Linga Purana· Liṅga Purāṇa
91
अध्याय 91 / 108

Book 1 - Adhyaya 91

76 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ76 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९१

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे यतिप्रायश्चित्तं नाम नवतितमो ऽध्यायः अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि अरिष्टानि निबोधत येन ज्ञानविशेषेण मृत्युं पश्यन्ति योगिनः

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge yatiprāyaścittaṃ nāma navatitamo 'dhyāyaḥ ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi ariṣṭāni nibodhata yena jñānaviśeṣeṇa mṛtyuṃ paśyanti yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

पराशरसुतो योगी ऋषिर्व्यासो महातपाः । मम भक्तो भविष्यश्च वेदसंस्थाप्रवर्तकः

English

Henceforth, I shall mention the Aristas (the phenomena that indicate misfortune and even death); understand them. It is by means of this special knowledge that the yogins visua- lise death.

अध्याय ९१

श्लोक 2

अरुन्धतीं ध्रुवं चैव सोमछायां महापथम् यो न पश्येन्न जीवेत्स नरः संवत्सरात्परम्

arundhatīṃ dhruvaṃ caiva somachāyāṃ mahāpatham yo na paśyenna jīvetsa naraḥ saṃvatsarātparam

हिन्दी अर्थ

नैमिषारण्य, कुरुक्षेत्र, हरिद्वार तथा पुष्करमें करने तथा वहाँ निवास नेसे मोक्ष नहीं प्राप्त होता है बल्कि यहाँ प्राप्त हो जाता है, अत: यह अन्य तीथ विशिष्ट है । प्रयागमें अथवा यहाँपर मेरे परिग्रहके मुक्ति होती है; तीर्थॉमें अग्रणी (श्रेष्ठ) प्रयागसे भी यह अविमुक्त क्षेत्र है ॥ ४६-४८१. ॥

English

He who is not able to see Arundhati (a constellation among the Pleiades) Dhruva (Pole star), the shadow of the moon and the Mahapatha (Milky Way) shall not live more than a year.

अध्याय ९१

श्लोक 3

अरिश्मवन्तम् आदित्यं रश्मिवन्तं च पावकम् यः पश्यति न जीवेद्वै मासादेकादशात्परम्

ariśmavantam ādityaṃ raśmivantaṃ ca pāvakam yaḥ paśyati na jīvedvai māsādekādaśātparam

हिन्दी अर्थ

धर्मका सारतत्त्व सत्य है, मोक्षका सारतत्त्व शम है किंतु क्षेत्रतीर्थके सारतत्त्वको क्रषिगण भी नहीं जानते हैं

English

He who dreams that he vomits, passes urine and eva- cuates stools in the form of gold and silver shall not live full ten months thereafter.

अध्याय ९१

श्लोक 4

वमेन्मूत्रं पुरीषं च सुवर्णं रजतं तथा प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने दशमासान्न जीवति

vamenmūtraṃ purīṣaṃ ca suvarṇaṃ rajataṃ tathā pratyakṣamathavā svapne daśamāsānna jīvati

हिन्दी अर्थ

इच्छानुसार खाता हुआ, सोता हुआ, क्रीड़ा करता हुआ तथा अनेक क्रियाएँ करता हुआ भी प्राणी इस अविमुक्तक्षेत्रमें प्राणत्याग करे, तो वह मोक्ष प्राप्त करता है यहाँ हजारों पाप करके पिशाचत्वको प्राप्त होना मनुष्योंके लिये अच्छा है, किंतु काशीपुरीको छोड़कर स्वर्गमें हजार बार इन्द्र होना अच्छा नहीं है। अतएव मुक्तिके लिये इस अविमुक्तक्षेत्रमे निवास करना चाहिए।

English

He who sees a gold-coloured tree, the Gandharva city, (i.e. the hallucination of an imaginary city), ghosts and spirits shall live only for nine months.

अध्याय ९१

श्लोक 5

रुक्मवर्णं द्रुमं पश्येद् गन्धर्वनगराणि च पश्येत् प्रेतपिशाचांश् च नवमासान् स जीवति

rukmavarṇaṃ drumaṃ paśyed gandharvanagarāṇi ca paśyet pretapiśācāṃś ca navamāsān sa jīvati

हिन्दी अर्थ

महातपस्वी महर्षि जैगीषव्यने इस क्षेत्रके माहात्म्यसे तथा मेरी भक्तिसे युक्त होकर परम सिद्धि प्राप्त की थी। महर्षि जैगीषव्यकी श्रेष्ठ गुफा योगियोंकी स्थली मानी जाती है। योगी लोग वहाँ सदा मेरा ध्यान करते हैं और

English

He who becomes stout or lean all of a sudden, i.e., he who thus moves away from his nature shall live only for eight months.

अध्याय ९१

श्लोक 6

अकस्माच्च भवेत्स्थूलो ह्य् अकस्माच्च कृशो भवेत् प्रकृतेश् च निवर्तेत चाष्टौ मासांश् च जीवति

akasmācca bhavetsthūlo hy akasmācca kṛśo bhavet prakṛteś ca nivarteta cāṣṭau māsāṃś ca jīvati

हिन्दी अर्थ

वहाँ योगकी अग्नि तीव्रतासे प्रज्चलित होती रहती है। मनुष्य यहाँ परम कैवल्य (मोक्ष) प्राप्त करता है, जो देवताओंके लिये भी दुर्लभ है अव्यक्त लिङ्गोंवाले तथा सभी सिद्धान्तोंकी जाननेवाले मुनिगण यहाँ मोक्ष प्राप्त करते हैं, जो अन्यत्र कहीं भी दुर्लभ है। मैं उनके लिये अत्युत्तम योगैश्वर्य तथा अपने सायुज्यरूप अभीष्ट स्थानको बताऊँगा। मेरे

English

He whose footprint appears split in front or behind in the dust or in mud lives only up to seven months.

अध्याय ९१

श्लोक 7

अग्रतः पृष्ठतो वापि खण्डं यस्य पदं भवेत् पांसुके कर्दमे वापि सप्तमासान्स जीवति

agrataḥ pṛṣṭhato vāpi khaṇḍaṃ yasya padaṃ bhavet pāṃsuke kardame vāpi saptamāsānsa jīvati

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रमें अपनी सभी क्रियाएँ मुझमें समर्पित करनेवाले कुबेरने क्षेत्रके सेवनसे ही गणेशत्वको प्राप्त किया था। हे देवि! जो ऋषि संवर्त नामक मेरे भक्त जन्म लँगै, वे भी यहाँ मेरी आराधना करके उत्तम सिद्धि प्रा

English

If a crow, or a dove, or a vulture or any other bird of prey perches on one's head, one shall not survive six months.

अध्याय ९१

श्लोक 8

काकः कपोतो गृध्रो वा निलीयेद्यस्य मूर्धनि क्रव्यादो वा खगो यस्य षण्मासान् नातिवर्तते

kākaḥ kapoto gṛdhro vā nilīyedyasya mūrdhani kravyādo vā khago yasya ṣaṇmāsān nātivartate

हिन्दी अर्थ

करेंगे। है कमलनयने! महातपस्वी पराशरपुत्र योगै ऋषि व्यास मेरे भक्त होंगे; वेदसंहिताओंका प्रवर्तन ३स्यते सोऽपि पद्याक्षि क्षेत्रेऽस्मिन् मुनिपुङ्कवः। ब्रह्मा देवर्षिभिः सार्धे विष्णुर्वापि दिवाकरः

English

He who goes in the company of lows of crows or of a dust storm, he who sees his own shadow in a deformed state shall live only for four or five months.

अध्याय ९१

श्लोक 9

गच्छेद् वायसपङ्क्तीभिः पांसुवर्षेण वा पुनः स्वच्छायां विकृतां पश्येच् चतुःपञ्च स जीवति

gacched vāyasapaṅktībhiḥ pāṃsuvarṣeṇa vā punaḥ svacchāyāṃ vikṛtāṃ paśyec catuḥpañca sa jīvati

हिन्दी अर्थ

देवदेवं समासाद्य धीमन्तः सङ्गवर्जिताः। गता इह परं मोक्षं प्रसादान्मम सुद्रते

English

He who sees lightning in a spot that is not the sky and the lightning in the southern direction or he who sees the rain- bow in the water shall live for only one or two months.

अध्याय ९१

श्लोक 10

अनभ्रे विद्युतं पश्येद् दक्षिणां दिशमास्थिताम् उदके धनुर् ऐन्द्रं वा त्रीणि द्वौ वा स जीवति

anabhre vidyutaṃ paśyed dakṣiṇāṃ diśamāsthitām udake dhanur aindraṃ vā trīṇi dvau vā sa jīvati

हिन्दी अर्थ

तमिहैव परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते गोप्रेक्षकमिदं क्षेत्रं ब्रह्मणा स्थापितं पुरा। कैलासभवनं चात्र पश्य दिव्यं वरानने

English

If one is not able to see oneself either in water or in the mirror or if he sees it devoid of the head he will not live beyond a month.

अध्याय ९१

श्लोक 11

अप्सु वा यदि वादर्शे यो ह्यात्मानं न पश्यति अशिरस्कं तथा पश्येन् मासाद् ऊर्ध्वं न जीवति

apsu vā yadi vādarśe yo hyātmānaṃ na paśyati aśiraskaṃ tathā paśyen māsād ūrdhvaṃ na jīvati

हिन्दी अर्थ

कपिलाहृदमित्येवं तथा वै ब्रह्मणा कृतम्। गवां स्तन्यजतोयेन तीर्थ पुण्यतमं महत्

English

If the body emits the odour of a dead body or of fat, his death is imminent. He will not live beyond a fortnight.

अध्याय ९१

श्लोक 12

शवगन्धि भवेद्गात्रं वसागन्धमथापि वा मृत्युर्ह्युपागतस्तस्य अर्धमासान्न जीवति

śavagandhi bhavedgātraṃ vasāgandhamathāpi vā mṛtyurhyupāgatastasya ardhamāsānna jīvati

हिन्दी अर्थ

सान्निध्यं कृतवान् देवि सदाहं दृश्यते त्वया भद्र्तोयं च पश्येह ब्रह्मणा च कृतं हृदम्। सर्वैर्देवेरह देवि अस्मिन् देशे प्रसादितः

English

If immediately after the bath the heart appears to dry up or smoke is seen coming out of the head, he will not live even for ten days.

अध्याय ९१

श्लोक 13

यस्य वै स्नातमात्रस्य हृदयं परिशुष्यति धूमं वा मस्तकात्पश्येद् दशाहान्न स जीवति

yasya vai snātamātrasya hṛdayaṃ pariśuṣyati dhūmaṃ vā mastakātpaśyed daśāhānna sa jīvati

हिन्दी अर्थ

गच्छोपशममीशेति उपशान्तः शिवस्तथा। अत्राहं ब्रह्मणानीय स्थापितः परमेष्ठिना

English

If the bursting wind pierces the vital parts, if the hairs do not stand on their ends on being sprinkled with water, his deaih is imminent.

अध्याय ९१

श्लोक 14

संभिन्नो मारुतो यस्य मर्मस्थानानि कृन्तति अद्भिः स्पृष्टो न हृष्येत तस्य मृत्युरुपस्थितः

saṃbhinno māruto yasya marmasthānāni kṛntati adbhiḥ spṛṣṭo na hṛṣyeta tasya mṛtyurupasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणा चापि सङ्गृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः । ब्रह्मणापि ततो विष्णुः प्रोक्तः संविग्नचेतसा मयानीतमिदं लिङ्गं 'कस्मात्स्थापितवानसि। तमुवाच पुनर्विष्णुर्बह्माणं कुपिताननम्

English

If one dreams of going towards the southern diicction in a chariot to which monkeys and bears are yoked, and sings and dances in the meantime, it should be known that death is imminent.

अध्याय ९१

श्लोक 15

ऋक्षवानरयुक्तेन रथेनाशां च दक्षिणाम् गायन्नृत्यन् व्रजेत् स्वप्ने विद्यान्मृत्युरुपस्थितः

ṛkṣavānarayuktena rathenāśāṃ ca dakṣiṇām gāyannṛtyan vrajet svapne vidyānmṛtyurupasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

अविमुक्तक्षेत्र वाराणसीका माहात्म्य तथा श्रीविश्वेश्वरपूजाविधिवर्णन

English

If in the dream, a singing dark-complexioned woman who wears black clothes leads a person to the southern direc- tion he will not live long.

अध्याय ९१

श्लोक 16

कृष्णांबरधरा श्यामा गायन्ती वाप्यथाङ्गना यं नयेद्दक्षिणामाशां स्वप्ने सो ऽपि न जीवति

kṛṣṇāṃbaradharā śyāmā gāyantī vāpyathāṅganā yaṃ nayeddakṣiṇāmāśāṃ svapne so 'pi na jīvati

हिन्दी अर्थ

करनेवाले वे मुनिश्रेष्ठ भी इस क्षेत्रमें विहार करेंगे। हे सुत्रते ! देवर्षियोंके साथ ब्रह्मा, विष्णु, सूर्य, देवराज इन्द्र अन्य देवता लोग तथा महात्मा-ये सब यहाँपर मेरी उपासना करते हैं गुप्त रूप धारणकर एकाग्रचित्त होकर यहाँपर सदा मेरी उपासना करते रहते हैं । विषयोंमें आसक्त मनवाला तथा धर्मका त्याग किया हुआ मनुष्य भी यदि इस क्षेत्रमें मृत हो जाय, तो वह भी संसारमें पुन: जन्म नहीं प्राप्त

English

If a man secs a slit in his own neck in thf' dream, or dreams of a naked sramana (Buddhist recluse) know that death is imminent.

अध्याय ९१

श्लोक 17

छिद्रं वा स्वस्य कण्ठस्य स्वप्ने यो वीक्षते नरः नग्नं वा श्रमणं दृष्ट्वा विद्यान्मृत्युमुपस्थितम्

chidraṃ vā svasya kaṇṭhasya svapne yo vīkṣate naraḥ nagnaṃ vā śramaṇaṃ dṛṣṭvā vidyānmṛtyumupasthitam

हिन्दी अर्थ

करता है; तो फिर है सुव्रते! जो ममतारहित, धीर, सत्त्वगुणमें स्थित, जितेन्द्रिय, ब्रती, कर्मप्रवृत्तिसे रहित, मुझमें ध्यानरत, बुद्धिमान् तथा संगरहित हैं-वे सब मुझ देवदेवको प्राप्त करके मेरी कृपासे यहाँ श्रेष्ठ

English

'The person sinks into the ocean of mire upto the head. On seeing a dream like this, he ceases to live immediately.

अध्याय ९१

श्लोक 18

आ मस्तकतलाद्यस् तु निमज्जेत्पङ्कसागरे दृष्ट्वा तु तादृशं स्वप्नं सद्य एव न जीवति

ā mastakatalādyas tu nimajjetpaṅkasāgare dṛṣṭvā tu tādṛśaṃ svapnaṃ sadya eva na jīvati

हिन्दी अर्थ

मोक्ष अवश्य प्राप्त करते हैं। है सुव्रते! हजारों जन्मोंमें भी योगी जिस मोक्ष-को प्राप्त नहीं कर पाता है, उस उत्तम मोक्षको वह यहाँपर मेरी कृपासे प्राप्त कर लेता है हे वरानने! पूर्वकालमें यहाँ ब्रह्माके द्वारा स्थापित किये गये कैलास भवन नामक इस गोप्रेक्षक क्षेत्रको देखो। इस गोप्रेक्षक क्षेत्र-में आकर मेरा दर्शन करके मनुष्य दुर्गति नहीं प्राप्त करता है और पापोंसे छूट जाता

English

He who is beaten in dream by dark-complexioned hideous persons with arms lifted up or hit by <tones, ceases to live immediately.

अध्याय ९१

श्लोक 19

भस्माङ्गारांश् च केशांश् च नदीं शुष्कां भुजङ्गमान् पश्येद्यो दशरात्रं तु न स जीवति तादृशः

bhasmāṅgārāṃś ca keśāṃś ca nadīṃ śuṣkāṃ bhujaṅgamān paśyedyo daśarātraṃ tu na sa jīvati tādṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

है। इसी प्रकार यहाँपर ब्रह्माने गायोंके दूधसे कपिलाहृद नामक विशाल तथा पुण्यतम तीर्थका निर्माण किया है। यहाँ भी मैं स्वयं वृषध्वज--इस नामसे विख्यात हूँ। हे देवि! मैंने सदासे यहाँ निवास किया है; ऐसा आप

English

If jackals howl directly at a, erson early in the mor- ning, at sunrise, that person's days are numbered.

अध्याय ९१

श्लोक 20

कृष्णैश् च विकटैश्चैव पुरुषैरुद्यतायुधैः पाषाणैस्ताड्यते स्वप्ने यः सद्यो न स जीवति

kṛṣṇaiś ca vikaṭaiścaiva puruṣairudyatāyudhaiḥ pāṣāṇaistāḍyate svapne yaḥ sadyo na sa jīvati

हिन्दी अर्थ

देखती भी हैं॥ ६७--७०॥ यहाँ ब्रह्माके द्वारा निर्मित किये गये भद्रतोय नामक सरोवरको देखो। है देवि! सभी देवताओंने ' हे ईश! शान्त हो जाइए'-एऐसा कहकर इस स्थानपर मुझ शिवको प्रसन्न किया था, तब मैं शान्त हो गया था। परमेष्ठी ब्रह्माने यहाँ लाकर मुझे स्थापित किया। ब्रह्माजीसे प्राप्त करके विष्णुने पुनः स्थापित किया। तब दुःखी चित्तवाले ब्रह्माने विष्णुसे कहा-आपने मेरे द्वारा

English

If the heart is excessively pained immediately after the bath and there is a morbid sensitiveness in the teeth one can say that he is sure to die.

अध्याय ९१

श्लोक 21

सूर्योदये प्रत्युषसि प्रत्यक्षं यस्य वै शिवाः क्रोशन्त्यभिमुखं प्रेत्य स गतायुर्भवेन्नरः

sūryodaye pratyuṣasi pratyakṣaṃ yasya vai śivāḥ krośantyabhimukhaṃ pretya sa gatāyurbhavennaraḥ

हिन्दी अर्थ

लाये गये इस लिङ्गको क्यों स्थापित किया ? तत्पश्चात् विष्णु कुपितमुखवाले उन ब्रह्मासे पुनः बोले-रुद्र

English

If one sees the rainbow at night or the cluster of stars during the day and is unable to see himself in the eyes of others, he ceases to live.

अध्याय ९१

श्लोक 22

यस्य वा स्नातमात्रस्य हृदयं पीड्यते भृशम् जायते दन्तहर्षश् च तं गतायुषमादिशेत्

yasya vā snātamātrasya hṛdayaṃ pīḍyate bhṛśam jāyate dantaharṣaś ca taṃ gatāyuṣamādiśet

हिन्दी अर्थ

फफ्फफफफफफफफ्फफफफफाफफाककककामामामामा ममामी माफ फफ फाफ फफफ फफ फफ फफ र फफफ फ़ रुद्रे देवे ममात्यन्तं परा भक्तिर्महत्तरा। मयैव स्थापितं लिङ्गं तव नाम्ना भविष्यति ॥

English

If one of the eyes begins to water, if the cars are dis- lodged and if the nose becomes bent in dream the man is sure to die soon.

अध्याय ९१

श्लोक 23

भूयोभूयस्त्रसेद्यस्तु रात्रौ वा यदि वा दिवा दीपगन्धं च नाघ्राति विद्यान्मृत्युम् उपस्थितम्

bhūyobhūyastrasedyastu rātrau vā yadi vā divā dīpagandhaṃ ca nāghrāti vidyānmṛtyum upasthitam

हिन्दी अर्थ

दृष्ट्वैनमपि देवेशं मम लोकं व्रजेन्नरः

English

If the tongue becomes black and rough, if the face be- comes red like lotus, and if the cheeks develop red fleshy swelling, his death is imminent.

अध्याय ९१

श्लोक 24

रात्रौ चेन्द्रधनुः पश्येद् दिवा नक्षत्रमण्डलम् परनेत्रेषु चात्मानं न पश्येन्न स जीवति

rātrau cendradhanuḥ paśyed divā nakṣatramaṇḍalam paranetreṣu cātmānaṃ na paśyenna sa jīvati

हिन्दी अर्थ

ततः पुनरपि ब्रह्मा मम लिङ्गमिदं शुभम्। स्थापयामास विधिवद्भक्त्या परमया युतः अस्मिन्नपि मया देशे हैत्यो हैवतकण्टक:

English

If a man with dishevelled hair were to come face to face in the southern direction, singing, laugliing and dancing, his life ends with that.

अध्याय ९१

श्लोक 25

नेत्रमेकं स्रवेद्यस्य कर्णौ स्थानाच्च भ्रश्यतः वक्रा च नासा भवति विज्ञेयो गतजीवितः

netramekaṃ sravedyasya karṇau sthānācca bhraśyataḥ vakrā ca nāsā bhavati vijñeyo gatajīvitaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पलो विदलशचैव यौ हैत्यौ ब्रह्मणा पुरा

English

If the body is frequently pale, white in colour with the lustre of white clouds or like white mustard his dcatli is imminent.

अध्याय ९१

श्लोक 26

यस्य कृष्णा खरा जिह्वा पद्माभासं च वै मुखम् गण्डे वा पिण्डिकारक्ते तस्य मृत्युरुपस्थितः

yasya kṛṣṇā kharā jihvā padmābhāsaṃ ca vai mukham gaṇḍe vā piṇḍikārakte tasya mṛtyurupasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

सावज्ञं कन्दुकेनात्र तस्येदं देहमास्थितम् देवैः समन्तादेतानि लिङ्गानि स्थापितान्यतः। दृष्ट्वापि नियतो मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत्

English

If one dreams that camels and donkeys are yoked to chariots they are inauspicious. If the chariot is seen going towards the southern direction he will cease to live.

अध्याय ९१

श्लोक 27

मुक्तकेशो हसंश्चैव गायन्नृत्यंश् च यो नरः याम्यामभिमुखं गच्छेत् तदन्तं तस्य जीवितम्

muktakeśo hasaṃścaiva gāyannṛtyaṃś ca yo naraḥ yāmyāmabhimukhaṃ gacchet tadantaṃ tasya jīvitam

हिन्दी अर्थ

मम प्रियहितं स्थानं ज्ञात्वा लिङ्गं प्रतिष्ठितम्

English

These are signs of imminent death: The eyes are turned upwards, they arc not.steady, they arc red, they revolve, there is dryness in the mouth, there is a hole in the umbilicus and the urine is excessively hot. The person is indeed in difficulties.

अध्याय ९१

श्लोक 28

यस्य श्वेतघनाभासा श्वेतसर्षपसंनिभा श्वेता च मूर्तिर्ह्यसकृत् तस्य मृत्युरुपस्थितः

yasya śvetaghanābhāsā śvetasarṣapasaṃnibhā śvetā ca mūrtirhyasakṛt tasya mṛtyurupasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्ट्वैतन्मनुजो देवि न दुर्गतिमतो व्रजेत् नद्येषा वरुणा देवि पुण्या पापप्रमोचनी। क्षेत्रमेतदलङ्कृत्य जाहूव्या सह सङ्गता

English

Whether during day or night if a person i.s directly killed but he does not see the murderer his life is extinct. He will cease to live.

अध्याय ९१

श्लोक 29

उष्ट्रा वा रासभा वाभियुक्ताः स्वप्ने रथे शुभाः यस्य सो ऽपि न जीवेत्तु दक्षिणाभिमुखो गतः

uṣṭrā vā rāsabhā vābhiyuktāḥ svapne rathe śubhāḥ yasya so 'pi na jīvettu dakṣiṇābhimukho gataḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा स्थापित किया गया यह लिङ्ग प्रसिद्ध होगा

English

If at the end of a dream, a man sees that he enters fire and docs not remember it at all, his life ends with that.

अध्याय ९१

श्लोक 30

द्वे वाथ परमे ऽरिष्टे एकीभूतः परं भवेत् घोषं न शृणुयात्कर्णे ज्योतिर् नेत्रे न पश्यति

dve vātha parame 'riṣṭe ekībhūtaḥ paraṃ bhavet ghoṣaṃ na śṛṇuyātkarṇe jyotir netre na paśyati

हिन्दी अर्थ

हे देवि! मैं तभीसे यहाँ हिरण्यग नामसे स्थित हूँ। इन देवेश्वरका दर्शन करके मनुष्य मेर लोक प्राप्त करता है । तत्पश्चात् ब्रह्माने परम भक्ते युक्त होकर मेरे इस पवित्र लिङ्गको विधिपूर्वक पुन: स्थापित किया। मैं यहाँ स्वर्लीनेश्वर नामसे स्वयं विद्यमान हूँ; यहाँ प्राणत्याग करनेपर मनुष्य कभी जन्म नहीं लेता है। जो गति योगियोंकी कही गयी हे, ह अनन्य गति उसकी भी होती है॥ ७६-७८१, ॥

English

I f the portents arc indicated in the body and that time of deatli has arrived, the inUdligcnt man shall eschew sorrow and dejection and treat it with itidiirercnce.

अध्याय ९१

श्लोक 31

श्वभ्रे यो निपतेत्स्वप्ने द्वारं चापि पिधीयते न चोत्तिष्ठति यः श्वभ्रात् तदन्तं तस्य जीवितम्

śvabhre yo nipatetsvapne dvāraṃ cāpi pidhīyate na cottiṣṭhati yaḥ śvabhrāt tadantaṃ tasya jīvitam

हिन्दी अर्थ

इसी स्थानपर मैंने व्याघ्रका रूप धारण करके

English

With cleanliness and purity he shall set off in the direction of east or north. He shall sit in a steady level ground in a secluded spot devoid of creatures. He shall sit facing the east or the north and perform the rite of acamana. He shall sit in the posture of Svastika and bow to MaheSvara. The body, the head and the neck shall be erect like a lamp in a wind- less spot. He shall be steady without flickering. He shall not look at anything else while practising Dharana (Retention).

अध्याय ९१

श्लोक 32

ऊर्ध्वा च दृष्टिर्न च सम्प्रतिष्ठा रक्ता पुनः सम्परिवर्तमाना ।* मुखस्य शोषः सुषिरा च नाभिरत्युष्णमूत्रो विषमस्थ एव

ūrdhvā ca dṛṣṭirna ca sampratiṣṭhā raktā punaḥ samparivartamānā /* mukhasya śoṣaḥ suṣirā ca nābhiratyuṣṇamūtro viṣamastha eva

हिन्दी अर्थ

हैत्यका वध किया था; तभीसे व्याघ्रेश्वर इस नामसे प्रसिद्ध होकर मैं यहाँ सदा स्थित हूँ । इन व्याघ्रेशवरका दर्शन करके मनुष्य पुनः दुर्गतिको प्राप्त नहीं होता है । पूर्वकालमें उत्पल तथा विदल नामक जिन दो हैत्योंके लिये ब्रह्माने तरीके द्वारा वध्य होनेका विधान किया था, उन्हे अभिमानयुक्त देखकर आपने ही रणमें अवज्ञापूर्वक एक कन्दुकसे मार डाला था; आपके उसी कन्दुकका यह देह यहाँ स्थापित हो गया अर्थात् वह कन्दुक लिङ्गरूपमें परिणत होकर

English

'I'hc knower of scriptures shall practise yoga in the spot facing the north-east. He shall restrain lust, doubt, pleasure, happiness and misery mentally and only concent-aie on clean meditation. He shall meditate on the nose, tongue, eyes, skin, ears and mind. He shall retain them in the intellcet and chest. After j cajiLing the time and actions he shall retain these parts of the body in the groups perpetually. This retention of the twelve parts of the body is called yogadharana. The man shall perform hundred or fifty such Dharanas on the head.

अध्याय ९१

श्लोक 33

दिवा वा यदि वा रात्रौ प्रत्यक्षं यो निहन्यते हन्तारं न च पश्येच्च स गतायुर्न जीवति

divā vā yadi vā rātrau pratyakṣaṃ yo nihanyate hantāraṃ na ca paśyecca sa gatāyurna jīvati

हिन्दी अर्थ

प्राम्भमें गणपोंके साथ आकर मैं यहाँ स्थित हो गया, अतः यह ज्येष्ठस्थान है; यहाँ मेरा दर्शन पुण्यप्रद है।

English

If he becomes exhausted due to the practice of Dhfirana, the wind begins to function upwards. He shall fill the body with the wind along with the Orhkara. The yogin identifying himself with Orhkara shall merge himself in imperi- shable being. He shall become imperishable thus.

अध्याय ९१

श्लोक 34

अग्निप्रवेशं कुरुते स्वप्नान्ते यस्तु मानवः स्मृतिं नोपलभेच्चापि तदन्तं तस्य जीवितम्

agnipraveśaṃ kurute svapnānte yastu mānavaḥ smṛtiṃ nopalabheccāpi tadantaṃ tasya jīvitam

हिन्दी अर्थ

है; अतः भक्तयुक्त होकर इन लिङ्गोंका केवल दर्शन करके मनुष्य मृत्यु होनेपर शिवका गण हो जाता है हे देवि! पूर्वकालमें स्वयं तुम्हारे पिता पर्वतः राज हिमालयने इसे मेरा प्रिय तथा हितकर स्थान समझकर यहाँ लिङ्गकी स्थापना की थी। शैलेश्वर नामसे प्रसिद्ध इस लिङ्गको तुम आदरपूर्वक देखो। है

English

This should be known as having three Matras (units), the consonant in it is the deity. The first Matra is Vidyuti (pertaining to lightning). The second is TamasI [having Tamo-Guna].

अध्याय ९१

श्लोक 35

यस्तु प्रावरणं शुक्लं स्वकं पश्यति मानवः कृष्णं रक्तमपि स्वप्ने तस्य मृत्युरुपस्थितः

yastu prāvaraṇaṃ śuklaṃ svakaṃ paśyati mānavaḥ kṛṣṇaṃ raktamapi svapne tasya mṛtyurupasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

देवि! इसका दर्शन करके मनुष्य दुर्गतिको नहीं प्राप्त होता है

English

The third is Nirguna (devoid of attributes). It covers up the imperishable Being. It should be known cs Gandharl too, because it originates from the Gandhara note (the third of the seven primary notes of Indian Gamut).

अध्याय ९१

श्लोक 36

अरिष्टे सूचिते देहे तस्मिन्काल उपस्थिते त्यक्त्वा खेदं विषादं च उपेक्षेद् बुद्धिमान् नरः

ariṣṭe sūcite dehe tasminkāla upasthite tyaktvā khedaṃ viṣādaṃ ca upekṣed buddhimān naraḥ

हिन्दी अर्थ

हे देवि! पुण्यमयी तथा पापको नष्ट करनेवाली अविमुक्तक्षेत्र वाराणसीका माहात्म्य तथा श्रीविश्वेश्वरपूजाविधिवर्णन

English

When the Oihkara that is uttered recedes to the head the devotee feels the touch of the mi mg ant.

अध्याय ९१

श्लोक 37

प्राचीं वा यदि वोदीचीं दिशं निष्क्रम्य वै शुचिः समे ऽतिस्थावरे देशे विविक्ते जन्तुवर्जिते

prācīṃ vā yadi vodīcīṃ diśaṃ niṣkramya vai śuciḥ same 'tisthāvare deśe vivikte jantuvarjite

हिन्दी अर्थ

स्थापित ब्रह्मणा चापि सङ्गमे लिङ्गमुत्तमम्। सङ्गमेश्वरमित्येवं ख्यातं जगति दृश्यताम्

English

The yogin identical with the Orhkara becomes identi- cal with the imperishable Being. Pranava is the bow, Atman is the arrow and Brahman is the target. It should be pierced by one who docs not err. He shall be concentrated therein as in regard to the arrow. The single-syllabled word Om is hidden in

अध्याय ९१

श्लोक 38

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा स्वस्थश् चाचान्त एव च स्वस्तिकेनोपविष्टस्तु नमस्कृत्वा महेश्वरम्

udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā svasthaś cācānta eva ca svastikenopaviṣṭastu namaskṛtvā maheśvaram

हिन्दी अर्थ

सङ्घमे देवनद्या हि यः स्नात्वा मनुजः शुचि: । अर्चयेत्सड्रमेशानं तस्य जन्मभयं कुतः योगिनां मोक्षलिप्सूनां ज्ञानयोगरतात्मनाम्। दृष्ट्वैनं मध्यमेशानं जन्म प्रति न शोचति

English

The letter "A" should be known as Aksara (Imperish- able); the letter "U" is then along with it. Including the letter '*M", Oihkara becomes one with three Matras.

अध्याय ९१

श्लोक 39

समकायशिरोग्रीवो धारयन् नावलोकयेत् यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता

samakāyaśirogrīvo dhārayan nāvalokayet yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā

हिन्दी अर्थ

स्थापितं लिङ्गमेतत्तु शुक्रेण भृगुसूनुना। नाम्ना शुक्रेश्वरं नाम सर्वसिद्धामराचितम्

English

The letter "A" is the Bhurloka; the letter "U" is Bhuvarloka, the letter "M" is Svarloka.

अध्याय ९१

श्लोक 40

प्रागुदक्प्रवणे देशे तथा युञ्जीत शास्त्रवित् कामं वितर्कं प्रीतिं च सुखदुःखे उभे तथा

prāgudakpravaṇe deśe tathā yuñjīta śāstravit kāmaṃ vitarkaṃ prītiṃ ca sukhaduḥkhe ubhe tathā

हिन्दी अर्थ

पुरा जम्बुकरूपेण असुरो देवकण्टकः। ब्रह्मणो हि वरं लब्ध्वा गोमायुर्बन्धशङ्कितः निहतो हिमवत्पुत्रि जम्बुकेशस्ततो ह्यहम्। अद्यापि जगति ख्यातं सुरासुरनमस्कृतम्

English

The Om represents the three worlds. Its head is the Heaven. All the worlds constitute its limbs (body). Its feet are constituted by Brahmaloka.

अध्याय ९१

श्लोक 41

निगृह्य मनसा सर्वं शुक्लं ध्यानम् अनुस्मरेत् घ्राणे च रसने नित्यं चक्षुषी स्पर्शने तथा

nigṛhya manasā sarvaṃ śuklaṃ dhyānam anusmaret ghrāṇe ca rasane nityaṃ cakṣuṣī sparśane tathā

हिन्दी अर्थ

दृष्ट्वैनमपि देवेशं सर्वान् कामानवाण्नुयात्। ग्रहैः शुक्रपुरोगैश्च एतानि स्थापितानि ह

English

Rudra's world is the foot of the Matra, Siva's region is devoid of Matras (i.e. above them). It is with this special knowledge that, that region is worshipped.

अध्याय ९१

श्लोक 42

श्रोत्रे मनसि बुद्धौ च तत्र वक्षसि धारयेत् कालकर्माणि विज्ञाय समूहेष्वेव नित्यशः

śrotre manasi buddhau ca tatra vakṣasi dhārayet kālakarmāṇi vijñāya samūheṣveva nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्य पुण्यानि लिङ्गानि सर्वकामप्रदानि तु। एवमेतानि पुण्यानि मन्निवासानि पार्वति यह वरुणा नदी इस क्षेत्रको अलंकृत करके गंगाके साथ मिल जाती है। इनके संगमपर भी ब्रह्माके द्वारा उत्तम लिङ्ग स्थापित किया गया है; यह संगमेश्वर--इस नामसे जगतमें प्रसिद्ध है, तुम इसका दर्शन करो।

English

Hence, the devotee shall be interested in meditation. Indeed that imperishable Being devoid of Matr, should be assiduously worshipped by one who wishes for permanent happiness.

अध्याय ९१

श्लोक 43

द्वादशाध्यात्ममित्येवं योगधारणमुच्यते शतमर्धशतं वापि धारणां मूर्ध्नि धारयेत्

dvādaśādhyātmamityevaṃ yogadhāraṇamucyate śatamardhaśataṃ vāpi dhāraṇāṃ mūrdhni dhārayet

हिन्दी अर्थ

देवनदीके संगमपर स्नान करके शुद्ध होकर जो मनुष्य संगमेश्वरकी पूजा करता है, उसे जन्मभय कहाँसे हो सकता है!॥ ८७--८९॥

English

The first Matra is a short, the next one is long; the third Matra isluta (prolated vowel). These Matras should be known in their proper order. They are to be retained only as long as it is possible.

अध्याय ९१

श्लोक 44

खिन्नस्य धारणायोगाद् वायुरूर्ध्वं प्रवर्तते ततश्चापूरयेद् देहम् ओङ्कारेण समन्वितः

khinnasya dhāraṇāyogād vāyurūrdhvaṃ pravartate tataścāpūrayed deham oṅkāreṇa samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

हे देवि! मैं इसे महाक्षेत्र मानता हूँ; यह योगियोंका परम निवास-स्थान है। इस श्रेष्ठ क्षेत्रके मध्यमें मैं स्वयं प्रकट होकर अधिष्ठित हूँ। सभी सुर तथा असुर यहाँ मुझे मध्यमेश्वर--इस नामसे कहते हैं। मेरा व्रत धारण करनेवाले सिद्धों और मोक्षको अभिलाषावाले तथा ज्ञानयोगमें परायण मनवाले योगियोंका यह निवास-स्थान है। इन मध्यमेश्वरका दर्शन कर लेनेपर मनुष्य अपने जन्मके विषयमे चिन्ता नहीं करता

English

He who always meditates on the sense-organs, mind and intellect in the Atman and listens to even half a Matra shall attain its benefit.

अध्याय ९१

श्लोक 45

तथौंकारमयो योगी अक्षरे त्वक्षरी भवेत् अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ओङ्कारप्राप्तिलक्षणम्

tathauṃkāramayo yogī akṣare tvakṣarī bhavet ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi oṅkāraprāptilakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

भृगुपुत्र शुक्राचार्यने भी यहाँ लिङ्गको स्थापित किया है; शुक्रेश्वर नामसे विख्यात यह लिङ्ग सभी सिद्धां तथा देवताओंसे पूजित है। नियमित होकर इनका दर्शन करके मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है और

English

Thanks to that Matra, one attains tlie merit which a person attains by a horse-sacrifice every month, continuing it for a hundred years.

अध्याय ९१

श्लोक 46

एष त्रिमात्रो विज्ञेयो व्यञ्जनं चात्र चेश्वरः प्रथमा विद्युती मात्रा द्वितीया तामसी स्मृता

eṣa trimātro vijñeyo vyañjanaṃ cātra ceśvaraḥ prathamā vidyutī mātrā dvitīyā tāmasī smṛtā

हिन्दी अर्थ

मरनेपर पुनः संसारी जीव नहीं होता है पूर्वकालमें देवताओंके लिये कंटकस्वरूप एक हैत्य सियारके रूपमें विद्यमान था। अपने बन्धनसे सशंकित उस हैत्यने ब्रह्मासे वर प्राप्त करके गोमायु (सियार)-का रूप धारण कर लिया था। है पार्वति!

English

Neither by a severe penance nor by sacrifices with plenty of gifts can that merit be obtained which is perfectly obtained by means of the Matra.

अध्याय ९१

श्लोक 47

तृतीयां निर्गुणां चैव मात्रामक्षरगामिनीम् गान्धारी चैव विज्ञेया गान्धारस्वरसंभवा

tṛtīyāṃ nirguṇāṃ caiva mātrāmakṣaragāminīm gāndhārī caiva vijñeyā gāndhārasvarasaṃbhavā

हिन्दी अर्थ

मैंने उसका वध किया और तब मैं जम्बुकेश कहा जाने लगा; आज भी लोकमें प्रसिद्ध तथा देवताओं और असुरोंसे नमस्कृत इन देवेश्वरका दर्शन करके मनुष्य समस्त कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। हे

English

The householder yogins shall practise only that Matra which is taught as Pluta (Prolated Vowel).

अध्याय ९१

श्लोक 48

पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्ध्नि लक्ष्यते यथा प्रयुक्त ओङ्कारः प्रतिनिर्याति मूर्धनि

pipīlikāgatisparśā prayuktā mūrdhni lakṣyate yathā prayukta oṅkāraḥ pratiniryāti mūrdhani

हिन्दी अर्थ

देवि! शुक्र आदि प्रधान ग्रहोंके द्वारा स्थापित किये गये इन पुण्यमय तथा सभी कामनाओंको पूर्ण करनेवाले लिङ्गोंका दर्शन करो। है पार्वति! इस प्रकार मैंने अपने निवासस्वरूप इन पवित्र लिङ्गोंका वर्णन किया; मेरे क्षेत्रमै एक अन्य गुप्त रहस्य भी है, इसे

English

This Matra alone comprises the eightfold Aivarya beginning with Anima. Hence, O brahmins, be in commu- nion with it.

अध्याय ९१

श्लोक 49

तथौंकारमयो योगी त्व् अक्षरी त्वक्षरी भवेत् प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्मलक्षणमुच्यते

tathauṃkāramayo yogī tv akṣarī tvakṣarī bhavet praṇavo dhanuḥ śaro hyātmā brahmalakṣaṇamucyate

हिन्दी अर्थ

रका बस्याल. OO... 1 नि

English

Atjtimi, etc. Gf. note 241.

अध्याय ९१

श्लोक 50

अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत् ओमित्येकाक्षरं ह्येतद् गुहायां निहितं पदम्

apramattena veddhavyaṃ śaravat tanmayo bhavet omityekākṣaraṃ hyetad guhāyāṃ nihitaṃ padam

हिन्दी अर्थ

योजनं विद्धि चार्वङ्गि मृत्युकालेऽमृतप्रदम्। महालयगिरिस्थं मां केदारे च व्यवस्थितम् गणत्वं लभते दृष्ट्वा ह्यस्मिन् मोक्षो ह्यवाप्यते। गाणपत्यं लभेद्यस्माद्यतः सा मुक्तिरुत्तमा

English

O brahmins, he who knows and realises the Atman obtains everything. He shall be endowed with yoga.®*® He shall be pure. He shall subdue the sense-organs. He shall control them.

अध्याय ९१

श्लोक 51

ओमित्येतत्त्रयो लोकास् त्रयो वेदास्त्रयो ऽग्नयः विष्णुक्रमास्त्रयस्त्वेते ऋक्सामानि यजूंषि च

omityetattrayo lokās trayo vedāstrayo 'gnayaḥ viṣṇukramāstrayastvete ṛksāmāni yajūṃṣi ca

हिन्दी अर्थ

ततो महालयात्तस्मात्केदारान्मध्यमादपि। स्मृतं पुण्यतमं क्षेत्रमविमुक्तं वरानने

English

Hence, the learned man shall contemplate the Atman by means of the yoga pertaining to Pasupati. Those who know the Atman are certainly pure beings.

अध्याय ९१

श्लोक 52

मात्रा चार्धं च तिस्रस्तु विज्ञेयाः परमार्थतः तत्प्रयुक्तस्तु यो योगी तस्य सालोक्यमाप्नुयात्

mātrā cārdhaṃ ca tisrastu vijñeyāḥ paramārthataḥ tatprayuktastu yo yogī tasya sālokyamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

केदारं मध्यमं क्षेत्रं स्थानं चैव महालयम्। मम पुण्यानि भूर्लोके तेभ्यः श्रेष्ठतमं त्विदम् यतः सृष्टास्त्विमे लोकास्ततः क्षेत्रमिदं शुभम्। कदाचिन्न मया मुक्तमविमुक्तं ततोऽभवत्

English

It is through the knowledge of yoga that the brahmin, thinker on spiritual topics, attains the Rk, Saman, Yajur mantras, in fact all the Vedas and the Upanisads.

अध्याय ९१

श्लोक 53

अकारो ह्यक्षरो ज्ञेय उकारः सहितः स्मृतः मकारसहितौंकारस् त्रिमात्र इति संज्ञितः

akāro hyakṣaro jñeya ukāraḥ sahitaḥ smṛtaḥ makārasahitauṃkāras trimātra iti saṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं मम दृष्ट्वेह मानवः। सद्यः पापविनिर्मुक्तः पशुपाशैविमुच्यते

English

He becomes identical with all Devas and devoid of all elements. He gets rid of the necessity of passing through wombs and attains the perpetual region.

अध्याय ९१

श्लोक 54

अकारस् त्वेष भूर्लोक उकारो भुव उच्यते सव्यञ्जनो मकारस्तु स्वर्लोक इति गीयते

akāras tveṣa bhūrloka ukāro bhuva ucyate savyañjano makārastu svarloka iti gīyate

हिन्दी अर्थ

उपशान्तं शिवं चैव ज्येष्ठस्थाननिवासिनम्। शुक्रेश्वरं च विख्यातं व्याघ्रेशं जम्बुकेश्वरम् एवमुक्त्वा महादेवो दिशः सर्वा व्यलोकयत्

English

as the ripe fruit falls off the tree on being tossed about by the wind, so also sin perishes by the grace of Rudra.

अध्याय ९१

श्लोक 55

ओङ्कारस्तु त्रयो लोकाः शिरस्तस्य त्रिविष्टपम् भुवनाङ्गं च तत्सर्वं ब्राह्मं तत्पदमुच्यते

oṅkārastu trayo lokāḥ śirastasya triviṣṭapam bhuvanāṅgaṃ ca tatsarvaṃ brāhmaṃ tatpadamucyate

हिन्दी अर्थ

विलोक्य संस्थिते पश्चाहेवदेवे महेश्वरे। अकस्मादभवत्सर्वः स देशोज्चलितो यथा

English

Where the obeisance to Rudra yields the benefits of all Karinans, one shall not attain those benefits through the obei- sance to the other deities.

अध्याय ९१

श्लोक 56

मात्रापादो रुद्रलोको ह्य् अमात्रं तु शिवं पदम् एवं ज्ञानविशेषेण तत्पदं समुपास्यते

mātrāpādo rudraloko hy amātraṃ tu śivaṃ padam evaṃ jñānaviśeṣeṇa tatpadaṃ samupāsyate

हिन्दी अर्थ

स्थितानां स तदा तेषां देवदेव उमापतिः कृत्स्नं जगदिहैकस्थं कर्तुमन्त इव स्थितः

English

Hence, the yogin shall worship Mahes vara repeat- ing the Pranava twice. He who enlarges the scope of the Vedas ten times more by elaborating the Vedic texts shall meditate and then forsake the body. He uplifts three generations and attains Sayujja salvation with Siva.

अध्याय ९१

श्लोक 57

तस्माद्ध्यानरतिर्नित्यम् अमात्रं हि तदक्षरम् उपास्यं हि प्रयत्नेन शाश्वतं सुखमिच्छता

tasmāddhyānaratirnityam amātraṃ hi tadakṣaram upāsyaṃ hi prayatnena śāśvataṃ sukhamicchatā

हिन्दी अर्थ

यह क्षेत्र चारों दिशाओंमें चार कोस अतएव एक योजनमें कहा गया है; है सुन्दर अंगोंवाली। मृत्युकाल इसे अमरता प्रदान करनेवाला जानो। महालय गिरि विराजमान और केदारपर स्थित मेरा दर्शन करके

English

Or after seeing any evil poitent and wl. n the time of death has arrived the man shall go to Avimuktesvara in Varanasi and perform the expiatory rite. Somehow the man shall abandon his body there when, O leading brahmins, he is liberated. The man may abandon his body on the mountain, Sriparvata.®®® He attains identity with Siva. No doubt need be entertained in this regard. Avimukta is a greatest shrine always bestowing salvation on the creatures. The intelligent man shall resort to it always especially when death is imminent.

अध्याय ९१

श्लोक 58

ह्रस्वा तु प्रथमा मात्रा ततो दीर्घा त्वनन्तरम् ततः प्लुतवती चैव तृतीया चोपदिश्यते

hrasvā tu prathamā mātrā tato dīrghā tvanantaram tataḥ plutavatī caiva tṛtīyā copadiśyate

हिन्दी अर्थ

गणत्व प्राप्त करता है, किंतु इस क्षेत्रमें मोक्षकी प्राप्त होती है। उन स्थानोंमें गणपति पद प्राप्त होता है और यहाँपर उत्तम मुक्ति प्राप्त होती है, अतः है वरानने! उम् महालय, केदार तथा मध्यम क्षेत्र-इन सबसे पुण्यप्रद यह अविमुक्त क्षेत्र कहा गया है । केदार, मध्यमक्षेत्र तथा महालय स्थान--ये तीनों पृथ्वीलोकमें मेरे पवित्र क्षेत्र हैं, किंतु यह अविमुक्तक्षेत्र उनसे भी अधिक श्रेष्ठ है

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 59

एतास्तु मात्रा विज्ञेया यथावदनुपूर्वशः यावदेव तु शक्यन्ते धार्यन्ते तावदेव हि

etāstu mātrā vijñeyā yathāvadanupūrvaśaḥ yāvadeva tu śakyante dhāryante tāvadeva hi

हिन्दी अर्थ

जबसे इन लोकोंको सृष्टि की गयी है, तबसे मैंने इस पवित्र क्षेत्रका परित्याग कभी नहीं किया, इसलिये यह अविमुक्त क्षेत्र हो गया। यहाँ मेरे अविमुक्तेश्वर लिङ्गका दर्शन करके मनुष्य शीघ्र ही पापोंसे मुक्त

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 60

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिं ध्यायन्नात्मनि यः सदा अर्धं तन्मात्रम् अपि चेच् छृणु यत् फलमाप्नुयात्

indriyāṇi mano buddhiṃ dhyāyannātmani yaḥ sadā ardhaṃ tanmātram api cec chṛṇu yat phalamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

होकर पशुपाशों (जीवबन्धन)-से छूट जाता है । शैलेश्वर, गोप्रेक्ष, वृषभध्वज, उपशान्त, ज्येष्ठस्थानमें निवास करनेवाले शिव, शुक्रेशवर, प्रसिद्ध व्याघ्रेश्वर तथा जम्बुकेश्वरका दर्शन करके मनुष्य दुःखके सागररूप संसारमें पुनः जन्म नहीं लेता है॥ १०४-१०७/२॥

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 61

मासे मासे ऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः तेन यत्प्राप्यते पुण्यं मात्रया तदवाप्नुयात्

māse māse 'śvamedhena yo yajeta śataṃ samāḥ tena yatprāpyate puṇyaṃ mātrayā tadavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-हे ऋषियो! ऐसा कहकर महादेवने सभी दिशाओंकी ओर देखा। दिशाओंको ओर देखकर देवदेव महेश्वरके बैठ जानेके अनन्तर वह सम्पूर्ण स्थान सहसा देदीप्यमान हो गया। तत्पश्चात्

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 62

न तथा तपसोग्रेण न यज्ञैर्भूरिदक्षिणैः यत्फलं प्राप्यते सम्यङ् मात्रया तदवाप्नुयात्

na tathā tapasogreṇa na yajñairbhūridakṣiṇaiḥ yatphalaṃ prāpyate samyaṅ mātrayā tadavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

भस्म लगानेसे श्वेत प्रभावाले, नियम-व्रत धारण करनेवाले, पशुपतिके भक्त और महेश्वरके प्रति समर्पित बहुत-से सैकड़ों सिद्ध तथा महात्माओंने वहाँ आकर महेश्वरको प्रणाम किया; पुन: वे ध्यानयोगमें स्थित योगेश्वर शिव-को बार-बार देखकर अपने मनको स्थिर करके उन ईश्वरमै लीन होते हुए-से स्थित ही गये। उनके इस प्रकार स्थित होनेपर वे देवदेव उमापतिं

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 63

तत्र चैषा तु या मात्रा प्लुता नामोपदिश्यते एषा एव भवेत्कार्या गृहस्थानां तु योगिनाम्

tatra caiṣā tu yā mātrā plutā nāmopadiśyate eṣā eva bhavetkāryā gṛhasthānāṃ tu yoginām

हिन्दी अर्थ

परम मूर्ति धारण करते हुए विराट् पुरुषके रूपमें हौ

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 64

एषां चैव विशेषेण ऐश्वर्ये ह्यष्टलक्षणे अणिमाद्ये तु विज्ञेया तस्माद्युञ्जीत तां द्विजाः

eṣāṃ caiva viśeṣeṇa aiśvarye hyaṣṭalakṣaṇe aṇimādye tu vijñeyā tasmādyuñjīta tāṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

गये; वे सम्पूर्ण जगतूको एक स्थानपर एकत्र करै अविमुक्तक्षेत्र वाराणसीका माहात्म्य तथा श्रीविश्वेश्वरपूजाविधिवर्णन

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 65

एवं हि योगसंयुक्तः शुचिर् दान्तो जितेन्द्रियः आत्मानं विद्यते यस्तु स सर्वं विन्दते द्विजाः

evaṃ hi yogasaṃyuktaḥ śucir dānto jitendriyaḥ ātmānaṃ vidyate yastu sa sarvaṃ vindate dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्त्वदूष्टमाकारं बुद्ध्वा सा प्रकृतिस्थितम्। प्रकृतेर्मूर्तिमास्थाय योगेन परमेश्वरी

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 66

तस्मात्पाशुपतैर्योगैर् आत्मानं चिन्तयेद्बुधः आत्मानं जानते ये तु शुचयस्ते न संशयः

tasmātpāśupatairyogair ātmānaṃ cintayedbudhaḥ ātmānaṃ jānate ye tu śucayaste na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपापहरं दिव्यं पुरा चैव प्रकाशितम्। नीललोहितमूर्तिस्थं पुनश्चक्रे वपुः शुभम् तामुवाच सुरश्रेष्ठस्तदा देवीं गिरीन्द्रजाम्। श्रीभगवानुवाच मदीयं व्रतमाश्रित्य भक्तिमद्भिरद्विजोत्तमैः

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 67

ऋचो यजूंषि सामानि वेदोपनिषदस् तथा योगज्ञानादवाप्नोति ब्राह्मणो ऽध्यात्मचिन्तकः

ṛco yajūṃṣi sāmāni vedopaniṣadas tathā yogajñānādavāpnoti brāhmaṇo 'dhyātmacintakaḥ

हिन्दी अर्थ

यैयैर्योगा इहाभ्यस्तास्तेषामेकेन जन्मना। क्षेत्रस्यास्य प्रभावेन भक्त्या च मम भामिनि

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 68

सर्वदेवमयो भूत्वा अभूतः स तु जायते योनिसंक्रमणं त्यक्त्वा याति वै शाश्वतं पदम्

sarvadevamayo bhūtvā abhūtaḥ sa tu jāyate yonisaṃkramaṇaṃ tyaktvā yāti vai śāśvataṃ padam

हिन्दी अर्थ

तस्मादेतन्महत्क्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेवितं तथा उभयोः पक्षयोर्देवि वाराणस्यामुपास्यते। शशिभानूपरागे च कार्तिक्यां च विशेषतः

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 69

यथा वृक्षात् फलं पक्वं पवनेन समीरितम् नमस्कारेण रुद्रस्य तथा पापं प्रणश्यति

yathā vṛkṣāt phalaṃ pakvaṃ pavanena samīritam namaskāreṇa rudrasya tathā pāpaṃ praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

उत्तरप्रवहां पुण्यां मम मौलिविनिःसृताम्। पितुस्ते गिरिराजस्य शुभां हिमवतः सुताम्

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 70

यत्र रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवः अन्यदेवनमस्कारान् न तत्फलमवाप्नुयात्

yatra rudranamaskāraḥ sarvakarmaphalo dhruvaḥ anyadevanamaskārān na tatphalamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

पुण्यस्थानस्थितां पुण्यां पुण्यदिक्प्रवहाँ सदा। भजन्ते सर्वतोऽभ्येत्य ये ताञ्छणु वरानने कफीकाफीफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफापफाफफ

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 71

तस्मात्त्रिःप्रवणं योगी उपासीत महेश्वरम् दशविस्तारकं ब्रह्म तथा च ब्रह्मविस्तरैः

tasmāttriḥpravaṇaṃ yogī upāsīta maheśvaram daśavistārakaṃ brahma tathā ca brahmavistaraiḥ

हिन्दी अर्थ

लिये प्रलयकालके समान खडे हो गये॥ १०८--११३॥

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 72

एवं ध्यानसमायुक्तः स्वदेहं यः परित्यजेत् स याति शिवसायुज्यं समुद्धृत्य कुलत्रयम्

evaṃ dhyānasamāyuktaḥ svadehaṃ yaḥ parityajet sa yāti śivasāyujyaṃ samuddhṛtya kulatrayam

हिन्दी अर्थ

तब पुलकित रोमोंवाली पार्वती वहाँ स्थित उन जगत्प्रभुकी उस परम मूर्तिको पुनः देखनेमें समर्थ न हो सकीं। तदनन्तर पहले कभी न देखे गये उस स्वरूपको प्रकृतिमें स्थित समझकर वे परमेश्वरी योगके द्वारा प्रकृतिका रूप धारणकर महात्मा शिवके उस स्वरूपको पुनः देखनेमें समर्थ हो गयीं॥ ११४-११५/२॥

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 73

अथवारिष्टमालोक्य मरणे समुपस्थिते अविमुक्तेश्वरं गत्वा वाराणस्यां तु शोधनम्

athavāriṣṭamālokya maraṇe samupasthite avimukteśvaraṃ gatvā vārāṇasyāṃ tu śodhanam

हिन्दी अर्थ

तब अत्यन्त सुन्दर पंचाक्षर मन्त्रका स्मरण करते हुए दग्ध लिङ्गवाले वे सभी योगी शिवके ध्यानमें लीन होकर उन विराट् पुरुषके हृदयमें प्रविष्ट हुए। तदनन्तर शिवजीने सभी पापोंका हरण करनेवाले, दिव्य

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 74

येन केनापि वा देहं संत्यजेन् मुच्यते नरः श्रीपर्वते वा विप्रेन्द्राः संत्यजेत्स्वतनुं नरः

yena kenāpi vā dehaṃ saṃtyajen mucyate naraḥ śrīparvate vā viprendrāḥ saṃtyajetsvatanuṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

तथा पूर्वमें प्रकट किये गये नीललोहितमूर्तिस्थ रूपको पुनः धारण किया उस रूपको देखकर पुलकित समस्त रोमोंवाली पार्वतीने स्तुति करते हुए तथा उनके चरणोंमें प्रणाम करके कहा-“हे भगवन्! ये कौन हैं ?' तब सुरश्रेष्ठ शिव पर्वतराजकी उन पुत्रीसे कहने लगे॥ ११९/२॥

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 75

स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा अविमुक्तं परं क्षेत्रं जन्तूनां मुक्तिदं सदा

sa yāti śivasāyujyaṃ nātra kāryā vicāraṇā avimuktaṃ paraṃ kṣetraṃ jantūnāṃ muktidaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले-हे भामिनि! मेरे व्रतका आश्रय लेकर जिन-जिन भक्तियुक्त श्रेष्ठ ट्विजोंने यहाँ योगका अभ्यास किया है, उनके एक जन्ममें ही इस क्षेत्रके प्रभाव तथा उनकी भक्तिके कारण मैं स्वयं

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

अध्याय ९१

श्लोक 76

सेवेत सततं धीमान् विशेषान्मरणान्तिके

seveta satataṃ dhīmān viśeṣānmaraṇāntike

हिन्दी अर्थ

विग्रहरूपसे इस प्रकारका अनुग्रह करता हूँ। अतः यह महान् क्षेत्र ब्रह्मा आदि देवताओं, वेदज श्रेष्ठ ब्राह्मणों, सिद्धों तथा तपस्वियोंके द्वार सेवित है। हे देवि! प्रत्येक महीनेमें दोनों पक्षोंको अष्टमी तथा चतुर्दशीको वाराणसीमें शिवकी पूजा की जाती है। सूर्यग्रहण तथा चन्द्रग्रहणके अवसरपर, विशेषकर कार्तिक महीनेमें, पुण्यप्रद सभी पर्वोमें, विषुवत् एवं अयन संक्रान्तियोंमें पृथ्वीपर स्थित सभी तीर्थ वाराणसीमें

English

ST. defines 'yoga-jnanam' as yoga-yuktam jnanam' i. e. know- ledge joined with meditation. Yoga is the means for the attainment of right or perfect knowledge *yogo hi jhana-sadhanam.*

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 91
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.