Linga Purana· Liṅga Purāṇa
92
अध्याय 92 / 108

Book 1 - Adhyaya 92

190 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ190 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९२

श्लोक 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे अरिष्टकथनं नाम एकनवतितमो ऽध्यायः एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महामते वक्तुमर्हसि चास्माकं तत्प्रभावं हि सांप्रतम्

iti śrīliṅgamahāpurāṇe pūrvabhāge ariṣṭakathanaṃ nāma ekanavatitamo 'dhyāyaḥ evaṃ vārāṇasī puṇyā yadi sūta mahāmate vaktumarhasi cāsmākaṃ tatprabhāvaṃ hi sāṃpratam

हिन्दी अर्थ

विद्यमान उत्तरवाहिनी, पुण्यमयी, मेरे सिरसे निकली

English

O suta of great intellect, if Varanasi is so meritori- ous it behoves you to recount its greatness to us now. We are eager to hear in detail the excellent greatness of this holy centre Avimukta.

अध्याय ९२

श्लोक 2

क्षेत्रस्यास्य च माहात्म्यम् अविमुक्तस्य शोभनम् विस्तरेण यथान्यायं श्रोतुं कौतूहलं हि नः

kṣetrasyāsya ca māhātmyam avimuktasya śobhanam vistareṇa yathānyāyaṃ śrotuṃ kautūhalaṃ hi naḥ

हिन्दी अर्थ

पुण्यमयस्थानमें विराजमान और सदा पुण्य दिशाको ओर प्रवाहित होनेवाली पवित्र गंगाका सेवन करते हैं । हे वरानने! सभी ओरसे आकर जो उन भागीरथीका सेवन करते हैं, उन्हें सुनो का) ०१००१२ फफ फ्रम अफफफफफककक मामा मामामा फाम माफ फफ फ फ फ फ फ फ फ फ़ फफ फफफफफफफफाफ फा फफाफ फी फा का

English

I shall succinctly mention the glory of Avimukta, of Varanasi in the manner in which lord Bhava had narrated it.

अध्याय ९२

श्लोक 3

वक्ष्ये संक्षेपतः सम्यक् वाराणस्याः सुशोभनम् अविमुक्तस्य माहात्म्यं यथाह भगवान् भवः

vakṣye saṃkṣepataḥ samyak vārāṇasyāḥ suśobhanam avimuktasya māhātmyaṃ yathāha bhagavān bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

हे देवि! है सुव्रते! कुरुक्षेत्र, पुष्कर, निप

English

O leading brahmins, even in hundreds and crores of years it cannot be mentioned in detail by me or by the noble Brahma.

अध्याय ९२

श्लोक 4

विस्तरेण मया वक्तुं ब्रह्मणा च महात्मना शक्यते नैव विप्रेन्द्रा वर्षकोटिशतैरपि

vistareṇa mayā vaktuṃ brahmaṇā ca mahātmanā śakyate naiva viprendrā varṣakoṭiśatairapi

हिन्दी अर्थ

पुष्कर निमिषं चैव प्रयागं च पृथूदकम्॥ १२८ प्रयाग, पृथूदक, दुमक्षेतर, कुरुक्षेत्र, तीर्थमय नैमिष, सः क्षेत्राणि सर्वतो देवि देवता ऋषयस्तथा

English

Formerly, after his marriage, Sankara, Nilalohita start- ed from the peak of the Himav in the company of the goddess the daughter of the Himavan, and the leading Ganas. After reaching Varanasi Sankara showed his Lihga Avimuktevara and began to stay there.

अध्याय ९२

श्लोक 5

देवः पुरा कृतोद्वाहः शङ्करो नीललोहितः हिमवच्छिखराद्देव्या हैमवत्या गणेश्वरैः

devaḥ purā kṛtodvāhaḥ śaṅkaro nīlalohitaḥ himavacchikharāddevyā haimavatyā gaṇeśvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

समुद्राः सप्त चैवात्र देवतीर्थानि कृत्स्नशः

English

One can become an ascetic in the following places, viz., Varanasi, Kuruksetra,®® Sriparvata, Mahalaya,®®® TuhgeS- vara,®®® and Kedara,®® But if one performs the yoga of Pasupati perfectly for a day, one becomes an ascetic. Hence, one shall eschew everything and perform the PaiSupata yoga.

अध्याय ९२

श्लोक 6

वाराणसीमनुप्राप्य दर्शयामास शङ्करः अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं वासं तत्र चकार सः

vārāṇasīmanuprāpya darśayāmāsa śaṅkaraḥ avimukteśvaraṃ liṅgaṃ vāsaṃ tatra cakāra saḥ

हिन्दी अर्थ

कालभैरवमासाद्य धूतपापानि सर्वशः। भवन्ति हि सुरेशानि सर्वपर्वसु पर्वसु अविमुक्तं क्षेत्रवरं महापापनिबर्हणम्

English

One shall stay there in the garden of the Lord. There is an excellent garden of Sarva at that place. Rudra created mentally a splendid mansion also.

अध्याय ९२

श्लोक 7

वाराणसीकुरुक्षेत्रश्रीपर्वतमहालये तुङ्गेश्वरे च केदारे तत्स्थाने यो यतिर्भवेत्

vārāṇasīkurukṣetraśrīparvatamahālaye tuṅgeśvare ca kedāre tatsthāne yo yatirbhavet

हिन्दी अर्थ

केदारे चैव यल्लिङ्गं यच्च लिङ्गं महालये

English

The lord accompanied by Nandin pointed out that divine excellent garden to the daughter of the Himavan.

अध्याय ९२

श्लोक 8

योगे पाशुपते सम्यक् दिनमेकं यतिर्भवेत् तस्मात्सर्वं परित्यज्य चरेत् पाशुपतं व्रतम्

yoge pāśupate samyak dinamekaṃ yatirbhavet tasmātsarvaṃ parityajya caret pāśupataṃ vratam

हिन्दी अर्थ

शङ्कुकर्णेश्वरं चैव गोकर्णौ च तथा ह्युभौ स्थानेशवरं तथैकाग्रं कालेश्वरमजेश्वरम्

English

Sankara Paramesana, Bhava mentioned to her the greatness of this holy centre Avimukta just for her pleasure.

अध्याय ९२

श्लोक 9

देवोद्याने वसेत्तत्र शर्वोद्यानमनुत्तमम् मनसा निर्ममे रुद्रो विमानं च सुशोभनम्

devodyāne vasettatra śarvodyānamanuttamam manasā nirmame rudro vimānaṃ ca suśobhanam

हिन्दी अर्थ

भैरवेश्वरमीशानं तथोङ्कारकसंज्ञितम्। अमरेशं महाकालं ज्योतिषं भस्मगात्रकम्

English

The garden was rendered beautiful by the different clusters of trees in full bloom. It was very charming due to the spreading creepers, the Priyahgu plants with growing flowers, and the Ketaka plants in full bloom though covered with thorns.

अध्याय ९२

श्लोक 10

दर्शयामास च तदा देवोद्यानमनुत्तमम् हैमवत्याः स्वयं देवः सनन्दी परमेश्वरः

darśayāmāsa ca tadā devodyānamanuttamam haimavatyāḥ svayaṃ devaḥ sanandī parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वयज्ञफलैस्तुल्यमिष्टैः शतसहस्त्रशः। परात्परतरं देवि बुध्यस्वेति मयोदितम्

English

It was overspread with clusters of the Tamala trees. It was strewn with plenty of fragrant Bakula flowers all round. Hundreds of As oka and Punnaga trees were in full bloom. Swarms of bees hovered round the flowers.

अध्याय ९२

श्लोक 11

क्षेत्रस्यास्य च माहात्म्यम् अविमुक्तस्य शङ्करः उक्तवान्परमेशानः पार्वत्याः प्रीतये भवः

kṣetrasyāsya ca māhātmyam avimuktasya śaṅkaraḥ uktavānparameśānaḥ pārvatyāḥ prītaye bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

अविशब्देन पापस्तु वेदोक्तः कथ्यते द्विजैः । तेन मुक्तं मया जुष्टमविमुक्तमतोच्यते

English

In some places the garden was resonant with the birds, Sarasas (Indian cranes), Cakravakas (Ruddy geese) and the intoxicated excellent Datyuhas (water-crows) all round. These birds were embellished by means of the pollen dust of the full-blown lotuses. They were chirping every moment.

अध्याय ९२

श्लोक 12

प्रफुल्लनानाविधगुल्मशोभितं लताप्रतानादिमनोहरं बहिः विरूढपुष्पैः परितः प्रियङ्गुभिः सुपुष्पितैः कण्टकितैश् च केतकैः

praphullanānāvidhagulmaśobhitaṃ latāpratānādimanoharaṃ bahiḥ virūḍhapuṣpaiḥ paritaḥ priyaṅgubhiḥ supuṣpitaiḥ kaṇṭakitaiś ca ketakaiḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्र, देवता, ऋषिगण, सन्ध्या, ऋतुएँ, सभी नदियां सभी सरोवर, सातौं समुद्र तथा समस्त देवतीर्थ एको होकर सैकड़ों तीर्थोसहित सभी पर्वोके अवसर भागीरथीमें आकर मिल जाते हैं और है सुरेशानि! सभी पर्वोपर अविमुक्तेश्वर तथा त्रिविष्टपका दर्शन करके पुनः कालभैरव पहुँचकर पूर्णरूपसे पापमुक्त हो जाते

English

In some places the excellent garden was resonant with the crowing sound of the peacocks; in some places it was resonant with the cackling sound of the Karancava ducks; in some places the garden was rendered noisy by the swarms of the inebriate bees accompanied by their bee-mates equally agitated due to intoxication.

अध्याय ९२

श्लोक 13

तमालगुल्मैर्निचितं सुगन्धिभिर् निकामपुष्पैर्वकुलैश् च सर्वतः अशोकपुन्नागशतैः सुपुष्पितैर् द्विरेफमालाकुलपुष्पसंचयैः

tamālagulmairnicitaṃ sugandhibhir nikāmapuṣpairvakulaiś ca sarvataḥ aśokapunnāgaśataiḥ supuṣpitair dvirephamālākulapuṣpasaṃcayaiḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। पृथ्वीपर जो भी पवित्र तथा महान् आयत

English

It abounded in charming and fragrant flowers. In some places it was full of Sahakara (mango) trees with fresh sprouts; some places (in the garden) were hidden by Tilaka trees encircled by creepers. The Vidyadharas, Siddhas and Car anas sang in some places in the garden.

अध्याय ९२

श्लोक 14

क्वचित् प्रफुल्लाम्बुजरेणुभूषितैर् विहङ्गमैश् चानुकलप्रणादिभिः विनादितं सारसचक्रवाकैः प्रमत्तदात्यूहवरैश् च सर्वतः

kvacit praphullāmbujareṇubhūṣitair vihaṅgamaiś cānukalapraṇādibhiḥ vināditaṃ sārasacakravākaiḥ pramattadātyūhavaraiś ca sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

(देवालय) हैं, वे समस्त पर्वोके अवसरपर महापापोंका नाश करनेवाले क्षेत्रश्रेष्ठ पुण्यमय अविमुक्तमें आकर प्रविष्ट हो जाते हैं केदार खण्ड -में स्थित लिङ्ग, महालयमें स्थित लिङ्ग, मध्यमेश्वर नामक लिङ्ग, पाशुपतेश्वर, शंकु- कर्णेश्वर, दोनों गोकर्णेश्वर, द्रुमचण्डेश्वर, अत्युत्तम भद्रेश्वर, स्थानेश्वर, एकाग्रेशवर, कालेश्वर, अजेश्वर,

English

In some places it abounded in fragrant bunches of flowers and sprouts of the Darbha grass plucked by the deer. In some places it was embellished by lakes and ponds aboun- ding in different charming full-blown lotuses.

अध्याय ९२

श्लोक 15

क्वचिच्च केकारुतनादितं शुभं क्वचिच्च कारण्डवनादनादितम् क्वचिच्च मत्तालिकुलाकुलीकृतं मदाकुलाभिर् भ्रमराङ्गनादिभिः

kvacicca kekārutanāditaṃ śubhaṃ kvacicca kāraṇḍavanādanāditam kvacicca mattālikulākulīkṛtaṃ madākulābhir bhramarāṅganādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

भैरवेश्वर, ईशान, ओंकारेश्वर, अमरेश्वर, महाकालेश्वर,

English

In some places the beautiful creepers were chewed by the ladies of the Kimpurusa clan who walked in the garden in their elegant slow gait. In some places the beautiful trees were embraced by the creepers.

अध्याय ९२

श्लोक 16

निषेवितं चारुसुगन्धिपुष्पकैः क्वचित् सुपुष्पैः सहकारवृक्षैः लतोपगूढैस्तिलकैश् च गूढं प्रगीतविद्याधरसिद्धचारणम्

niṣevitaṃ cārusugandhipuṣpakaiḥ kvacit supuṣpaiḥ sahakāravṛkṣaiḥ latopagūḍhaistilakaiś ca gūḍhaṃ pragītavidyādharasiddhacāraṇam

हिन्दी अर्थ

मेरे पवित्र स्थान इस भूतलपर हैं एवं जो अन्य सभी लोकप्रसिद्ध स्थान हैं; वे सब वाराणसीमें मेरे पास सभी पुण्यप्रद पर्वोपर आ जाते हैं। है देवि! इसी कारणसे यहाँपर मृत्युको प्राप्त प्राणी दिव्य अमृत (अमर) पद प्राप्त करता है; मैंने यह रहस्यमय बात

English

(?) The beautiful tops of the trees touched the clouds. The pigeons and doves sat on these tops and made a cooing noise. The tips of the trees had beautiful white forms that captivated the minds. The flowers that were scattered by these pigeons from tree tops disturbed the swans (in the lakes below ). The garden was rendered charming by several groups of divine beings.

अध्याय ९२

श्लोक 17

प्रवृत्तनृत्तानुगताप्सरोगणं प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितम् प्रनृत्तहारीतकुलोपनादितं मृगेन्द्रनादाकुलमत्तमानसैः

pravṛttanṛttānugatāpsarogaṇaṃ prahṛṣṭanānāvidhapakṣisevitam pranṛttahārītakulopanāditaṃ mṛgendranādākulamattamānasaiḥ

हिन्दी अर्थ

कही है॥ १३४-१३९१/ ॥

English

It contained number of garden lakes with full-blown lilies and lotuses spreading far and wide and these brightened up the path leading to the shrine of lord Siva. The place was covered with different hedges and branches in combination with wonderful rows of flowers in the middle of the paths.

अध्याय ९२

श्लोक 18

क्वचित् क्वचिद् गन्धकदम्बकैर् मृगैर् विलूनदर्भाङ्कुरपुष्पसंचयम् प्रफुल्लनानाविधचारुपङ्कजैः सरस्तडागैरुपशोभितं क्वचित्

kvacit kvacid gandhakadambakair mṛgair vilūnadarbhāṅkurapuṣpasaṃcayam praphullanānāvidhacārupaṅkajaiḥ sarastaḍāgairupaśobhitaṃ kvacit

हिन्दी अर्थ

हे शुभे! वाराणसीमें गंगामें स्नान करके मेरा दर्शन करनेसे मनुष्य सैकड़ों-हजारों समस्त यशोंके अभीष्ट फलोंके समान फल शीघ्र ही प्राप्त करता है, इससे बढ़कर आश्चर्य क्या हो सकता है? है देवि! देवस्थान हैं, उनमें मेरे द्वार बताये गये इस वाराणसीक्षेत्रकी सबसे श्रेष्ठ जानो। ब्राह्मणोने वेदोंमे वर्णित पापकी अवि' शब्दसे कहा है; यह क्षेत्र उस पाप-से मुक्त

English

The borderlands of the garden were brightened up by charming Asoka trees with lofty tops and with their tall bran- ches stooping down due to the weight of branches of the flowers. There were swings on either side of these trees and the songs of the birds resting therein caused pleasure to the ears. At night these trees in full bloom became indistinguishable from the Tilaka trees in bloom, thanks to the lustre of the moon. Herds of deer lay under the cool shade of the trees, some sleeping and some awake. Some of these deer had completely nibbled the tips of the Durva grass.

अध्याय ९२

श्लोक 19

विटपनिचयलीनं नीलकण्ठाभिरामं मदमुदितविहङ्गं प्राप्तनादाभिरामम् कुसुमिततरुशाखालीनमत्तद्विरेफं नवकिसलयशोभाशोभितं प्रांशुशाखम्

viṭapanicayalīnaṃ nīlakaṇṭhābhirāmaṃ madamuditavihaṅgaṃ prāptanādābhirāmam kusumitataruśākhālīnamattadvirephaṃ navakisalayaśobhāśobhitaṃ prāṃśuśākham

हिन्दी अर्थ

है तथा मेरे द्वारा सेवित है, अत: इसे 'अविमुक्त' कही

English

The clear waters of the lakes were spreading out due to the moving lotuses which were set in motion by the wind from the fluttering of the wings of swans. Flocks of* peacocks danced elegantly on seeing the plantain trees on the banks of these lakes set in motion by the waters coming to their roots. The lands in some places appeared beautiful due to the eyelets on the feathers strewn on the ground from the tails of these peacocks. In these spots, inebriate pigeons and doves of the species called "Harita** lurked leisurely and rejoiced.

अध्याय ९२

श्लोक 20

क्वचिच्च दन्तक्षतचारुवीरुधं क्वचिल्लतालिङ्गितचारुवृक्षकम् ।* क्वचिद्विलासालसगामिनीभिर् निषेवितं किंपुरुषाङ्गनाभिः

kvacicca dantakṣatacāruvīrudhaṃ kvacillatāliṅgitacāruvṛkṣakam /* kvacidvilāsālasagāminībhir niṣevitaṃ kiṃpuruṣāṅganābhiḥ

हिन्दी अर्थ

जाता है॥ १४०--१४३ ॥ अविमुक्तक्षेत्र वाराणसीका माहात्म्य तथा श्रीविश्वेश्वरपूजाविधिवर्णन

English

In some places the spots were beautified by the Sarahga (flamingo) birds. Some places were covered with

अध्याय ९२

श्लोक 21

पारावतध्वनिविकूजितचारुशृङ्गैर् अभ्रङ्कषैः सितमनोहरचारुरूपैः आकीर्णपुष्पनिकरप्रविभक्तहंसैर् विभ्राजितं त्रिदशदिव्यकुलैरनेकैः

pārāvatadhvanivikūjitacāruśṛṅgair abhraṅkaṣaiḥ sitamanoharacārurūpaiḥ ākīrṇapuṣpanikarapravibhaktahaṃsair vibhrājitaṃ tridaśadivyakulairanekaiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् रुद्रः सर्वलोकमहेश्वरः । सुदृष्टं कुरु देवेशि अविमुक्तं गृहं मम

English

The trees thickly growing there harboured the resi- dences of the sages beneath them, with flowers strewn around. In some places the garden contained a lot of Jack trees, tall and spreading all round, with fruits growing from their very bottom.

अध्याय ९२

श्लोक 22

फुल्लोत्पलांबुजवितानसहस्रयुक्तं तोयाशयैः समनुशोभितदेवमार्गम् मार्गान्तराकलितपुष्पविचित्रपङ्क्तिसम्बद्धगुल्मविटपैर् विविधैरुपेतम्

phullotpalāṃbujavitānasahasrayuktaṃ toyāśayaiḥ samanuśobhitadevamārgam mārgāntarākalitapuṣpavicitrapaṅktisambaddhagulmaviṭapair vividhairupetam

हिन्दी अर्थ

भगवान् देवस्तया सार्धमुमापतिः । दर्शयामास भगवान् ्रीपर्वतमनुत्तमम् ्रीपर्वतमनृप्राप्य देव्या देवेश्वरो हरः। क्षेत्राणि दर्शयामास सर्वभूतपतिर्भवः

English

The garden looked charming and resonant with the sounds of the golden anklets of the Siddhas and the Siddha women resorting to the grottos of Atimuktaka creepers in full bloom. The bees eagerly hovered round the bunches of flowers of the charming Priyahgu trees. Swarms of bees imbibed honey from the flowers of the mango and Kadamba trees.

अध्याय ९२

श्लोक 23

तुङ्गाग्रैर् नीलपुष्पस्तबकभरनतप्रांशुशाखैर् अशोकैर् दोलाप्रान्तान्तनीलश्रुतिसुखजनकैर् भासितान्तं मनोज्ञैः रात्रौ चन्द्रस्य भासा कुसुमिततिलकैरेकतां सम्प्रयातं छायासुप्तप्रबुद्धस्थितहरिणकुलालुप्तदूर्वाङ्कुराग्रम्

tuṅgāgrair nīlapuṣpastabakabharanataprāṃśuśākhair aśokair dolāprāntāntanīlaśrutisukhajanakair bhāsitāntaṃ manojñaiḥ rātrau candrasya bhāsā kusumitatilakairekatāṃ samprayātaṃ chāyāsuptaprabuddhasthitahariṇakulāluptadūrvāṅkurāgram

हिन्दी अर्थ

कुण्डिप्रभं च परमं दिव्यं वैश्रवणेश्वरम्। आशालिङ्गं च देवेशं दिव्यं यच्च बिलेशवरम्

English

The garden which bestows salvation on embodied beings looked charming with the water in the ponds gently shaken by the breeze and strewn with clusters of flowers. The fascinating hedges with bees humming therein beautified the garden. Herds of doves which got suddenly frightened by the gusts of wind took shelter within the thickets there.

अध्याय ९२

श्लोक 24

हंसानां पक्षवातप्रचलितकमलस्वच्छविस्तीर्णतोयं तोयानां तीरजातप्रचकितकदलीचाटुनृत्यन्मयूरम् मायूरैः पक्षचन्द्रैः क्वचिदवनिगतै रञ्जितक्ष्माप्रदेशं देशे देशे विलीनप्रमुदितविलसन्मत्तहारीतवृन्दम्

haṃsānāṃ pakṣavātapracalitakamalasvacchavistīrṇatoyaṃ toyānāṃ tīrajātapracakitakadalīcāṭunṛtyanmayūram māyūraiḥ pakṣacandraiḥ kvacidavanigatai rañjitakṣmāpradeśaṃ deśe deśe vilīnapramuditavilasanmattahārītavṛndam

हिन्दी अर्थ

रामेश्वरं च परमं विष्णुना यत्प्रतिष्ठितम्। दक्षिणद्वारपार्श्वे तु कुण्डलेश्वरमीश्वरम् विवृद्धं गिरिणा सार्धं देवदेवनमस्कृतम्

English

The garden was heightened in beauty by the charm- ing Tilaka trees as brindled as clusters of moon's rays; by the A§oka trees resembling saffron of the various types such as Sindura, Kuxhkuma and Kusumbha and by the KarikHra trees having the lustre of gold. These trees had large spreading branches and were in full bloom with plenty of flowers.

अध्याय ९२

श्लोक 25

सारङ्गैः क्वचिदुपशोभितप्रदेशं प्रच्छन्नं कुसुमचयैः क्वचिद्विचित्रैः हृष्टाभिः क्वचिदपि किन्नराङ्गनाभिर् वीणाभिः सुमधुरगीतनृत्तकण्ठम्

sāraṅgaiḥ kvacidupaśobhitapradeśaṃ pracchannaṃ kusumacayaiḥ kvacidvicitraiḥ hṛṣṭābhiḥ kvacidapi kinnarāṅganābhir vīṇābhiḥ sumadhuragītanṛttakaṇṭham

हिन्दी अर्थ

मध्यमेश्वरमित्युक्तं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्। अमरेश्वरं च वरदं देवैः पूर्व प्रतिष्ठितम्

English

The ground was covered with flowers of various colours. In some places they had the lustre of powdered col- iyrium; in some places they resembled coral and in other places they were like gold.

अध्याय ९२

श्लोक 26

संसृष्टैः क्वचिदुपलिप्तकीर्णपुष्पैर् आवासैः परिवृतपादपं मुनीनाम् आ मूलात् फलनिचितैः क्वचिद्विशालैर् उत्तुङ्गैः पनसमहीरुहैरुपेतम्

saṃsṛṣṭaiḥ kvacidupaliptakīrṇapuṣpair āvāsaiḥ parivṛtapādapaṃ munīnām ā mūlāt phalanicitaiḥ kvacidviśālair uttuṅgaiḥ panasamahīruhairupetam

हिन्दी अर्थ

कर्मेशवरं च विपुलं कार्यार्थ ब्रह्मणा कृतम् तत्रैव पादुके दिव्ये मदीये च बिलेश्वरे। तत्र शृङ्काटकाकारं श्रृङ्गाटाचलमध्यमे

English

Hundreds of birds chirped on the Punnaga trees. The red Aoka trees bent down due to the weight of bunches of flowers. There were rest houses on the charming outskirts of the garden and they dispelled fatigue. The bees danced spor- tively on the full-blown lotuses.

अध्याय ९२

श्लोक 27

फुल्लातिमुक्तकलतागृहनीतसिद्धसिद्धाङ्गनाकनकनूपुररावरम्यम् ।* रम्यं प्रियङ्गुतरुमञ्जरिसक्तभृङ्गं भृङ्गावलीकवलिताम्रकदम्बपुष्पम्

phullātimuktakalatāgṛhanītasiddhasiddhāṅganākanakanūpurarāvaramyam /* ramyaṃ priyaṅgutarumañjarisaktabhṛṅgaṃ bhṛṅgāvalīkavalitāmrakadambapuṣpam

हिन्दी अर्थ

शरृद्ठाटकेश्वरं नाम श्रीदेव्या तु प्रतिष्ठितम्। मल्लिकार्जुनकं चैव मम वासमिदं शुभम्

English

Accompanied by the daughter of the mountain with snow-clad peaks, as wdl as by the friendly leaders of Ganias who were intoxicated, delighted, and well nourished with food, lord Siva, the ruler of all the worlds, thus pointed out the

अध्याय ९२

श्लोक 28

पुष्पोत्करानिलविघूर्णितवारिरम्यं रम्यद्विरेफविनिपातितमञ्जुगुल्मम् गुल्मान्तरप्रसभभीतमृगीसमूहं वातेरितं तनुभृतामपवर्गदातृ

puṣpotkarānilavighūrṇitavāriramyaṃ ramyadvirephavinipātitamañjugulmam gulmāntaraprasabhabhītamṛgīsamūhaṃ vāteritaṃ tanubhṛtāmapavargadātṛ

हिन्दी अर्थ

कोटीश्वरं महातीर्थं रुद्रकोटिगणैः पुरा। सेवितं देवि पश्याद्य सर्वस्मादधिकं शुभम् द्विदेवकुलसंज्ञं च ब्रह्मणा दक्षिणे शुभम्। उत्तरे स्थापितं चैव विष्णुना चैव शैलजम्

English

With divine ornaments evolved out of the most auspi- cious flowers of the forest, Siva decorated the divine goddess who was present in the garden. The daughter of the snow- capped mountain also devoutly embellished Siva the lord of Devas with divine flowers that were exceedingly auspicious and beautiful.

अध्याय ९२

श्लोक 29

चन्द्रांशुजालशबलैस् तिलकैर् मनोज्ञैः सिन्दूरकुङ्कुमकुसुम्भनिभैर् अशोकैः चामीकरद्युतिसमैरथ कर्णिकारैः पुष्पोत्करैरुपचितं सुविशालशाखैः

candrāṃśujālaśabalais tilakair manojñaiḥ sindūrakuṅkumakusumbhanibhair aśokaiḥ cāmīkaradyutisamairatha karṇikāraiḥ puṣpotkarairupacitaṃ suviśālaśākhaiḥ

हिन्दी अर्थ

महाप्रमाणलिङ्गं च मया पूर्व प्रतिष्ठितम् पश्चिमे पर्वते पश्य ब्रहोश्वरमलेश्वरम्

English

After seeing the extremely charming garden, after worshipping the lord worthy of being worshipped by the leaders of the gods and after bowing down to the lord who was accompanied by the leading Ganas, Nandin and others the goddess spoke to the lord.

अध्याय ९२

श्लोक 30

क्वचिदञ्जनचूर्णाभैः क्वचिद् विद्रुमसन्निभैः क्वचित्काञ्चनसंकाशैः पुष्पैर् आचितभूतलम्

kvacidañjanacūrṇābhaiḥ kvacid vidrumasannibhaiḥ kvacitkāñcanasaṃkāśaiḥ puṣpair ācitabhūtalam

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर सभी लोकोंके स्वामी भगवान् रुद्र पुनः बोले--' देवेशि! मेरे इस अविमुक्त निवास-स्थानको भली-भाँति देखो।' ऐसा कहनेके बाद उन देवीको साथ लेकर भगवान् उमापतिने उन्हें अत्युत्तम श्रीपर्वत दिखाया और वे वहाँ अविमुक्तेश्वरमें उनके साथ नित्य रहने लगे। सर्वत्र गमनकी शक्तिसे युक्त होने तथा सर्वव्यापी होनेके कारण सर्वात्मा, सत्-असत्स्वरूपवाले, देवताओंके स्वामी तथा सभी प्राणियोंके स्वामी भगवान् शिव उन

English

O lord, the garden equipped with excessive lustre has been seen by me. It behoves you now to recount all the quali- ties of this holy centre.

अध्याय ९२

श्लोक 31

पुन्नागेषु द्विजशतविरुतं रक्ताशोकस्तबकभरनतम् रम्योपान्तक्लमहारभवनं फुल्लाब्जेषु भ्रमरविलसितम्

punnāgeṣu dvijaśatavirutaṃ raktāśokastabakabharanatam ramyopāntaklamahārabhavanaṃ phullābjeṣu bhramaravilasitam

हिन्दी अर्थ

देवीके साथ श्रीपर्वतपर पहुँचकर वहाँके पवित्र क्षेत्र

English

O lord of Devas, O bull-emblemed lord it behoves you now to recount the glory of this holy centre, Avimukta in every respect.

अध्याय ९२

श्लोक 32

सकलभुवनभर्ता लोकनाथस्तदानीं तुहिनशिखरपुत्र्या सार्धमिष्टैर्गणेशैः विविधतरुविशालं मत्तहृष्टान्नपुष्टैर् उपवनम् अतिरम्यं दर्शयामास देव्याः

sakalabhuvanabhartā lokanāthastadānīṃ tuhinaśikharaputryā sārdhamiṣṭairgaṇeśaiḥ vividhataruviśālaṃ mattahṛṣṭānnapuṣṭair upavanam atiramyaṃ darśayāmāsa devyāḥ

हिन्दी अर्थ

यहाँ कुण्डिप्रभ, परम दिव्य वैश्रवणेश्वर, आशालिङ्ग, देवेश्वर, दिव्य बिलेश्वर, विष्णुके द्वारा स्थापित महान् रामेश्वर, दक्षिण द्वारके पार्श्वभागमें भगवान् कुण्डलेश्वर, पूर्व द्वारके समीप स्थित और पर्वतके साथ वृद्धिको प्राप्त सर्वदेवनमस्कृत उत्तम त्रिपुरान्तक, तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध मध्यमेश्वर, पूर्वकालमें देवताओंके द्वारा स्थापित

English

O hearing those words of the goddess the excellent lord, the lord of Devas smelt her lotus-like face. Then he laughingly spoke to her.

अध्याय ९२

श्लोक 33

पुष्पैर्वन्यैः शुभशुभतमैः कल्पितैर्दिव्यभूषैर् देवीं दिव्यामुपवनगतां भूषयामास शर्वः सा चाप्येनं तुहिनगिरिसुता शङ्करं देवदेवं पुष्पैर्दिव्यैः शुभतरतमैर् भूषयामास भक्त्या

puṣpairvanyaiḥ śubhaśubhatamaiḥ kalpitairdivyabhūṣair devīṃ divyāmupavanagatāṃ bhūṣayāmāsa śarvaḥ sā cāpyenaṃ tuhinagirisutā śaṅkaraṃ devadevaṃ puṣpairdivyaiḥ śubhataratamair bhūṣayāmāsa bhaktyā

हिन्दी अर्थ

और अपने कार्यके लिये ब्रह्माके द्वार स्थापित विशाल कर्मेश्वर लिङ्ग हैं। है अव्यये! श्रीमत्सिद्धवट सदा मेरा निवासस्थान है। साक्षात् ब्रह्माके द्वारा निर्मित यह दिव्य तथा पवित्र अजबिल नामक स्थान है; वहीं बिलेश्वरमें

English

This extremely mysterious holy centre of mine, viz. Varaigias! is the hidden cause of the liberation of all creatures.

अध्याय ९२

श्लोक 34

सम्पूज्य पूज्यं त्रिदशेश्वराणां सम्प्रेक्ष्य चोद्यानम् अतीव रम्यम् गणेश्वरैर् नन्दिमुखैश् च सार्धम् उवाच देवं प्रणिपत्य देवी

sampūjya pūjyaṃ tridaśeśvarāṇāṃ samprekṣya codyānam atīva ramyam gaṇeśvarair nandimukhaiś ca sārdham uvāca devaṃ praṇipatya devī

हिन्दी अर्थ

मेरी दिव्य पादुकाएँ भी हैं। वहाँ शृंगाटक पर्वतके मध्य शिखरपर श्रृंगाटकके आकारवाला (त्रिकोण) श्रृंगाटकेश्वर नामक लिङ्ग है, जो श्रीदेवी (लक्ष्मी)-के द्वारा स्थापित किया गया है। यह मल्लिकार्जुन लिङ्ग मेरा शुभ निवासस्थान है। है देवि! युगादिके परिवर्तित होनेपर ब्रह्माके द्वारा स्थापित रजेश्वरको, स्कन्दके द्वारा स्थापित गजेशवरको, अविनाशी कपोतेश्वरको तथा सबसे अधिक शुभ और करोड़ों रुद्रगणोंके द्वारा सेवित कोटीश्वर

English

O fair lady, many Siddhas have adopted my Vrata in this holy centre. They have taken up different types of Lingas and they always desire my world.

अध्याय ९२

श्लोक 35

उद्यानं दर्शितं देव प्रभया परया युतम् क्षेत्रस्य च गुणान्सर्वान् पुनर्मे वक्तुमर्हसि

udyānaṃ darśitaṃ deva prabhayā parayā yutam kṣetrasya ca guṇānsarvān punarme vaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

नामक महातीर्थको इस समय देखो ॥ १४८--१५७॥

English

They are saintly souls one with the supreme spirit. They have conquered their sense-organs. They practise the greatest yoga in this garden abounding in different trees and birds and embellished by lakes abounding in lotus and lily flowers. This holy place is always resorted to by Apsarases and Gandharvas.

अध्याय ९२

श्लोक 36

अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यम् अविमुक्तस्य सर्वथा वक्तुमर्हसि देवेश देवदेव वृषध्वज

asya kṣetrasya māhātmyam avimuktasya sarvathā vaktumarhasi deveśa devadeva vṛṣadhvaja

हिन्दी अर्थ

दक्षिणमें ब्रह्माके द्वारा तथा उत्तरमें विष्णुके द्वारा स्थापित किये गये पाषाणनिर्मित सुन्दर द्विजदेवकुल नामक लिङ्गको, पूर्वमें मेरे द्वारा स्थापित महाप्रमाण लिङ्ग तथा पश्चिममें पर्वतपर स्थित ब्रह्मेशवर अलेश्वर नामक फफफफफफफफफफफफफफाफफफफफफफफकफपफाफफाफीफफफाककीकी फफफ फफफफफफफ फफक लत हे

English

Why this residence appeals to me, listen. One

अध्याय ९२

श्लोक 37

देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो वरप्रभुः आघ्राय वदनाम्भोजं तदाह गिरिजां हसन्

devyāstadvacanaṃ śrutvā devadevo varaprabhuḥ āghrāya vadanāmbhojaṃ tadāha girijāṃ hasan

हिन्दी अर्थ

अलङ्कृतं त्वया ब्रह्मन् पुरस्तान्मुनिभिः सह। इत्युक्त्वा तदगृहेतिष्ठदलड्गृहमिति स्मृतम्

English

This great and divine city of mine is the most mys- terious of all mysterious places. Brahma, Siddhas and others who are desirous of liberation know this. The goal in me is the greatest one. Hence, this holy centre will never be aban-* doned by me nor has it been eschewed by me. This holy centre, therefore, is known as Avimukta.*®* Absolution is not obtained by taking dip in Naimi§a,®®* Kuruketra,®®' Gangadvara®*® and Pu§kara®® nor by resorting to these. But it is obtained here. Hence, this excels all those holy centres.

अध्याय ९२

श्लोक 38

इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम सर्वेषामेव जन्तूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वदा

idaṃ guhyatamaṃ kṣetraṃ sadā vārāṇasī mama sarveṣāmeva jantūnāṃ heturmokṣasya sarvadā

हिन्दी अर्थ

तत्रापि तीर्थ तीर्थज्ञे व्योमलिङ्गं च पश्य मे। कदम्बेश्वरमेतद्धि स्कन्देनैव प्रतिष्ठितम् देवैः सर्वैस्तु शक्राद्यैः स्थापितानि वरानने

English

Liberation may be achieved either at Prayaga or here, thanks to my adopting them. This Avimukta is more auspicious than even Prayaga which is the foremost of all holy centres.

अध्याय ९२

श्लोक 39

अस्मिन्सिद्धाः सदा देवि मदीयं व्रतमास्थिताः नानालिङ्गधरा नित्यं मम लोकाभिकाङ्क्षिणः

asminsiddhāḥ sadā devi madīyaṃ vratamāsthitāḥ nānāliṅgadharā nityaṃ mama lokābhikāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीमद्देवहृदप्रान्ते स्थानानीमानि पश्य मे। तथा हारपुरे देवि तव हारे निपातिते

English

Truthfulness is the esoteric principle underlying vir- tue; self-control is the esoteric principle underlying salvation: but excellent learned men do not know the esoteric principle underlying holy centres and sacred waters.

अध्याय ९२

श्लोक 40

अभ्यस्यन्ति परं योगं युक्तात्मानो जितेन्द्रियाः नानावृक्षसमाकीर्णे नानाविहगशोभिते

abhyasyanti paraṃ yogaṃ yuktātmāno jitendriyāḥ nānāvṛkṣasamākīrṇe nānāvihagaśobhite

हिन्दी अर्थ

शिवरुद्रप्र चैव तत्कायोपरि सुव्रते अलङ्कृतं मया ब्रह्मपुरस्तान्मुनिभिः सह

English

Taking food, sleeping, sporting and performing dif- ferent activities as one pleases, one shall cast off one's vital airs in Avimukta. The creature is then competent to achieve libera- tion.

अध्याय ९२

श्लोक 41

कमलोत्पलपुष्पाढ्यैः सरोभिः समलंकृते अप्सरोगणगन्धर्वैः सदा संसेविते शुभे

kamalotpalapuṣpāḍhyaiḥ sarobhiḥ samalaṃkṛte apsarogaṇagandharvaiḥ sadā saṃsevite śubhe

हिन्दी अर्थ

चण्डिकेश्वरकं देवि चण्डिकेशा तवात्मजा। चण्डिकानिर्मितं स्थानमम्बिकातीर्थमुत्तमम्

English

For men it is better to commit thousands of sins and court Piacahood than to become Indra in thousands of births without resorting to the city of Kail.

अध्याय ९२

श्लोक 42

रोचते मे सदा वासो येन कार्येण तच्छृणु मन्मना मम भक्तश् च मयि नित्यार्पितक्रियः

rocate me sadā vāso yena kāryeṇa tacchṛṇu manmanā mama bhaktaś ca mayi nityārpitakriyaḥ

हिन्दी अर्थ

रुचिकेश्वरकं चैव धारैषा कपिला शुभा। एतेषु देवि स्थानेषु तीर्थेषु विविधेषु च पलानां द्वे सहस्रे तु महास्नानं प्रकीर्तितम्। स्नाप्य लिङ्गं मदीयं तु गव्येनैव घृतेन च

English

Hence, Avimukta should be resorted to for achieving salvation. It is here that Jaigifavya®*® of great penance attained Siddhi.

अध्याय ९२

श्लोक 43

यथा मोक्षमवाप्नोति अन्यत्र न तथा क्वचित् कामं ह्यत्र मृतो देवि जन्तुर्मोक्षाय कल्पते

yathā mokṣamavāpnoti anyatra na tathā kvacit kāmaṃ hyatra mṛto devi janturmokṣāya kalpate

हिन्दी अर्थ

सम्मार्ज्यं शतयज्ञानां स्नानेन प्रयुतं तथा

English

The excellent cave of Jaigi§avya is purified, thanks to

अध्याय ९२

श्लोक 44

एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतमं महत् ब्रह्मादयो विजानन्ति ये च सिद्धा मुमुक्षवः

etanmama puraṃ divyaṃ guhyādguhyatamaṃ mahat brahmādayo vijānanti ye ca siddhā mumukṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

जलेन केवलेनैव गन्धतोयेन भक्तित:। अनुलेपनं तु तत्सर्वं पञ्चविंशत्पलेन वै लिङ्गको देखो। महादेवने ब्रह्मासे कहा था हे आपने मुनियोंके साथ इसे अलंकृत किया ह कहकर वे रुद्र उस गृहमें स्थित हो गये, अत: उसे अलंग कहा गया है॥ १५८--१६०॥

English

Kuruktra See note 683.

अध्याय ९२

श्लोक 45

अतः परमिदं क्षेत्रं परा चेयं गतिर्मम विमुक्तं न मया यस्मान् मोक्ष्यते वा कदाचन

ataḥ paramidaṃ kṣetraṃ parā ceyaṃ gatirmama vimuktaṃ na mayā yasmān mokṣyate vā kadācana

हिन्दी अर्थ

हे तीर्थज्ञे! वहाँपर स्थित मेरे व्योमलिङ्ग तीके भी देखो; कदम्बेश्वर नामवाला यह तीर्थ स्कन्दके रए स्थापित किया गया है। नन्द आदिके द्वारा विधिक स्थापित गोमण्डलेश्वरको भी देखो । है वरानने !

English

They always meditate upon me at this place. The yogic fire shines brilliantly here. They attain the greatest salvation which is inaccessible even to Devas.

अध्याय ९२

श्लोक 46

मम क्षेत्रमिदं तस्माद् अविमुक्तमिति स्मृतम् नैमिषे च कुरुक्षेत्रे गङ्गाद्वारे च पुष्करे

mama kṣetramidaṃ tasmād avimuktamiti smṛtam naimiṣe ca kurukṣetre gaṅgādvāre ca puṣkare

हिन्दी अर्थ

देव-हद (सरोवर) -के तटपर इन्द्र आदि सभी देवताओंके द्वारा स्थापित किये गये मेरे इन स्थानोंका अवलोकन करो। है देवि! हारपुरमें तुम्हारे हारके गिर जानेपर तुमने जगतूके हितके लिये इसे हारकुण्ड बना दिया था। हे सुव्रते! शिवरुद्रपुरमें उस पर्वतपर तुम्हारे पिता सुशैलने अचलेश्वरकी स्थापना की थी, जिसे मैंने ब्रह्मा आदि ऋषियोंके साथ सुशोभित किया था। है देवि! तुम्हारी पुत्री चण्डिकेशाने चण्डिकेश्वरको स्थापित किया है;

English

Here itself, salvation is attained by the sages who have the unmanifest for their symbols and who know the basic tenets. It is difficult of access anywhere else.

अध्याय ९२

श्लोक 47

स्नानात्संसेवनाद्वापि न मोक्षः प्राप्यते यतः इह सम्प्राप्यते येन तत एतद्विशिष्यते

snānātsaṃsevanādvāpi na mokṣaḥ prāpyate yataḥ iha samprāpyate yena tata etadviśiṣyate

हिन्दी अर्थ

चण्डिकाके द्वारा स्थापित यह स्थान उत्तम अम्बिकातीर्थ है। यह रुचिकेश्वर तीर्थ है; यह पवित्र कपिलधारा तीर्थ है॥ १६१--१६६१/२ ॥

English

To them I expound the excellent glory of the yogic practice, the Sayujya type of salvation of the Atman as well as the desired abode.

अध्याय ९२

श्लोक 48

प्रयागे वा भवेन्मोक्ष इह वा मत्परिग्रहात् प्रयागादपि तीर्थाग्र्याद् अविमुक्तमिदं शुभम्

prayāge vā bhavenmokṣa iha vā matparigrahāt prayāgādapi tīrthāgryād avimuktamidaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

हे देवि! जो इन विविध स्थानों तथा तीर्थोमें भक्तिपूर्वक सदा मेरी पूजा करता है, वह मेरे साथ आनन्द करता है। जो ब्राह्मण श्रीशैलपर शरीरत्याग करता है, वह पापरहित होकर मुक्त हो जाता है, जिस प्रकार अविमुक्तक्षेत्रमें शुभ फल होता है; इसमें सन्देह नहीं है । है सुब्रते ! जो इन स्थानोंमे

English

Kubera®* dedicated his holy rites to me at this holy centre. It is by having recourse to this holy centre that he attained the leadership of the Gaas.

अध्याय ९२

श्लोक 49

धर्मस्योपनिषत् सत्यं मोक्षस्योपनिषच् छमः क्षेत्रतीर्थोपनिषदं न विदुर्बुधसत्तमाः

dharmasyopaniṣat satyaṃ mokṣasyopaniṣac chamaḥ kṣetratīrthopaniṣadaṃ na vidurbudhasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक घृतसे महास्नान कराता है, वह मेरा सायुज्य

English

Saihvarta*®* who is yet to be born will be my devotee. O fair lady, propitiating me here alone he will attain excellent perfection.

अध्याय ९२

श्लोक 50

कामं भुञ्जन् स्वपन् क्रीडन् कुर्वन् हि विविधाः क्रियाः अविमुक्ते त्यजेत्प्राणान् जन्तुर्मोक्षाय कल्पते

kāmaṃ bhuñjan svapan krīḍan kurvan hi vividhāḥ kriyāḥ avimukte tyajetprāṇān janturmokṣāya kalpate

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करता है। पचीस पल घृत-का ' अभ्यंग' तथा सौ पलका 'स्नान' जानना चाहिए। दो हजार पलोंसे स्नान

English

The yogin sage Vyasa,®** son of Paraara, will be performing here a great penance. He will be my devotee and he will inaugurate the institution of the Vedas.

अध्याय ९२

श्लोक 51

कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् न तु शक्रसहस्रत्वं स्वर्गे काशीपुरीं विना

kṛtvā pāpasahasrāṇi piśācatvaṃ varaṃ nṛṇām na tu śakrasahasratvaṃ svarge kāśīpurīṃ vinā

हिन्दी अर्थ

करानेको 'महास्नान' कहा गया है ॥ १६७--१७०/२॥

English

O lotus-eyed lady, that leading sage will be spor- ting about in this holy centre. Brahma along with the divine sages, Visnu, Sun, Indra and all other noble-souled heaven- dwellers do worship me here, O lady of good holy rites.

अध्याय ९२

श्लोक 52

तस्मात्संसेवनीयं हि अविमुक्तं हि मुक्तये जैगीषव्यः परां सिद्धिं गतो यत्र महातपाः

tasmātsaṃsevanīyaṃ hi avimuktaṃ hi muktaye jaigīṣavyaḥ parāṃ siddhiṃ gato yatra mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

जो मेरे लिङ्गको गायके घीसे स्नान कराकर सभी पूजादरव्योंसे विशुद्ध करके जलसे मेरा अभिषेक करता

English

Other divine yogins, noble souls in disguise, worship me here always with their minds not turning to anything ebe.

अध्याय ९२

श्लोक 53

अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद् भक्त्या च मम भावितः जैगीषव्यगुहा श्रेष्ठा योगिनां स्थानमिष्यते

asya kṣetrasya māhātmyād bhaktyā ca mama bhāvitaḥ jaigīṣavyaguhā śreṣṭhā yogināṃ sthānamiṣyate

हिन्दी अर्थ

है--इस प्रकार मार्जन करनेसे सौ यज्ञोंका, स्नान करानेसे तथा

English

Even a man whose mind is attracted by mundane affairs and who has eschewed interest in religious piety may not be reborn in this world if he dies at this holy centre.

अध्याय ९२

श्लोक 54

ध्यायन्तस्तत्र मां नित्यं योगाग्निर्दीप्यते भृशम् कैवल्यं परमं याति देवानामपि दुर्लभम्

dhyāyantastatra māṃ nityaṃ yogāgnirdīpyate bhṛśam kaivalyaṃ paramaṃ yāti devānāmapi durlabham

हिन्दी अर्थ

पूजा करानेसे लाख-लाख यज्ञोंका, गीतवाद्य आदिसे अर्चन करनेपर अनन्त यज्ञोंका फल प्राप्त होता है । महास्नानमें रुचि

English

But those who arc bold and free from ego, who main- tain the Sattva Guna, who have conquered their sense-organs,

अध्याय ९२

श्लोक 55

अव्यक्तलिङ्गैर्मुनिभिः सर्वसिद्धान्तवेदिभिः इह सम्प्राप्यते मोक्षो दुर्लभो ऽन्यत्र कर्हिचित्

avyaktaliṅgairmunibhiḥ sarvasiddhāntavedibhiḥ iha samprāpyate mokṣo durlabho 'nyatra karhicit

हिन्दी अर्थ

रखनेवाले भक्तको स्नानका आठ गुना (आठ लाख यज्ञोंक) फल बताया गया है। केवल जलसे अथवा भक्ति

English

Resorting to me, all the intelligent persons devoid of attachment have attained salvation here due to my favour, O lady of holy rites.

अध्याय ९२

श्लोक 56

तेभ्यश्चाहं प्रवक्ष्यामि योगैश्वर्यमनुत्तमम् आत्मनश्चैव सायुज्यम् ईप्सितं स्थानमेव च

tebhyaścāhaṃ pravakṣyāmi yogaiśvaryamanuttamam ātmanaścaiva sāyujyam īpsitaṃ sthānameva ca

हिन्दी अर्थ

की शरण अअजङऊअअजअधधकळअममजकरामओबामअअ चतुद्रोणेर्महादेवमष्टद्रोणैरथापि वा।

English

Thanks to my favour, O lady of holy rites, one attains salvation easily here itself which a yogin might attain in the course of thousand births.

अध्याय ९२

श्लोक 57

कुबेरो ऽत्र मम क्षेत्रे मयि सर्वार्पितक्रियः क्षेत्रसंसेवनादेव गणेशत्वमवाप ह

kubero 'tra mama kṣetre mayi sarvārpitakriyaḥ kṣetrasaṃsevanādeva gaṇeśatvamavāpa ha

हिन्दी अर्थ

शतद्रोणसमं पुण्यमाढकेऽपि विधीयते। वित्तहीनस्य विप्रस्य नात्र कार्या विचारणा

English

This holy centre Goprekka has been formerly esta- blished by Brahma. O excellent lady, sec the divine abode Kailasa here.

अध्याय ९२

श्लोक 58

संवर्तो भविता यश् च सो ऽपि भक्तो ममैव तु इहैवाराध्य मां देवि सिद्धिं यास्यत्यनुत्तमाम्

saṃvarto bhavitā yaś ca so 'pi bhakto mamaiva tu ihaivārādhya māṃ devi siddhiṃ yāsyatyanuttamām

हिन्दी अर्थ

वादित्रर्विविधैश्चान्यैर्निनाहैर्विविधैरपि जागरं कारयेद्यस्तु प्रार्थयेच्च यथाक्रमम्। स भृत्यपुत्रदारशच तथा सम्बन्धिबान्धवैः

English

Going to Gopreksaka the man shall visit me here. Thereby, he avoids evil mishaps and is released forthwith from sins.

अध्याय ९२

श्लोक 59

पराशरसुतौ योगी ऋषिर्व्यासो महातपाः मम भक्तो भविष्यश् च वेदसंस्थाप्रवर्तकः

parāśarasutau yogī ṛṣirvyāso mahātapāḥ mama bhakto bhaviṣyaś ca vedasaṃsthāpravartakaḥ

हिन्दी अर्थ

सार्ध प्रदक्षिणं कृत्वा प्रार्थयेल्लिङ्गमुत्तमम्। द्रव्यहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं सुरेश्वर

English

The great holy Tirtha named Kapilahrada has been made here by Brahma. This Tirtha, evolved out of the milk from the udders of cows, is extremely holy and sacred.

अध्याय ९२

श्लोक 60

रंस्यते सो ऽपि पद्माक्षि क्षेत्रे ऽस्मिन्मुनिपुङ्गवः ब्रह्मा देवर्षिभिः सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः

raṃsyate so 'pi padmākṣi kṣetre 'sminmunipuṅgavaḥ brahmā devarṣibhiḥ sārddhaṃ viṣṇurvāpi divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

कृतं वा न कृतं वापि क्षन्तुमर्हसि शङ्कर। इत्युक्त्वा वै जपेद्रुद्रं त्वरितं शान्तिमेव च स एवं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम्

English

Here I am known as the bull-bannered lord. O gentle lady, I am present here as seen by you.

अध्याय ९२

श्लोक 61

देवराजस्तथा शक्रो ये ऽपि चान्ये दिवौकसः उपासते महात्मानः सर्वे मामिह सुव्रते

devarājastathā śakro ye 'pi cānye divaukasaḥ upāsate mahātmānaḥ sarve māmiha suvrate

हिन्दी अर्थ

मत्त्रयार्थमिदं कार्य मद्भक्तैविधिपूर्वकम्। ये न कुर्वन्ति ते भक्ता न भवन्ति न संशयः

English

See the deep pool of water here made by Brahm. It is named Bhadratoya (having auspicious waters). O gentle lady, I have been propitiated in this place by all Devas saying 'Be subdued, O lord" and I became calm. I have been brought by Brahma Parame$thin and installed here.

अध्याय ९२

श्लोक 62

अन्ये ऽपि योगिनो दिव्याश् छन्नरूपा महात्मनः अनन्यमनसो भूत्वा मामिहोपासते सदा

anye 'pi yogino divyāś channarūpā mahātmanaḥ ananyamanaso bhūtvā māmihopāsate sadā

हिन्दी अर्थ

निशम्य वचनं देवी गत्वा वाराणसीं पुरीम्। अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं पयसा च घृतेन च अर्चयामास देवेशं रुद्रं भुवननायकम् ।

English

I was seized by Vi nu from Brahma and re-installed by him. Then Vinu was addressed by Brahma with a dejected mind.

अध्याय ९२

श्लोक 63

विषयासक्तचित्तो ऽपि त्यक्तधर्मरतिर्नरः इह क्षेत्रे मृतः सो ऽपि संसारे न पुनर्भवेत्

viṣayāsaktacitto 'pi tyaktadharmaratirnaraḥ iha kṣetre mṛtaḥ so 'pi saṃsāre na punarbhavet

हिन्दी अर्थ

तत्रान्धकं महाहैत्यं हिरण्याक्षसुतं प्रभु:

English

"This Lihga has been brought by me. Wherefore have you installed it." Wiiu then said to Brahma, with anger evident in his face.

अध्याय ९२

श्लोक 64

ये पुनर्निर्ममा धीराः सत्त्वस्था विजितेन्द्रियाः व्रतिनश् च निरारम्भाः सर्वे ते मयि भाविताः

ye punarnirmamā dhīrāḥ sattvasthā vijitendriyāḥ vratinaś ca nirārambhāḥ sarve te mayi bhāvitāḥ

हिन्दी अर्थ

अविमुक्तक्षेत्र वाराणसीका माहात्म्य तथा श्रीविश्वेश्वरपूजाविधिवर्णन पूर्वक गन्धयुक्त जलसे अभ्यंग पचीस पलसे करना चाहिए॥ १७१--१७४॥

English

"My devotion to lord Rudra is extremely great and noble. Although the Lihga has been installed by me it will be known after your name."

अध्याय ९२

श्लोक 65

देवदेवं समासाद्य धीमन्तः संगवर्जिताः गता इह परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते

devadevaṃ samāsādya dhīmantaḥ saṃgavarjitāḥ gatā iha paraṃ mokṣaṃ prasādānmama suvrate

हिन्दी अर्थ

अन्य पुष्प अर्पित करना चाहिए; बिल्वपत्रका त्याग कभी नहीं करना चाहिए। महादेवको पूजा चार अथवा आठ द्रोण पुष्पोंसे करनी चाहिए और दस अथवा आठ द्रोण नेवेद्य अर्पित करना चाहिए। धनहीन

English

Therefore, I have occupied this place by the name of Hiranyagarbha. Man shall visit this lord of Devas and attain my world thereby.

अध्याय ९२

श्लोक 66

जन्मान्तरसहस्रेषु यं न योगी समाप्नुयात् तमिहैव परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते

janmāntarasahasreṣu yaṃ na yogī samāpnuyāt tamihaiva paraṃ mokṣaṃ prasādānmama suvrate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणके लिये एक आढक नैवेद्यका पुण्य सौ द्रोण नैवेद्यके पुण्यके समान बताया गया है; इसमें सन्देह नहीं करना चाहिए वाद्य यन्त्रं और अन्य प्रकारके निनादोंके द्वारा रात्रिमें जो जागरण करे, उसे अपने सेवकों, पुत्रों, पत्नी, सम्बन्धियों तथा बन्धुओंके साथ प्रदक्षिणा करके उत्तम लिङ्गसे इस प्रकार प्रार्थना करनी

English

Thereafter, Brahma who was equipped with the greatest devotion once again duly installed this auspiciotis Lihga of mine.

अध्याय ९२

श्लोक 67

गोप्रेक्षकम् इदं क्षेत्रं ब्रह्मणा स्थापितं पुरा कैलासभवनं चात्र पश्य दिव्यं वरानने

goprekṣakam idaṃ kṣetraṃ brahmaṇā sthāpitaṃ purā kailāsabhavanaṃ cātra paśya divyaṃ varānane

हिन्दी अर्थ

चाहिए-- है सुरेश्वर! है शंकर! मैंने जो भी द्रव्यहीन, क्रियाहीन तथा श्रद्धाहीन पूजन किया है अथवा जो नहीं भी किया गया है, उसे आप कृपा करके क्षमा करें'--यह प्रार्थना करके त्वरित रुद्र तथा शान्तिमन्त्रका

English

I am known here as Svarllnevara (the lord who has merged into the heaven). I have come here voluntarily. A man who gives up his life here is not reborn anywhere.

अध्याय ९२

श्लोक 68

गोप्रेक्षकम् अथागम्य दृष्ट्वा मामत्र मानवः न दुर्गतिमवाप्नोति कल्मषैश् च विमुच्यते

goprekṣakam athāgamya dṛṣṭvā māmatra mānavaḥ na durgatimavāpnoti kalmaṣaiś ca vimucyate

हिन्दी अर्थ

जप करना चाहिए। पंचाक्षरके महाबीजका जप करके वह सभी तीर्थोमें जाने तथा सभी यज्ञोंको करनेसे जो फल होता है, उस फलको प्राप्त कर लेता है और वाराणसीमें मरनेपर जो सायुज्य गति होती है, मेरे उस सायुज्यको प्राप्त कर लेता है; इसमें सन्देह नहीं है। हे देवि! मेरे भक्तोंको चाहिए कि मेरी प्रसन्नताके लिये विधिपूर्वक यह सब करें। जो ऐसा नहीं करते, वे मेरे भक्त नहीं होते हैं; इसमें सन्देह नहीं

English

That goal is not attained by any one else. It is what is known as the goal of yogins. In this place a haughty power- ful Daitya who was a thorn to Devas, was killed by me after assuming the form of a tiger. I am perpetually settled here and am well known as VyaghreSvara (Tiger-Lord).

अध्याय ९२

श्लोक 69

कपिलाह्रदम् इत्येवं तथा वै ब्रह्मणा कृतम् गवां स्तन्यजतोयेन तीर्थं पुण्यतमं महत्

kapilāhradam ityevaṃ tathā vai brahmaṇā kṛtam gavāṃ stanyajatoyena tīrthaṃ puṇyatamaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-- है ऋषियो! यह वचन सुनकर वाराणसीपुरी जाकर देवीने दूध तथा घीसे अविमुक्तेश्वर लिङ्गको स्नान कराकर भुवननायक देवेश रुद्रका अर्चन किया और अविमुक्त काशी-में तपस्याके द्वारा

English

By visiting Vyaghrevara one will avoid courting disaster. There were two Daityas Utpala®®* and Vidala®®® who were, as ordained by Brahma previously, destined to be killed by a lady. They were therefore killed by you in a battle with a ball contemptuously thrown at them. Their bodies have occu- pied this place.

अध्याय ९२

श्लोक 70

अत्रापि स्वयमेवाहं वृषध्वज इति स्मृतः सान्निध्यं कृतवान् देवि सदाहं दृश्यते त्वया

atrāpi svayamevāhaṃ vṛṣadhvaja iti smṛtaḥ sānnidhyaṃ kṛtavān devi sadāhaṃ dṛśyate tvayā

हिन्दी अर्थ

मन्दर-पर्वतपर एक सुन्दर कन्दरामें महात्मा मन्दरका क्षेत्र निर्मित किया; वहाँ प्रभु शिव-ने हिरण्याक्षके अनुगृह्य गणत्वं च प्रापयामास लीलया। पुत्र महाहैत्य अन्धकपर अनुग्रह करके एतद्रः कथितं सर्वं कथासर्वस्वमादरात्॥ १८८ उसे गणत्व प्राप्त कराया था। है ऋषियो। हे प्रकार मैंने आप लोगोंसे आदरपूर्वक सम्पूर्ण कथा कहा। जो मनुष्य इस क्षेत्रके उत्तम माहात्म्यको ह

English

It was here that I came and settled at the outset along with the leaders of the Ganas. Hence, this is the greatest abode of mine. Its vision is conducive to merit.

अध्याय ९२

श्लोक 71

भद्रतोयं च पश्येह ब्रह्मणा च कृतं ह्रदम् सर्वैर्देवैरहं देवि अस्मिन्देशे प्रसादितः

bhadratoyaṃ ca paśyeha brahmaṇā ca kṛtaṃ hradam sarvairdevairahaṃ devi asmindeśe prasāditaḥ

हिन्दी अर्थ

यः पठेच्छूणुयाद्वापि क्षेत्रमाहात्म्यसुत्तमम्। अथवा सुनता है, वह सभी क्षेत्रोंमें वासका जो

English

These Lihgas have been installed all round by Devas. Hence, by visiting the lord in Lihgas man shall invariably be a Gana when he dies.

अध्याय ९२

श्लोक 72

गच्छोपशमम् ईशेति उपशान्तः शिवस् तथा अत्राहं ब्रह्मणानीय स्थापितः परमेष्ठिना

gacchopaśamam īśeti upaśāntaḥ śivas tathā atrāhaṃ brahmaṇānīya sthāpitaḥ parameṣṭhinā

हिन्दी अर्थ

अथवा जो सभी पवित्र तथा जितेन्द्रिय द्विजोंको सुनात श्रावयेद्वा द्विजान् सर्वान् कृतशौचान् जितेद््रियान्। है, वह भी समस्त यज्ञोंका फल प्राप्त का

English

Realising that this place is pleasing and beneficial to me a Lihga has been established by your father Himavan, the king of mountains. It is known as Sailevara. May this be seen with respect. O gentle lady, by visiting this no men shall court disaster or become wretched.

अध्याय ९२

श्लोक 73

ब्रह्मणा चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः ब्रह्मणापि ततो विष्णुः प्रोक्तः संविग्नचेतसा

brahmaṇā cāpi saṃgṛhya viṣṇunā sthāpitaḥ punaḥ brahmaṇāpi tato viṣṇuḥ proktaḥ saṃvignacetasā

हिन्दी अर्थ

स एव सर्वयज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १९० लेता है॥ १८५--१९०॥

English

O gentle lady, this river Varuna is holy. It liberates one from sins. It embellishes this holy centre and becomes united with the Ganges.

अध्याय ९२

श्लोक 74

मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवान् असि तमुवाच पुनर् विष्णुर् ब्रह्माणं कुपिताननम्

mayānītamidaṃ liṅgaṃ kasmāt sthāpitavān asi tamuvāca punar viṣṇur brahmāṇaṃ kupitānanam

हिन्दी अर्थ

हिरण्याक्षपुत्र अन्धकासुरका आख्यान तथा शिवानुग्रहसे उसे गाणपत्यपदकी प्राप्ति ऋषय ऊचुः ऋषिगण बोले--हे सूतजी! अन्धक नामक अन्धको नाम हैत्येन्द्रो मन्दरे चारुकन्दरे। हैत्यराजने मन्दरपर्वतकी सुन्दर गुफामें दमित होकर दमितस्तु कथं लेभे गाणपत्यं महेश्वरात्॥ १ किस प्रकार महेश्वरसे गाणपत्य (गणपतिपद) प्राप्त किया; जिस प्रकार यह घटित हुआ और जैसा आपने

English

An excellent Lihga has been installed by Brahma at this confluence. It is known in the world as Sahgamevara, (lord of the confluence).

अध्याय ९२

श्लोक 75

रुद्रे देवे ममात्यन्तं परा भक्तिर्महत्तरा मयैव स्थापितं लिङ्गं तव नाम्ना भविष्यति

rudre deve mamātyantaṃ parā bhaktirmahattarā mayaiva sthāpitaṃ liṅgaṃ tava nāmnā bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

सुना है, वह कृपापूर्वक हम लोगोंको बताइये ॥ १५;

English

If a man shall become pure taking his bath at the confluence of the divine river and then worship SahgameiSa whence need he fear rebirth?

अध्याय ९२

श्लोक 76

हिरण्यगर्भ इत्येवं ततो ऽत्राहं समास्थितः दृष्ट्वैनमपि देवेशं मम लोकं व्रजेन्नरः

hiraṇyagarbha ityevaṃ tato 'trāhaṃ samāsthitaḥ dṛṣṭvainamapi deveśaṃ mama lokaṃ vrajennaraḥ

हिन्दी अर्थ

AREY सूतजी बोले-हे ऋषियो! मैं अन्धकपर अन्धकानुग्रहं चैव मन्दरे शोषणं तथा॥ २ शिवजीके अनुग्रह, मन्दरपर उसके दमन तथा वरलाभमशेषं च प्रवदामि समासतः। वरप्राप्ति-यह सब संक्षेपमें बता रहा हूँ । प्राचीनकालमें हिरण्याक्षस्य तनयो हिरण्यनयनोपमः॥ ३ हिरण्याक्षका एक पुत्र था; हिरण्याक्षके समान शक्तिशाली वह अन्धक-इस नामसे प्रसिद्ध हुआ और उसने तपस्यासे पुरान्धक इति ख्यातस्तपसा लब्धविक्रमः। ES ब्रह्माकी महानू पराक्रम प्राप्त कर लिया। वह साक्षात् ब्रह्माक

English

I consider this great holy centre as the exalted abode of the yogins, I am self-bom in the centre of this holy spot occupying the acme of the same.

अध्याय ९२

श्लोक 77

ततः पुनरपि ब्रह्मा मम लिङ्गमिदं शुभम् स्थापयामास विधिवद् भक्त्या परमया युतः

tataḥ punarapi brahmā mama liṅgamidaṃ śubham sthāpayāmāsa vidhivad bhaktyā paramayā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसादाद् ब्रह्मणः साक्षादवध्यत्वमवाप्य हरहा च कृपासे किसीसे न मारे जानेका वर प्राप्त करके सम्पूर्ण

English

Utpala and Vidala— two daityas who were killed by Siva.

अध्याय ९२

श्लोक 78

स्वर्लीनेश्वर इत्येवम् अत्राहं स्वयमागतः प्राणान् इह नरस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित्

svarlīneśvara ityevam atrāhaṃ svayamāgataḥ prāṇān iha narastyaktvā na punarjāyate kvacit

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यमखिलं भुक्त्वा जित्वा चेनद्रपुरं पुरा। त्रिलोकोंका उपभोग करके इनद्रलोकको लीलापूर्वक लीलया चाप्रयत्नेन त्रासयामास वासवम्॥ ५ बिना प्रयासके ही जीतकर इन्द्रको पीड़ित करी विविशुर्मन्दरं भीता नारायणपुरोगमाः ॥ ६ उसके द्वारा कष्ट पहुँचाये गये, पीटे गये, अ

English

It is glorified by all Devas and Asuras as Madhya- mesvara (Lord of the centre). Indeed this is the abode of Siddhas who observe the holy rites pertaining to me. It is the abode of yogins desirous of salvation and of those who are interested in the path of knowledge. By visiting this Madhya- mesana one will not bevail one's birth.

अध्याय ९२

श्लोक 79

अनन्या सा गतिस्तस्य योगिनां चैव या स्मृता अस्मिन्नपि मया देशे दैत्यो दैवतकण्टकः

ananyā sā gatistasya yogināṃ caiva yā smṛtā asminnapi mayā deśe daityo daivatakaṇṭakaḥ

हिन्दी अर्थ

, गये, गिराये गये नारायण आदि वे देवता डरकर एवं सम्पीड्य वै देवानन्धकोऽपि महासुरः। मन्दरपर्वतकी गुफामें प्रविष्ट हो गये

English

This Lihga has been installed by §ukra the son of Bhrgu. It is named Sukrevara and is worshipped by all the Siddhas and immortal beings. By visiting this deity the man who has self-control is immediately liberated from all sins. The creature that dies here is not reborn in the world.

अध्याय ९२

श्लोक 80

व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली व्याघ्रेश्वर इति ख्यातो नित्यमत्राहमास्थितः

vyāghrarūpaṃ samāsthāya nihato darpito balī vyāghreśvara iti khyāto nityamatrāhamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

यदृच्छया गिरिं प्राप्तो मन्दरं चारुकन्दरम्॥ ७ इस प्रकार देवताओंको बहुत पीड़ित करे अध्याय ९३ हिरण्याक्षपुत्र अन्धकासुरका आख्यान तथा शिवानुग्रहसे उसे गाणपत्यपदकी प्राप्ति

English

Formerly, an Asura who was a thorn to Devas assumed the form of a jackal. The jackal was not capable of being caught by others as he had acquired boons from Brahma. O daughter of Himavan, he was killed by me here and so I am called Jambukea even today. I am known as such bowed to by Devas and Asuras. By visiting this lord of Devas one shall attain all cherished desires. These Lihgas have been installed by the planets beginning with Sukra. Sec these sacred Lihgas that bestow all cherished desires. Thus, O Parvati, these sacred Lihgas wherein I reside have been recounted. Listen to another esoteric secret of mine in this holy centre. This is glorified as extending to four Kronas in every direction.

अध्याय ९२

श्लोक 81

न पुनर्दुर्गतिं याति दृष्ट्वैनं व्याघ्रमीश्वरम् उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणा पुरा

na punardurgatiṃ yāti dṛṣṭvainaṃ vyāghramīśvaram utpalo vidalaścaiva yau daityau brahmaṇā purā

हिन्दी अर्थ

0). क कास्य प यय ककिकमापफाफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफफपाफपाफाफफफापापाक

English

O lady of charming features, this place exten- ding to a yojana bestows immortality after death. Know, that, by visiting me stationed in the Mahalaya mountain and in Kedara, one attains the state of being a Gana. Salvation is obtained in this place. That liberation is excellent since one attains the headship of Ganas.

अध्याय ९२

श्लोक 82

स्त्रीवध्यौ दर्पितौ दृष्ट्वा त्वयैव निहतौ रणे सावज्ञं कन्दुकेनात्र तस्येदं देहमास्थितम्

strīvadhyau darpitau dṛṣṭvā tvayaiva nihatau raṇe sāvajñaṃ kandukenātra tasyedaṃ dehamāsthitam

हिन्दी अर्थ

वयं हैत्यराजस्य शस्त्रैर्निकृत्ता: इतीदमखिलं श्रुत्वा हैत्यागममनौपमम्। गणेश्वरैश्च भगवानन्धकाभिमुखं ययौ

English

O lady of excellent face, this Avimukta is known as the most sacred holy centre greater than even Mahalaya, Kedara and Madhyama.

अध्याय ९२

श्लोक 83

आदावत्राहमागम्य प्रस्थितो गणपैः सह ज्येष्ठस्थानमिदं तस्माद् एतन्मे पुण्यदर्शनम्

ādāvatrāhamāgamya prasthito gaṇapaiḥ saha jyeṣṭhasthānamidaṃ tasmād etanme puṇyadarśanam

हिन्दी अर्थ

तत्रे्रपद्यो्भवविष्णुमुख्याः

English

These holy centres are sacred in the Bhurloka (earth)

अध्याय ९२

श्लोक 84

देवैः समन्ताद् एतानि लिङ्गानि स्थापितान्यतः दृष्ट्वापि नियतो मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत्

devaiḥ samantād etāni liṅgāni sthāpitānyataḥ dṛṣṭvāpi niyato martyo dehabhede gaṇo bhavet

हिन्दी अर्थ

अथाशेषासुरांस्तस्य कोटिकोटिशतैस्ततः। भस्मीकृत्य महादेवो निर्बिभेदान्धकं तदा तन्नादश्रवणान्नेदुर्देवा देवं प्रणम्य तम्। ननृतुर्मुनयः सर्वे मुमुदुर्गणपुङ्गवाः

English

Ever since these worlds have been created, this auspicious holy centre has never been abandoned by me. Hence it became Avimukta (un-abandoned).®®*a

अध्याय ९२

श्लोक 85

पित्रा ते शैलराजेन पुरा हिमवता स्वयम् मम प्रियहितं स्थानं ज्ञात्वा लिङ्गं प्रतिष्ठितम्

pitrā te śailarājena purā himavatā svayam mama priyahitaṃ sthānaṃ jñātvā liṅgaṃ pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

ससृजुः पुष्पवर्षाणि देवाः शम्भोस्तदोपरि। त्रैलोक्यमखिलं हर्षान्ननन्द च ननाद च

English

By visiting the Lihga named AvimukteiSvara the man is immediately liberated from sins. He is liberated from the bondages of jiva.

अध्याय ९२

श्लोक 86

शैलेश्वरमिति ख्यातं दृश्यतामिह चादरात् दृष्ट्वैतन्मनुजो देवि न दुर्गतिमतो व्रजेत्

śaileśvaramiti khyātaṃ dṛśyatāmiha cādarāt dṛṣṭvaitanmanujo devi na durgatimato vrajet

हिन्दी अर्थ

जन्मान्तरेऽपि देवेन दग्धो यस्माच्छिवेन वै। यः स्मरेन्मनसा रुद्रं प्राणान्ते सकृदेव वा

English

By visiting all these holy centres, viz Sailea, Sahgamea, Svarlina, Madhyamevara, Hiranyagarbha, Gopr- eksa, Vrsadhvaja Upaanta Siva (?) the deity residing in Jyesthasthana, Sukresvara, VyaghreiSa and Jambukevara a man is not born again in the world which is the ocean of misery.

अध्याय ९२

श्लोक 87

नद्येषा वरुणा देवि पुण्या पापप्रमोचनी क्षेत्रमेतद् अलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता

nadyeṣā varuṇā devi puṇyā pāpapramocanī kṣetrametad alaṃkṛtya jāhnavyā saha saṃgatā

हिन्दी अर्थ

स याति शिवसायुज्यं किं पुनर्बहुशः स्मरन्। ब्रह्मा च भगवान् विष्णुः सर्वे देवाः सवासवाः

English

When Mahesvara the lord of Devas stopped after surveying, that place suddenly became blazing as it were.

अध्याय ९२

श्लोक 88

स्थापितं ब्रह्मणा चापि संगमे लिङ्गमुत्तमम् संगमेश्वरम् इत्येवं ख्यातं जगति दृश्यताम्

sthāpitaṃ brahmaṇā cāpi saṃgame liṅgamuttamam saṃgameśvaram ityevaṃ khyātaṃ jagati dṛśyatām

हिन्दी अर्थ

अन्धक भी अपनी इच्छासे सुन्दर गुफावाले मन्दरपर्वतपर पहुँच गया तब साध्योंसहित वे सभी देवगण शीघ्र ही सुरेश्वर महेशके सामने पहुँचकर इस प्रकार बोले- 'हैत्यराज अन्धक-के शस्त्रोंसे काटे गये हमलोग छिन्न-भिन्न अंगोंवाले हो गये हैं और अल्प पराक्रमवाले

English

Then hundreds of Siddhas who were devotees of Paupati, who were white by being bathed in ashes, who were great souls devoted to MahetSvara and who invariably obs- erved holy rites came there and bowed down to Mahesvara. They then observed the lord of the yogas and adopted Dhyanayoga (path of meditation) assiduously. They took to the support of the Atman and stationed themselves as though they would merge into Mahesvara. Even as they stood by, the consort of Uma, the lord of Devas, the lord Purusa assumed the greatest of his physical forms. He stood as though towards the close of the worlds in order to make the entire universe present in one place. With hairs standing on their ends due to her delight, the daughter of the lord of the mountains could not look at the lord of the universe who had assumed the greatest of his physical forms.

अध्याय ९२

श्लोक 89

संगमे देवनद्या हि यः स्नात्वा मनुजः शुचिः अर्चयेत् संगमेश्वरं तस्य जन्मभयं कुतः

saṃgame devanadyā hi yaḥ snātvā manujaḥ śuciḥ arcayet saṃgameśvaraṃ tasya janmabhayaṃ kutaḥ

हिन्दी अर्थ

तब हैत्यका अद्भुत आगमन-सम्बन्धौ यह सब वृत्तान्त सुनकर भगवान् शिव अपने गणेश्वरोंके साथ अन्धकके समक्ष पहुँचे

English

Then she understood that that form which had not been seen before was stationed in Prakrti, and so ParameS- vari adopted the form of the Prakrti by means of yoga. Then she could see the form of the noble soul. Then the yogins engaged in the meditation of merging (laya) entered the heart of the Puru§a. They burnt all the seeds of mundane existence by remembering the splendid Bija of the five-syllabled Mantra. Then the Lord established his divine and holy form which dispels all sins and which had been revealed formerly in this Nilalohita image.

अध्याय ९२

श्लोक 90

इदं मन्ये महाक्षेत्रं निवासो योगिनां परम् क्षेत्रमध्ये च यत्राहं स्वयं भूत्वाग्रमास्थितः

idaṃ manye mahākṣetraṃ nivāso yogināṃ param kṣetramadhye ca yatrāhaṃ svayaṃ bhūtvāgramāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय इन्द्र, ब्रह्मा, विष्णु आदि प्रधान सुरेश्वर तथा श्रेष्ठ विप्र-ये सब बद्ध अंजलियोंको सिरसे लगाकर चारों ओरसे भगवान् शिवको जय बोलने लगे तब महादेवने सैकड़ों-करोड़ों सैनिकोंके साथ उस अन्धकके समस्त राक्षसोंको भस्म करके अन्धकको अपने त्रिशूलसे बींध डाला

English

On seeing him, the daughter of the mountains

अध्याय ९२

श्लोक 91

मध्यमेश्वरमित्येवं ख्यातः सर्वसुरासुरैः सिद्धानां स्थानमेतद्धि मदीयव्रतधारिणाम्

madhyameśvaramityevaṃ khyātaḥ sarvasurāsuraiḥ siddhānāṃ sthānametaddhi madīyavratadhāriṇām

हिन्दी अर्थ

शिवके द्वारा त्रिशूलसे बींधे गये उस दग्धपापरूपी कंचुकवाले अन्धकको देखकर ब्रह्माजी ईश्वर (शिव)- को प्रणाम करके प्रसन्नतासे निनाद करने लगे

English

Hence, this great holy centre is resorted to by Brahma and others, by leading brahmins well-versed in the Vedic learning and by ascetics of great accomplishments. O goddess, the deity is worshipped at Varanasi on the eighth and fourteenth day in both the fortnights every month. It is particularly worshipped on solar and lunar eclipse days, espe- cially in the month of Karttika, during all full moon and new moon days, and during equinoctial and solstitial transits. All the Tirlhas of the earth resort to the holy Gahga flowing north at Varanasi, the Gahga that flowed out of my matted hairs, the Gahga that is the daughter of your father Himavan the king of mountains, the Gahga that is stationed in the holy abode and flows towards sacred quarters always. O lady of excellent face, what are these Tirthas? Listen.

अध्याय ९२

श्लोक 92

योगिनां मोक्षलिप्सूनां ज्ञानयोगरतात्मनाम् दृष्ट्वैनं मध्यमेशानं जन्म प्रति न शोचति

yogināṃ mokṣalipsūnāṃ jñānayogaratātmanām dṛṣṭvainaṃ madhyameśānaṃ janma prati na śocati

हिन्दी अर्थ

उस ध्वनिको सुनकर सभी देवता, मुनि तथा श्रेष्ठ गण भी उन्हें प्रणाम करके हर्षध्वनि करने लगे, नाचने लगे और आनन्द मनाने लगे। देवताओंने उस समय शिवजीके ऊपर पुष्मोंकी वर्षा की और सम्पूर्ण त्रैलोक्य हर्षके कारण आनन्दित हो उठा तथा ध्वनि करने लगा

English

These Tirthas accompanied by hundreds of Tirthas flow through Kuruk§etra, Puskara, Naimisa, Prayaga where there is plenty of water, and Drumaksetra. O fair lady, they flow through all the holy centres all round. The deities, sages, Sandhyas, seasons, rivers, lakes, oceans and the divine Tirthas join Gahga during the Parvan days. O lady of good holy rites, O goddess of Devas, by visiting Avimuktesvara and Trivistapa and reaching Kalabhairava, the holy centre, men become rid of their sins during the Parvans. The sacred rivers of the earth and the great shrines and abodes enter Gahga at Varanasi in the course of holy Parvans.

अध्याय ९२

श्लोक 93

स्थापितं लिङ्गमेतत्तु शुक्रेण भृगुसूनुना नाम्ना शुक्रेश्वरं नाम सर्वसिद्धामरार्चितम्

sthāpitaṃ liṅgametattu śukreṇa bhṛgusūnunā nāmnā śukreśvaraṃ nāma sarvasiddhāmarārcitam

हिन्दी अर्थ

प्रज्वलित अग्निवाले त्रिशूलसे बींधा हुआ प्रेततुल्य वह अन्धक सात्त्विक भावमें स्थित होकर मनमें सोचने लगा--' पूर्वजन्ममें भी शिवने मुझे दग्ध किया था, मैंने पहले साक्षात् महेश्वर शिवको आराधना को थी,

English

The different shrines in and around this place are as follows:— Avimukta is the most excellent holy centre. It dispels great sins. The Linga that is at Kedara,

अध्याय ९२

श्लोक 94

दृष्ट्वैनं नियतः सद्यो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः मृतश् च न पुनर्जन्तुः संसारी तु भवेन्नरः

dṛṣṭvainaṃ niyataḥ sadyo mucyate sarvakilbiṣaiḥ mṛtaś ca na punarjantuḥ saṃsārī tu bhavennaraḥ

हिन्दी अर्थ

इसीलिये मैंने ऐसी गति प्राप्त को, अन्यथा ऐसा कभी न होता। जो व्यक्ति मृत्युकालके समय एक बार भी मनसे शिवका स्मरण करता है, वह शिवसायुज्य प्राप्त करता है, तो फिर जो बहुत बार स्मरण करे, उसका कहना ही क्या! ब्रह्मा, भगवान् विष्णु और इन्ट्रसहित सभी

English

Therefore, the creature that dies here attains the divine immortal* region if he takes ablution in the Gahga and visits me, O auspicious lady.

अध्याय ९२

श्लोक 95

पुरा जम्बूकरूपेण असुरो देवकण्टकः ब्रह्मणो हि वरं लब्ध्वा गोमायुर्बन्धशङ्कितः

purā jambūkarūpeṇa asuro devakaṇṭakaḥ brahmaṇo hi varaṃ labdhvā gomāyurbandhaśaṅkitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण

English

The creature immediately obtains a benefit equal to that of hundreds and thousands of sacrifices. What is more wonderful than that? O fair lady, of all the important shrines on the earth and on mountains, Avimukta is the grea- test. Understand what has been said by me. The sin mentioned in the Vedas is recounted by brahmins by the word ''Avi". The holy centre is called Avimukta because it is free from Avi (i. e. sin)®' and resorted to by me.

अध्याय ९२

श्लोक 96

निहतो हिमवत्पुत्रि जम्बूकेशस्ततो ह्यहम् अद्यापि जगति ख्यातं सुरासुरनमस्कृतम्

nihato himavatputri jambūkeśastato hyaham adyāpi jagati khyātaṃ surāsuranamaskṛtam

हिन्दी अर्थ

एवं सञ्चिन्त्य तुष्टात्मा सोऽन्धकश्चान्धकार्दनम् सगणं शिवमीशानमस्तुवत्पुण्यगौरवात्। प्रार्थितस्तेन भगवान् परमार्तिहरो हरः

English

After saying this, the lord of all the worlds said — ''O goddess of Devas, Avimukta is my abode. See it well.'* After saying this, the lord, the consort of Uma, pointed out the excellent Srlparvata to her. He stayed at Avimuktevara permanently along with her. In view of his ability to go every- where, the lord of Devas, the soul of all, identical with 'Sat* and 'Asat' came to Sriparvata along with the goddess. He, the lord of all living beings, pointed out to her the following holy centres and idols:

अध्याय ९२

श्लोक 97

दृष्ट्वैनमपि देवेशं सर्वान्कामानवाप्नुयात् ग्रहैः शुक्रपुरोगैश् च एतानि स्थापितानि ह

dṛṣṭvainamapi deveśaṃ sarvānkāmānavāpnuyāt grahaiḥ śukrapurogaiś ca etāni sthāpitāni ha

हिन्दी अर्थ

तुष्टोऽस्मि वत्स भद्रं ते कामं किं करवाणि ते। वरान् वरय हैत्येन्द्र वरदोऽहं तवान्धक

English

Kundlprabha; the great and divine Vairavane- vara; Aalihga; Devea;the divine Bale vara; the great Rames-

अध्याय ९२

श्लोक 98

पश्य पुण्यानि लिङ्गानि सर्वकामप्रदानि तु एवमेतानि पुण्यानि मन्निवासानि पार्वति

paśya puṇyāni liṅgāni sarvakāmapradāni tu evametāni puṇyāni mannivāsāni pārvati

हिन्दी अर्थ

भगवन् देवदेवेश भक्तार्तिहर शङ्कर। त्वयि भक्तिः प्रसीदेश यदि देयो वरश्च मे प्रददौ दुर्लभां श्रद्धां हैत्येन्द्रा महाद्युतिः

English

The shrine Rajevara is installed in succession by means of Rajas; the Gajevara, the VaiiSakha idol, the unchanging Kapotel vara; O fair lady, see now the splendid great Tirtha Kotisvara, which was formerly resorted to by crores of the Ganas of Rudra and which is superior to all the other shrines.

अध्याय ९२

श्लोक 99

कथितानि मम क्षेत्रे गुह्यं चान्यदिदं शृणु चतुःक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम्

kathitāni mama kṣetre guhyaṃ cānyadidaṃ śṛṇu catuḥkrośaṃ caturdikṣu kṣetrametatprakīrtitam

हिन्दी अर्थ

गाणपत्यं च हैत्याय प्रददौ चावरोप्य तम्। प्रणेमुस्तं सुरेन्द्राद्या गाणपत्ये प्रतिष्ठितम्

English

A splendid rocky idol was installed by Brahma in the south and another was installed in the north by Visnu. Both these together constitute the shrine called Dvidevakula.

अध्याय ९२

श्लोक 100

योजनं विद्धि चार्वङ्गि मृत्युकाले ऽमृतप्रदम् महालयगिरिस्थं मां केदारे च व्यवस्थितम्

yojanaṃ viddhi cārvaṅgi mṛtyukāle 'mṛtapradam mahālayagiristhaṃ māṃ kedāre ca vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

शिव-की शरणमें जाना चाहिए'॥ १५- १८१, इस प्रकार विचार करके वह अन्धक अधि पुण्यगौरवके कारण गणोंसहित अन्धकका संहार करनेवाले उन ईशान शिवको स्तुति करने लगा। तब उसके द्र प्रार्थित होकर बड़े-से-बड़े दुःखका हरण करनेवाले

English

See, on the western mountain a Lihga of huge size had been installed by me formerly. It is called Brahmesvara, Malcsvara.

अध्याय ९२

श्लोक 101

गणत्वं लभते दृष्ट्वा ह्य् अस्मिन्मोक्षो ह्यवाप्यते गाणपत्यं लभेद्यस्माद् यतः सा मुक्तिरुत्तमा

gaṇatvaṃ labhate dṛṣṭvā hy asminmokṣo hyavāpyate gāṇapatyaṃ labhedyasmād yataḥ sā muktiruttamā

हिन्दी अर्थ

नीललोहित सुरेश्वर भगवान् हर अपने त्रिशूलके अग्रभागपर स्थित हिरण्याक्षपुत्र अन्धक-की ओर दयापूर्वक देखकर उससे बोले“ है वत्स! मैं तुमपर

English

A shrine is remembered by the name Alarhgrha. The lord said thus: — ''O Brahma, this has been embellished by you at the outset, along with the sages." After saying this he stayed in the house. Hence, the shrine came to be known as Alarh- gfha.

अध्याय ९२

श्लोक 102

ततो महालयात् तस्मात् केदारान्मध्यमादपि स्मृतं पुण्यतमं क्षेत्रम् अविमुक्तं वरानने

tato mahālayāt tasmāt kedārānmadhyamādapi smṛtaṃ puṇyatamaṃ kṣetram avimuktaṃ varānane

हिन्दी अर्थ

कामना पूर्ण करूँ? है हैत्येन्द्र! वर माँगो। है अन्धक! तब शम्भुका वचन सुनकर हिरण्याक्षे हर्षके कारण गद्गद वाणीमें महेश्वरसे यह कहा--'हे भगवन्! है देवदेवेश! भक्तोंका कष्ट हरनेवाले हे शंकर! मुझपर प्रसन्न होइये। है ईश! यदि आप मुझे वर

English

O lady conversant with the Tirthas, see there is a Tirtha and a Vyomalihga of mine there also. This is called Kadambesvara, installed by Skanda himself.

अध्याय ९२

श्लोक 103

केदारं मध्यमं क्षेत्रं स्थानं चैव महालयम् मम पुण्यानि भूर्लोके तेभ्यः श्रेष्ठतमं त्विदम्

kedāraṃ madhyamaṃ kṣetraṃ sthānaṃ caiva mahālayam mama puṇyāni bhūrloke tebhyaḥ śreṣṭhatamaṃ tvidam

हिन्दी अर्थ

देना ही चाहते हैं, तो यही वर प्रदान करें कि आफ्ने सदा मेरी भक्ति हो'

English

The shrine Gomancjalevara is installed by Nanda and others. O lady of excellent face, sec these holy spots and shrines installed by Indra and his Devas on the

अध्याय ९२

श्लोक 104

यतः सृष्टास्त्विमे लोकास् ततः क्षेत्रमिदं शुभम् कदाचिन्न मया मुक्तम् अविमुक्तं ततो ऽभवत्

yataḥ sṛṣṭāstvime lokās tataḥ kṣetramidaṃ śubham kadācinna mayā muktam avimuktaṃ tato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

महान् आत्मावाले अन्धकका वचन सुनकर परम कान्तिवाले शिवने उस हैत्येन्द्रको अपनी दुर्लभ भक्ति प्रदान की और उस हैत्यको त्रिशूलपरसे उतारकर उसे गणाधिप पद प्रदान किया। तब इन्द्र आदि भगवानूके वाराहावतारकी कथा, हिरण्याक्षका वध तथा देवताओंद्वारा भगवान् वाराहकी स्तुति

English

Formerly, the Brahman was embellished by me along with the sages. O fair lady, the shrine vara is evolved by Caridika — Cadikea is your daughter— This spot is the excellent Ambika Tirtha.

अध्याय ९२

श्लोक 105

अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं मम दृष्ट्वेह मानवः सद्यः पापविनिर्मुक्तः पशुपाशैर्विमुच्यते

avimukteśvaraṃ liṅgaṃ mama dṛṣṭveha mānavaḥ sadyaḥ pāpavinirmuktaḥ paśupāśairvimucyate

हिन्दी अर्थ

कथमस्य पिता हैत्यो हिरण्याक्षः सुदारुणः। विष्णुना सूदितो विष्णुर्वाराहत्वं कथं गतः

English

If the ablution is made with twentyfive Palas of the sacred material of worship it should be known as Abh- yahga; if it is with a hundred Palas, it should be known as Snana. Two thousand Palas of the material are said to consti- tute a Mahasnana (great ablution). The devotee bathes my Lihga at the outset with cow's ghee. Then he consecrates it with the other materials. Thereafter he washes with water. The benefit of a hundred Yajfias is attained by the mere rite of wiping off the Lihga; by bathing it the benefit of ten thou- sand sacrifices is attained; by worship the benefit of hundred thousand sacrifices is obtained. The benefit of those who sing and play on instruments of music is infinite. By means of the great bath eight times the benefit of bath is acquired. If the devotee wishes to perform the rite of ablution by means of water alone he shall do so by means of fragrant scented water with devotion. The unguent in every case is by means of twentyfive Palas of the material used.

अध्याय ९२

श्लोक 106

शैलेशं संगमेशं च स्वर्लीनं मध्यमेश्वरम् हिरण्यगर्भम् ईशानं गोप्रेक्षं वृषभध्वजम्

śaileśaṃ saṃgameśaṃ ca svarlīnaṃ madhyameśvaram hiraṇyagarbham īśānaṃ goprekṣaṃ vṛṣabhadhvajam

हिन्दी अर्थ

ऋषिगणा बोले है सूतजी ! भगवान् विष्णुके हार इस अन्धक-का पिता महाभयंकर हैत्य हिरण्याक्ष कैसे मारा गया, विष्णुने वाराहका रूप क्यों धारण किया और उनकी सींगने महेश्वरका भूषणत्व कैसे प्रा किया? यह सब आप विशेषरूपसे बताइये

English

The devotee shall use Sami flower, Bilva leaves and lotuses duly. He can use other flowers also but he shall not abandon the Bilva leaf.

अध्याय ९२

श्लोक 107

उपशान्तं शिवं चैव ज्येष्ठस्थाननिवासिनम् शुक्रेश्वरं च विख्यातं व्याघ्रेशं जम्बुकेश्वरम्

upaśāntaṃ śivaṃ caiva jyeṣṭhasthānanivāsinam śukreśvaraṃ ca vikhyātaṃ vyāghreśaṃ jambukeśvaram

हिन्दी अर्थ

९४ भगवानके वाराहावतारकी कथा, हिरण्याक्षका वध'“भगवान्

English

H&rapura — not identifiable.

अध्याय ९२

श्लोक 108

दृष्ट्वा न जायते मर्त्यः संसारे दुःखसागरे एवम् उक्त्वा महादेवो दिशः सर्वा व्यलोकयत्

dṛṣṭvā na jāyate martyaḥ saṃsāre duḥkhasāgare evam uktvā mahādevo diśaḥ sarvā vyalokayat

हिन्दी अर्थ

पुरान्धकासुरेशस्य पिता कालान्तकोपमः हैत्येन्द्रो बद्ध्वा च धरणीमिमाम्। नीत्वा रसातलं चक्रे बन्दीमिन्दीवरप्रभाम्

English

If the devotee is a brahmin devoid of wealth, he attains the same benefit and merit as with the worship of a hundred Dronas even when he worships only with an Adhaka measure. No doubt need be entertained in this respect.

अध्याय ९२

श्लोक 109

विलोक्य संस्थिते पश्चाद् देवदेवे महेश्वरे अकस्मादभवत्सर्वः स देशोज्ज्वलितो यथा

vilokya saṃsthite paścād devadeve maheśvare akasmādabhavatsarvaḥ sa deśojjvalito yathā

हिन्दी अर्थ

ततः सब्रह्मका देवाः परिम्लानमुखश्रिय: । ब्राधितास्ताडिता बद्धा हिरण्याक्षेण तेन वै

English

The devotee shall keep awake during the night by playing on various musical instruments such as Bheri, Mfdahga, Muraja,Timira, Pataha, etc. He shall effect other types of sounds too. He shall duly pray. Accompanied by his servants, sons, wife, relatives and kinsmen he shall circumam- bulate the excellent Lihga and pray thus: —

अध्याय ९२

श्लोक 110

ततः पाशुपताः सिद्धा भस्माभ्यङ्गसितप्रभाः माहेश्वरा महात्मानस् तथा वै नियतव्रताः

tataḥ pāśupatāḥ siddhā bhasmābhyaṅgasitaprabhāḥ māheśvarā mahātmānas tathā vai niyatavratāḥ

हिन्दी अर्थ

बलिना हैत्यमुख्येन क्रूरेण सुदुरात्मना। प्रणम्य शिरसा विष्णुं हैत्यकोटिविमर्दनम् ्रुत्वैतद्भगवान् विष्णुर्धरणीबन्धनं हरिः

English

On hearing these words, the goddess went to Varanasi. She bathed the Linga Avimuktevara with milk and ghee. She worshipped Rudra the lord of Devas, the leader of

अध्याय ९२

श्लोक 111

बहवः शतशो ऽभ्येत्य नमश्चक्रुर्महेश्वरम् पुनर्निरीक्ष्य योगेशं ध्यानयोगं च कृत्स्नशः

bahavaḥ śataśo 'bhyetya namaścakrurmaheśvaram punarnirīkṣya yogeśaṃ dhyānayogaṃ ca kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

भूत्वा यज्ञवराहोऽसौ यथा लिङ्गोद्भवे तथा। हैत्यैश्च सार्ध हैत्येन्द्रं हिरण्याक्षं महाबलम्

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 112

तस्थुरात्मानमास्थाय लीयमाना इवेश्वरे स्थितानां स तदा तेषां देवदेव उमापतिः

tasthurātmānamāsthāya līyamānā iveśvare sthitānāṃ sa tadā teṣāṃ devadeva umāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

दंष्ट्ाग्रकोट्या हत्वैनं रेजे हैत्यान्तकृत्प्रभुः। कल्पादिषु यथापूर्वं प्रविश्य च रसातलम् आनीय वसुधां देवीमङ्कस्थामकरोद् बहिः। ततस्तुष्टाव देवेशं देवदेवः पितामहः

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 113

स बिभ्रत्परमां मूर्तिं बभूव पुरुषः प्रभुः कृत्स्नं जगदिहैकस्थं कर्तुम् अन्त इव स्थितः

sa bibhratparamāṃ mūrtiṃ babhūva puruṣaḥ prabhuḥ kṛtsnaṃ jagadihaikasthaṃ kartum anta iva sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणाय सर्वाय ब्रह्मणे परमात्मने। कत्रे धत्रें धरायास्तु इत्रे देवारिणां स्वयम्। कत्रे नेत्रे सुरेन्द्राणां शास्त्रे च सकलस्य च

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 114

तस्य तां परमां मूर्तिम् आस्थितस्य जगत्प्रभोः न शशाक पुनर्द्रष्टुं हृष्टरोमा गिरीन्द्रजा

tasya tāṃ paramāṃ mūrtim āsthitasya jagatprabhoḥ na śaśāka punardraṣṭuṃ hṛṣṭaromā girīndrajā

हिन्दी अर्थ

स्त्वमादिदेवस्त्वमनन्तवेदितः । सुरेश लोकेश वराह विष्णो

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 115

ततस्त्वदृष्टमाकारं बुद्ध्वा सा प्रकृतिस्थितम् प्रकृतेर्मूर्तिमास्थाय योगेन परमेश्वरी

tatastvadṛṣṭamākāraṃ buddhvā sā prakṛtisthitam prakṛtermūrtimāsthāya yogena parameśvarī

हिन्दी अर्थ

तथैक दंष्ट्राग्रमुखाग्रकोटि-

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 116

तं शशाक पुनर्द्रष्टुं हरस्य च महात्मनः ततस्ते लयमाधाय योगिनः पुरुषस्य तु

taṃ śaśāka punardraṣṭuṃ harasya ca mahātmanaḥ tataste layamādhāya yoginaḥ puruṣasya tu

हिन्दी अर्थ

स्वदंष्ट्रकोट्या सह पुत्रभृत्यैः न् वाराहकी स्तुति ४९३

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 117

विविशुर्हृदयं सर्वे दग्धसंसारबीजिनः पञ्चाक्षरस्य वै बीजं संस्मरन्तः सुशोभनम्

viviśurhṛdayaṃ sarve dagdhasaṃsārabījinaḥ pañcākṣarasya vai bījaṃ saṃsmarantaḥ suśobhanam

हिन्दी अर्थ

फफाफाफफफफफफफफफफफफफफफफफफ फफफफफफ्फफफीफफफफीफफीफीकी

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 118

सर्वपापहरं दिव्यं पुरा चैव प्रकाशितम् नीललोहितमूर्तिस्थं पुनश्चक्रे वपुः शुभम्

sarvapāpaharaṃ divyaṃ purā caiva prakāśitam nīlalohitamūrtisthaṃ punaścakre vapuḥ śubham

हिन्दी अर्थ

कशिपुका भाई कहा गया है। पूर्वकालमें असुरेन्द्र अन्धकके पिता हैत्येन्द्र हिरण्याक्षने, जो कालान्तकके समान था, देवताओंको जीतकर कमलके समान प्रभावाली इस पृथ्वीको बाँधकर रसातलमें ले जाकर उसे बन्दी महाहैत्य हिरण्याक्षके द्वारा सताये गये, पीटे गये तथा बाँधे गये ब्रह्मासहित मुरझाये मुखश्रीवाले सभी देवताओंने करोड़ों हैत्योंका संहार करनेवाले विष्णुको प्रणाम करके पृथ्वीके बन्धनका वृत्तान्त उन हरिको बताया॥ ५-६ /२॥

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 119

तं दृष्ट्वा शैलजा प्राह हृष्टसर्वतनूरुहा स्तुवती चरणौ नत्वा क इमे भगवन्निति

taṃ dṛṣṭvā śailajā prāha hṛṣṭasarvatanūruhā stuvatī caraṇau natvā ka ime bhagavanniti

हिन्दी अर्थ

इस पृथ्वीबन्धनको सुनकर उन भगवान् श्रीहरि विष्णुने लिङ्ग-प्रादुर्भावके समय जैसा रूप धारण किया था, वैसा ही यज्ञवाराहका रूप धारणकर वे अपने दाँतोंके आगेके नुकीले भागसे सभी हैत्योंसहित

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 120

तामुवाच सुरश्रेष्ठस् तदा देवीं गिरीन्द्रजाम् मदीयं व्रतमाश्रित्य भक्तिमद्भिर् द्विजोत्तमैः

tāmuvāca suraśreṣṭhas tadā devīṃ girīndrajām madīyaṃ vratamāśritya bhaktimadbhir dvijottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

महाबली हैत्यराज हिरण्याक्षका वध करके सुशोभित हुए। हैत्योंका अन्त करनेवाले उन प्रभुने जैसे पूर्व कल्पोंमें रसातलमें प्रवेश किया था, वैसे ही रसातलमें प्रवेश करके पृथ्वीदेवीको अपनी गोदमें रखकर वहाँसे लाकर पुनः बाहर स्थापित कर दिया॥ ७-९ /२॥

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 121

यैर्यैर्योगा इहाभ्यस्तास् तेषाम् एकेन जन्मना क्षेत्रस्यास्य प्रभावेन भक्त्या च मम भामिनि

yairyairyogā ihābhyastās teṣām ekena janmanā kṣetrasyāsya prabhāvena bhaktyā ca mama bhāmini

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् देवदेव ब्रह्मा हर्षयुक्त गद्गद वाणीमें इन्द्र आदि देवताओं -के साथ मिलकर उन देवेशको स्तुति करने लगे-शाश्वत, दंष्ट्र (दाढ़)-वाले, दण्डधारी, नारायण, सर्वमय, ब्रह्मस्वरूप, परमात्मा, पृथ्वीको रचना

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 122

अनुग्रहो मया ह्येवं क्रियते मूर्तितः स्वयम् तस्माद् एतन् महत् क्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेवितं तथा

anugraho mayā hyevaṃ kriyate mūrtitaḥ svayam tasmād etan mahat kṣetraṃ brahmādyaiḥ sevitaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

तथा रक्षा करनेवाले, देवताओंके शत्रुओंका नाश करनेवाले, सुरेन्द्रोंक जनक एवं नायक और सबके नियन्ता भगवान् वाराहको नमस्कार है हे सुरेश! है लोकेश! है वाराह! है विष्णो! आप अष्टमूर्ति हैं, आप अनन्तमूर्ति हैं, आप आदिदेव हैं, आप सर्वज्ञ हैं; आपने ही इस सम्पूर्ण जगतूको रचना की है; आप प्रसन्न होइये

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 123

श्रुतिमद्भिश् च विप्रेन्द्रैः संसिद्धैश् च तपस्विभिः प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम्

śrutimadbhiś ca viprendraiḥ saṃsiddhaiś ca tapasvibhiḥ pratimāsaṃ tathāṣṭamyāṃ pratimāsaṃ caturdaśīm

हिन्दी अर्थ

हे विष्णो! आपने एक दाढके अग्र भागकी कोटिके एक भागके आधे भागके बराबर अपनी दाढ़की कोटिसे ही पुत्रों तथा सेवकोंसमेत कामद आदि प्रधान हैत्योंको क्षणभरमें मार डाला

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 124

उभयोः पक्षयोर्देवि वाराणस्यामुपास्यते शशिभानूपरागे च कार्तिक्यां च विशेषतः

ubhayoḥ pakṣayordevi vārāṇasyāmupāsyate śaśibhānūparāge ca kārtikyāṃ ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

फ फ फ़ फ़ फ़ फ क फ़ फ़ फ फ़ क फ फ फ फ फ फ कमी फ फी ी की सक्ष हे देव! है धरेश! है पर्वताकार! है सो आपने दिग्गजों, सभी प्राणियों, समुद्रो, देवताओं है

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 125

सर्वपर्वसु पुण्येषु विषुवेष्वयनेषु च पृथिव्यां सर्वतीर्थानि वाराणस्यां तु जाह्नवीम्

sarvaparvasu puṇyeṣu viṣuveṣvayaneṣu ca pṛthivyāṃ sarvatīrthāni vārāṇasyāṃ tu jāhnavīm

हिन्दी अर्थ

त्वयोदधृता देव धरा धरेश धराधराकार धृताग्रदंष्ट्रे ।

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 126

उत्तरप्रवहां पुण्यां मम मौलिविनिःसृताम् पितुस्ते गिरिराजस्य शुभां हिमवतः सुताम्

uttarapravahāṃ puṇyāṃ mama mauliviniḥsṛtām pituste girirājasya śubhāṃ himavataḥ sutām

हिन्दी अर्थ

: सेवितचन्द्रवक्त्र॥ १ चच ( . 2 त्वयैव देवेश विभो कृतश्च

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 127

पुण्यस्थानस्थितां पुण्यां पुण्यदिक्प्रवहां सदा भजन्ते सर्वतो ऽभ्येत्य ये ताञ्छृणु वरानने

puṇyasthānasthitāṃ puṇyāṃ puṇyadikpravahāṃ sadā bhajante sarvato 'bhyetya ye tāñchṛṇu varānane

हिन्दी अर्थ

वाग्देवतावारिजसम्भवाय

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 128

संनिहत्य कुरुक्षेत्रं सार्धं तीर्थशतैस् तथा पुष्करं निमिषं चैव प्रयागं च पृथूदकम्

saṃnihatya kurukṣetraṃ sārdhaṃ tīrthaśatais tathā puṣkaraṃ nimiṣaṃ caiva prayāgaṃ ca pṛthūdakam

हिन्दी अर्थ

दाढ़के अग्र भागपर रख लिया तव पृष्ठतः सकलतारकादयः ॥ १७ EE १५

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 129

द्रुमक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं नैमिषं तीर्थसंयुतम् क्षेत्राणि सर्वतो देवि देवता ऋषयस् तथा

drumakṣetraṃ kurukṣetraṃ naimiṣaṃ tīrthasaṃyutam kṣetrāṇi sarvato devi devatā ṛṣayas tathā

हिन्दी अर्थ

हे देवेश! है विभो! आपने ही असुरोंपर देवताओंकी विजय दिलायी है। अहो, आपने ही सरस्वतीयुक्त ब्रह्माको वर दिया था; आप प्रसन्न हो जाइये॥ १६)

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 130

संध्या च ऋतवश्चैव सर्वा नद्यः सरांसि च समुद्राः सप्त चैवात्र देवतीर्थानि कृत्स्नशः

saṃdhyā ca ṛtavaścaiva sarvā nadyaḥ sarāṃsi ca samudrāḥ sapta caivātra devatīrthāni kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

सभी देवता आपके रोममें स्थित हैं, चन्द्रमा तथा सूर्य आपके दोनों नेत्रोमे विराजमान हैं, रसातलमें गयी हुई पृथ्वी आपके दोनों चरणोंमें निहित है, सम्पूर्ण तो आदि आपकी पीठपर स्थित हैं हे भगवन्! आपने रसातलमें गयी हुई अबला पृथ्वीका उद्धार जगतूके हितके लिये किया है। है भगवन् है जगद्गुरो! आपने ही सबको धारण किया है

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 131

भागीरथीं समेष्यन्ति सर्वपर्वसु सुव्रते अविमुक्तेश्वरं दृष्ट्वा दृष्ट्वा चैव त्रिविष्टपम्

bhāgīrathīṃ sameṣyanti sarvaparvasu suvrate avimukteśvaraṃ dṛṣṭvā dṛṣṭvā caiva triviṣṭapam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीहरिके नाभिकमलसे उत्पन्न होतेवालै प्रजापति ब्रह्माने देवताओंके साथ अनेक प्रकारै स्तुतिवचनोसे वाराहरूपधारी विष्णुको प्रणाम करे

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 132

कालभैरवमासाद्य धूतपापानि सर्वशः भवन्ति हि सुरेशानि सर्वपर्वसु पर्वसु

kālabhairavamāsādya dhūtapāpāni sarvaśaḥ bhavanti hi sureśāni sarvaparvasu parvasu

हिन्दी अर्थ

उन भगवान् विष्णुके मुखसे अनेक वर प्रा किये प्रणिपत्य विष्णुममरैः प्रजापतिः ।

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 133

पृथिव्यां यानि पुण्यानि महान्त्यायतनानि च प्रविशन्ति सदाभ्येत्य पुण्यं पर्वसु पर्वसु अविमुक्तं क्षेत्रवरं महापापनिबर्हणम्

pṛthivyāṃ yāni puṇyāni mahāntyāyatanāni ca praviśanti sadābhyetya puṇyaṃ parvasu parvasu avimuktaṃ kṣetravaraṃ mahāpāpanibarhaṇam

हिन्दी अर्थ

अथ तामुद्धृतां तेन धरां देवा मुनीश्वराः ।

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 134

केदारे चैव यल्लिङ्गं यच्च लिङ्गं महालये

kedāre caiva yalliṅgaṃ yacca liṅgaṃ mahālaye

हिन्दी अर्थ

मूर्ध्यारोप्य नमश्चक्रुश्चक्रिणः सन्निधौ तदा॥ २० विष्णुके द्वारा लायी गयी पृथ्वीको अपने इसके बाद सभी देवताओं तथा मुनीश्वरोंने उन

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 135

मध्यमेश्वरसंज्ञं च तथा पाशुपतेश्वरम् शङ्कुकर्णेश्वरं चैव गोकर्णौ च तथा ह्युभौ

madhyameśvarasaṃjñaṃ ca tathā pāśupateśvaram śaṅkukarṇeśvaraṃ caiva gokarṇau ca tathā hyubhau

हिन्दी अर्थ

अध्याय ९४ भगवानूके वाराहावतारकी कथा, हिरण्याक्षका वध"“भगवान् वाराहकी स्तुति

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 136

द्रुमचण्डेश्वरं नाम भद्रेश्वरम् अनुत्तमम् स्थानेश्वरं तथैकाग्रं कालेश्वरम् अजेश्वरम्

drumacaṇḍeśvaraṃ nāma bhadreśvaram anuttamam sthāneśvaraṃ tathaikāgraṃ kāleśvaram ajeśvaram

हिन्दी अर्थ

कृष्णेनाक्लिष्टकार्येण शतहस्तेन विष्णुना लोकानां धारणी त्वं हि मृत्तिके हर पातकम्

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 137

भैरवेश्वरम् ईशानं तथौंकारकसंज्ञितम् अमरेशं महाकालं ज्योतिषं भस्मगात्रकम्

bhairaveśvaram īśānaṃ tathauṃkārakasaṃjñitam amareśaṃ mahākālaṃ jyotiṣaṃ bhasmagātrakam

हिन्दी अर्थ

मनसा कर्मणा वाचा वरदे वारिजेक्षणे। त्वया हतेन पापेन जीवामस्त्वत्प्रसादतः

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 138

यानि चान्यानि पुण्यानि स्थानानि मम भूतले अष्टषष्टिसमाख्यानि रूढान्यन्यानि कृत्स्नशः

yāni cānyāni puṇyāni sthānāni mama bhūtale aṣṭaṣaṣṭisamākhyāni rūḍhānyanyāni kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

त्युक्ता सा तदा देवी धरा देवैरथाब्रवीत्। वराहदंष्ट्राभिन्नायां धरायां मृत्तिकां द्विजाः क्रमाद्भुवि दिवं प्राप्य कर्मान्ते मोदते सुरैः। अथ देवे गते त्यक्त्वा वराहे क्षीरसागरम्

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 139

तानि सर्वाण्यशेषाणि वाराणस्यां विशन्ति माम् सर्वपर्वसु पुण्येषु गुह्यं चैतदुदाहृतम्

tāni sarvāṇyaśeṣāṇi vārāṇasyāṃ viśanti mām sarvaparvasu puṇyeṣu guhyaṃ caitadudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

तस्य दंष्ट्राभराक्रान्ता देवदेवस्य धीमतः

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 140

तेनेह लभते जन्तुर् मृतो दिव्यामृतं पदम् स्नातस्य चैव गङ्गायां दृष्टेन च मया शुभे

teneha labhate jantur mṛto divyāmṛtaṃ padam snātasya caiva gaṅgāyāṃ dṛṣṭena ca mayā śubhe

हिन्दी अर्थ

दधार च महादेवः कूर्चान्ते वै महोरसि। देवाश्च तुष्टुवुः सेन्द्रा देवदेवस्य वैभवम् धरा प्रतिष्ठिता होवं देवदेवेन लीलया। भूतानां सम्प्लवे चापि विष्णोश्चैव कलेवरम्

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 141

सर्वयज्ञफलैस्तुल्यम् इष्टैः शतसहस्रशः सद्य एव समाप्नोति किं ततः परमाद्भुतम्

sarvayajñaphalaistulyam iṣṭaiḥ śatasahasraśaḥ sadya eva samāpnoti kiṃ tataḥ paramādbhutam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणश्च तथान्येषां देवानामपि लीलया । विभुरङ्भविभागेन भूषितो न यदि प्रभुः

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 142

सर्वायतनमुख्यानि दिवि भूमौ गिरिष्व् अपि परात्परतरं देवी बुध्यस्वेति मयोदितम्

sarvāyatanamukhyāni divi bhūmau giriṣv api parātparataraṃ devī budhyasveti mayoditam

हिन्दी अर्थ

लगाकर चक्रधारी विष्णुके सामने ही उसे नमस्कार किया। वे बोले- है वरप्रदे! सहज क्रिया-कलापोंवाले तथा सैकड़ों हाथोंवाले वाराहरूपधारी इन विष्णुने ही आपका उद्धार किया है। है धरणि! है महाभोगे! आप भूमि हैं । हे अव्यये! आप धेनु हैं। है मृत्तिके! आप लोकोंको धारण करनेवाली हैं; हमारे पापको दूर कीजिये। है वरदे! हे कमलनयने! हमलोगोंद्वारा मन-वचन-कर्मसे किये गये पाप आपके द्वारा नष्ट किये जानेपर ही हमलोग आपको

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 143

अविशब्देन पापस्तु वेदोक्तः कथ्यते द्विजैः तेन मुक्तं मया जुष्टम् अविमुक्तम् अत उच्यते

aviśabdena pāpastu vedoktaḥ kathyate dvijaiḥ tena muktaṃ mayā juṣṭam avimuktam ata ucyate

हिन्दी अर्थ

कहा-- है द्विजो! जो व्यक्ति वाराहके दंष्ट्रासे खोदी गयी पृथ्वीकी मिट्टीको पूर्वोक्त इस मन्त्रसे अपने सिरपर धारण करता है, वह पापसे मुक्त हो जाता है; वह क्रमसे पृथ्वीलोकमें दीर्घजीवी, बलवान्, धन्य और

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 144

इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रः सर्वलोकमहेश्वरः सुदृष्टं कुरु देवेशि अविमुक्तं गृहं मम

ityuktvā bhagavān rudraḥ sarvalokamaheśvaraḥ sudṛṣṭaṃ kuru deveśi avimuktaṃ gṛhaṃ mama

हिन्दी अर्थ

पुत्र-पौत्रसे युक्त होता है, पुनः प्रारब्ध कर्मके क्षीण होनेपर स्वर्ग प्राप्त करके देवताओंके साथ आनन्द मनाता है'॥ २४-२५ /२॥ इसके बाद निष्पाप वाराहरूपको त्यागकर भगवान् वाराहके क्षीरसागर चले जानेपर उन बुद्धिमान् देवदेवके दाढ़ोंके भारसे आक्रान्त पृथ्वी एक बार पुनः हिल गयी। संयोगवश यह सब देखते हुए जगत्के स्वामी शिव वहाँ

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 145

इत्युक्त्वा भगवान् देवस् तया सार्धम् उमापतिः दर्शयामास भगवान् श्रीपर्वतमनुत्तमम्

ityuktvā bhagavān devas tayā sārdham umāpatiḥ darśayāmāsa bhagavān śrīparvatamanuttamam

हिन्दी अर्थ

पहुँच गये और उन्होंने उस दंष्ट्राको देखकर उसे अपने भूषणके लिये ग्रहण कर लिया। महादेवने उसे अपने श्मश्रु (दाढ़ी)-के केशके समीप विशाल वक्षःस्थलपर धारण कर लिया॥ २६-२८/२॥

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 146

अविमुक्तेश्वरे नित्यम् अवसच्च सदा तया सर्वगत्वाच्च सर्वत्वात् सर्वात्मा सदसन्मयः

avimukteśvare nityam avasacca sadā tayā sarvagatvācca sarvatvāt sarvātmā sadasanmayaḥ

हिन्दी अर्थ

तब इन्द्रसहित सभी देवगण देवदेव शिव-के ऐश्वर्यकी स्तुति करने लगे। इस प्रकार देवदेवने लीलापूर्वक पृथ्वीको प्रतिष्ठित किया। महाप्रलयकालमें भी विष्णु, ब्रह्मा तथा अन्य देवताओंके कलेवरको देखकर यदि सर्वव्यापक प्रभु शिव भक्तवात्सल्यके कारण विष्णुके अंगके अंश उस द्रष्टा -से विभूषित न होते, तो विप्रोंकी मुक्ति कैसे होती; अतः महेश्वर दंष्ट्री हैं॥ २९--३२॥

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 147

श्रीपर्वतमनुप्राप्य देव्या देवेश्वरो हरः क्षेत्राणि दर्शयामास सर्वभूतपतिर्भवः

śrīparvatamanuprāpya devyā deveśvaro haraḥ kṣetrāṇi darśayāmāsa sarvabhūtapatirbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 148

कुण्डीप्रभं च परमं दिव्यं वैश्रवणेश्वरम् आशालिङ्गं च देवेशं दिव्यं यच्च बिलेश्वरम्

kuṇḍīprabhaṃ ca paramaṃ divyaṃ vaiśravaṇeśvaram āśāliṅgaṃ ca deveśaṃ divyaṃ yacca bileśvaram

हिन्दी अर्थ

SSS त्मा. छ फ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ़ फ़ फ फ़ फ फ़ फ़ फ़ फ़ क फ कष फ़ फ फ र क क फ क मी फी फ मी मी की फ फ क फक फ फफक क फ फ का फ फ फे आक क ७ फ फक फ फ फ फ फ फ केफफकफ फफ नृसिंहावतारके सन्दर्भमें भक्त प्रह्मादकी कथा, हिरण्यकशिपुका वध, भगवान् नृसिंहके उग्ररूपको देखकर देवताओंका भयभीत होकर भगवान् महेश्वरकी स्तुति करना, महेश्वरके शरभावतारका प्राकट्य

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 149

रामेश्वरं च परमं विष्णुना यत्प्रतिष्ठितम् दक्षिणद्वारपार्श्वे तु कुण्डलेश्वरमीश्वरम्

rāmeśvaraṃ ca paramaṃ viṣṇunā yatpratiṣṭhitam dakṣiṇadvārapārśve tu kuṇḍaleśvaramīśvaram

हिन्दी अर्थ

धर्मज्ञः सत्यसम्पन्नस्तपस्वी चाभवत्सुधीः

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 150

पूर्वद्वारसमीपस्थं त्रिपुरान्तकमुत्तमम् विवृद्धं गिरिणा सार्धं देवदेवनमस्कृतम्

pūrvadvārasamīpasthaṃ tripurāntakamuttamam vivṛddhaṃ giriṇā sārdhaṃ devadevanamaskṛtam

हिन्दी अर्थ

जन्मप्रभृति देवेशं पूजयामास चाव्ययम्। सर्वज्ञं सर्वगं विष्णुं सर्वदेवभवोद्भवम् तमादिपुरुषं भक्त्या परब्रह्मस्वरूपिणम्। ब्रह्मणोऽधिपतिं सृष्टिस्थितिसंहारकारणम्

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 151

मध्यमेश्वरमित्युक्तं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् अमरेश्वरं च वरदं देवैः पूर्वं प्रतिष्ठितम्

madhyameśvaramityuktaṃ triṣu lokeṣu viśrutam amareśvaraṃ ca varadaṃ devaiḥ pūrvaṃ pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

स्तुवन्तं प्राह देवारिः प्रदहन्निव पापधीः। न मां जानासि दुर्बुद्धे सर्वहैत्यामरेशवरम्

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 152

गोचर्मेश्वरम् ईशानं तथेन्द्रेश्वरम् अद्भुतम् कर्मेश्वरं च विपुलं कार्यार्थं ब्रह्मणा कृतम्

gocarmeśvaram īśānaṃ tathendreśvaram adbhutam karmeśvaraṃ ca vipulaṃ kāryārthaṃ brahmaṇā kṛtam

हिन्दी अर्थ

प्रह्लद वीर दुष्पुत्र द्विजदेवार्तिकारणम्। को विष्णुः पद्मजो वापि शक्रश्च वरुणोऽथ वा वायुः सोमस्तथेशानः पावको मम यः समः। मामेवार्चय भक्त्या च स्वल्पं नारायणं सदा

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 153

श्रीमत्सिद्धवटं चैव सदावासो ममाव्यये अजेन निर्मितं दिव्यं साक्षादजबिलं शुभम्

śrīmatsiddhavaṭaṃ caiva sadāvāso mamāvyaye ajena nirmitaṃ divyaṃ sākṣādajabilaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

नमो नारायणायेति सर्वहैत्यकुमारकान्

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 154

तत्रैव पादुके दिव्ये मदीये च बिलेश्वरे तत्र शृङ्गाटकाकारं शृङ्गाटाचलमध्यमे

tatraiva pāduke divye madīye ca bileśvare tatra śṛṅgāṭakākāraṃ śṛṅgāṭācalamadhyame

हिन्दी अर्थ

अध्यापयामास च तां ब्रह्मविद्यां सुशोभनाम्। दुर्लङकां चात्मनो दृष्ट्वा शक्रादिभिरपि स्वयम्। ऋषिगण बोले-हे सूतजी ! यह सुना गया है कि पूर्वकालमें हिरण्याक्षका ज्येष्ठ भ्राता हिरण्य. कशिपु भगवान् नृसिंहद्वारा मारा गया था; आप हर

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 155

शृङ्गाटकेश्वरं नाम श्रीदेव्या तु प्रतिष्ठितम् मल्लिकार्जुनकं चैव मम वासमिदं शुभम्

śṛṅgāṭakeśvaraṃ nāma śrīdevyā tu pratiṣṭhitam mallikārjunakaṃ caiva mama vāsamidaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

लोगोंको बतायें कि उनके द्वारा उसका वध कैसे

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 156

रजेश्वरं च पर्याये रजसा सुप्रतिष्ठितम् गजेश्वरं च वैशाखं कपोतेश्वरमव्ययम्

rajeśvaraṃ ca paryāye rajasā supratiṣṭhitam gajeśvaraṃ ca vaiśākhaṃ kapoteśvaramavyayam

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--हिरण्यकशिपुका पुत्र 'प्रहमद' इस नामसे विख्यात था। वह धर्मज्ञ, सत्यनिष्ठ, तपस्वी तथा बुद्धिमान् था। वह जन्मसे ही अविनाशी, सर्ब सभी देवताओंको उत्पत्तिके कारणस्वरूप, आदिपुरुष, परब्रह्मरूप, ब्रह्माके अधिपति और सृष्टि-पालन-संहार करनेवाले उन देवेश्वर विष्णुकी भक्तिपूर्वक पूजा करता

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 157

कोटीश्वरं महातीर्थं रुद्रकोटिगणैः पुरा सेवितं देवि पश्याद्य सर्वस्मादधिकं शुभम्

koṭīśvaraṃ mahātīrthaṃ rudrakoṭigaṇaiḥ purā sevitaṃ devi paśyādya sarvasmādadhikaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

अपने पुत्रको एकाग्रचित्त होकर विष्णुकी उस प्रकारकी भक्तिमें तत्पर और बार-बार “नमो नारायणाय,

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 158

द्विदेवकुलसंज्ञं च ब्रह्मणा दक्षिणे शुभम् उत्तरे स्थापितं चैव विष्णुना चैव शैलजम्

dvidevakulasaṃjñaṃ ca brahmaṇā dakṣiṇe śubham uttare sthāpitaṃ caiva viṣṇunā caiva śailajam

हिन्दी अर्थ

नमो गोविन्दाय'-इस प्रकार स्तुति करते हुए देखकर उस पापबुद्धि तथा देवशत्रु हिरण्यकशिपुने हँसते हुए कहा-हे दुर्बुद्धे! है प्रह्लाद! है वीर! है दुष्पुत्र! सभी हैत्यों तथा देवताओंके स्वामी और ब्राह्मणों तथा नहीं जानते हो। विष्णु, ब्रह्मा, इन्द्र, वरुण, वागु चन्द्र, ईशान अथवा अग्नि-इनमें ऐसा कौन है, जो मेरे समान है; अतः तुम नारायणको पूर्णरूपसे छोड़कर सदा भक्तिपूर्वक मेरी ही पूजा करो। है प्रह्लाद! यदि

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 159

महाप्रमाणलिङ्गं च मया पूर्वं प्रतिष्ठितम् पश्चिमे पर्वते पश्य ब्रह्मेश्वरमलेश्वरम्

mahāpramāṇaliṅgaṃ ca mayā pūrvaṃ pratiṣṭhitam paścime parvate paśya brahmeśvaramaleśvaram

हिन्दी अर्थ

जीवित रहनेकी तुम्हारी इच्छा हो, तो ध्यान देकर

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 160

अलंकृतं त्वया ब्रह्मन् पुरस्तान् मुनिभिः सह इत्युक्त्वा तद्गृहे तिष्ठद् अलंगृहमिति स्मृतम्

alaṃkṛtaṃ tvayā brahman purastān munibhiḥ saha ityuktvā tadgṛhe tiṣṭhad alaṃgṛhamiti smṛtam

हिन्दी अर्थ

बातको सुन लो॥ ५--८ /२॥ उस हिरण्यकशिपुका वचन सुनकर भी बुद्धिमा

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 161

तत्रापि तीर्थं तीर्थज्ञे व्योमलिङ्गं च पश्य मे कदम्बेश्वरम् एतद्धि स्कन्देनैव प्रतिष्ठितम्

tatrāpi tīrthaṃ tīrthajñe vyomaliṅgaṃ ca paśya me kadambeśvaram etaddhi skandenaiva pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

प्रहद विष्णुकी पूजा करता रहा और “नमो नारायणाय,

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 162

गोमण्डलेश्वरं चैव नन्दाद्यैः सुप्रतिष्ठितम् देवैः सर्वैस्तु शक्राद्यैः स्थापितानि वरानने

gomaṇḍaleśvaraṃ caiva nandādyaiḥ supratiṣṭhitam devaiḥ sarvaistu śakrādyaiḥ sthāpitāni varānane

हिन्दी अर्थ

नमो नारायणाय'-ऐसा उच्चारण करता रहा। उसने सभी हैत्यकुमारोको नारदोपदिष्ट वह उत्तम ब्रह्मविद्या

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 163

श्रीमद्देवह्रदप्रान्ते स्थानानीमानि पश्य मे तथा हारपुरे देवि तव हारे निपातिते

śrīmaddevahradaprānte sthānānīmāni paśya me tathā hārapure devi tava hāre nipātite

हिन्दी अर्थ

भी सिखायी। तब इन्द्र आदिके द्वारा भी दुर्लघ्य अपनी

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 164

त्वया हिताय जगतां हारकुण्डमिदं कृतम् शिवरुद्रपुरे चैव तत्कायोपरि सुव्रते

tvayā hitāya jagatāṃ hārakuṇḍamidaṃ kṛtam śivarudrapure caiva tatkāyopari suvrate

हिन्दी अर्थ

अध्याय ९५ नृसिंहावतारके सन्दर्भमें भक्त प्रह्मदकी कथा"“महेश्वरके शरभावतारका प्राकट्य ४९७ पुत्रेण लक्वितामाज्ञा हिरण्यः जाहभ्दानवा र स्वयं अपने पुत्रके द्वारा उल्लंघित देखकर

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 165

तत्र पित्रा सुशैलेन स्थापितं त्वचलेश्वरम् अलंकृतं मया ब्रह्म पुरस्तान् मुनिभिः सह

tatra pitrā suśailena sthāpitaṃ tvacaleśvaram alaṃkṛtaṃ mayā brahma purastān munibhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

एतं नानाविधैर्वध्यं दुष्पुत्रं हन्तुमर्हथ॥ १२ हिरण्यकशिपुने दानवोंसे कहा-इस वधयोग्य कुपुत्रको अनेकविध उपायोंसे मार डालो

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 166

चण्डिकेश्वरकं देवि चण्डिकेशा तवात्मजा चण्डिकानिर्मितं स्थानम् अंबिकातीर्थम् उत्तमम्

caṇḍikeśvarakaṃ devi caṇḍikeśā tavātmajā caṇḍikānirmitaṃ sthānam aṃbikātīrtham uttamam

हिन्दी अर्थ

तब उस दुरात्मा हैत्यके कहनेपर वे दानव देवदेव तेन हैत्येन सुदुरात्मना। निजनुर्देवदेवस्य भृत्यं प्रह्मादमव्ययम्

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 167

रुचिकेश्वरकं चैव धारैषा कपिला शुभा एतेषु देवि स्थानेषु तीर्थेषु विविधेषु च

rucikeśvarakaṃ caiva dhāraiṣā kapilā śubhā eteṣu devi sthāneṣu tīrtheṣu vividheṣu ca

हिन्दी अर्थ

हैंत्यराजतनयं द्विजोत्तमाः।

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 168

पूजयेन्मां सदा भक्त्या मया सार्धं हि मोदते श्रीशैले संत्यजेद् देहं ब्राह्मणो दग्धकिल्बिषः

pūjayenmāṃ sadā bhaktyā mayā sārdhaṃ hi modate śrīśaile saṃtyajed dehaṃ brāhmaṇo dagdhakilbiṣaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णु -के नाशरहित भक्त प्रह्मादको मारने लगे हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! उस समय असुरोंके द्वारा हैत्यराज हिरण्यकशिपु-के पुत्रके प्रति किया गया समस्त उपाय क्षीरसागरमें शयन करनेवाले विष्णुके तेजसे निष्फल (व्यर्थ) हो गया

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 169

मुच्यते नात्र संदेहो ह्य् अविमुक्ते यथा शुभम् महास्नानं च यः कुर्याद् घृतेन विधिनैव तु

mucyate nātra saṃdeho hy avimukte yathā śubham mahāsnānaṃ ca yaḥ kuryād ghṛtena vidhinaiva tu

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् अभिमानके मदमें चूर हिरण्यकशिपुका बध करनेके लिये विष्णुजी नूसिंहरूप धारण करके वहींपर प्रकट हुए और उन्होंने पुत्र प्रह्माद-को ओर ततो निहत्य तं हैत्यं सबान्धवमघापहः। देखकर उसके पिता दानवाधम हिरण्यकशिपुका वध

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 170

स याति मम सायुज्यं स्थानेष्वेतेषु सुव्रते स्नानं पलशतं ज्ञेयम् अभ्यङ्गं पञ्चविंशति

sa yāti mama sāyujyaṃ sthāneṣveteṣu suvrate snānaṃ palaśataṃ jñeyam abhyaṅgaṃ pañcaviṃśati

हिन्दी अर्थ

पीडयामास हैत्येन्द्रं युगान्ताग्निरिवापरः॥ १७ दिया। उन्होंने उसी क्षण अपने तीक्ष्ण सैकड़ों नाखूनोंसे उसे विदीर्ण कर दिया। इसके बाद पापोंका नाश करनेवाले वे विष्णु बान्धवोंसहित उस हैत्यका वध करके पुनः उस हैतयेन्द्रको पीसने लगे; वे उस जाहैस्तस्य नृसिंहस्य घोरैर्वित्रासितं जगत्। समय प्रलयकालीन दूसरी अग्निके समान प्रतीत हो रहे आब्रह्मभुवनाद्िप्राः प्रचचाल च सुव्रताः १८ थे। है सुब्रतो! है विप्रो! उस समय ब्रह्मलोकपर्यन्त

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 171

पलानां द्वे सहस्रे तु महास्नानं प्रकीर्तितम् स्नाप्य लिङ्गं मदीयं तु गव्येनैव घृतेन च

palānāṃ dve sahasre tu mahāsnānaṃ prakīrtitam snāpya liṅgaṃ madīyaṃ tu gavyenaiva ghṛtena ca

हिन्दी अर्थ

बिभेद तत्क्षणादेव करजैर्निशितैः शतैः

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 172

विशोध्य सर्वद्रव्यैस्तु वारिभिर् अभिषिञ्चति संमार्ज्य शतयज्ञानां स्नानेन प्रयुतं तथा

viśodhya sarvadravyaistu vāribhir abhiṣiñcati saṃmārjya śatayajñānāṃ snānena prayutaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

फ्रफाफफफफ्फफ्क्रफफफफफ्फ्फ्फफ्फफफ्फ्रफकफ्फककफ्क्फ्नऊ फ्फ्फफ्रफफ फफफ आ उन नसिंहके ग 8 फफफफ कक्ष तं तुष्टुवुः सुरश्रेष्ठा लोकालोकाचले स्थिताः। सब्रह्मकाः ससाध्याश्च सयमाः समरुद्गणाः

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 173

पूजया शतसाहस्रम् अनन्तं गीतवादिनाम् महास्नाने प्रसक्तं तु स्नानमष्टगुणं स्मृतम्

pūjayā śatasāhasram anantaṃ gītavādinām mahāsnāne prasaktaṃ tu snānamaṣṭaguṇaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

परात्परतरं ब्रह्म॒तत्त्वातत्त्वतमं भवान्। ज्योतिषां तु परं ज्योतिः परमात्मा जगन्मयः

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 174

जलेन केवलेनैव गन्धतोयेन भक्तितः अनुलेपनं तु तत् सर्वं पञ्चविंशत्पलेन वै

jalena kevalenaiva gandhatoyena bhaktitaḥ anulepanaṃ tu tat sarvaṃ pañcaviṃśatpalena vai

हिन्दी अर्थ

स्थूलं सूक्ष्मं सुसूक्ष्मं च शब्दब्रह्ममयः शुभः। यज्ञभुग्यज्ञमू्तिस्त्वं यज्ञिनां फलदः प्रभुः।

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 175

शमीपुष्पं च विधिना बिल्वपत्रं च पङ्कजम् अन्यान्यपि च पुष्पाणि बिल्वपत्रं न संत्यजेत्

śamīpuṣpaṃ ca vidhinā bilvapatraṃ ca paṅkajam anyānyapi ca puṣpāṇi bilvapatraṃ na saṃtyajet

हिन्दी अर्थ

देवानां देवरक्षार्थं निहत्य दितिजेश्वरम्

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 176

चतुर्द्रोणैर् महादेवम् अष्टद्रोणैरथापि वा दशद्रोणैस् तु नैवेद्यम् अष्टद्रोणैरथापि वा

caturdroṇair mahādevam aṣṭadroṇairathāpi vā daśadroṇais tu naivedyam aṣṭadroṇairathāpi vā

हिन्दी अर्थ

भवान् विष्णुर्भवान् रुद्रो भवानेव पितामहः। भवानादिर्भवानन्तो भवानेव वयं विभो सम्पूर्ण जगत् उन नृसिंहके गर्जनसे भयभीत ह

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 177

शतद्रोणसमं पुण्यम् आढके ऽपि विधीयते वित्तहीनस्य विप्रस्य नात्र कार्या विचारणा

śatadroṇasamaṃ puṇyam āḍhake 'pi vidhīyate vittahīnasya viprasya nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

उस समय नृसिंहको देखकर अपने रक्षामें तत्पर सभी देवता, दानव, नाग, सिद्ध, व ब्रह्मा-विष्णु आदि भी किसी तरह धैर्य तथा हि धारणकर उस स्थानको छोड्कर सभी दिशाओमै त

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 178

भेरीमृदङ्गमुरजतिमिरापटहादिभिः वादित्रैर्विविधैश्चान्यैर् निनादैर्विविधैरपि

bherīmṛdaṅgamurajatimirāpaṭahādibhiḥ vāditrairvividhaiścānyair ninādairvividhairapi

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उनके चले जानेपर मायामय ये भगवान् होकर सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको व्याप्त करके स्थित हो.

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 179

जागरं कारयेद्यस्तु प्रार्थयेच्च यथाक्रमम् स भृत्यपुत्रदारैश् च तथा संबन्धिबान्धवैः

jāgaraṃ kārayedyastu prārthayecca yathākramam sa bhṛtyaputradāraiś ca tathā saṃbandhibāndhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

तब लोकालोक मर्यादा पर्वतपर एकत्र हुए श्रेष्ठ देवता ब्रह्मा, साध्यगण, यम तथा मरुद्गणोंके साथ

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 180

सार्धं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रार्थयेल्लिङ्गम् उत्तमम् द्रव्यहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं सुरेश्वर

sārdhaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā prārthayelliṅgam uttamam dravyahīnaṃ kriyāhīnaṃ śraddhāhīnaṃ sureśvara

हिन्दी अर्थ

उनकी स्तुति करने लगे-आप परसे भी परतर ब्रह्म ह. तत्त्वसे भी तत्त्वतम हैं, नक्षत्रोंकी परम ज्योति हैं, परमात्मा हैं, जगन्मय हैं, स्थूल-सूक्ष्म तथा अत्यन्त

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 181

कृतं वा न कृतं वापि क्षन्तुमर्हसि शङ्कर इत्युक्त्वा वै जपेद्रुद्रं त्वरितं शान्तिमेव च

kṛtaṃ vā na kṛtaṃ vāpi kṣantumarhasi śaṅkara ityuktvā vai japedrudraṃ tvaritaṃ śāntimeva ca

हिन्दी अर्थ

सूक्ष्म हैं, शब्दब्रह्ममय हैं, परम पवित्र हैं, वाणीसे परे हैं, आश्रयरहित हैं, सुख-दुःख, राग-द्वेष आदि इन्द्रोंसे रहित हैं और उपद्रवशून्य हैं। आप प्रभु

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 182

जपित्वैवं महाबीजं तथा पञ्चाक्षरस्य वै स एवं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम्

japitvaivaṃ mahābījaṃ tathā pañcākṣarasya vai sa evaṃ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu yatphalam

हिन्दी अर्थ

यज्ञभोक्ता हैं, आप यज्ञकी मूर्ति हैं, आप यज्ञकर्ताओको फल प्रदान करनेवाले हैं, आपने मत्स्यरूप धारण किया, आप कूर्म (कच्छप)-का रूप धारण करके जगतूमें स्थित हैं। देवताओंकी रक्षाके लिये वाराह तथा तृसिंहका रूप धारणकर हैत्येनद्रका वध करके आप इस

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 183

तत्फलं समवाप्नोति वाराणस्यां यथा मृतः तथैव मम सायुज्यं लभते नात्र संशयः

tatphalaṃ samavāpnoti vārāṇasyāṃ yathā mṛtaḥ tathaiva mama sāyujyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकमें प्रतिष्ठित हुए। इसी प्रकार भूगुमुनिके शापके बहाने अपनी लीलासे आपने अवतार ग्रहण किंया। आपसे पृथक् अन्य कुछ भी नहीँ देखा गया है; आप चर-अचर सब कुछ हैं। है विभो! आप ही विष्णु हैं,

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 184

मत्प्रियार्थमिदं कार्यं मद्भक्तैर्विधिपूर्वकम् ये न कुर्वन्ति ते भक्ता न भवन्ति न संशयः

matpriyārthamidaṃ kāryaṃ madbhaktairvidhipūrvakam ye na kurvanti te bhaktā na bhavanti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

आप ही रुद्र हैं, आप ही ब्रह्मा हैं, आप ही आदि हैं आप ही अन्त हैं और आप ही हम सब हैं। आप स्वयं सम्पूर्ण जगत् हैं; है ईश्वर! अधिक कहतेसे क्या प्रयोजन ? है प्रभो ! अद्वितीय (एक) होते हुए भी अपनी मायासे अनेक रूपोंमें स्थित आप प्रभु

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 185

निशम्य वचनं देवी गत्वा वाराणसीं पुरीम् अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं पयसा च घृतेन च

niśamya vacanaṃ devī gatvā vārāṇasīṃ purīm avimukteśvaraṃ liṅgaṃ payasā ca ghṛtena ca

हिन्दी अर्थ

अध्याय ९५ नृसिंहावतारके सन्दर्भमें भक्त प्रह्मदकी कथा””महेश्वरके शरभावतारका प्राकट्य ४९९

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 186

अर्चयामास देवेशं रुद्रं भुवननायकम् अविमुक्ते च तपसा मन्दरस्य महात्मनः

arcayāmāsa deveśaṃ rudraṃ bhuvananāyakam avimukte ca tapasā mandarasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

कथं भासि देवदेव मृगाधिप । स्तुति हम लोग कैसे करें? है देवदेव! है नृसिंह सुतोऽपि विविधैः स्तुत्यैर्भावैर्नानाविक्चैः प्रभुः॥ २९ आप बहुत देदीप्यमान हो रहे हैं ॥ २ १--२८१/२

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 187

कल्पयामास वै क्षेत्रं मन्दरे चारुकन्दरे तत्रान्धकं महादैत्यं हिरण्याक्षसुतं प्रभुः

kalpayāmāsa vai kṣetraṃ mandare cārukandare tatrāndhakaṃ mahādaityaṃ hiraṇyākṣasutaṃ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

हे द्विजो ! विविध भावोंसे युक्त नानाविध स्तुतियोंसे प्रार्थना किये जानेपर भी वे प्रभु अपने सिंहरूपका सम्मान करते हुए शान्त नहीं हुए। जो नृसिंह-स्तुतिको भक्तिपूर्वक पढ़ता है अथवा इसके अर्थका चिन्तन

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 188

अनुगृह्य गणत्वं च प्रापयामास लीलया एतद्वः कथितं सर्वं कथासर्वस्वमादरात्

anugṛhya gaṇatvaṃ ca prāpayāmāsa līlayā etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ kathāsarvasvamādarāt

हिन्दी अर्थ

करता है अथवा सभी द्विजोंको सुनाता है, वह विष्णुलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है ॥ २९-३०/२॥ तत्पश्चात् इन्द्र तथा ब्रह्मासहित सभी देवता प्रभु शिवका ध्यान करके नूसिंहरूपधारी विष्णुके विषयमें सब कुछ कहकर उनकी स्तुति करने लगे। तदनन्तर परमेश्वरकी स्तुति करके ब्रह्मा आदि देवता अपनी

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 189

यः पठेच्छृणुयाद्वापि क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम् सर्वक्षेत्रेषु यत्पुण्यं तत्सर्वं सहसा लभेत्

yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi kṣetramāhātmyamuttamam sarvakṣetreṣu yatpuṇyaṃ tatsarvaṃ sahasā labhet

हिन्दी अर्थ

रक्षाके लिये मन्दर पर्वतपर स्थित, उमाके साथ विहार करते हुए और गन्धर्वो, सिद्धों-अप्सराओंसे सेवित परमकारण महादेवकी शरणमें गये। भयभीत ब्रह्माजी

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

अध्याय ९२

श्लोक 190

श्रावयेद्वा द्विजान्सर्वान् कृतशौचान् जितेन्द्रियान् स एव सर्वयज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

śrāvayedvā dvijānsarvān kṛtaśaucān jitendriyān sa eva sarvayajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

वाणीमें परमेश्वरकी स्तुति करने लगे ब्रह्माजी बोले-- है शिव! आप कालान्तकको नमस्कार है। है रुद्र! आप क्रोधरूपको नमस्कार है। आप मोक्षरूप रुद्र, शंकर तथा शिवको नमस्कार है। आप उग्र हैं, सभी प्राणियोंके नियन्ता हैं और

English

He who reads or listens to the glory of the shrines shall immediately attain those merits which one attaim* by visiting holy centres. He shall narrate this to all the brah-

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 92
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.