ फपपप्सफाफफापप्मपफफफप्फ अर ऊफफफफफफफफफफफफफफ्फफफफफफफफफफफफफफफफ कफ फफ कफ फफ फफफ 07 Pe

English

Similarly both sound and touch entered colour. Hence, the fire has three attributes, viz, sound, touch and colour.

अध्याय ७०

श्लोक 43

आकाशं शब्दमात्रं च स्पर्शमात्रं समाविशत् द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

ākāśaṃ śabdamātraṃ ca sparśamātraṃ samāviśat dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśātmako 'bhavat

हिन्दी अर्थ

भित्त्वा देत्यपुरत्रयम् विष्णु बोले--हे वीरो! उस त्रिपुर हैत्यके ना RT । पुरोंमें जाकर सभीको जलाकर, छिन्न-भिन्न करके

English

The attributes of sound, touch, and colour penetrated the element of taste. Hence, waters have four attributes includ- ing taste as their special attribute.

अध्याय ७०

श्लोक 44

रूपं तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ त्रिगुणस्तु ततस्त्वग्निः सशब्दस्पर्शरूपवान्

rūpaṃ tathaiva viśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau triguṇastu tatastvagniḥ saśabdasparśarūpavān

हिन्दी अर्थ

ततः प्रणम्य देवेशं भूतसङ्घाः पुरत्रयम्। प्रविश्य नष्टास्ते सर्वे शलभा इव पावकम्

English

Sound, touch, colour and taste penetrated smell. Combined with the element of smell they pervaded the earth.

अध्याय ७०

श्लोक 45

सशब्दस्पर्शरूपं च रसमात्रं समाविशत् तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

saśabdasparśarūpaṃ ca rasamātraṃ samāviśat tasmāccaturguṇā āpo vijñeyāstu rasātmikāḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तु नष्टास्ते सर्वे भूता देवेश्वराज्ञया। ननतु्मुमुदुश्चैव जगुर्हैत्याः सहस्त्रशः तुष्टुवुर्देबदेवेशं परमात्मानमीश्वरम्। ततः पराजिता देवा ध्वस्तवीर्याः क्षणेन तु

English

Hence, the earth contains all the five attributes and is considered the grossest of all elements. They are quiescent, terrible or confused. Hence, they are called Viesas.

अध्याय ७०

श्लोक 46

शब्दस्पर्शं च रूपं च रसो वै गन्धमाविशत् संगता गन्धमात्रेण आविशन्तो महीमिमाम्

śabdasparśaṃ ca rūpaṃ ca raso vai gandhamāviśat saṃgatā gandhamātreṇa āviśanto mahīmimām

हिन्दी अर्थ

सेन्द्रा: सङ्गम्य देवेशमुपेन्द्रं धिष्ठिता भयात्। तान् दृष्ट्वा चिन्तयामास भगवान् पुरुषोत्तमः

English

Since they have penetrated mutually they sustain one another.®*®

अध्याय ७०

श्लोक 47

तस्मात्पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शस्यते शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषास्तेन ते स्मृताः

tasmātpañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu śasyate śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca viśeṣāstena te smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

किं कृत्यमिति सन्तप्तः सन्तप्तान् सेन्द्रकान् क्षणम्। कथं तु तेषां हैत्यानां बलं हत्वा प्रयलतः देवकार्यं करिष्यामि प्रसादात्परमेष्ठिनः। पापं विचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः

English

They are called Vie§as because they can be perceived by means of the sense-organs invariably. The latter ones have all the qualities of the previous creation.®*

अध्याय ७०

श्लोक 48

परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम् भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकाचलावृतम्

parasparānupraveśād dhārayanti parasparam bhūmerantastvidaṃ sarvaṃ lokālokācalāvṛtam

हिन्दी अर्थ

तस्माहैत्या न वध्यास्ते भूतैश्चोपसदोद्भवैः। पापं नुदति धर्मेण धर्मे सर्व प्रतिष्ठितम्

English

Each of these qualities is a distinct characteristic of each element. (Any other quality found in an element should be known to be due to the contact of the other element;

अध्याय ७०

श्लोक 49

विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः गुणं पूर्वस्य सर्गस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तराः

viśeṣāścendriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ guṇaṃ pūrvasya sargasya prāpnuvantyuttarottarāḥ

हिन्दी अर्थ

ध्माहैश्वर्यमित्येषा श्रुतिरेषा सनातनी। हैत्याश्चैते हि धर्मिष्ठाः सर्वे त्रिपुरवासिनः कृत्वापि सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयन्ति ये

English

Paraspar&nupraveia: Each preceding element enters into each succeeding element. Each new life-centre is a link in the chain. The seed is permeated by its creative potency. The seed in the form of the father is reborn as the son in endless generations. This principle of anupraveia, i.e. the ancestor transmitting its whole potency to the successor is a bioiogtea 1 law.

अध्याय ७०

श्लोक 50

तेषां यावच्च तद् यच्च यच्च तावद्गुणं स्मृतम् उपलभ्याप्सु वै गन्धं केचिद् ब्रूयुर् अपां गुणम्

teṣāṃ yāvacca tad yacca yacca tāvadguṇaṃ smṛtam upalabhyāpsu vai gandhaṃ kecid brūyur apāṃ guṇam

हिन्दी अर्थ

तस्मात्ते भोगिनो हैत्या लिङ्गार्चनपरायणाः। तस्मात्कृत्वा धर्मविघ्नमहं देवाः स्वमायया

English

Sec verses 43-47 of this chapter.

अध्याय ७०

श्लोक 51

पृथिव्यामेव तं विद्याद् अपां वायोश् च संश्रयात् एते सप्त महात्मानो ह्य् अन्योन्यस्य समाश्रयात्

pṛthivyāmeva taṃ vidyād apāṃ vāyoś ca saṃśrayāt ete sapta mahātmāno hy anyonyasya samāśrayāt

हिन्दी अर्थ

हैत्यानां देवकार्यार्थं जेष्येऽहं त्रिपुरं क्षणात! विचार्यैवं ततस्तेषां भगवान्. पुरुषोत्तमः ।

English

Like the bubbles in the water the big cosmic egg is born at once from the Vises. The whole egg is embedded in water.

अध्याय ७०

श्लोक 52

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च महादयो विशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति ते

puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca mahādayo viśeṣāntā hy aṇḍamutpādayanti te

हिन्दी अर्थ

कर्तु व्यवसितश्चाभूद्धर्मविष्तं सुरारिणाम्

English

The cosmic egg is encircled by waters ten times in extent. The waters are externally encircled by the fire ten times in extent.

अध्याय ७०

श्लोक 53

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् विशेषेभ्यो ऽण्डम् अभवन् महत् तद् उदकेशयम्

ekakālasamutpannaṃ jalabudbudavacca tat viśeṣebhyo 'ṇḍam abhavan mahat tad udakeśayam

हिन्दी अर्थ

मायी मायामयं तेषां धर्मविष्नार्थमच्युतः और उनका भक्षण करके पुनः आपलोग जैसे आये हैं, वैसे ही भूतलपर चले जायँ

English

The fire is externally encircled by the wind ten limes in extent and the wind is externally encircled by the ether ten times in extent.

अध्याय ७०

श्लोक 54

अद्भिर् दशगुणाभिस्तु बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् आपो दशगुणेनैतास् तेजसा बाह्यतो वृताः

adbhir daśaguṇābhistu bāhyato 'ṇḍaṃ samāvṛtam āpo daśaguṇenaitās tejasā bāhyato vṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् देवेशको प्रणाम करके तीनों पुरोंमें प्रवेश करके वे भूतगण उसी तरह नष्ट हो गये, जैसे अग्निमें प्रवेश करके शलभ (पतिंगे) नष्ट हो जाते हैं

English

The wind is encircled by the ether. The ether is encir- cled by the ego. The ego is encircled by intellect and intellect is encircled by the unmanifest.

अध्याय ७०

श्लोक 55

तेजो दशगुणेनैव वायुना बाह्यतो वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

tejo daśaguṇenaiva vāyunā bāhyato vṛtam vāyurdaśaguṇenaiva bāhyato nabhasā vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

तब देवेश्वरकी आज्ञासे उन सभी भूतोंके नष्ट हो जानेपर हजारों हैत्य आनन्द मनाने लगे, नाचने-गाने लगे और देवेश परमात्मा ईश्वरकी स्तुति करने लगे॥ ६२ /२॥ तदनन्तर क्षणभरमें पराजित तथा नष्ट पराक्रमवाले इन्द्रसहित देवतागण देवेश विष्णुके पास पहुँचकर भयपूर्वक खड़े हो गये । तब इन्द्रसहित उन सन्तप्त देवताओंको देखकर भगवान् पुरुषोत्तम उस समय दुःखी होकर सोचने लगे--

English

Sarva is stationed in the covering lid of the cos- mic egg. O persons of good holy rites, Bhava is stationed in waters; Rudra is stationed in the middle of fire. Ugra is stationed in the wind. Bhima is stationed in the middle of the earth. Mahevara is stationed in ego. Lord Ia is stationed in intellect. Paramesvara is stationed everywhere. The egg is encircled by the seven coverings originating from Prakrtis. These eight Prakrtis are thus stationed encircling one an other.

अध्याय ७०

श्लोक 56

आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम् भूतादिर्महता चापि अव्यक्तेनावृतो महान्

ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ tu bhūtādināvṛtam bhūtādirmahatā cāpi avyaktenāvṛto mahān

हिन्दी अर्थ

क्या किया जाना चाहिए ? प्रयत्नपूर्वक उन हैत्योंका बल नष्ट करके मैं कैसे देवताओंका कार्य करूँगा ? विचारपूर्वक देखा जाय, तो शिवकी कृपासे उन धर्मनिष्ठ हैत्योंमें पाप नहीं है, अतः वे हैत्य उपसद नामक यज्ञसे उत्पन्न

English

Stationing themselves thus at the time of creation they attract one another. Thus mutually interdependent they uphold one another,

अध्याय ७०

श्लोक 57

शर्वश्चाण्डकपालस्थो भवश्चांभसि सुव्रताः रुद्रो ऽग्निमध्ये भगवान् उग्रो वायौ पुनः स्मृतः

śarvaścāṇḍakapālastho bhavaścāṃbhasi suvratāḥ rudro 'gnimadhye bhagavān ugro vāyau punaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

भूतोंके द्वारा वध्य नहीं हैं। धर्मसे ही पाप नष्ट होता है; सब कुछ धर्ममें ही प्रतिष्ठित है । धर्मसे ऐश्वर्य प्राप्त होता है--यह सनातनी श्रुति है। सूतजीने कहा-- है द्विजश्रैष्ठो ! तीनों पुरोंमें निवास करनेवाले वे सभी हैत्य धर्मनिष्ठ थे, अर्थात् अनुष्ठानमें तत्पर थे। अतः वे अवध्यताको प्राप्त हो गये थे; इसमें सन्देह नहीं है । बहुत बड़ा पाप करके भी जो लोग रुद्रका अर्चन करते हैं, वे सभी पापोंसे मुक्त हो जाते हैं; जैसे जलसे कमल मुक्त रहता है। है द्विजो!

English

Read mahaddi for mahdayo (Linga. 1.3.18). The principle of intellect and mind and the five gross elements constitute each Egg. These seven constituents of the Egg are also known as the seven sages, seven Angirases (Gf. Linga. 1.70. 51).

अध्याय ७०

श्लोक 58

भीमश्चावनिमध्यस्थो ह्य् अहङ्कारे महेश्वरः बुद्धौ च भगवानीशः सर्वतः परमेश्वरः

bhīmaścāvanimadhyastho hy ahaṅkāre maheśvaraḥ buddhau ca bhagavānīśaḥ sarvataḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

शिवकी पूजासे भोगसम्पदा अवश्य प्राप्त होती है; वे हैत्य लिङ्ग-पूजामें परायण हैं, अतः वे भोगोंसे युक्त हैं । विष्णुने कहा-- है देवताओ ! इसलिये मैं देवताओंके कार्यके लिये अपनी मायासे हैत्योंके धर्म (अनुष्ठान) -में विघ्न डालकर

English

The Egg constitutes the unmanifest Prakfti (avyakta) and its manifestations — intellect (mahat,) ego(ahaxhkSra)and the five gross elements (bhutas). (Gf. VSyu. 1.4.76). These seven comprise the shells of the life-principle in the egg. Of. BhSlg. 6.16.37: 'kfityidibhir e$a kilUvrtab saptabhir do|a-gunottarair aodkoiab**.

अध्याय ७०

श्लोक 59

एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर् वृतम् एता आवृत्य चान्योन्यम् अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः

etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtair vṛtam etā āvṛtya cānyonyam aṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

क्षणभरमें तीनों पुरोंको जीत लूँगा ॥ ६३--७१ अश सूतजी बोले--ऐसा विचार करके भगवान् पुरुषोत्तम उन देवशत्रुओं (हैत्यों)-के धर्ममें विघ्न उत्पन्न करनेके लिये प्रवृत्त हुए। महातेजस्वी मायावी अच्युतने उनके धर्मविघ्नके

English

The vikaras (effects) exist in the vikarins (cause) by means of the relationship of the support and the supported. Mahebvara is beyond Avyakta. The egg is born of Avyakta. The same lord is bom of the egg as Purusa with solar lustre. In it the generating of the effect is achieved by his own free will. He alone is the primordial embodied being, called Purusa. Visnu who is bowed to by all Devas is born of his left limb.

अध्याय ७०

श्लोक 60

प्रसर्गकाले स्थित्वा तु ग्रसन्त्येताः परस्परम् एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम्

prasargakāle sthitvā tu grasantyetāḥ parasparam evaṃ parasparotpannā dhārayanti parasparam

हिन्दी अर्थ

ण ४11012... मा फ्फफफफफफफफ्फफ्फ्फ्फफफ्फफफफफ्फफ्फकफफऊ फफफ फ फफफ फफ फफ कफ फफफ फ फफफ कमका मा मा मी मी भी क मी फ फ फ फ फ फ फ फ फ फफफ ऊ

English

The period of his creation is his day and the period of dissolution his night.

अध्याय ७०

श्लोक 61

आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु महेश्वरः परो ऽव्यक्ताद् अण्डम् अव्यक्तसंभवम्

ādhārādheyabhāvena vikārāste vikāriṣu maheśvaraḥ paro 'vyaktād aṇḍam avyaktasaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

शास्त्रं च शास्ता सर्वेषामकरोत्कामरूपधृक् । सर्वसम्मोहनं मायी दृष्टप्रत्ययसंयुतम् इहैव स्वर्गनरकं प्रत्ययं नान्यथा पुनः

English

At the end of the day they get dissolved. At the end of the night they originate again.

अध्याय ७०

श्लोक 62

अण्डाज्जज्ञे स एवेशः पुरुषो ऽर्कसमप्रभः तस्मिन्कार्यस्य करणं संसिद्धं स्वेच्छयैव तु

aṇḍājjajñe sa eveśaḥ puruṣo 'rkasamaprabhaḥ tasminkāryasya karaṇaṃ saṃsiddhaṃ svecchayaiva tu

हिन्दी अर्थ

पुरत्रयविनाशाय प्राहैनं पुरुषं हरिः

English

Just as there is oil latent in the gingelly seed, just as the ghee is present in the milk, so also the universe is present in tamas, sattva and rsyas.

अध्याय ७०

श्लोक 63

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते तस्य वामाङ्गजो विष्णुः सर्वदेवनमस्कृतः

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate tasya vāmāṅgajo viṣṇuḥ sarvadevanamaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मास्तथा प्रणश्यन्तु श्रौतस्मार्ता न संशयः प्रविश्य तत्पुरं तूर्णं मुनिर्मायां तदाकरोत्

English

After enjoying the goddess throughout the night the creator begins to function in the beginning* of the day when Prakfti originates from Him.

अध्याय ७०

श्लोक 64

लक्ष्म्या देव्या ह्यभूद्देव इच्छया परमेष्ठिनः दक्षिणाङ्गभवो ब्रह्मा सरस्वत्या जगद्गुरुः

lakṣmyā devyā hyabhūddeva icchayā parameṣṭhinaḥ dakṣiṇāṅgabhavo brahmā sarasvatyā jagadguruḥ

हिन्दी अर्थ

मायया तस्य ते हैत्याः पुरत्रयनिवासिनः।

English

The great lord penetrates Pradhana and Purusa agitat- ing®' them by means of yoga.

अध्याय ७०

श्लोक 65

तस्मिन्नण्डे इमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत् चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

tasminnaṇḍe ime lokā antarviśvamidaṃ jagat candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā

हिन्दी अर्थ

तत्यजुश्च महादेवं शङ्करं परमेश्वरम्। नारदोऽपि तदा मायी नियोगान्मायिनः प्रभो: मुनिः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च संवृतः सर्वतः स्वयम्

English

The three deities originate from the great lord, the lord of the Universe. They are permanent, extremely worthy of con- cealment and protection, embodied ones, and the souls of all.

अध्याय ७०

श्लोक 66

लोकालोकद्वयं किंचिद् अण्डे ह्यस्मिन्समर्पितम् यत्तु सृष्टौ प्रसंख्यातं मया कालान्तरं द्विजाः

lokālokadvayaṃ kiṃcid aṇḍe hyasminsamarpitam yattu sṛṣṭau prasaṃkhyātaṃ mayā kālāntaraṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रीधर्म चाकरोत्स्त्रीणां दुश्चारफलसिद्धिदम्।

English

These alone are the three devas, the three Gunas, the three worlds, and the three fires.®®®

अध्याय ७०

श्लोक 67

एतत्कालान्तरं ज्ञेयम् अहर्वै पारमेश्वरम् रात्रिश्चैतावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः

etatkālāntaraṃ jñeyam aharvai pārameśvaram rātriścaitāvatī jñeyā parameśasya kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

जनासक्ता बभूवुस्ता विनिन्द्य पतिदेवताः। अद्यापि गौरवात्तस्य नारदस्य कलौ मुनेः कृत्वापि सुमहत्पापं या भर्तुः प्रेमसंयुता

English

They are mutually supported and they devotedly follow one another. They exist on mutual help and they hold one another.

अध्याय ७०

श्लोक 68

अहस्तस्य तु या सृष्टिः रात्रिश् च प्रलयः स्मृतः नाहस्तु विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्

ahastasya tu yā sṛṣṭiḥ rātriś ca pralayaḥ smṛtaḥ nāhastu vidyate tasya na rātririti dhārayet

हिन्दी अर्थ

लिये अपने शरीरसे मायामय पुरुषका सृजन किया। सबके शासक तथा स्वेच्छासे रूप धारण करनेवाले मायापति विष्णु -ने देखनेमात्रसे विश्वास उत्पन्न करनेवाले भावसे युक्त अतएव सबको मोहित करनेवाले शास्त्रका निर्माण

English

They are paired together and mutually interdependent. There is not even a moment's separation among them. They do not eschew one another.®®®

अध्याय ७०

श्लोक 69

उपचारस्तु क्रियते लोकानां हितकाम्यया इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च महाभूतानि पञ्च च

upacārastu kriyate lokānāṃ hitakāmyayā indriyāṇīndriyārthāś ca mahābhūtāni pañca ca

हिन्दी अर्थ

किया षोडशलक्षक अर्थात् अत्यन्त विस्तृत श्रुति-स्मृतिसे विरुद्ध तथा वर्णाश्रम-धर्मोसे रहित इस मायामय शास्त्रका उपदेश अपने शरीरसे उत्पन्न पुरुषको करना चाहिए और स्वर्ग-नरक यहींपर है, ऐसा विश्वास करना चाहिए, इसके अतिरिक्त कुछ नहीं--इसे प्रतिपादित करनेवाले उस शास्त्रको उस पुरुषको स्वयं पढ़ाकर मायामय अच्युत विष्णुने तीनों पुरोंके विनाशहेतु उस पुरुषसे कहा-हे पुरुष! त्रिपुरवासियोंके नाशके लिये तुम शीघ्र जाओ और ऐसा

English

iva is the greatest lord. Visnu is beyond or above in- tellect. Brahma is endowed with rajas. He functions at the beginning of Creation.

अध्याय ७०

श्लोक 70

तस्मात् सर्वाणि भूतानि बुद्धिश् च सह दैवतैः अहस्तिष्ठन्ति सर्वाणि परमेशस्य धीमतः

tasmāt sarvāṇi bhūtāni buddhiś ca saha daivataiḥ ahastiṣṭhanti sarvāṇi parameśasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रयत्न करो, जिससे वहाँके श्रौत-स्मार्त धर्म नष्ट हो जाये; इसमें संशय नहीं है ॥७२--७८॥ तत्पश्चात् उन्हें प्रणाम करके मायाशास्त्रविशारद मायावी मुनिने उन पुरोंमें शीघ्र प्रवेश करके माया

English

That Purusa is known as Part and Prakrti as Para.

अध्याय ७०

श्लोक 71

अहरन्ते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः स्वात्मन्यवस्थिते व्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते

aharante pralīyante rātryante viśvasaṃbhavaḥ svātmanyavasthite vyakte vikāre pratisaṃhṛte

हिन्दी अर्थ

तब तीनों पुरोंमें निवास करनेवाले वे हैत्य उसकी मायाके कारण श्रौत-स्मार्त धर्मोका त्याग करके उसके शिष्य हो गये और उन्होंने महादेव परमेश्वर शंकरको तत्पश्चात् मायामय प्रभुके आदेशसे अपने शिष्यों-प्रशिष्योंसे चारों ओरसे घिरे हुए मायावी नारदमुनि भी उस पुरमें प्रवेश करके उस मायावी पुरुष-से स्वयं दीक्षित हुए। उन्होंने स्त्रयोंको दुराचार फलकी

English

When the life-principle enters into Prakrti, there occurs an agita- tion (kfobha) in the form of contraction and expansion. Out of this agitation which is a process of Coming and Going, the universal teed is created, which has both the characteristics of the male and female. For detail, see MP, A siudjf, p -37.

अध्याय ७०

श्लोक 72

साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ तमःसत्त्वरजोपेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ

sādharmyeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣāvubhau tamaḥsattvarajopetau samatvena vyavasthitau

हिन्दी अर्थ

सिद्धि देनेवाले स्त्रीधर्मका उपदेश दिया। उन स्त्रिये उसका सदा पालन किया और शीघ्र ही उसका फल प्राप्तकर वे अपने पतिदेवोंकी अवहेलना करके अन लोगोंमें आसक्त हो गयीं। उन नारदमुनिके गुरुत्वके

English

Out of this egg agitated thus, there come into existence the triadic principles known as Brahml, Vifpu and Siva identical with three gunas — rajas, sattva and tamas.

अध्याय ७०

श्लोक 73

अनुपृक्तावभूतां ताव् ओतप्रोतौ परस्परम् गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

anupṛktāvabhūtāṃ tāv otaprotau parasparam guṇasāmye layo jñeyo vaiṣamye sṛṣṭirucyate

हिन्दी अर्थ

कारण आज भी कलियुगमें अधम स्त्रियाँ पतियोंका त्याग करके व्यभिचार करती हैं ॥ ८१-८४ /२॥ पति ही स्त्रियोंका माता-पिता, बन्थु, सखा, i तथा बान्धव होता है; इसमें सन्देह नहीं है। फिर भौ विष्णुकी असह मायाके कारण उन स्त्रियोंने वैसा किया पाप करके भी जो स्त्री पतिके प्रति

English

The Pur&nas refer to the joint birth and joint activity of the triad.

अध्याय ७०

श्लोक 74

तिले यथा भवेत्तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् तथा तमसि सत्त्वे च रजस्यनुसृतं जगत्

tile yathā bhavettailaṃ ghṛtaṃ payasi vā sthitam tathā tamasi sattve ca rajasyanusṛtaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७१ 1 तारकासुरके पुत्रों--विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा 'कमलाक्षका वृत्तान्त ३३९

English

He is endowed with positive knowledge and lordship. They, (i.e. the three devas) are also endowed with positive virtue and detachment.

अध्याय ७०

श्लोक 75

उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं तथा अर्हमुखे प्रवृत्तश् च परः प्रकृतिसंभवः

upāsya rajanīṃ kṛtsnāṃ parāṃ māheśvarīṃ tathā arhamukhe pravṛttaś ca paraḥ prakṛtisaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्नुयात्यरम स्वर्ग नरकं च विपर्ययात्। रहती है, वह परम स्वर्ग प्राप्त करती है और पुरैका मुनिशार्दूलाः सर्वधर्मान् सदा पतिम्॥ ८७ इससे विपरीत आचरणसे नरक प्राप्त करती है। हे सन्त्यज्यापूजयन् साध्व्यो देवानन्याञ्जगद्गुरून्। मुनिश्रेष्ठो! पूर्वकालमें स्त्रियाँ सभी धर्मों, अन्य देवताओं ताः स्वर्गलोकमासाद्य मोल विग री तथा जगद्गुरुओंको त्यागकर सर्वदा पतिकी पूजा करती थीं; वे स्वर्गलोक प्राप्त करके निश्चिन्त होकर आनन्द मनाती थीं, इसके विपरीत अन्य स्त्रियाँ नरक जाती थीं। अत: पति ही स्त्रियोंक लिये परम गति है। तथापि देवदेव प्रभु विष्णुकी आज्ञासे तथा उनकी

English

Whatever has been mentally conceived or uttered by diem is bom out of the unmanifest, since it has been made to be subservient, and since the activities are dependent on the three Guas by nature.

अध्याय ७०

श्लोक 76

क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः प्रधानं पुरुषं चैव प्रविश्य स महेश्वरः

kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ pradhānaṃ puruṣaṃ caiva praviśya sa maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

मायाके कारण वे त्रिपुरवासिनी स्त्रियाँ अपने पतियोंका त्याग करके व्यभिचारिणी हो गयीं ॥ ८५-८९ /२॥

English

The self-born deity has three conditions: in the capa- city of Brahma he is the four-faced one; in the capacity of K&la (i.e. Rudia)he is the destroyer; he is the thousand-headed Pnrua (i.e. Vijtiu) also.

अध्याय ७०

श्लोक 77

महेश्वरात्त्रयो देवा जज्ञिरे जगदीश्वरात् शाश्वताः परमा गुह्यः सर्वात्मानः शरीरिणः

maheśvarāttrayo devā jajñire jagadīśvarāt śāśvatāḥ paramā guhyaḥ sarvātmānaḥ śarīriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उन विष्णु-की आज्ञासे अलक्ष्मी तीनों पुरोंमें चली गयीं और जो लक्ष्मी उन हैत्यों-की तपस्याके द्वारा देवेश्वर ब्रह्मासे उन्हें प्राप्त थीं, वे उन्हीं प्रभु ब्रह्माके आदेशसे त्रिपुरको छोड़कर बाहर चली गयीं। इस प्रकार धर्मविघ्नके लिये उन हैत्योंको उस प्रकारका विष्णुमाया-निर्मित बुद्धिमोह देकर भगवान् पुरुष और उन स्त्रियोंको विपरीत आचरणका उपदेश देकर मायावी नारद--ये दोनों अव्यय देव निराकुल होकर

English

In the capacity of Brahma, he creates the worlds; in the capacity of Kala, he destroys the world; in the capacity of Purua, he is indifferent. Prajapati has three stages.

अध्याय ७०

श्लोक 78

एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयो ऽग्नयः

eta eva trayo devā eta eva trayo guṇāḥ eta eva trayo lokā eta eva trayo 'gnayaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार परम उत्तम श्रौत-स्मार्त धर्मके नष्ट हो जानेपर, विश्वकर्ता उन विष्णुके द्वारा वहाँ पाखण्ड स्थापित कर दिये जानेपर, हैत्योंके द्वारा महेश्वरका त्याग कर दिये जानेपर तथा लिङ्गपूजाका परित्याग कर

English

Brahmi has the lustre of the interior of a lotus; Rudra is like the fire at the time of dissolution; Puru$a is lotus-eyed. This is the form of the great soul.

अध्याय ७०

श्लोक 79

परस्पराश्रिता ह्येते परस्परमनुव्रताः परस्परेण वर्तन्ते धारयन्ति परस्परम्

parasparāśritā hyete parasparamanuvratāḥ paraspareṇa vartante dhārayanti parasparam

हिन्दी अर्थ

दिये जानेपर, सम्पूर्ण स्त्रीधर्मके नष्ट हो जानेपर और दुराचार स्थापित हो जानेपर देवेश विष्णु कृतार्थ हो गये और वे पुरुषोत्तम सभी देवताओंके साथ तपस्याद्वारा सर्वज्ञ उमापतिको प्राप्त करके उनकी स्तुति करने श्रीभगवान् बोले- आप महेश्वर, देव, परमात्माको नमस्कार है । आप नारायण, शर्व, ब्रह्म, ब्रह्मरूप, शाश्वत, अनन्त तथा अव्यक्तको नमस्कार है

English

The lord takes up a single body, two bodies, three bodies, and then many bodies. He creates and destroys these bodies, and dispels them too.

अध्याय ७०

श्लोक 80

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्यमुपजीविनः क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्

anyonyamithunā hyete anyonyamupajīvinaḥ kṣaṇaṃ viyogo na hyeṣāṃ na tyajanti parasparam

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-इस प्रकार भगवान् विष्णु -ने महादेवकी स्तुति करके दण्डवत् प्रणाम करके जलमें स्थित होकर एक करोड़ बार रुद्रमन्त्रका जप किया। इसके बाद वे सभी देवता इन्द्र, साध्यगण, यम, रुद्र्गण

English

The great lord creates and destroys bodies of different shapes, activities, forms and names.

अध्याय ७०

श्लोक 81

ईश्वरस्तु परो देवो विष्णुश् च महतः परः ब्रह्मा च रजसा युक्तः सर्गादौ हि प्रवर्तते

īśvarastu paro devo viṣṇuś ca mahataḥ paraḥ brahmā ca rajasā yuktaḥ sargādau hi pravartate

हिन्दी अर्थ

मायया देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभो: । अलक्ष्मीश्च स्वयं तस्य नियोगात्त्रिपुरं गता या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेशवरादजात्। बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः

English

Since he assumes three different forms, he is called Trigutia. When divided into four, he is called Caturvyuha. (having four arrays).

अध्याय ७०

श्लोक 82

परः स पुरुषो ज्ञेयः प्रकृतिः सा परा स्मृता

paraḥ sa puruṣo jñeyaḥ prakṛtiḥ sā parā smṛtā

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमोह तथाभूतं विष्णुमायाविनिर्मितम्। तेषां दत्त्वा क्षणं देवस्तासां मायी च नारदः

English

He is defined as atman (soul) because he attains the sense objects (V&p to attain), because he takes up (a-f \/da to take up) the sense objects and because he swallows up (\/adto eat) the sense objects. Moreover, he has perpetual existence.

अध्याय ७०

श्लोक 83

अधिष्ठिता सा हि महेश्वरेण प्रवर्तते चोद्यमने समन्तात् अनुप्रवृत्तस्तु महांस्तदेनां चिरस्थिरत्वाद् विषयं श्रियः स्वयम्

adhiṣṭhitā sā hi maheśvareṇa pravartate codyamane samantāt anupravṛttastu mahāṃstadenāṃ cirasthiratvād viṣayaṃ śriyaḥ svayam

हिन्दी अर्थ

सुखासीनौ हयसम्भ्रान्तौ धर्मविघ्नार्थमव्ययौ। एवं नष्टे तदा धर्मे श्रौतस्मार्ते सुशोभने पाषण्डे ख्यापिते तेन विष्णुना विश्वयोनिना। त्यक्ते महेश्वरे हैत्यैस्त्यक्ते लिङ्गार्चने तथा

English

He is called 9-91 because he goes everywhere. He is Saririn because he b its (body's) lord. He b (called) Svfimin because he possesses everything. He b called Viitlu be- cause he enters everything.

अध्याय ७०

श्लोक 84

प्रधानगुणवैषम्यात् सर्गकालः प्रवर्तते ईश्वराधिष्ठितात्पूर्वं तस्मात्सदसदात्मकात्

pradhānaguṇavaiṣamyāt sargakālaḥ pravartate īśvarādhiṣṭhitātpūrvaṃ tasmātsadasadātmakāt

हिन्दी अर्थ

स्त्रीधर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते। कृतार्थं इव देवेशो देवैः सार्धमुमापतिम्

English

He b called Bhagavan because he possesses Bhaga

अध्याय ७०

श्लोक 85

संसिद्धः कार्यकरणे रुद्रश्चाग्रे ह्यवर्तत तेजसाप्रतिमो धीमान् अव्यक्तः सम्प्रकाशकः

saṃsiddhaḥ kāryakaraṇe rudraścāgre hyavartata tejasāpratimo dhīmān avyaktaḥ samprakāśakaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानुवाच महेश्वराय देवाय नमस्ते परमात्मने नारायणाय शर्वाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे। शाश्वताय ह्यनन्ताय अव्यक्ताय च ते नमः

English

He is called Sarvajfia because he knows everything perfectly. He is Sarva because he is identical with all. He divides himself into three and functions in the three worlds.

अध्याय ७०

श्लोक 86

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ब्रह्मा च भगवांस्तस्माच् चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate brahmā ca bhagavāṃstasmāc caturvaktraḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

एवं स्तुत्वा महादेवं दण्डवत्प्रणिपत्य च। जजाप रुद्रं भगवान् कोटिवारं जले स्थितः

English

By means of three forms he creates, swallows and protects. Since he is primordial he is called "Adideva''. He is called Aja because he is not born.

अध्याय ७०

श्लोक 87

संसिद्धः कार्यकारणे तथा वै समवर्तत एक एव महादेवस् त्रिधैवं स व्यवस्थितः

saṃsiddhaḥ kāryakāraṇe tathā vai samavartata eka eva mahādevas tridhaivaṃ sa vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

देवाश्च सर्वे ते देवं तुष्टुवुः परमेश्वरम्। सेन्रा: ससाध्याः सयमाः सरुद्राः समरुद्गणाः नमः सर्वात्मने तुभ्यं शङ्करायार्तिहारिणे। रुद्राय नीलरुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे

English

Since he protects people he is known as Prajapati, Since he is the greatest among Devas he is called Mahadeva.

अध्याय ७०

श्लोक 88

अप्रतीपेन ज्ञानेन ऐश्वर्येण समन्वितः धर्मेण चाप्रतीपेन वैराग्येण च ते ऽन्विताः

apratīpena jñānena aiśvaryeṇa samanvitaḥ dharmeṇa cāpratīpena vairāgyeṇa ca te 'nvitāḥ

हिन्दी अर्थ

गतिर्नः सर्वदास्माभिर्वन्द्यो देवारिमर्दनः। त्वमादिस्त्वमनन्तश्च अनन्तश्चाक्षयः प्रभुः

English

He is Omnipresent and not subservient to Devas. Hence, he is Hvara. He is Brahma because he is massive. He is called Bhuta because of his existence.

अध्याय ७०

श्लोक 89

अव्यक्ताज्जायते तेषां मनसा यद्यदीहितम् वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यं सापेक्षत्वात्स्वभावतः

avyaktājjāyate teṣāṃ manasā yadyadīhitam vaśīkṛtatvāttraiguṇyaṃ sāpekṣatvātsvabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

वदन्ति सूरयः सन्तं परं ब्रह्मस्वरूपिणम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि

English

He is. called the knower of the field (i.e. body); he comprehends the inner organs, mind, etc. Since he is single he is called Kevala. Since he lies down in the soul he is called Purus a.

अध्याय ७०

श्लोक 90

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकः स्मृतः सहस्रमूर्धा पुरुषस् तिस्रो ऽवस्थाः स्वयंभुवः

caturmukhastu brahmatve kālatve cāntakaḥ smṛtaḥ sahasramūrdhā puruṣas tisro 'vasthāḥ svayaṃbhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवमनिर्देश्यं सर्वज्ञं त्वामनामयम्। विश्वरूपं विरूपाक्षं सदाशिवमनामयम्

English

He is Kramana because he has access to all (or is accessible to all). He is Palaka because he protects all. He is Aditya because he is tan-coloured. Being born at the outset he is Agni (fire).

अध्याय ७०

श्लोक 91

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि पुरुषत्वे ह्युदासीनस् तिस्रो ऽवस्थाः प्रजापतेः

brahmatve sṛjate lokān kālatve saṃkṣipatyapi puruṣatve hyudāsīnas tisro 'vasthāḥ prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

कोटिभास्करसङ्काशं कोटिशीतांशुसन्निभम्। कोटिकालाग्निसङ्काशं षड्विंशकमनीश्वरम् वदन्ति वरदं देवं सर्वावासं स्वयम्भुवम्

English

Because he is the cause of origin of all golden things and also because he is born of the golden Egg, he is called Hiranyagarbha.

अध्याय ७०

श्लोक 92

ब्रह्मा कमलगर्भाभो रुद्रः कालाग्निसन्निभः पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपं तत्परमात्मनः

brahmā kamalagarbhābho rudraḥ kālāgnisannibhaḥ puruṣaḥ puṇḍarīkākṣo rūpaṃ tatparamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

विना कृतं यद्भवताथ लोके।

English

The time that has gone by after the self-born has been in existence cannot be reckoned even in hundreds of years.

अध्याय ७०

श्लोक 93

एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ maheśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca

हिन्दी अर्थ

हैत्यान् सुरभूतसङ्घान् देवान्नरान् स्थावरजङ्गमांश्च

English

The first half Parardha in the age of the present Brahma has already elapsed and another period of equal duration i.e. second half still remains. At its end begins the dissolution of the worlds.

अध्याय ७०

श्लोक 94

नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

nānākṛtikriyārūpanāmavanti svalīlayā maheśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca

हिन्दी अर्थ

Cth TE ल्न फफफ्रफफफफफफफ्रफफफफ फफक फ फापर कपका फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ फ़ फ़ फ फ़ फ फ फ फ फ फ़ फक क फ़ फ फफफ क्रपाफामा ममम कमफ फफ फफफ फफफ फफक कफ

English

Crores and thousands of crores of these days of kalpas

अध्याय ७०

श्लोक 95

त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्त्रिगुण उच्यते चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच् चतुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

tridhā yadvartate loke tasmāttriguṇa ucyate caturdhā pravibhaktatvāc caturvyūhaḥ prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा मरुद्गणोंके साथ देव परमेश्वरकी स्तुति करने लगे रुद्र, नीलरुद्र, कद्रद्र (प्रशस्त रुद्र) तथा प्रचेताको नमस्कार है। आप हमलोगोंकी गति हैं। हैत्योंका संहार करनेवाले आप हमलोगोंद्वारा सर्वदा वन्द्य हैं। आप आदि तथा अन्तरहित हैं; आप अनन्त (शेषरूप), अविनाशी एवं प्रभुतासम्पन

English

If one manvantara is recounted, the other man- vantaras are also recounted. If one kalpa is explained, all the other kalpas too are explained.

अध्याय ७०

श्लोक 96

यदाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानयम् यच्चास्य सततं भावस् तस्मादात्मा निरुच्यते

yadāpnoti yadādatte yaccātti viṣayānayam yaccāsya satataṃ bhāvas tasmādātmā nirucyate

हिन्दी अर्थ

हैं। है जगद्गुरो ! आप प्रकृति, पुरुष, साक्षात् स्रष्टा, रक्षक तथा संहारक हैं । है द्विजवत्सल ! आप इस जगतूमें द्विजोंके नेता हैं। आप वरदाता, वाणीमय, वाच्य, वाच्य-वाचकसे रहित ईशान हैं; आप मुक्तिके लिये योगपरायण योगियोंके

English

The past kalpas are such that they leave their con* sequences on the future ones along with (or including) the dynasties of Kings etc. and the same reasoning should be applied to future kalpas by the knowing man (i.e., the past has left its marks on the present and in the same way the future will carry the marks of the present,

अध्याय ७०

श्लोक 97

ऋषिः सर्वगतत्वाच्च शरीरी सो ऽस्य यत्प्रभुः स्वामित्वमस्य यत्सर्वं विष्णुः सर्वप्रवेशनात्

ṛṣiḥ sarvagatatvācca śarīrī so 'sya yatprabhuḥ svāmitvamasya yatsarvaṃ viṣṇuḥ sarvapraveśanāt

हिन्दी अर्थ

द्वारा पूज्य हैं। आप योगियोंके हृदयरूपी कमलके छिद्रमें सदा स्थित हैं । विद्वानूलोग आपको सर्वत्र विद्यमान श्रेष्ठ तथा ब्रह्मस्वरूप कहते हैं । है विभो ! ऋषिगण आपको इस जगतूमें तत्त्वरूप, तेजोराशि, परात्पर एवं परमात्मा कहते हैं । है जगद्गुरो ! आप दृष्ट, श्रुत, स्थित तथा जायमान सब कुछ हैं। लोग आपको अणुसे भी अल्पतर, महानसे भी

English

The waters were in existence at the outset when the whole surface of the earth had been destroyed. In the vast quiet and sparkling waters nothing else was known. When the mobile and immobile beings are destroyed in that vast, sealike expanse of water, Brahmfi assumes a form with thousand eyes, thousand feet, thousand heads.«®i He is then called Narayana. He is the golden-coloured Purusa beyond the sense organs. He had his shrrber in that expanse of water.

अध्याय ७०

श्लोक 98

भगवान् भगवद्भावान् निर्मलत्वाच्छिवः स्मृतः परमः सम्प्रकृष्टत्वाद् अवनाद् ओमिति स्मृतः

bhagavān bhagavadbhāvān nirmalatvācchivaḥ smṛtaḥ paramaḥ samprakṛṣṭatvād avanād omiti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

मुखवाला तथा सभी ओर कानवाला कहते हैं । आप संसारमें सभीको आच्छादित करके स्थित हैं

English

When saliva guna was prevalent he woke up and found the world a void. They cite this verse about Narayana.

अध्याय ७०

श्लोक 99

सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्यं सम्प्रवर्तते

sarvajñaḥ sarvavijñānāt sarvaḥ sarvamayo yataḥ tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokyaṃ sampravartate

हिन्दी अर्थ

लोग आपको महादेव, अनिर्देश्य, सर्वज्ञ, अनामय, विश्वरूप, विरूपाक्ष, सदाशिव, निर्विकार, करोड़ों सूर्योके समान तेजस्वी करोड़ों चन्द्रमासदूश प्रकाशमान, करोड़ों कालाग्निके समान प्रज्वलित, छब्बीस ततत्वोसे युक्त, अनीश्वर, इस जगतूमें प्रकृतिके प्रवर्तक, प्रपितामह, सबके आवास-स्वरूप तथा स्वयम्भू (स्वयं उत्पन्न होनेवाला) एवं बर देनेवाला देव कहते हैं; श्रुतियाँ तथा श्रुति-तत्त्वोंको जाननेवाले लोग आपकी

English

See * note. 86.

अध्याय ७०

श्लोक 100

सृजते ग्रसते चैव रक्षते च त्रिभिः स्वयम् आदित्वाद् आदिदेवो ऽसाव् अजातत्वाद् अजः स्मृतः

sṛjate grasate caiva rakṣate ca tribhiḥ svayam āditvād ādidevo 'sāv ajātatvād ajaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदोंका सार कहते हैं ॥ १०८-१११॥ हि

English

In that boar form he approached the earth envelop- ed by water and quickly lifted it up.

अध्याय ७०

श्लोक 101

पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिर् इति स्मृतः देवेषु च महान्देवो महादेवस्ततः स्मृतः

pāti yasmātprajāḥ sarvāḥ prajāpatir iti smṛtaḥ deveṣu ca mahāndevo mahādevastataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा कुछ भी नहीं देखा है, जो आपके बिना किसी अन्यके द्वारा रचित हो; आपने ही हैत्यों, सुके भूतसमुदायों, देवताओं, मनुष्यों, स्थावर-जंगम आदिकी उत्पन्न किया है हे शम्भो! हमलोगोंकी कोई अन्य गति नहीं है;

English

The waters immediately filled up the oceans, and the rivers. For the welfare of the worlds, the lord lifted up the earth by means of his curved fangs, the earth, that had submerged and got embedded in the nether worlds. The hol- der of the earth, Lord Visnu, the lifter of the earth held it, brought it to its original place and left it there as it was before. The earth stood like a great ship above that vast collection of water and on a par with it. Because of its massive body the earth did not sink and get submerged. After lifting it up the lotus-eyed lord with the desire to fit the world firmly turned his attention towards the demarcation of the earth. He made the earth level and then collected the mountains.

अध्याय ७०

श्लोक 102

सर्वगत्वाच्च देवानाम् अवश्यत्वाच्च ईश्वरः बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भूत उच्यते

sarvagatvācca devānām avaśyatvācca īśvaraḥ bṛhattvācca smṛto brahmā bhūtatvādbhūta ucyate

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७१ तारकासुरके पुत्रों-विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा कमलाक्षका वृत्तान्त ३४१

English

When everything of the previous creation was burnt by the fire at the time of dissolution the mountains got scattered over an extensive area. Due to chilliness in that vast sea-like expanse of water the scattered pieces of mountains were heaped up by the wind. Wherever they were deposited they became the stable mountains.

अध्याय ७०

श्लोक 103

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रविज्ञानाद् एकत्वात्केवलः स्मृतः यस्मात्पुर्यां स शेते च तस्मात्पूरुष उच्यते

kṣetrajñaḥ kṣetravijñānād ekatvātkevalaḥ smṛtaḥ yasmātpuryāṃ sa śete ca tasmātpūruṣa ucyate

हिन्दी अर्थ

FD i EEE CECE EEE EEEEEEEEEEEEEEEEE नल नल पक्की अकफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफ फफफ फ फ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ फ़ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फा म की £ यया नुस लहरीसमूहा संहार करके आप हमारी रक्षा कोजिये। युध्यन्ति चान्योन्यमपांनिधौ च । है परमेश्वर ! सभीलोग आपकी मायासे मोहित हैं

English

Mountains are called acalas because they never move, they are called parvatas because they have knots (par- vans). They are giris because they are absorbed and hidden. They are called iloccayas because they keep lying down.

अध्याय ७०

श्लोक 104

अनादित्वाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति संस्मृतः याज्यत्वादुच्यते यज्ञः कविर् विक्रान्तदर्शनात्

anāditvācca pūrvatvāt svayaṃbhūriti saṃsmṛtaḥ yājyatvāducyate yajñaḥ kavir vikrāntadarśanāt

हिन्दी अर्थ

जलाश्रयादेव जडीकृताश्च जिस प्रकार तरंगें तथा लहरें समुद्रमें परस्पर सुरासुरास्तद्वदजस्य सर्वम्॥ ११४ टकराती हैं और जलाश्रयसे ही जड़ीभूत होकर उसीमें

English

He then divided the earth into seven continents,

अध्याय ७०

श्लोक 105

क्रमणः क्रमणीयत्वात् पालकश्चापि पालनात् आदित्यसंज्ञः कपिलो ह्य् अग्रजो ऽग्निरिति स्मृतः

kramaṇaḥ kramaṇīyatvāt pālakaścāpi pālanāt ādityasaṃjñaḥ kapilo hy agrajo 'gniriti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

लाक विलीन हो जाती हैं, उसी प्रकार ब्रह्माकी सृष्टिके अन्तमें जडीभूत होकर आपमें ही विलीन हो जाते हैं

English

After evolving the worlds, the self-born Brahma, the lord who was desirous of creating different subjects, began creating them.

अध्याय ७०

श्लोक 106

हिरण्यमस्य गर्भो ऽभूद् धिरण्यस्यापि गर्भजः तस्माद्धिरण्यगर्भत्वं पुराणे ऽस्मिन्निरुच्यते

hiraṇyamasya garbho 'bhūd dhiraṇyasyāpi garbhajaḥ tasmāddhiraṇyagarbhatvaṃ purāṇe 'sminnirucyate

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--जो मनुष्य प्रातःकाल उठकर शुद्ध होकर इस पवित्र स्तुतिको पढ़ता अथवा सुनता है, वह सभी कामनाओंको प्राप्त कर लेता है

English

On seeing this first creation in that situation as well as useless for any action (being immobile) he became dissatis- fied in mind, and thought about another.

अध्याय ७०

श्लोक 107

स्वयंभुवो ऽपि वृत्तस्य कालो विश्वात्मनस्तु यः न शक्यः परिसंख्यातुम् अपि वर्षशतैरपि

svayaṃbhuvo 'pi vṛttasya kālo viśvātmanastu yaḥ na śakyaḥ parisaṃkhyātum api varṣaśatairapi

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार देवताओंके द्वारा स्तुति किये जाने तथा विष्णुके जपसे प्रसन्न हुए महेश्वर शंकरने उमाका आलिङ्गन करके नन्दीके ऊपर हाथ रखकर देवताओंकी ओर देखकर गम्भीर वाणीमें मुसकराते हुए कहा-- हे सुरेश्वरो! अब मैंने इस देवकार्यको और विष्णु तथा बुद्धिमान् नारदके मायाबलको जान लिया है। है श्रेष्ठ

English

Even as he meditated over it the Tiryaksrotas creation (moving sideways) was developed. Since it functioned sideways it is called Tiryaksrotas.

अध्याय ७०

श्लोक 108

कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः तावच्छेषो ऽस्य कालो ऽन्यस् तस्यान्ते प्रतिसृज्यते

kālasaṃkhyāvivṛttasya parārdho brahmaṇaḥ smṛtaḥ tāvaccheṣo 'sya kālo 'nyas tasyānte pratisṛjyate

हिन्दी अर्थ

पुरोंका विनाश अवश्य करूँगा'॥ ११६-११८ /२॥

English

The animals etc. (i.e. birds and reptiles) constitute this well-known creation. O brahmins, they are those who adopt wrong paths. So he meditated on another creation and the Sattvika creation was evolved.

अध्याय ७०

श्लोक 109

कोटिकोटिसहस्राणि अहर्भूतानि यानि वै समतीतानि कल्पानां तावच्छेषाः परे तु ये यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहस्तं निबोधत

koṭikoṭisahasrāṇi aharbhūtāni yāni vai samatītāni kalpānāṃ tāvaccheṣāḥ pare tu ye yastvayaṃ vartate kalpo vārāhastaṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-इसके बाद वहाँ आये हुए वे इन्द्र-ब्रह्मा-विष्णुसहित देवताओंने प्रभुका वचन सुनकर उन्हें प्रणाम किया तथा उनकी स्तुति को। इसके अनन्तर शिवकी ओर देखकर विस्मित देवी भी अपने लीला-कमलसे शिवजीको मारकर (स्पर्शकर) यह

English

This third creation is Ordhvasrotas which is directed upwards. Since it functions upwards it is called Crdhva- srotas. The beings created under this category are mostly happy and delighted. They are enshrouded within and without as well as illuminated on both sides.

अध्याय ७०

श्लोक 110

प्रथमः सांप्रतस्तेषां कल्पो ऽयं वर्तते द्विजाः यस्मिन्स्वायंभुवाद्यास्तु मनवस्ते चतुर्दश

prathamaḥ sāṃpratasteṣāṃ kalpo 'yaṃ vartate dvijāḥ yasminsvāyaṃbhuvādyāstu manavaste caturdaśa

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं-हे विभो! है पुत्रवानोंमें श्रेष्ठ! उत्तम आभूषणोंसे सुशोभित तथा सूर्यके समान प्रतीत होनेवाले अपने इस खेलते हुए श्रेष्ठ पुत्र षडाननको देखिये। है महादेव! मुकुटों, कटकों, कुण्डलों, सुन्दर

English

Because they have been created with the union of Sattvaguna, they are known as originating from Sattva. This third creation of Ordhvasrotas is that of Devas.

अध्याय ७०

श्लोक 111

अतीता वर्तमानाश् च भविष्या ये च वै पुनः तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता

atītā vartamānāś ca bhaviṣyā ye ca vai punaḥ tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā

हिन्दी अर्थ

कंगनों, नूपुरों, छन्नवारों, करधनियों, अनेक किंकिणियों, सुवर्णमय पीपलके पत्तों, कल्पद्ुमके पुष्पोंसे शोभित सुन्दर अलकों, प्राग आदि मणियोंसे चमत्कृत हारों तथा बाजूबन्दो, पूर्णचन्द्रमाके समान प्रभावाले मुक्ताफलमय हारों और तिलकोंसे मण्डित परम सुन्दर पुत्रको देखिये। हे ईश! कुंकुम आदिसे अंकित तथा भस्मनिर्मित

English

The creations originating in the category of Crdhva- srotas are brilliant within and without. The Crdhvasrotas crea- tions are stated by the learned to be satisfied souls.

अध्याय ७०

श्लोक 112

पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या महेश्वरैः प्रजाभिस्तपसा चैव तेषां शृणुत विस्तरम्

pūrṇaṃ yugasahasraṃ vai paripālyā maheśvaraiḥ prajābhistapasā caiva teṣāṃ śṛṇuta vistaram

हिन्दी अर्थ

श्रुणुयाद्वा स्तवं पुण्यं सर्वकाममवाप्नुयात्

English

When Devas, the creations in the category of Crdhva- srotas were created Brahma, the lord who grants boons, became delighted, but he still meditated on another creation.

अध्याय ७०

श्लोक 113

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च कथितानि भविष्यन्ति कल्पः कल्पेन चैव हि

manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi ca kathitāni bhaviṣyanti kalpaḥ kalpena caiva hi

हिन्दी अर्थ

सोमः सोमामथालिङ्ग्य नन्दिदत्तकरः स्मयन् प्राह गम्भीरया वाचा देवानालोक्य शङ्करः ।

English

He pondered over the creation that will be Sadhaka*® (active and fit for action). Even as he was meditating truthfully, the active Arvaksrotas creation manifested itself from the unmanifest Prakrti. Since it functions downwards it is called Arvaksrotas.

अध्याय ७०

श्लोक 114

अतीतानि च कल्पानि सोदर्काणि सहान्वयैः अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता

atītāni ca kalpāni sodarkāṇi sahānvayaiḥ anāgateṣu tadvacca tarkaḥ kāryo vijānatā

हिन्दी अर्थ

ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं सुरेश्वराः

English

The beings created thus are mostly brilliant; rajas predominates in them and there is a mixture of tamas also. Hence, there is a predominance of misery and they do their tasks again and again.

अध्याय ७०

श्लोक 115

आपो ह्यग्रे समभवन् नष्टे च पृथिवीतले शान्ततारैकनीरे ऽस्मिन् न प्राज्ञायत किंचन

āpo hyagre samabhavan naṣṭe ca pṛthivītale śāntatāraikanīre 'smin na prājñāyata kiṃcana

हिन्दी अर्थ

तेषामधर्मनिष्ठानां हैत्यानां देवसत्तमाः पुरत्रयविनाशं च करिष्येऽहं सुरोत्तमाः।

English

They are human beings enshrouded within and with- out, and active. They are classified into eight categories through their redeeming feature,

अध्याय ७०

श्लोक 116

एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे तदा भवति वै ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

ekārṇave tadā tasmin naṣṭe sthāvarajaṅgame tadā bhavati vai brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt

हिन्दी अर्थ

अथ सब्रह्मका देवाः सेनद्रोपेन्द्राः समागताः

English

They are men who have realized souls with attributes similar to those of Gandharvas. Thus, the creation of Arvaksro- tas is called Taijasa (luminous, fiery).

अध्याय ७०

श्लोक 117

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस् त्वतीन्द्रियः ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇas tvatīndriyaḥ brahmā nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā

हिन्दी अर्थ

अप्येतदन्तरं देवी देवमालोक्य विस्मिता किङ्किणीभिरनेकाभिहेमैरश्वत्थपत्रकैः

English

The fifth creation is Anugraha (the creation of blessings). It is fourfold according to the distinctive feature of contrariety, power, achievement and satisfaction. The contra- riety inheres the beings that are immobile; the power is the element that characterizes the Tiryak yonis (animals); men are characterized by their realized souls. Of Devas and sages satis- faction is the distinctive feature.

अध्याय ७०

श्लोक 118

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमुदैक्षत इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति

sattvodrekātprabuddhastu śūnyaṃ lokamudaikṣata imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati

हिन्दी अर्थ

हारैर्वारीजरागादिमणिचित्रैस्तथाङ्गहैः

English

This group is called Prakfta (pertaining to Prakrti). This fifth (fourfold) Vaikarika creation is the best (anavamai) among all. The creation of the origins of gross elements and the gross elements, siddhas, sages, etc., is the sixth. The creation of

अध्याय ७०

श्लोक 119

आपो नाराश् च सूनव इत्यपां नाम शुश्रुमः आपूर्य ताभिर् अयनं कृतवानात्मनो यतः

āpo nārāś ca sūnava ityapāṃ nāma śuśrumaḥ āpūrya tābhir ayanaṃ kṛtavānātmano yataḥ

हिन्दी अर्थ

तिलकैश्च महादेव पश्य पुत्रं सुशोभनम् चक्त्रवृन्दं च पश्येश वृन्दं कामलकं यथा

English

They (of the sixth group represented by the sages) know what has taken place in the past, what is taking placo at present, and what will take place in future.®®® These (sages, etc.) remain detached though they enjoy and share the fruits of their activities.

अध्याय ७०

श्लोक 120

अप्सु शेते यतस्तस्मात् ततो नारायणः स्मृतः चतुर्युगसहस्रस्य नैशं कालम् उपास्यतः

apsu śete yatastasmāt tato nārāyaṇaḥ smṛtaḥ caturyugasahasrasya naiśaṃ kālam upāsyataḥ

हिन्दी अर्थ

की की पाज फी फ पी कको फ भी फ फ फ फ फ ७६३७+

English

This creation is characterized by contrariety and imperfection. The first ( 1 ) creation of Brahma is that of Mahat; the next (2) that of tanmatras; the third (3) is Vaikarika(i.e. of the nature of transformation and ramification); this three-fold creation was evolved prior to intelligence. (4) The primary (mukhya) creation (of insentient beings) is the fourth. The immobile beings are the mukhyas.

अध्याय ७०

श्लोक 121

शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात् ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा समाचरत्

śarvaryante prakurute brahmatvaṃ sargakāraṇāt brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā samācarat

हिन्दी अर्थ

गङ्ादिभिः कृत्तिकाद्यैः स्वाहया च विशेषतः । इत्येवं लोकमातुश्च वाग्भिः सम्बोधितः शिवः न सस्मार च तान् देवान् हैत्यशस्त्रनिपीडितान्

English

Then there are (5) tiryak (horizontal); (6) urdhva (upward) and (7) arvaksrotas (downward) creations. (8) Then comes the anugraha creation, the eighth in the serial order. It is both Sattvika and Tamasa.

अध्याय ७०

श्लोक 122

निशायामिव खद्योतः प्रावृट्काले ततस्तु सः ततस् तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम्

niśāyāmiva khadyotaḥ prāvṛṭkāle tatastu saḥ tatas tu salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm

हिन्दी अर्थ

स्कन्दमालिङ्ग्य चाघ्राय नृत्य पुत्रेत्युवाच ह।

English

Thus with the five vaikrta types and three prakrtas there are eight types of creation. (9) The ninth creation, i.e., of Kumaras is both prakrta and vaikrta.

अध्याय ७०

श्लोक 123

अनुमानाद् असंमूढो भूमेरुद्धरणं पुनः अकरोत्स तनूमन्यां कल्पादिषु यथापुरा

anumānād asaṃmūḍho bhūmeruddharaṇaṃ punaḥ akarotsa tanūmanyāṃ kalpādiṣu yathāpurā

हिन्दी अर्थ

सहैव ननृतुश्चान्ये सह तेन गणेश्वराः। त्रैलोक्यमखिलं तत्र ननर्तेशाज्ञया क्षणम् नागाश्च ननृतुः सर्वे देवाः सेन्द्रपुरोगमाः। तुष्टुवुर्गणपाः स्कन्दं मुमोदाम्बा च मातरः

English

The three prakrta creations are prior to the creation of intellect. But the other six creations (Nos. 4-9) are posterior to intellect.

अध्याय ७०

श्लोक 124

ततो महात्मा भगवान् दिव्यरूपम् अचिन्तयत् सलिलेनाप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स तु समन्ततः

tato mahātmā bhagavān divyarūpam acintayat salilenāplutāṃ bhūmiṃ dṛṣṭvā sa tu samantataḥ

हिन्दी अर्थ

नृत्यामृतं तदा पीत्वा पार्वतीपरमेश्वरौ। अवापतुस्तदा तृप्तिं नन्दिना च गणेश्वराः

English

I shall now give the detail of Anugraha sarga which you will understand properly. It stands in four ways®®® among all living beings.

अध्याय ७०

श्लोक 125

किंनु रूपमहं कृत्वा उद्धरेयं महीमिमाम् जलक्रीडानुसदृशं वाराहं रूपमाविशत्

kiṃnu rūpamahaṃ kṛtvā uddhareyaṃ mahīmimām jalakrīḍānusadṛśaṃ vārāhaṃ rūpamāviśat

हिन्दी अर्थ

द्वारस्य पार्श्वे ते तस्थुर्देवा देवस्य धीमत: । तुष्टुवुश्च महादेवं किञ्चिदुद्विग्नचेतसः पापा वयमिति ह्यन्ये अभाग्याश्चेति चापरे

English

The text is corrupted. The commentator's interpretation is far-fetched. He explains prakftah (V-159) as prakrta-niriipana-viayah — the subject of present discourse. He dissolves vaikrto navamah as vaikrtab anavamah and explains anavamab as irethab, superior.

अध्याय ७०

श्लोक 126

अधृष्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम् पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasaṃjñitam pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam

हिन्दी अर्थ

भाग्यवन्तश्च हैत्येन्द्रा इति चान्ये सुरेश्वराः । पूजाफलमिमं तेषामित्यन्ये नेति चापरे

English

The anugraha creation is characterized by contrariety (viparyaya), power (sakti), satisfaction (tuti) and perfection (siddhi).

अध्याय ७०

श्लोक 127

अद्भिः संछादितां भूमिं स तामाशु प्रजापतिः उपगम्योज्जहारैनाम् आपश्चापि समाविशत्

adbhiḥ saṃchāditāṃ bhūmiṃ sa tāmāśu prajāpatiḥ upagamyojjahārainām āpaścāpi samāviśat

हिन्दी अर्थ

दु्रुबुस्ते भयाविष्टा देवा हाहेतिवादिन:। अपतन् मुनयश्चान्ये देवाश्च धरणीतले वृत्ताकार तिलकसे युक्त इसके कमलसमूह- मुखोको देखिये। है विभो! आप इसके अत्यन्त कि देखिये, गंगा आदि, कृत्तिका आदि तथा विशेष रूपे स्वाहा माताओंके द्वारा मंगलके लिये लगाये गये भव्य

English

The Prakfta and Vaikrta creations together are nine. The learned consider them interconnected through causes.

अध्याय ७०

श्लोक 128

सामुद्रा वै समुद्रेषु नादेयाश् च नदीषु च रसातलतले मग्नां रसातलपुटे गताम्

sāmudrā vai samudreṣu nādeyāś ca nadīṣu ca rasātalatale magnāṃ rasātalapuṭe gatām

हिन्दी अर्थ

तथा विचित्र काजलोंको देखिये॥ १२ १--१२७१/॥

English

As before, the lotus-born deity assigned abodes to all the expounders of Brahman, who were equal to Brahma him- self.

अध्याय ७०

श्लोक 129

प्रभुर्लोकहितार्थाय दंष्ट्रयाभ्युज्जहार गाम् ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः

prabhurlokahitārthāya daṃṣṭrayābhyujjahāra gām tataḥ svasthānamānīya pṛthivīṃ pṛthivīdharaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार जगज्जननी उमा-के वचनोंसे सम्बोधित किये गये ईशान शिव कार्तिकेयके मुखामृतका पान करते हुए तृप्त नहीं हुए। उन्हें हैत्योंके शस्त्रोंसे पीडित उन करके उसका सिर सूँघकर कहा-- है पुत्र! नृत्य करो।' तब कष्ट दूर करनेवाले बालकरूप प्रभु स्कन्द भी लीला करते हुए नाचने लगे। सभी गणेश्वर भी उनके साथ नृत्य करने लगे और क्षणभरमें शिवकी आज्ञासे

English

Then the lord created Saihkalpa and Dharma: Dharma through enterprise and Saihkalpa out of determina- tion. Then another mental son Ruci was born of lord Brahma.

अध्याय ७०

श्लोक 130

मुमोच पूर्ववद् असौ धारयित्वा धराधरः तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता

mumoca pūrvavad asau dhārayitvā dharādharaḥ tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitā

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण त्रिलोकी वहाँ नृत्य करने लगा। नाग और इन्द्रसहित सभी देवता भी नाचने लगे। गणेश्वरोने स्कन्दकी स्तुति की। उस समय पार्वती तथा अन्य

English

Brahma created Daksa from his vital breath and Marici from his eyes. Bhrgu was born of the heart of Brahma.

अध्याय ७०

श्लोक 131

तत्समा ह्युरुदेहत्वान् न मही याति संप्लवम् तत उत्क्षिप्य तां देवो जगतः स्थापनेच्छया

tatsamā hyurudehatvān na mahī yāti saṃplavam tata utkṣipya tāṃ devo jagataḥ sthāpanecchayā

हिन्दी अर्थ

करने लगे एवं गाने लगे। तब उस नृत्यरूपी अमृतका पान करके पार्वती तथा परमेश्वर तृप्त हो गये और नन्दीसहित गणेश्वर भी तृप्त हुए॥ १२८--१३३॥ तदनन्तर सूर्यके समान कान्तिवाले शिवजीने भी नन्दी, षडानन (स्कन्द) तथा गिरिराजपुत्री पार्वती - के साथ दिव्य भवनमें प्रवेश किया, जैसे मेघ अन्य मेघमें प्रवेश करता है

English

He created Angiras from his head and Atri from his ears. He created Pulastya from the organic wind Udana and Pulaha from the wind Vyana.

अध्याय ७०

श्लोक 132

पृथिव्याः प्रविभागाय मनश्चक्रे ऽम्बुजेक्षणः पृथिवीं च समां कृत्वा पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन्

pṛthivyāḥ pravibhāgāya manaścakre 'mbujekṣaṇaḥ pṛthivīṃ ca samāṃ kṛtvā pṛthivyāṃ so 'cinod girīn

हिन्दी अर्थ

वे देवता उन बुद्धिमान् शिवके द्वारके पास खड़े हो गये और कुछ-कुछ व्याकुलचित्त होकर महादेवकी स्तुति करने लगे। वे व्याकुल होकर एक-दूसरेकी ओर देखकर कहने लगे--'यह क्या, यह क्या; हमलोग पापी

English

Vasi$tha was born of Samana. He created Kratu from Apana. Thus these divine sons of Brahma are eleven altogether.

अध्याय ७०

श्लोक 133

प्राक्सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भूरिविस्तराः

prāksarge dahyamāne tu tadā saṃvartakāgninā tenāgninā viśīrṇāste parvatā bhūrivistarāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं अन्य दूसरोंने कहा-- हम अभागे हैं' अन्य सुरेश्वर कहा--'ये महाहैत्य भाग्यशाली हैं।' कुछने कहा- यह उनकी पूजाका फल है' और कुछने कहा- ऐसा नहीं है'॥ १३५--१३७॥ इसी बीच उनके अनेक शब्दोंको सुनकर महातेजस्वी कुम्भोदर नामक शिवगण दण्डसे देवताओंको पीटने लगा। तब वे देवता भयभीत होकर 'हा-हा' कहते हु"

English

Individual souls were born out of the body of that intelligent lord through the cause and effect process.

अध्याय ७०

श्लोक 134

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना तेन संहताः निषिक्ता यत्र यत्रासंस् तत्र तत्राचलाभवन्

śaityādekārṇave tasmin vāyunā tena saṃhatāḥ niṣiktā yatra yatrāsaṃs tatra tatrācalābhavan

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७१ तारकासुरके पुत्रों--विद्युन्माली, तारकाक्ष तथा कमलाक्षका वृत्तान्त ३४३

English

Thereafter he was desirous of creating the four groups, viz. Devas, AsUras, Pitfs and human beings. He infused

अध्याय ७०

श्लोक 135

तदाचलत्वाद् अचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः गिरयो हि निगीर्णत्वाच् छयानत्वाच्छिलोच्चयाः

tadācalatvād acalāḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ girayo hi nigīrṇatvāc chayānatvācchiloccayāḥ

हिन्दी अर्थ

कमी मकी म्न ललकी कक काक काआ कफ आफ कक काक फ कक फफफ फफ फफक फफ फफफ फफ फफक ककम फ आमामा अहो विधेर्बलं चेति मुनयः कश्यपादयः । लगे; कुछ मुनि तथा देवता पृथ्वीतलपर गिर दृष्ट्वापि देवदेवेशं देवानां चासुरद्विषाम्॥ १४० पड़े ८ कश्यप आदि मुनियोंने कहा--' विधिका बल अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः । है

English

And he then eschewed that body whereby the Asuras were created and cast it off. It then became Night.

अध्याय ७०

श्लोक 136

ततस्तेषु विकीर्णेषु कोटिशो हि गिरिष्वथ विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

tatasteṣu vikīrṇeṣu koṭiśo hi giriṣvatha viśvakarmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रोचुर्नमः शिवायेति पूज्य चाल्पतरं हृदि॥ १४१ देवेशका दर्शन करके भी असुरशत्रु देवताओंके अभाग्यसे ततः कपर्दी नन्दीशो महादेवप्रियो मुनि: ।

English

Since Night is mostly constituted of darkness it is something that restricts movement. The subjects enveloped in darkness, sleep at night.

अध्याय ७०

श्लोक 137

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् भूराद्यांश् चतुरो लोकान् पुनः सो ऽथ व्यकल्पयत्

sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptadvīpāṃ saparvatām bhūrādyāṃś caturo lokān punaḥ so 'tha vyakalpayat

हिन्दी अर्थ

ही कार्य पूर्ण नहीं हो सका। इसके बाद वे सब हृदयमें शूली माली तथा हाली कुण्डली बलयी गदी थोडा अर्चन करके 'शिवको नमस्कार है '--ऐसा कहने लगे

English

After creating the Asuras he took up another body. It was unmanifest and it mostly consisted of the quality of good- ness. So he adored it. Even as he united that body in yogic activities he was pleased. Then from his shining mouth were born Devas.

अध्याय ७०

श्लोक 138

लोकान् प्रकल्पयित्वाथ प्रजासर्गं ससर्ज ह ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

lokān prakalpayitvātha prajāsargaṃ sasarja ha brahmā svayaṃbhūrbhagavān sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् जटाजूट धारण किये, हाथमें त्रिशूल लिये, माला पहने हुए, हाला धारण किये हुए, कुण्डल धारण किये हुए, कंगन पहने हुए तथा गदा धारण किये हुए महादेवप्रिय मुनि नन्दीश सुन्दर श्वेत

English

Since they were born of him even as he was shin- ing they are called Devas (shining ones). The root *Div means 'to play'. Therefore, Devas were born sportingly. After creating them the lord of Devas took another body.

अध्याय ७०

श्लोक 139

ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां कल्पादिषु यथापुरा तस्याभिध्यायतः सर्गं तथा वै बुद्धिपूर्वकम्

sasarja sṛṣṭiṃ tadrūpāṃ kalpādiṣu yathāpurā tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tathā vai buddhipūrvakam

हिन्दी अर्थ

बैलपर चढ़कर उन शिव-की आज्ञासे वहाँ जाने लगे। तब नन्दीको देखकर कुम्भोदर नामक वह गण भी नन्दीको प्रणाम करके शीघ्रता करते हुए उनके साथ चल दिया। गणसहित वे महातेजस्वी वृषध्वज गणोंके सेनापति नन्दी बैलकी पीठपर उसी तरह प्रतीत हो रहे थे, मानो मेघरूप विष्णुके पृष्ठठर शिवजी विराजमान हों। नन्दीश्वरका दस योजन विस्तृत तथा मुक्ताजालोंसे अलंकृत श्वेत छत्र आकाशकी भाँति प्रतीत हो रहा था।

English

That body was cast off by him and when cast off it became day. Hence, Devas adore the day that consists of Dharma.

अध्याय ७०

श्लोक 140

बुद्ध्याश् च समकाले वै प्रादुर्भूतस् तमोमयः तमोमोहो महामोहस् तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः

buddhyāś ca samakāle vai prādurbhūtas tamomayaḥ tamomoho mahāmohas tāmisraścāndhasaṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

उस छत्रमें भीतरसे बँधी हुई मुक्ताफलोंकी वह श्वेत माला ऐसी लग रही थी, मानो शिवजीके सिरपर आकाशसे गंगा गिर रही हों॥ १४२--१४६ /२॥

English

Then he took up another body characterized by the quality of goodness. The lord considered himself like a father meditating on sons. Hence, the Pitrs were born in between the night and day from his two sides. Hence, Devas are the Pitrs and their state of being Pitrs is due to that. He cast off that body too. That body cast off by him, immediately became the Twilight.

अध्याय ७०

श्लोक 141

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः

avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyataḥ so 'bhimāninaḥ

हिन्दी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठो! तदनन्तर गणाध्यक्ष नन्दी-को देखकर इन्द्रकी आज्ञासे दिव्य देवढुन्दुभियाँ बजने लगीं; सभी लोग वाणीद्वारा वांछित फल प्रदान करनेवाले शुभ गणेश्वरकी स्तुति करने लगे, जैसे शिवको देखकर करते हैं ॥ १४७-१४८ /२॥

English

The day pertains to Devas and the night to Asu- ras. In between the two is stationed the body that belongs to the Pitrs. Hence, all Devas, Asuras, sages and men adore the body that lies in between night and day*

अध्याय ७०

श्लोक 142

संवृतस्तमसा चैव बीजाङ्कुरवदावृतः बहिरन्तश्चाप्रकाशस् तब्धो निःसंज्ञ एव च

saṃvṛtastamasā caiva bījāṅkuravadāvṛtaḥ bahirantaścāprakāśas tabdho niḥsaṃjña eva ca

हिन्दी अर्थ

आकाशचारियोंने इन्द्रकी आज्ञासे नन्दीके सिरपर आकाशसे सुगन्धमय पुष्पवृष्टि की । तुष्टि-पुष्टिसे युक्त यथार्थ वृष्टिसे प्रसन्न होकर नन्दी उसी तरह शोभा पा रहे थे, जैसे शिवजी गन्धजलसे अभिसिंचित चन्द्रलेखासे

English

Then Brahma adopted another body characteriz- ed by the particle of passion. The lord created with his mind the mental sons of passionate activities. Thereby, the passionate sons were born of him.

अध्याय ७०

श्लोक 143

यस्मात्तेषां वृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

yasmātteṣāṃ vṛtā buddhir duḥkhāni karaṇāni ca tasmātte saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

शोभा प्राप्त करते हैं। है सुव्रतो! वृषभका पृष्ठ अनेक प्रकारके पुष्पोंसे ऐसा प्रतीत हो रहा था, मानो आकाशपूष्ठ सगणो गणसेनानीर्मेघपृष्ठे यथा भवः। दशयोजनविस्तीर्णं मुक्ताजालैरलङ्कतम्

English

The morning twilight, night, day and evening twilight, these four are the bodies of Brahma. They are called 'Ambharhsi'. The root bha means to 'shine'. The word Ambha- riisi is traced by the learned to this root. After creating these, Prajapati created Devas, human beings, Danavas and Pitrs from his body. Thereafter he foresook that body which turned into moonlight and assumed another form characterized by passion and darkness. The lord created other beings during the night; these beings were overwhelmed with hunger.

अध्याय ७०

श्लोक 144

मुख्यसर्गं तथाभूतं दृष्ट्वा ब्रह्मा ह्यसाधकम् अप्रसन्नमनाः सो ऽथ ततो ऽन्यं सो ह्यमन्यत

mukhyasargaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā brahmā hyasādhakam aprasannamanāḥ so 'tha tato 'nyaṃ so hyamanyata

हिन्दी अर्थ

सितातपत्रं शैलादेराकाशमिव भाति तत्। तत्रान्तर्बद्धमाला सा मुक्ताफलमयी शुभा

English

These hungry beings created by him attempted to seize the bodies of the lord. Some of them who said, "We will protect these bodies" were known as Raksasas. They were night-walkers who were overcome by hunger. Those who said, 'We will eat them up,' were called yaksas as also guhyakas because of their secret activity. The root 'raks* means 'to pro- tect and the root 'yaks' means 'to eat.' On observing this crea- tion, the hair of the intelligent lord Brahma became withered due to displeasure.

अध्याय ७०

श्लोक 145

तस्याभिध्यायतश्चैव तिर्यक्स्रोता ह्यवर्तत तस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतास् ततः स्मृतः

tasyābhidhyāyataścaiva tiryaksrotā hyavartata tasmāt tiryakpravṛttaḥ sa tiryaksrotās tataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

गङ्गाकाशान्निपतिता भाति मूर्धि विभोर्यथा। अथ दृष्ट्वा गणाध्यक्षं देवदुन्दुभयः शुभाः नियोगाद्वज्जिणः सर्वे विनेदुर्मुनिपुङ्गवाः। तुष्टुबुश्च गणेशानं वाग्भिरिष्टप्रदं शुभम्

English

After these eight divine beings had been created that lord created birds from his own youthful stage out of his own inclination.

अध्याय ७०

श्लोक 146

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः तस्याभिध्यायतो ऽन्यं वै सात्त्विकः समवर्तत

paśvādayaste vikhyātā utpathagrāhiṇo dvijāḥ tasyābhidhyāyato 'nyaṃ vai sāttvikaḥ samavartata

हिन्दी अर्थ

यथा देवा भवं दृष्ट्वा प्रीतिकण्टकितत्वचः। नियोगाद्वज़िणो मूर्धिन पुष्पवर्ष च खेचराः

English

Since they are able to move as they please they are known as such. They are named Vayas (birds) because they were created from his youth. After creating the animals the lord of Devas created the flocks of winged animals.

अध्याय ७०

श्लोक 147

ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स वै चोर्ध्वं व्यवस्थितः यस्मात्प्रवर्तते चोर्ध्वम् ऊर्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः

ūrdhvasrotāstṛtīyastu sa vai cordhvaṃ vyavasthitaḥ yasmātpravartate cordhvam ūrdhvasrotāstataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सङ्कीर्ण तु दिवः पृष्ठं नक्षत्रैरिव सुव्रत: । कुसुमैः संवृतो नन्दी वृषपृष्ठे रराज सः त॑ दृष्ट्वा नन्दिं देवाः सेन्द्रोपेन्द्रास्तथाविधम्

English

He created goats from his mouth; he created sheep from his chest; he created cows and bulls from his belly and sides. From his feet he created horses, elephants, donkeys, deer, camels, mules and other kinds and classes of beasts. Plants and fruit trees were produced from the hair of his body. After creating the cattle and plants, he engaged himself in a sacrifice.

अध्याय ७०

श्लोक 148

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश् च संवृताः प्रकाशा बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोभवाः स्मृताः

te sukhaprītibahulā bahirantaś ca saṃvṛtāḥ prakāśā bahirantaś ca ūrdhvasrotobhavāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तुष्टुवुर्गणपेशानं देवदेवमिवापरम्।

English

They call these the domesticated animals, viz. — the cow, the bull, the man, the ram, the horse, the mule, the don- key. Understand the wild animals.

अध्याय ७०

श्लोक 149

ते सत्त्वस्य च योगेन सृष्टाः सत्त्वोद्भवाः स्मृताः ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयो वै देवसर्गस्तु स स्मृतः

te sattvasya ca yogena sṛṣṭāḥ sattvodbhavāḥ smṛtāḥ ūrdhvasrotāstṛtīyo vai devasargastu sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्ते रुद्रभक्ताय रुद्र्जाप्यताय च रुद्रभक्तार्तिनाशाय रौद्रकर्मरताय ते। कूष्माण्डगणनाथाय योगिनां पतये नमः

English

They call these the wild animals, viz. — the beasts of prey, the cloven hoofed elephants, monkeys, fifthly, birds, six- thly, aquatic beasts and seventhly, the reptiles. The following seven are forest animals, viz. — buflaloes, gavayas (a species of ox), bears, monkeys, arabhas (the fabulous animal of eight feet), wolves, and lions.

अध्याय ७०

श्लोक 150

प्रकाशाद् बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः ते ऊर्ध्वस्रोतसो ज्ञेयास् तुष्टात्मानो बुधैः स्मृताः

prakāśād bahirantaś ca ūrdhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ te ūrdhvasrotaso jñeyās tuṣṭātmāno budhaiḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

रक्तानां भवपादाब्जे रुद्रलोकप्रदायिने

English

From his front face he created Gay atri and tre Man- tras, Trivrt Saman, Rathantara and Agnisoma verses.

अध्याय ७०

श्लोक 151

ऊर्ध्वस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु वरदः प्रभुः प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं सो ऽभ्यमन्यत

ūrdhvasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu varadaḥ prabhuḥ prītimānabhavadbrahmā tato 'nyaṃ so 'bhyamanyata

हिन्दी अर्थ

नमः सेनाधिपतये रुद्राणां पतये नमः। भूतानां भुवनेशानां पतये पापहारिणे रुद्राय रुद्रपतये रौद्रपापहराय ते। नमः शिवाय सौम्याय रुद्रभक्ताय ते नम:

English

From his southern face he created Yajur hymns, Tritubh metre, Paftcadaiama Stoman, brhat Saman and Ukthya verses.

अध्याय ७०

श्लोक 152

ससर्ज सर्गमन्यं हि साधकं प्रभुरीश्वरः ततो ऽभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

sasarja sargamanyaṃ hi sādhakaṃ prabhurīśvaraḥ tato 'bhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā

हिन्दी अर्थ

ततः प्रीतो गणाध्यक्षः प्राह देवांश्छिलात्मजः। रथं च सारथिं शम्भोः कार्मुकं शरमुत्तमम्

English

From his western face he created Saman, the metre Jagati, Saptadaj5ama Stoman, Vairupa Saman and Atiratra verses.

अध्याय ७०

श्लोक 153

प्रादुरासीत्तदा व्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतास्तु साधकः यस्माद् अर्वाङ्न्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते

prādurāsīttadā vyaktād arvāksrotāstu sādhakaḥ yasmād arvāṅnyavartanta tato 'rvāksrotasas tu te

हिन्दी अर्थ

कर्तुमर्हथ यलेन नष्टं मत्वा पुरत्रयम्। अथ ते ब्रह्मणा सार्ध तथा वै विश्वकर्मणा रथं चक्रुः सुसंरब्धा देवदेवस्य धीमतः

English

From his northern face he created the set of twenty

अध्याय ७०

श्लोक 154

ते च प्रकाशबहुलास् तमःपृक्ता रजो ऽधिकाः तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश् च कारिणः

te ca prakāśabahulās tamaḥpṛktā rajo 'dhikāḥ tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaś ca kāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तारोंसे भर गया हो। है सुव्रतो! पुष्पोंसे ढँके हुए बैलकी पीठपर उसी प्रकार सुशोभित हो रहे थे, जैसे आकाशपृष्ठपर विराजमान चन्द्रमा तारोंसे आच्छादित होकर सुशोभित होते हैं॥ १४९-१५२१/.॥

English

At the beginning of the kalpa the lord created the lightning, the thunderbolts, the clouds, the reddy rainbows and the luminaries.

अध्याय ७०

श्लोक 155

संवृता बहिरन्तश् च मनुष्याः साधकाश् च ते

saṃvṛtā bahirantaś ca manuṣyāḥ sādhakāś ca te

हिन्दी अर्थ

उस प्रकारकी शोभावाले उन नन्दीको देखकर इन्द्र तथा विष्णुसहित देवता साक्षात् महादेवजीकी भते प्रतीत होनेवाले गणाधिपोंके स्वामी नन्दीकी स्तुति करने नमस्कार है । रुद्रभक्तोंकी पीडाका नाश करनेवाले, रौद्रकर्मपें संलग्न, कृष्माण्डगणोंके स्वामी तथा योगियोंके पति आप नन्दी-को नमस्कार है। सब कुछ प्रदान करनेवाले, शरण देनेवाले, सब कुछ जाननेवाले, कष्ट दूर करनेवाले,

English

The high and the low living beings were born from his limbs.

अध्याय ७०

श्लोक 156

लक्षणैस्तारकाद्यैस्ते ह्य् अष्टधा तु व्यवस्थिताः

lakṣaṇaistārakādyaiste hy aṣṭadhā tu vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

वेदोंके पति तथा वेदोंसे जाननेयोग्य आप नन्दी-को नमस्कार है । वज्रधारी, वज्रतुल्य दंष्ट्रावाले, इन्द्रके वज्रका निवारण करनेवाले, वञ्रसे अलंकृत देहवाले तथा इब्द्रके द्वारा आराधित आप नन्दी -को नमस्कार है । रक्त वर्णवाले,

English

After creating the four groups, viz. Devas, Asuras, human beings and Pitrs he created beings, mobile and immo- bile, Yaksas, Piacas, Gandharvas, Apsarases, Naras, Kinnaras, Raksasas, birds, cattle, wild animals and snakes.

अध्याय ७०

श्लोक 157

सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वसहधर्मिणः इत्येष तैजसः सर्गो ह्य् अर्वाक्स्रोतःप्रकीर्तितः

siddhātmāno manuṣyāste gandharvasahadharmiṇaḥ ityeṣa taijasaḥ sargo hy arvāksrotaḥprakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

रक्त नेत्रवाले, रक्त वस्त्र धारण करनेवाले तथा शिवके चरणकमलमें अनुरागयुक्त लोगोंको रुद्रलोक प्रदान करनेवाले आप नन्दी-को नमस्कार है । सेनाके अधिपति, रुद्रोंके पति, भूतों तथा भुवनेशोंके पति और पापोंका हरण करनेवाले आप नन्दी -को नमस्कार है । रुद्र, रुद्रपति, रौद्र पापोंका हरण करनेवाले आप नन्दी -को नमस्कार है शिवस्वरूप, सौम्य स्वभाववाले तथा रुद्रभक्त आप नन्दी-को नमस्कार है॥ १५४--१६० ॥

English

There are mobile and immobile as well as chang- ing and unchanging created beings. Whatever activities they had in a previous creation they resume the same activities in succeeding creations. They have the same nature, etc. whether savage or timid, kind or cruel, righteous or evil, true or false. Urged by their attributes they adopt and take pleasure in their respective qualities.

अध्याय ७०

श्लोक 158

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश् चतुर्धा तु व्यवस्थितः विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध्या तुष्ट्या तथैव च

pañcamo 'nugrahaḥ sargaś caturdhā tu vyavasthitaḥ viparyayeṇa śaktyā ca siddhyā tuṣṭyā tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-हे ऋषियो! तदनन्तर प्रसन हुए शिलादपुत्र गणेश्वर नन्दी-ने देवताओंसे कहा-- “अब तीनों पुरोंको नष्ट मानकर आपलोग शम्भुके लिये

English

The Purhaas assign the division of society and the distribution of functions to the primeval being— Maheivara, Cf. yaafio janturanlioyam sukhadubUiayob / livara-prerito gacchet svargaih narakam eva vl//— dted inW.

अध्याय ७०

श्लोक 159

स्थावरेषु विपर्यासस् तिर्यग्योनिषु शक्तितः सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु ऋषिदेवेषु कृत्स्नशः

sthāvareṣu viparyāsas tiryagyoniṣu śaktitaḥ siddhātmāno manuṣyāstu ṛṣideveṣu kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

कराइये।' इसके बाद उन देवताओंने अतिशीप्रतासे झु होकर ब्रह्माके साथ विश्वकर्माके द्वारा बुद्धिमान देवदेव शिव-का रथ बनवाया नामक इकहत्तरवोँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Adharma (sin) was born of tamas and Hiihsa ( violence) was born of grief. When this pair of terrible nature originated, the life (vital breaths) left the lord and pleasure resorted to him. Then Brahma eschewed his shining body and bifurcated it. With one half of his body he became a man. With the other half he created a woman SatarOpa.

अध्याय ७०

श्लोक 160

इत्येष प्राकृतः सर्गो वैकृतो नवमः स्मृतः भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

ityeṣa prākṛtaḥ sargo vaikṛto navamaḥ smṛtaḥ bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७२ त्रिपुरासुरके वधके लिये विश्वकर्माद्वारा एक दिव्य रथका निर्माण....शिवकी स्तुति

English

With love the lord created Prakfti, the mother of the elements. With her greatness she stood pervading heaven and earth.

अध्याय ७०

श्लोक 161

निवृत्तं वर्तमानं च तेषां जानन्ति वै पुनः भूतादिकानां भूतानां सप्तमः सर्ग एव च

nivṛttaṃ vartamānaṃ ca teṣāṃ jānanti vai punaḥ bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ saptamaḥ sarga eva ca

हिन्दी अर्थ

फक कफ कफ क फफ ऊक फफफ फफफ फफक फा का फक मी मीमी की कजी केजी कफ क फफ फ फ फ फफ फ फ फफ फफ फफफ फ फफ फ फ फ फ फफ फ फफ फ फफक फफफ फ फ फक फाम फक कफम त्रिपुरासुरके वधके लिये विश्वकर्माद्वारा एक दिव्य रथका निर्माण तथा भगवान् महेशवरका उस रथपर आरूढ़ हो त्रिपुरासुरको दग्ध करना एवं ब्रह्माद्वारा भगवान् शिवकी स्तुति

English

The first half of body of Brahma envelopes heaven and stays there. The woman Satarupa.®®® bom out of the other half performed difficult penance for hundred thousand years and obtained a man of brilliant renown as her husband.

अध्याय ७०

श्लोक 162

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः स्वादनाश् चाप्यशीलाश् च ज्ञेया भूतादिकाश् च ते

te parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāḥ punaḥ svādanāś cāpyaśīlāś ca jñeyā bhūtādikāś ca te

हिन्दी अर्थ

अथ रुद्रस्य देवस्य निर्मितो विश्वकर्मणा। सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्

English

That man is at the outset called Manu the self-bora. Seventy sets of four yugas constitute his manvantata.

अध्याय ७०

श्लोक 163

विपर्ययेण भूतादिर् अशक्त्या च व्यवस्थितः प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणः स्मृतः

viparyayeṇa bhūtādir aśaktyā ca vyavasthitaḥ prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वदेवनमस्कृतः। सौवर्णः सर्वसम्मतः पुष्करं चान्तरिक्षं वै रथनीडश्च मन्दरः। अस्ताद्रिरुदयाद्रिशच उभौ तौ कूबरौ स्मृतौ

English

That man obtained as his wife Satarupa who was not born of a womb. He sported with her. Hence, she is called Rati (pleasure),

अध्याय ७०

श्लोक 164

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केसराचलाः। वेगः संवत्सरस्तस्य अयने चक्रसङ्भमौ

English

The first mutual relation of two souls took place at the beginning of the kalpa when Brahma created Virit. He be- came the Virat (massive) Purusa.

अध्याय ७०

श्लोक 165

इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः मुख्यसर्गश्चतुर्थश् च मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ mukhyasargaścaturthaś ca mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य काष्ठाः स्मृता घोणा चाक्षदण्डाः क्षणाश्च वै॥ निमेषाश्चानुकर्षाश्च ईषा चास्य लवाः स्मृताः । चौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ

English

Satarupa was the empress. The son of Virat, i.e. Svayambhuva was known as Manu. Manu Vairaja created the subjects.

अध्याय ७०

श्लोक 166

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश् च सः

tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaś ca saḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मो विरागो दण्डोऽस्य यज्ञा दण्डाश्रयाः स्मृताः ।

English

From the heroic son of Virat (i.e. Vairaja) Satarupa gave birth to two sons: Priyavrata and Uttanapada who were honoured by the worlds.

अध्याय ७०

श्लोक 167

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

युगान्तकोटी तौ तस्य धर्मकामावुभौ स्मृतौ। ईषादण्डस्तथाव्यक्तं बुद्धिस्तस्यैव नड्वलः सूतजी बोले- है ऋषियो! विश्वकर्माने प्रयलके साथ आदरपूर्वक भगवान् रुद्रका रथ बनाया; वह सर्वलोकमय, दिव्य, सर्वभूतमय, सभी देवताओंसे नमस्कृत, सभी देवताओंसे युक्त, सुवर्णमय तथा सबके अनुकूल

English

She gave birth to two blessed daughters also from whom the subjects of the world were born. They were the gentle ladies Akuti and Prasuti.

अध्याय ७०

श्लोक 168

अबुद्धिपूर्वकाः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते षट् पुनर्ब्रह्मणस्तु ते

abuddhipūrvakāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ buddhipūrvaṃ pravartante ṣaṭ punarbrahmaṇastu te

हिन्दी अर्थ

था। उसका दाहिना चक्र सूर्य एवं बायाँ चक्र चन्द्रमा

English

The lord Svayambhuva Manu gave PrasCkti to Daksa. Daksa should be known as Prana (vital breath); Manu isSankalpa (Idea).

अध्याय ७०

श्लोक 169

विस्तरानुग्रहः सर्गः कीर्त्यमानो निबोधत चतुर्धावस्थितः सो ऽथ सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

vistarānugrahaḥ sargaḥ kīrtyamāno nibodhata caturdhāvasthitaḥ so 'tha sarvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

अरोंवाला था। है विप्रेन्द्रो! है सुब्रतो! दाहिने चक्रके उन आरोंमें बारह आदित्य थे और बायें चक्रके सोलह आरोंमें चन्द्रमाकी सोलह कलाएँ थीं। है मुनिश्रेष्ठो! नक्षत्रगण उस बाएँ चक्रके भूषण थे और छः ऋतुएँ उन दोनों चक्रोंकी नेमियाँ थीं । आकाश इसकी छत थी और मन्दर पर्वत रथका सारथि-स्थान था। अस्ताचल तथा उदयाचल उसके दोनों स्तम्भ कहे गये हैं। महामेरु पर्वत उसका अधिष्ठान मुख्य स्थान था और

English

He gave Akiiti to Ruci the Prajapati. Ruci the mental son of Brahma begot auspicious twins of Akuti. Yajna and Dakina were born as twins: Yajfia begot of Daksina twelve sons.

अध्याय ७०

श्लोक 170

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश् च नव स्मृताः परस्परानुरक्ताश् च कारणैश् च बुधैः स्मृताः

ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāś ca nava smṛtāḥ parasparānuraktāś ca kāraṇaiś ca budhaiḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

केसरपर्वत मेरुको आश्रय देनेवाले थे। संवत्सर उसका वेग था और दोनों अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) उसके चक्रसंगम (अक्षके प्रान्तभाग) थे। मुहूर्त उस स्थके बंधुर तल्पभाग और कलाएँ उसको शम्या

English

The devas called yamas were born as his sons in the Sv&yambhuva manvantara. Hence, they too are known as Yamas.

अध्याय ७०

श्लोक 171

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् ऋभुः सनत्कुमारश् च द्वावेतावूर्ध्वरेतसौ

agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān ṛbhuḥ sanatkumāraś ca dvāvetāvūrdhvaretasau

हिन्दी अर्थ

(वर्तुलपट्टिकाएँ) कही गयी हैं। काष्ठाएँ उसकी नासिका तथा क्षण उसके अक्षदण्ड (चक्रोंका आधारदण्ड) कहे गये हैं। निमेष इस रथके अनुकर्ष (नीचेका तल) तथा लव (निमेषसे भी छोटा समय) इसकी ईषा (दोनों अक्षोंको जोड़नेवाला काष्ठ) कहे गये हैं ॥ १--८ /२॥

English

Two groups, the Ajitas and the Sukras were created by Brahma. The Yamas who were born at the outset became heaven-dwellers.

अध्याय ७०

श्लोक 172

पूर्वोत्पन्नौ पुरा तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ

pūrvotpannau purā tebhyaḥ sarveṣāmapi pūrvajau vyatīte tvaṣṭame kalpe purāṇau lokasākṣiṇau

हिन्दी अर्थ

अन्तरिक्ष इस रथका वरूथ (कवच) था और स्वर्ग तथा मोक्ष इस रथके दोनों ध्वज थे। धर्म तथा विराग इसके दण्ड थे; यज्ञ इस दण्डको आश्रय (सहारा) देनेवाले कहे गये हैं। दक्षिणाएँ उस रथकी

English

Lord Daka begot of Prasuti, the daughter of Sviyam- bhuva, twentyfour daughters who became the mothers of the worlds.

अध्याय ७०

श्लोक 173

तौ वाराहे तु भूर्लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ तावुभौ मोक्षकर्माणाव् आरोप्यात्मानमात्मनि

tau vārāhe tu bhūrloke tejaḥ saṃkṣipya dhiṣṭhitau tāvubhau mokṣakarmāṇāv āropyātmānamātmani

हिन्दी अर्थ

सन्धियाँ थीं और पचासों अग्नियाँ इसकी कोलें थीं। धर्म तथा काम-ये दोनों उसके जुओंके सिरे कहे गये हैं। अव्यक्त तत्त्व उसका ईषादण्ड था तथा बुद्धि इसका श्रीलिड्रमहापुराण

English

All of them were highly blessed, lotus-eyed, pleasure- seeking and yogic mothers.

अध्याय ७०

श्लोक 174

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितौ यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमारः स इहोच्यते

prajāṃ dharmaṃ ca kāmaṃ ca tyaktvā vairāgyamāsthitau yathotpannastathaiveha kumāraḥ sa ihocyate

हिन्दी अर्थ

2 111111 क त त क” फ कर फ़ फ फ़ फ़ फफ फ़ फ़ फ फ़ फ फ फ फक फ फ़क़ फ फ़ फक क फक फ फ फ फ कमा फक मी की की फी फफफफझफफफफफफाफफफफफ झफफफफफफाफाफाफीफाफफफफफफपाफ ५७

English

All of them were expounders of the Brahman as well as mothers of the universe: Lord Dharma took as his wives thirteen of the daughters of Dak$a, viz:— SraddhS (faith); Lak$m! (fortune), Dhfti (fortitude), Tusti (satisfaction), Pu§ti (nourishment), MedhS (intellect), Kriya (rituals), Buddhi (wisdom), Lajj (bashfulness), Vapuh (beauty), Santi (peace), Siddhi (achievement) and Kirti (renown) the thirteenth.

अध्याय ७०

श्लोक 175

तस्मात् सनत्कुमारेति नामास्येह प्रकीर्तितम् सनन्दं सनकं चैव विद्वांसं च सनातनम्

tasmāt sanatkumāreti nāmāsyeha prakīrtitam sanandaṃ sanakaṃ caiva vidvāṃsaṃ ca sanātanam

हिन्दी अर्थ

कोणस्तथा ह्यहङ्कारो भूतानि च बलं स्मृतम्। पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि सुव्रताः । वालाश्रयाः पटाश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः

English

The lord Dharma took these daughters of Daka

अध्याय ७०

श्लोक 176

विज्ञानेन निवृत्तास्ते व्यवर्तन्त महौजसः संबुद्धाश्चैव नानात्वे अप्रवृत्ताश् च योगिनः

vijñānena nivṛttāste vyavartanta mahaujasaḥ saṃbuddhāścaiva nānātve apravṛttāś ca yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः

English

Sraddha gave birth to Kama. Darpa was the son ofLaksmi; Niyama of Dhrti; Santosa of Tusti; Lobha of Pusti; Sruta of Medha; Danda and Samaya were born as the sons of Kriya; Bodha and Pramada of Buddhi; Vinaya (Humi- lity) was born of Lajja; Vyavasaya (Enterprise) of Vapus; Ksema of Santi; Sukha of Siddhi; and Yaah of Kirti — these were the offspring of Dharma. Harsa was Kama's son born of the gentle lady Priti. Thus, the creation of Dharma has been recounted. Hirhsa bore to Adharma, Ntkrti and Anrta.

अध्याय ७०

श्लोक 177

असृष्ट्वैव प्रजासर्गं प्रतिसर्गं गताः पुनः ततस्तेषु व्यतीतेषु ततो ऽन्यान् साधकान् सुतान्

asṛṣṭvaiva prajāsargaṃ pratisargaṃ gatāḥ punaḥ tatasteṣu vyatīteṣu tato 'nyān sādhakān sutān

हिन्दी अर्थ

समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकम्बलिकाः स्मृताः । आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम्। सारथिर्भगवान् ब्रह्मा देवाभीषुधराः स्मृताः

English

Pairs of twins were born of Nikrti: Bhaya and Naraka; Maya and Vedana, Maya gave birth to Mrtyu, the dispeller of living beings. Raurava got a son of Vedana called Duhkha. From Mrtyu were born Vyadhi, Jara, l§oka, Krodhaand Asuya. All these ending with Duhkha had the cha- racteristics of Adharma. These had no wives nor sons. They live in perpetual chastity. Thus, the Tamasa creation was evolved with Adharma as the controlling factor.

अध्याय ७०

श्लोक 178

मानसानसृजद्ब्रह्मा पुनः स्थानाभिमानिनः आ भूतसम्प्लवावस्था यैरियं विधृता मही

mānasānasṛjadbrahmā punaḥ sthānābhimāninaḥ ā bhūtasamplavāvasthā yairiyaṃ vidhṛtā mahī

हिन्दी अर्थ

प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्महैवतम्। 'लोकालोकाचलस्तस्य ससोपानः समन्ततः

English

Nilalohita was given the direction by Brahma to create the subjects. Meditating on his wife Sati he created thousands of hide-clad beings as his mental sons who were neither superior nor inferior but equal to him.

अध्याय ७०

श्लोक 179

आपो ऽग्निं पृथिवीं वायुम् अन्तरिक्षं दिवं तथा समुद्रांश् च नदीश्चैव तथा शैलवनस्पतीन्

āpo 'gniṃ pṛthivīṃ vāyum antarikṣaṃ divaṃ tathā samudrāṃś ca nadīścaiva tathā śailavanaspatīn

हिन्दी अर्थ

तलाः कपोताः कापोताः सर्वे तलनिवासिनः। मेरुरेव महाछत्रं मन्दरः पार्श्वडिण्डिमः शैलेन्द्रः कार्मुकं चैव ज्याभुजङ्गाधिपः स्वयम्। कालरात्र्या तथैवेह तथेन्द्र्धनुषा पुनः

English

They were all equal to him in form, splendour, strength and learning. They were tawny-coloured. They were equipped with quivers. They had their matted hairs of red- dish hue. They were having special features. Their hairs were greenish. They held skulls. They could kill with their eyes. They had massive figures. They were deformed. They

अध्याय ७०

श्लोक 180

ओषधीनां तथात्मानो वल्लीनां वृक्षवीरुधाम् लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहान्

oṣadhīnāṃ tathātmāno vallīnāṃ vṛkṣavīrudhām latāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrtāḥ saṃdhirātryahān

हिन्दी अर्थ

घण्टा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी। इषुविष्णुर्महातेजाः शल्यं सोमः शरस्य च

English

On seeing him (i.e. Rudra) Brahma spoke to him — "Do not create subjects like these. O lord, do not create subjects equal to yourself. Obeisance be to you! Welfare unto you. Create subjects endowed with death. Subjects devoid of death will not start holy rites."

अध्याय ७०

श्लोक 181

अर्धमासांश् च मासांश् च अयनाब्दयुगानि च स्थानाभिमानिनः सर्वे स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

ardhamāsāṃś ca māsāṃś ca ayanābdayugāni ca sthānābhimāninaḥ sarve sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

नड्वल (अक्षको स्निग्ध बनानेवाले द्रव्यका पात्र) थी। णानि समन्ततः॥ १२ अहंकार इसका कोण था। पंचमहाभूतोंको इसका

English

A hundred Rudras will be devoted to sacrifice. They will partake offerings in sacrifices along with the groups of Devas.

अध्याय ७०

श्लोक 182

देवानृषींश् च महतो गदतस्तान् निबोधत मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

devānṛṣīṃś ca mahato gadatastān nibodhata marīcibhṛgvaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum

हिन्दी अर्थ

बताया गया है। सभी इन्द्रियाँ उसके सभी ओर लगे हुए आभूषण थे। श्रद्धा इस रथ-को गति थी। बेद उसके घोडे कहे गये हैं । वेदोंके पदविभाग इसके भूषण थे तथा शिक्षा आदि छ: वेदांग इसके उपभूषण थे।

English

They will stay till the end of a yuga. They will be worshipped along with Devas in different manvantaras."

अध्याय ७०

श्लोक 183

दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मानसान् नव नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः

dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca so 'sṛjanmānasān nava nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

हे सुव्रतो! पुराण, न्याय, मीमांसा तथा धर्मशास्त्र इसके वालाश्रय पट थीं, जो सभी लक्षणोंसे युक्त थे। गायत्री आदि मन्त्र, क आदि वर्ण, पाद (छन्दोंके चतुर्थांश) तथा ब्रह्मचर्य आदि आश्रम उन पटोंके घंटे कहे गये हैं। हजार फणोंसे विभूषित अनन्त शेषनाग उसके

English

Thus addressed by the intelligent lord, Brahma the delighted patriarch bowed down to him and replied.

अध्याय ७०

श्लोक 184

तेषां ब्रह्मात्मकानां वै सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् स्थानानि कल्पयामास पूर्ववत्पद्मसंभवः

teṣāṃ brahmātmakānāṃ vai sarveṣāṃ brahmavādinām sthānāni kalpayāmāsa pūrvavatpadmasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

दिशाएँ तथा उपदिशाएँ इस रथके पाद थे। पुष्कर आदि मेघ रत्नभूषित सुवर्णनिर्मित पताकाएँ थीं । चारो समुद्र उस रथके बाह्य कम्बल कहे गये हैं । गंगा आदि सभी श्रेष्ठ नदियाँ समस्त आभूषणोंसे अलंकृत होकर

English

"O lord, welfare unto you. Let it be even as it had been mentioned by you.'' When it was approved by Brahma, everything happened in that manner.

अध्याय ७०

श्लोक 185

ततो ऽसृजच्च संकल्पं धर्मं चैव सुखावहम् सो ऽसृजद् व्यवसायात्तु धर्मं देवो महेश्वरः

tato 'sṛjacca saṃkalpaṃ dharmaṃ caiva sukhāvaham so 'sṛjad vyavasāyāttu dharmaṃ devo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

अपने हाथोंके अग्रभागमें चामर (चँँवर) धारण किये हुए स्त्रीरूपसे शोभित होती हुई जहाँ-तहाँ अपना स्थान बनाकर रथको सुशोभित कर रही थीं आवह आदि सात वायु उसकी सुवर्णमय उत्तम सीढ़ियाँ थीं। भगवान् ब्रह्मा सारथि थे और देवतालोग रथकी रश्मियोंको पकड़नेवाले कहे गये हैं । ब्रह्महैवत प्रणव ब्रह्माके हाथमें स्थित उसका प्रतोद (चाबुक)

English

Ever since that day, the lord of Devas (i. e., Rudra) did not procreate progeny. He remained as Sthanu with sublimated sexuality till the time of Dissolution. Since lord Mahadeva, the Purusa shining like the sun said ''I am staying"; he is known as Sthanu (motionless).

अध्याय ७०

श्लोक 186

संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः मानसश् च रुचिर्नाम विजज्ञे ब्रह्मणः प्रभोः

saṃkalpaṃ caiva saṃkalpāt sarvalokapitāmahaḥ mānasaś ca rucirnāma vijajñe brahmaṇaḥ prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

था। विस्तृत लोकालोक पर्वत उसके सात वायुओंके स्कन्धरूप सोपानसे युक्त था। परम सुन्दर मानस पर्वत उसमें पैर रखनेका अधोभाग (पायदान) था। समस्त पर्वत सभी ओर इस रथकी नासा (नासिका)

English

He has the female form in one half of his body. In splendour he is comparable to the fire. By his own will he divided himself into two, a separate woman, and a separate man.

अध्याय ७०

श्लोक 187

प्राणाद्ब्रह्मासृजद्दक्षं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् भृगुस्तु हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलजन्मनः

prāṇādbrahmāsṛjaddakṣaṃ cakṣurbhyāṃ ca marīcinam bhṛgustu hṛdayājjajñe ṛṣiḥ salilajanmanaḥ

हिन्दी अर्थ

कहे गये हैं॥ १९-२१॥ छ सातों तल उस रथके मज्जन थे; उन तलोमे रहनेवाले सभी लोग कपोतपक्षीके समान थे। मेरु पर्वत उस रथका महाछत्र था और मन्दर पर्वत पृष्ठवाद्यके रूपमें था। शैलराज मेरु धनुष थे और स्व

English

The same lord stationed himself in eleven halves. The great goddess mentioned before as the highly blessed lady sharing half the body of the lord became Sati for the welfare of the worlds. The goddess had been formerly propitiated by Daksa.

अध्याय ७०

श्लोक 188

शिरसो ऽङ्गिरसश्चैव श्रोत्रादत्रिं तथासृजत् पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यानाच्च पुलहं पुनः

śiraso 'ṅgirasaścaiva śrotrādatriṃ tathāsṛjat pulastyaṃ ca tathodānād vyānācca pulahaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

भुजंगपति वासुकि कालरात्रि तथा इन्द्रधनुषके दार ज्या (धनुषकी डोरी) थे। वेदस्वरूपिणी सरस्वती उस धनुषकी घण्टा थीं, महातेजस्वी विष्णु बाण थै

English

'Tor the sake of creation, divide yourself into two, right half being white and the left black." — On being asked thus by lord Siva, O brahmins, she bifurcated herself into white and black. I shall mention her names; listen atten- tively.

अध्याय ७०

श्लोक 189

समानजो वसिष्ठश् च अपानान्निर्ममे क्रतुम् इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा दिव्या एकादशा स्मृताः

samānajo vasiṣṭhaś ca apānānnirmame kratum ityete brahmaṇaḥ putrā divyā ekādaśā smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७२ त्रिपुरासुरके वधके लिये विश्वकर्माद्वारा एक दिव्य रथका निर्माण....शिवकी स्तुति ३४७ कालाग्निस्तच्छरस्यैव साक्षात्तीक्षण: सुदारुण: । चन्द्रमा उस बाणके शल्य (लौहनिर्मित अग्रभाग) अनीकं विषसम्भूतं वायवो वाजकाः स्मृताः ॥ २५ थे। साक्षात् प्रलयाग्नि उस बाणके तीक्ष्ण तथा अतिभयंकर एवं कृत्वा रथं दिव्यं कार्मुकं च शरं तथा। ना bs थे) अल प ७ आक

English

They are: — Svaha, Svadha, Mahavidya, Medha, Laksmi, Sarasvati, Sati, Daksayani, Vidya, Iccha Sakti, Kriyat- mika, Aparna, Ekaparna, Ekapaala, Uma, Haimavati, Kalyani, Ekamatrka, Khyati, Prajna Mahabhaga, Gauri, Ganambika, Mahadevi, Nandini, and Jatavedasi. These are some of the names when she was one (i.e. before division). After she had divi- ded into two, her names are: — Savitri, Varada, Punya, Pavani, Lokavisruta, Ajna, Avesani, Krsna, Tamasi, Sattviki, Siva, Prakrti, Vikrta, Raudri, Durga, Bhadra, Pramathini, Kalaratri, Mahamaya, Revati, Bhutanayika. At the end of Dvapara yuga, O sages of good holy rites, her names are as follows: —

अध्याय ७०

श्लोक 190

धर्मादयः प्रथमजाः सर्वे ते ब्रह्मणः सुताः भृग्वादयस्तु ते सृष्टा नवैते ब्रह्मवादिनः

dharmādayaḥ prathamajāḥ sarve te brahmaṇaḥ sutāḥ bhṛgvādayastu te sṛṣṭā navaite brahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

सारथिं जगतां चैव है गये हैं॥ २२--२५॥ सारथिं जगतां चेव ब्रह्माणं प्रभुमीश्वरम्॥ २६ कि लिला या ए बाण तथा जगतूके स्वामी प्रभु ब्रह्माको सारथि बनाकर तथा कवच, मुकुट आदि रणभूषणोंको धारण करनेवाले

English

Lord Siva has a body half man and half woman. Thus when we speak of eleven Rudras we mean eleven half males and eleven half females. Both the male and female forms, divided into hundreds and thousands, have their distinct names and activities.

अध्याय ७०

श्लोक 191

गृहमेधिनः पुराणास् ते धर्मस् तैः सम्प्रवर्तितः तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः

gṛhamedhinaḥ purāṇās te dharmas taiḥ sampravartitaḥ teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devaguṇānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

शिवजी सभी देवताओंसहित पृथ्वी तथा स्वर्गको कम्पित करते हुए उस दिव्य रथपर आरूढ़ हुए ऋषियोंके द्वारा स्तुत होते हुए और बन्दीजनों तथा नृत्य करती हुई नृत्यप्रवीण अप्सराओंके द्वारा वन्दित होते हुए वे वरद शिव अत्यन्त सुशोभित हो रहे थे। सारथिकी ओर देखकर उस लोकसम्भृत कल्पित रथपर

English

GautamI, Kausiki, Arya, Candi, Katyayini, Sati, Kumari, Yadavi, Varada, Krsnapingala, Bahirdhvaja or Barhirdhvaja, Suladhara, Parama, Brahmacarini, Mahendro- pendrabhagini, Drsadvati, Ekasuladhrk, Aparajita, Bahubhuja, Pragalbha, Sirhhavahini, the slayer of the Daityas such as Sumbha and others, the suppressor of the great demon Mahisa, Amogha, Vindhyanilaya, Vikranta and Gananayika. These are the various names of the goddess in order.

अध्याय ७०

श्लोक 192

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिर् अलंकृताः ऋभुः सनत्कुमारश् च द्वावेतावूर्ध्वरेतसौ

kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhir alaṃkṛtāḥ ṛbhuḥ sanatkumāraś ca dvāvetāvūrdhvaretasau

हिन्दी अर्थ

उनके आरूढ़ होते ही वेदसम्भूत घोड़े सिरके बल भूमिपर गिर पड़े। तदनन्तर वृषेन्द्रका रूप धारण किये हुए भगवान् शेषने इस रथको नीचेसे उठाकर क्षणभरमें स्थापित करना चाहा, किंतु वे वृषेन्द्र भी एक क्षणके

English

The names of Bhadrakali mentioned by me yield the best results. Those men who read these become devoid of sons.

अध्याय ७०

श्लोक 193

पूर्वोत्पन्नौ परं तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ

pūrvotpannau paraṃ tebhyaḥ sarveṣāmapi pūrvajau vyatīte tvaṣṭame kalpe purāṇau lokasākṣiṇau

हिन्दी अर्थ

बाद घुटनोंके बल पृथ्वीपर गिर पड़े। तब हाथमें लगाम पकड़े हुए सर्वव्यापी भगवान् ब्रह्माने शिवके आदेशसे घोड़ोंको उद्यत (उत्साहित) करके उस शुभ रथको स्थापित कर दिया और उन्होंने मन तथा वायुके समान वेगवाले घोड़ोंको साहसी दानवोंके आकाश-स्थित पुरोंको उद्देश्य करके प्रेरित किया॥ २८--३३ ॥ इसके बाद भगवान् शंकर रुद्रने देवताओंको देखकर कहा--' मुझे ही पशुओं (जीवों)-का आधिपत्य

English

In the forest, on the mountain, in the city or in the house, in the water or on dry land these names are used as saving remedy. One shall repeat them when there is danger from tigers, elephants, kings or thieves — nay in all adversities.

अध्याय ७०

श्लोक 194

विराजेतामुभौ लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ तावुभौ योगकर्माणाव् आरोप्यात्मानम् आत्मनि

virājetāmubhau loke tejaḥ saṃkṣipya dhiṣṭhitau tāvubhau yogakarmāṇāv āropyātmānam ātmani

हिन्दी अर्थ

दिया गया है; अतः मैं असुरोंका हनन करता हूँ। है श्रेष्ठ

English

One shall repeat these names as protective measure in the case of children afflicted by evil eye, evil planets, goblins as well as mothers.

अध्याय ७०

श्लोक 195

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितौ यथोत्पन्नः स एवेह कुमारः स इहोच्यते

prajāṃ dharmaṃ ca kāmaṃ ca tyaktvā vairāgyamāsthitau yathotpannaḥ sa eveha kumāraḥ sa ihocyate

हिन्दी अर्थ

होनेके कारण ही वे महादानव वधके योग्य होंगे; अन्यथा नहीं बुद्धिमान् देवदेव शिव -का सम्पूर्ण वचन सुनकर पशुत्वके प्रति शंकित होते हुए सभी देवता विषादग्रस्त हो गये

English

The following two are the parts of the great goddess. They are Prajha and Sri. From these two were born thousands of goddesses by whom the entire universe is pervaded.

अध्याय ७०

श्लोक 196

तस्मात्सनत्कुमारेति नामास्येह प्रतिष्ठितम् ततो ऽभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः

tasmātsanatkumāreti nāmāsyeha pratiṣṭhitam tato 'bhidhyāyatastasya jajñire mānasāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

तब उनके इस भावको जानकर शिवजीने उनसे यह वचन कहा-- है श्रेष्ठ देवताओ! इस पशुभावमें आपलोगोंको भय नहीं होना चाहिए। अब पशुभावकी

English

Rudra, Mahesvara the lord ofDevas stationed him- self along with his consort Sati, for the benefit of the worlds. He is Paramesvara, Rudra and Pasupati. Formerly the three cities were burned by him. By his brilliance, Devas became Pa$us ( Individual Souls). He who reads or listens to the splendid order of the primordial creation attains the world of Brahma. He who narrates the same to the excellent brahmins also attains Brahma's world.

अध्याय ७०

श्लोक 197

तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः

taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebhyastasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वदेवगणैर्युक्तं कम्पयन्निव रोदसी ऋषिभिः स्तूयमानश्च वन्द्यमानश्च वन्दिभिः। उपनृत्यश्चाप्सरसां गणैर्नृत्यविशारहैः

English

Rudra, Mahesvara the lord ofDevas stationed him- self along with his consort Sati, for the benefit of the worlds. He is Paramesvara, Rudra and Pasupati. Formerly the three cities were burned by him. By his brilliance, Devas became Pa$us ( Individual Souls). He who reads or listens to the splendid order of the primordial creation attains the world of Brahma. He who narrates the same to the excellent brahmins also attains Brahma's world.

अध्याय ७०

श्लोक 198

ततो देवासुरपितॄन् मानुषांश् च चतुष्टयम् सिसृक्षुर् अम्भांस्येतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत्

tato devāsurapitṝn mānuṣāṃś ca catuṣṭayam sisṛkṣur ambhāṃsyetāni svam ātmānam ayūyujat

हिन्दी अर्थ

तस्मिन्नारोहति रथं कल्पितं लोकसम्भृतम्

English

Rudra, Mahesvara the lord ofDevas stationed him- self along with his consort Sati, for the benefit of the worlds. He is Paramesvara, Rudra and Pasupati. Formerly the three cities were burned by him. By his brilliance, Devas became Pa$us ( Individual Souls). He who reads or listens to the splendid order of the primordial creation attains the world of Brahma. He who narrates the same to the excellent brahmins also attains Brahma's world.

अध्याय ७०

श्लोक 199

ततस्तु युञ्जतस्तस्य तमोमात्रसमुद्भवम् समभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नेन प्रजापतेः

tatastu yuñjatastasya tamomātrasamudbhavam samabhidhyāyataḥ sargaṃ prayatnena prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

अथाधस्ताद्र्थस्यास्य भगवान् धरणीधरः अभीषुहस्तो भगवानुद्यम्य च हयान् विभुः। स्थापयामास देवस्य वचनाद्वे रथं शुभम्

English

Rudra, Mahesvara the lord ofDevas stationed him- self along with his consort Sati, for the benefit of the worlds. He is Paramesvara, Rudra and Pasupati. Formerly the three cities were burned by him. By his brilliance, Devas became Pa$us ( Individual Souls). He who reads or listens to the splendid order of the primordial creation attains the world of Brahma. He who narrates the same to the excellent brahmins also attains Brahma's world.

अध्याय ७०

श्लोक 200

ततो ऽस्य जघनात्पूर्वम् असुरा जज्ञिरे सुताः असुः प्राणः स्मृतो विप्रास् तज्जन्मानस् ततो ऽसुराः

tato 'sya jaghanātpūrvam asurā jajñire sutāḥ asuḥ prāṇaḥ smṛto viprās tajjanmānas tato 'surāḥ

हिन्दी अर्थ

पुराण्युहिश्य खस्थानि दानवानां तरस्विनाम्

English

Rudra, Mahesvara the lord ofDevas stationed him- self along with his consort Sati, for the benefit of the worlds. He is Paramesvara, Rudra and Pasupati. Formerly the three cities were burned by him. By his brilliance, Devas became Pa$us ( Individual Souls). He who reads or listens to the splendid order of the primordial creation attains the world of Brahma. He who narrates the same to the excellent brahmins also attains Brahma's world.

अध्याय ७०

श्लोक 201

यया सृष्टासुराः सर्वे तां तनुं स व्यपोहत सापविद्धा तनुस् तेन सद्यो रात्रिर् अजायत

yayā sṛṣṭāsurāḥ sarve tāṃ tanuṃ sa vyapohata sāpaviddhā tanus tena sadyo rātrir ajāyata

हिन्दी अर्थ

अथाह भगवान् रुद्रो देवानालोक्य शङ्करः । पशूनामाधिपत्यं मे दत्तं हन्मि ततोऽसुरान् पृथक्पशुत्वं देवानां तथान्येषां सुरोत्तमाः।

English

Rudra, Mahesvara the lord ofDevas stationed him- self along with his consort Sati, for the benefit of the worlds. He is Paramesvara, Rudra and Pasupati. Formerly the three cities were burned by him. By his brilliance, Devas became Pa$us ( Individual Souls). He who reads or listens to the splendid order of the primordial creation attains the world of Brahma. He who narrates the same to the excellent brahmins also attains Brahma's world.

अध्याय ७०

श्लोक 202

सा तमोबहुला यस्मात् ततो रात्रिर्नियामिका आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजास्तस्मात्स्वपन्त्युत

sā tamobahulā yasmāt tato rātrirniyāmikā āvṛtāstamasā rātrau prajāstasmātsvapantyuta

हिन्दी अर्थ

इति श्रुत्वा वचः सर्व देवदेवस्य धीमतः।

English

Rudra, Mahesvara the lord ofDevas stationed him- self along with his consort Sati, for the benefit of the worlds. He is Paramesvara, Rudra and Pasupati. Formerly the three cities were burned by him. By his brilliance, Devas became Pa$us ( Individual Souls). He who reads or listens to the splendid order of the primordial creation attains the world of Brahma. He who narrates the same to the excellent brahmins also attains Brahma's world.

अध्याय ७०

श्लोक 203

सृष्ट्वासुरांस्ततः सो वै तनुमन्यामगृह्णत अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्यपूजयत्

sṛṣṭvāsurāṃstataḥ so vai tanumanyāmagṛhṇata avyaktāṃ sattvabahulāṃ tatastāṃ so 'bhyapūjayat

हिन्दी अर्थ

तेषां भावं ततो ज्ञात्वा देवस्तानिदमब्रवीत्। मा वोऽस्तु पशुभावेऽस्मिन् भयं विबुधसत्तमाः श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः। यो वै पाशुपतं दिव्यं चरिष्यति स मोक्ष्यति

English

Rudra, Mahesvara the lord ofDevas stationed him- self along with his consort Sati, for the benefit of the worlds. He is Paramesvara, Rudra and Pasupati. Formerly the three cities were burned by him. By his brilliance, Devas became Pa$us ( Individual Souls). He who reads or listens to the splendid order of the primordial creation attains the world of Brahma. He who narrates the same to the excellent brahmins also attains Brahma's world.

अध्याय ७०

श्लोक 204

ततस्तां युञ्जतस् तस्य प्रियम् आसीत् प्रजापतेः ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः

tatastāṃ yuñjatas tasya priyam āsīt prajāpateḥ tato mukhātsamutpannā dīvyatastasya devatāḥ

हिन्दी अर्थ

0 त छल: फफफफफफफफफफफफफ फफफ फफफ फ फफफ कका फ फफफ फ फफफ फकफ्फ़्रफफफ फफफ फा CEE

English

Rudra, Mahesvara the lord ofDevas stationed him- self along with his consort Sati, for the benefit of the worlds. He is Paramesvara, Rudra and Pasupati. Formerly the three cities were burned by him. By his brilliance, Devas became Pa$us ( Individual Souls). He who reads or listens to the splendid order of the primordial creation attains the world of Brahma. He who narrates the same to the excellent brahmins also attains Brahma's world.

अध्याय ७०

श्लोक 205

यतो ऽस्य दीव्यतो जातास् तेन देवाः प्रकीर्तिताः धातुर्दिविति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते

yato 'sya dīvyato jātās tena devāḥ prakīrtitāḥ dhāturdiviti yaḥ proktaḥ krīḍāyāṃ sa vibhāvyate

हिन्दी अर्थ

मोक्ष्यन्ति ते न सन्देहः पशुत्वात्सुरसत्तमाः। नैष्ठिकं द्वादशाब्दं वा तदर्धं वर्षकत्रयम् शुश्रूषां कारयेद्यस्तु स॒ पशुत्वाद्विमुच्यते। तस्मात्परमिदं दिव्यं चरिष्यथ सुरोत्तमाः

English

Rudra, Mahesvara the lord ofDevas stationed him- self along with his consort Sati, for the benefit of the worlds. He is Paramesvara, Rudra and Pasupati. Formerly the three cities were burned by him. By his brilliance, Devas became Pa$us ( Individual Souls). He who reads or listens to the splendid order of the primordial creation attains the world of Brahma. He who narrates the same to the excellent brahmins also attains Brahma's world.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 70
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.