Mahabharata· Mahābhārata
10
अध्याय 10 / 18

Sauptika Parva

सौप्तिकपर्व

772 श्लोकभाग 2/4 · श्लोक 7.1–8.151WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ217 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०

श्लोक 7.1

[स] स एवं चिन्तयित्वा तु दरॊणपुत्रॊ विशां पते अवतीर्य रथॊपस्थाद दध्यौ संप्रयतः सथितः

[sa] sa evaṃ cintayitvā tu daròṇaputrò viśāṃ pate avatīrya rathòpasthāda dadhyau saṃprayataḥ sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

समदुःखसुखौ चापि नावां शड्कितुमरहसि

English

I am born in an adorable and high family of brahmanas. Through ill-luck, however, I am wedded to kshatriya practices. If, conversant as I am with kshatriya duties, I adopt now the duties of a brahmana and achieve a high object (the purification of self under such injuries), that course would not be consistent with nobleness. I hold an excellent bow and excellent weapons in battle. If I do not avenge the slaughter of my sire, how shall I open my mouth in the midst of men? Paying regard to kshatriya duties, therefore, without hesitation, I shall today walk in the steps of my high-souled sire and the king.

अध्याय १०

श्लोक 7.2

[द] उग्रं सथाणुं शिवं रुद्रं शर्वम ईशानम ईश्वरम गिरिशं वरदं देवं भवं भावनम अव्ययम

[da] ugraṃ sathāṇuṃ śivaṃ rudraṃ śarvama īśānama īśvarama giriśaṃ varadaṃ devaṃ bhavaṃ bhāvanama avyayama

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते सौप्तिकपर्वणि द्रौणिगमने पठचमो5ध्याय:

English

[Drona's son said:] "The fierce Sthanu, Shiva, Rudra, Sharva, Ishana, Ishvara, Girisha, the boon-giving god, Bhava, the imperishable creator of beings,

अध्याय १०

श्लोक 7.3

शितिकण्ठम अजं शक्रं करथं करतुहरं हरम विश्वरूपं विरूपाक्षं बहुरूपम उमापतिम

śitikaṇṭhama ajaṃ śakraṃ karathaṃ karatuharaṃ harama viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpama umāpatima

हिन्दी अर्थ

द्रौणिरव्यथितो दिव्यैरस्त्रवर्षरवाकिरत्

English

the blue-throated, unborn, Shakra, Kratha, destroyer of sacrifice, Hara, of universal form, of strange eyes, of many forms, lord of Uma,

अध्याय १०

श्लोक 7.4

शमशानवासिनं दृप्तं महागणपतिं परभुम खट्वाङ्गधारिणं मुण्डं जटिलं बरह्मचारिणम

śamaśānavāsinaṃ dṛptaṃ mahāgaṇapatiṃ parabhuma khaṭvāṅgadhāriṇaṃ muṇḍaṃ jaṭilaṃ barahmacāriṇama

हिन्दी अर्थ

गोब्राह्मणनृपस्त्रीषु सख्युर्मातुर्गुरोस्तथा

English

dweller in cremation grounds, proud, great lord of hosts, bearer of the skull-topped staff, shaven, matted, celibate:

अध्याय १०

श्लोक 7.5

मनसाप्य असुचिन्त्येन दुष्करेणाल्प चेतसा सॊ ऽहम आत्मॊपहारेण यक्ष्ये तरिपुरघातिनम

manasāpya asucintyena duṣkareṇālpa cetasā sò 'hama ātmòpahāreṇa yakṣye taripuraghātinama

हिन्दी अर्थ

तस्माच्छरणमभ्येमि गिरिशं शूलपघाणिनम्

English

with my mind, though hard to attain and of little understanding, I, offering my own self, will worship the slayer of Tripura.

अध्याय १०

श्लोक 7.6

सतुतं सतुत्यं सतूयमानम अमॊघं चर्म वाससम विलॊहितं नीलकण्ठम अपृक्थं दुर्निवारणम

satutaṃ satutyaṃ satūyamānama amòghaṃ carma vāsasama vilòhitaṃ nīlakaṇṭhama apṛkthaṃ durnivāraṇama

हिन्दी अर्थ

तनुवाससमत्युग्रमुमा भूषणतत्परम्

English

The praised, the praiseworthy, who is being praised, the unfailing, clad in hide, the dark red, the blue-throated, the unseparated, the irresistible,

अध्याय १०

श्लोक 7.7

शुक्रं विश्वसृजं बरह्म बरह्मचारिणम एव च वरतवन्तं तपॊनित्यम अनन्तं तपतां गतिम

śukraṃ viśvasṛjaṃ barahma barahmacāriṇama eva ca varatavantaṃ tapònityama anantaṃ tapatāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

दिशाओं-विदिशाओं और आकाशको परिपूर्ण-सा कर रहे थे

English

the bright, the creator of the universe, Brahma and the celibate, firm in vows, ever in austerity, endless, refuge of ascetics,

अध्याय १०

श्लोक 7.8

बहुरूपं गणाध्यक्षं तयक्षं पारिषद परियम गणाध्यक्षेक्षित मुखं गौरी हृदयबल्लभम

bahurūpaṃ gaṇādhyakṣaṃ tayakṣaṃ pāriṣada pariyama gaṇādhyakṣekṣita mukhaṃ gaurī hṛdayaballabhama

हिन्दी अर्थ

रत्नचित्राज्भदधरा: समुद्यतकरास्तथा

English

of many forms, lord of hosts, three-eyed, dear to his retinue, with face watched by the lords of hosts, beloved of Gauri's heart,

अध्याय १०

श्लोक 7.9

कुमार पितरं पिङ्गं गॊवृषॊत्तम वाहनम तनु वाससम अत्युग्रम उमा भूषणतत्परम

kumāra pitaraṃ piṅgaṃ gòvṛṣòttama vāhanama tanu vāsasama atyugrama umā bhūṣaṇatatparama

हिन्दी अर्थ

श्ववराहोष्ट्रूपाश्व॒ हयगोमायुगोमुखा:

English

father of Kumara, tawny, with a noble bull as his vehicle, lightly clad, most fierce, intent on adorning Uma,

अध्याय १०

श्लोक 7.10

परं परेभ्यः परमं परं यस्मान न विद्यते इष्वस्त्रॊत्तमभर्तारं दिग अन्तं चैव दक्षिणम

paraṃ parebhyaḥ paramaṃ paraṃ yasmāna na vidyate iṣvastròttamabhartāraṃ diga antaṃ caiva dakṣiṇama

हिन्दी अर्थ

ताभ्यां तथ्यं तथा55चख्यौ यदस्यात्मचिकीर्षितम्

English

The Pancalas, elated with victory, will trustfully sleep tonight, having put off their armour and in great glee, and filled with happiness at the thought of the victory they have won, and spent with toil and exertion. While sleeping at their ease during the night within their own camp, I shall make a great and terrible assault upon their camp. Like Maghavat slaying the danavas, I shall, attacking them while senseless and dead in sleep in their camp, slay them all, putting forth my prowess. Like a blazing fire consuming a heap of dry grass, I shall slay all of them assembled in one place with their leader Dhrishtadyumna! Having slain the Pancalas, I shall obtain peace of mind, O best of men! While engaged in the act of slaughter, I shall career in their midst like the wielder of Pinaka, Rudra himself, in rage among living creatures. Having cut off and slain all the Pancalas today, I shall then, in joy, afflict the sons of Pandu in battle. Taking their lives one after another and causing the earth to be strewn with the bodies of all the Pancalas, I shall pay off the debt I owe to my sire. I shall today make the Pancalas follow in the wake, hard to tread, of Duryodhana and Kama and Bhishma, and the ruler of the Sindhus. Putting forth my might, I shall tonight grind the head, like that of any animal, of Dhrishtadyumna, the king of the Pancalas ! I shall tonight, O son of Gautama, cut off with my sharp sword, in battle, the sleeping sons of the Pancalas and the Pandavas. Having exterminated the Pancalas army tonight while sunk in sleep, I shall, O thou of great intelligence, obtain great happiness and regard myself to have done

अध्याय १०

श्लोक 7.11

हिरण्यकवचं देवं चन्द्र मौलिविभूषितम परपद्ये शरणं देवं परमेण समाधिना

hiraṇyakavacaṃ devaṃ candra maulivibhūṣitama parapadye śaraṇaṃ devaṃ parameṇa samādhinā

हिन्दी अर्थ

शस्त्र नीचे डाल चुके थे, उस अवस्थामें धृष्टद्युम्नने उन्हें मारा है

English

the god in golden armour, adorned with the moon in his crest—I take refuge in the god with supreme concentration.

अध्याय १०

श्लोक 7.12

इमां चाप्य आपदं घॊरां तराम्य अद्य सुदुस्तराम सर्वभूतॊपहारेण यक्ष्ये ऽहं शुचिना शुचिम

imāṃ cāpya āpadaṃ ghòrāṃ tarāmya adya sudustarāma sarvabhūtòpahāreṇa yakṣye 'haṃ śucinā śucima

हिन्दी अर्थ

शस्त्रेण विजिताललोकान् नाप्नुयादिति मे मति:

English

I shall cross this dreadful calamity today, so hard to cross; with an offering of all beings I shall, pure, worship the pure one."

अध्याय १०

श्लोक 7.13

इति तस्य वयवसितं जञात्वा तयागात्मकं मनः पुरस्तात काञ्चनी वेदिः परादुरासीन महात्मनः

iti tasya vayavasitaṃ jañātvā tayāgātmakaṃ manaḥ purastāta kāñcanī vediḥ parādurāsīna mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

मामास्थाय प्रतीक्षेतां रथवर्यो परंतपौ

English

Knowing this resolve of his, his mind inclined to self-sacrifice, a golden altar appeared before that great soul.

अध्याय १०

श्लोक 7.14

तस्यां वेद्यां तदा राजंश चित्रभानुर अजायत दयां दिशॊ विदिशः खं च जवालाभिर अभिपूरयन

tasyāṃ vedyāṃ tadā rājaṃśa citrabhānura ajāyata dayāṃ diśò vidiśaḥ khaṃ ca javālābhira abhipūrayana

हिन्दी अर्थ

बाँधकर खड्ग और धनुष लेकर रथपर बैठ जाइये तथा मेरी प्रतीक्षा कीजिये”

English

On that altar, O king, a fire arose, filling the sky, the quarters, the intermediate quarters and space with its flames.

अध्याय १०

श्लोक 7.15

दीप्तास्य नयनाश चात्र नैकपादशिरॊ भुजाः दविपशैलप्रतीकाशाः परादुरासन महाननाः

dīptāsya nayanāśa cātra naikapādaśirò bhujāḥ davipaśailapratīkāśāḥ parādurāsana mahānanāḥ

हिन्दी अर्थ

तमन्वगात् कृपो राजन् कृतवर्मा च सात्वत:

English

And there appeared many with blazing mouths and eyes, with many feet, heads and arms, huge-mouthed, like elephants and mountains.

अध्याय १०

श्लोक 7.16

शववराहॊष्ट्र रूपाश च हयगॊमायु गॊमुखाः ऋक्षमार्जार वदना वयाघ्रद्वीपिमुखास तथा

śavavarāhòṣṭra rūpāśa ca hayagòmāyu gòmukhāḥ ṛkṣamārjāra vadanā vayāghradvīpimukhāsa tathā

हिन्दी अर्थ

कृपाचार्य और सात्वतवंशी कृतवर्मा भी उसीके मार्गका अनुसरण करने लगे

English

Some in forms of dogs, boars and camels, with faces of horses, jackals and cows, bears and cats, tigers and leopards,

अध्याय १०

श्लोक 7.17

काकवक्त्राः पलव मुखाः शुकवक्त्रास तथैव च महाजगर वक्त्राश च हंसवक्त्राः सितप्रभाः

kākavaktrāḥ palava mukhāḥ śukavaktrāsa tathaiva ca mahājagara vaktrāśa ca haṃsavaktrāḥ sitaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

हूयमाना यथा यज्ञे समिद्धा हव्यवाहना:

English

with crow faces, frog faces, parrot faces, with great python faces and swan faces, of white lustre,

अध्याय १०

श्लोक 7.18

दार्वाघाट मुखाश चैव चाष वक्त्राश च भारत कूर्मनक्रमुखाश चैव शिशुमार मुखास तथा

dārvāghāṭa mukhāśa caiva cāṣa vaktrāśa ca bhārata kūrmanakramukhāśa caiva śiśumāra mukhāsa tathā

हिन्दी अर्थ

तीन अग्नियोंकी भाँति प्रकाशित हो रहे थे

English

with woodpecker faces and chasha faces, Bharata, with tortoise and crocodile faces and dolphin faces,

अध्याय १०

श्लोक 7.19

महामकर वक्त्राश च तिमिवक्त्रास तथैव च हरि वक्त्राः करौञ्चमुखाः कपॊतेभ मुखास तथा

mahāmakara vaktrāśa ca timivaktrāsa tathaiva ca hari vaktrāḥ karauñcamukhāḥ kapòtebha mukhāsa tathā

हिन्दी अर्थ

द्वारदेशं तु सम्प्राप्य द्रौणिस्तस्थौ महारथ:

English

with great makara faces and timi faces, with monkey faces, krauncha faces, with pigeon and elephant faces,

अध्याय १०

श्लोक 7.20

पारावत मुखाश चैव मद्गुवक्त्रास तथैव च पाणिकर्णाः सहस्राक्षास तथैव च शतॊदराः

pārāvata mukhāśa caiva madguvaktrāsa tathaiva ca pāṇikarṇāḥ sahasrākṣāsa tathaiva ca śatòdarāḥ

हिन्दी अर्थ

अकुर्वातां भोजकृपौ कि संजय वदस्व मे

English

with dove faces, with madgu faces, with hands for ears, thousand-eyed, hundred-bellied,

अध्याय १०

श्लोक 7.21

निर्मांसाः कॊक वत्राश च शयेनवक्त्राश च भारत तथैवाशिरसॊ राजन्न ऋक्षवत्राश च भीषणाः

nirmāṃsāḥ kòka vatrāśa ca śayenavaktrāśa ca bhārata tathaivāśirasò rājanna ṛkṣavatrāśa ca bhīṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

द्रौणिर्मन्युपरीतात्मा शिबिरद्वारमागमत्

English

fleshless, with kokila faces and hawk faces, Bharata, headless ones, O king, and bear-faced, terrifying,

अध्याय १०

श्लोक 7.22

परदीप्तनेत्रजिह्वाश च जवाला वक्त्रास तथैव च मेषवक्त्रास तथैवान्ये तहा छाग मुखा नृप

paradīptanetrajihvāśa ca javālā vaktrāsa tathaiva ca meṣavaktrāsa tathaivānye tahā chāga mukhā nṛpa

हिन्दी अर्थ

अश्वत्थामा क्रोधपूर्ण हृदयसे शिविरके द्वारपर आया

English

with blazing eyes and tongues, with faces of flame, with ram faces, and others, king, with goat faces,

अध्याय १०

श्लोक 7.23

शङ्खाभाः शङ्खवक्त्राश च शङ्खकर्णास तथैव च शङ्खमाला परिकराः शङ्खध्वनि समस्वनाः

śaṅkhābhāḥ śaṅkhavaktrāśa ca śaṅkhakarṇāsa tathaiva ca śaṅkhamālā parikarāḥ śaṅkhadhvani samasvanāḥ

हिन्दी अर्थ

सोपश्यद् द्वारमाश्रित्य तिष्ठन्तं लोमहर्षणम्

English

shell-coloured, with shell faces, with shell ears, wearing garlands of shells, with a sound like the blowing of a conch,

अध्याय १०

श्लोक 7.24

जटाधराः पञ्च शिखास तथा मुण्डाः कृशॊदराः चतुर्दंष्ट्राश चतुर्जिह्वाः शङ्कुकर्णाः किरीटिनः

jaṭādharāḥ pañca śikhāsa tathā muṇḍāḥ kṛśòdarāḥ caturdaṃṣṭrāśa caturjihvāḥ śaṅkukarṇāḥ kirīṭinaḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णाजिनोत्तरासड्ूं नागयज्ञोपवीतिनम्

English

matted-haired, five-crested, shaven, thin-bellied, four-tusked, four-tongued, spike-eared, crowned,

अध्याय १०

श्लोक 7.25

मौली धराश च राजेन्द्र तथाकुञ्चित मूर्धजाः उष्णीषिणॊ मुकुटिनश चारु वक्त्राः सवलंकृताः

maulī dharāśa ca rājendra tathākuñcita mūrdhajāḥ uṣṇīṣiṇò mukuṭinaśa cāru vaktrāḥ savalaṃkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

नयनानां सहसैश्न विचित्रैरभिभूषितम्

English

wearing crests, O king, with curled hair, turbaned, crowned, fair-faced, well adorned,

अध्याय १०

श्लोक 7.26

पद्मॊत्पलापीड धरास तथा कुमुदधारिणः माहात्म्येन च संयुक्ताः शतशॊ ऽथ सहस्रशः

padmòtpalāpīḍa dharāsa tathā kumudadhāriṇaḥ māhātmyena ca saṃyuktāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वथा तु तदालक्ष्य स्फुटेयुरपि पर्वता:

English

wearing garlands of lotuses and blue lotuses, bearing kumudas, endowed with greatness, by hundreds and thousands.

अध्याय १०

श्लोक 7.27

शतघ्नी चक्रहस्ताश च तथा मुसलपाणयः भुशुण्डी पाशहस्ताश च गदाहस्ताश च भारत

śataghnī cakrahastāśa ca tathā musalapāṇayaḥ bhuśuṇḍī pāśahastāśa ca gadāhastāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

भी भयके मारे विदीर्ण हो सकते थे

English

With shataghnis and discuses in hand, with pestles, bhushundis and nooses, and maces in hand, Bharata,

अध्याय १०

श्लोक 7.28

पृष्ठेषु बद्धॊषुधयश चित्रबाणा रणॊत्कटाः सध्वजाः सपताकाश च सघण्टाः सपरश्वधाः

pṛṣṭheṣu baddhòṣudhayaśa citrabāṇā raṇòtkaṭāḥ sadhvajāḥ sapatākāśa ca saghaṇṭāḥ saparaśvadhāḥ

हिन्दी अर्थ

तेभ्यश्चाक्षिसहस्रेभ्य: प्रादुरासन् महार्चिष:

English

quivers bound on their backs, with wondrous arrows, fierce in battle, with banners and flags, with bells and axes,

अध्याय १०

श्लोक 7.29

महापाशॊद्यत करास तथा लगुड पाणयः सथूणा हस्ताः खड्गहस्ताः सर्पॊच्छ्रितकिरीटिनः महासर्पाङ्गद धराश चित्राभरण धारिणः

mahāpāśòdyata karāsa tathā laguḍa pāṇayaḥ sathūṇā hastāḥ khaḍgahastāḥ sarpòcchritakirīṭinaḥ mahāsarpāṅgada dharāśa citrābharaṇa dhāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

बड़ी-बड़ी लपटें निकल रही थीं

English

with great nooses raised in their hands, with clubs in hand, with posts in hand, with swords, with serpents raised as crests, wearing great serpents as armlets and wondrous ornaments,

अध्याय १०

श्लोक 7.30

रजॊध्वस्ताः पङ्कदिग्धाः सर्वे शुक्लाम्बर सरजः नीलाङ्गाः कमलाङ्गाश च मुण्डवक्त्रास तथैव च

rajòdhvastāḥ paṅkadigdhāḥ sarve śuklāmbara sarajaḥ nīlāṅgāḥ kamalāṅgāśa ca muṇḍavaktrāsa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

उदधेरिव वार्योघान् पावको वडवामुख:

English

dust-stained and mud-smeared, all garlanded with white garments, blue-limbed and lotus-limbed, with shaven faces,

अध्याय १०

श्लोक 7.31

भेरीशङ्खमृदङ्गांस ते झर्झरानक गॊमुखान अवादयन पारिषदाः परहृष्टाः कनकप्रभाः

bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃsa te jharjharānaka gòmukhāna avādayana pāriṣadāḥ parahṛṣṭāḥ kanakaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

सा तमाहत्य दीप्ताग्रा रथशक्तिरदीर्यत

English

the delighted retainers, golden-lustred, played kettledrums, conches, mridangas, jharjharas, anakas and gomukhas.

अध्याय १०

श्लोक 7.32

गायमानास तथैवान्ये नृत्यमानास तथापरे लङ्घयन्तः पलवन्तश च वल्गन्तश च महाबलाः

gāyamānāsa tathaivānye nṛtyamānāsa tathāpare laṅghayantaḥ palavantaśa ca valgantaśa ca mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

अथ हेमत्सरुं दिव्यं खडगमाकाशवर्चसम्

English

Some sang, others danced, others leapt and sprang, the mighty ones, and others pranced.

अध्याय १०

श्लोक 7.33

धावन्तॊ जवनाश चण्डाः पवनॊद्धूत मूर्धजाः मत्ता इव महानागा विनदन्तॊ मुहुर मुहुः

dhāvantò javanāśa caṇḍāḥ pavanòddhūta mūrdhajāḥ mattā iva mahānāgā vinadantò muhura muhuḥ

हिन्दी अर्थ

तत:ः खड्गवरं धीमान् भूताय प्राहिणोत् तदा

English

Running, swift and fierce, their hair tossed by the wind, roaring again and again like rutting great elephants,

अध्याय १०

श्लोक 7.34

सुभीमा घॊररूपाश च शूलपट्टिशपाणयः नाना विराग वसनाश चित्रमाल्यानुलेपनाः

subhīmā ghòrarūpāśa ca śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ nānā virāga vasanāśa citramālyānulepanāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः स कुपितो द्रौणिरिन्द्रकेतुनिभां गदाम्

English

very dreadful and of fearful form, with spears and pattishas in hand, in garments of many colours, with wondrous garlands and unguents,

अध्याय १०

श्लोक 7.35

रत्नचित्राङ्गद धराः समुद्यतकरास तथा हन्तारॊ दविषतां शूराः परसह्यासह्य विक्रमाः

ratnacitrāṅgada dharāḥ samudyatakarāsa tathā hantārò daviṣatāṃ śūrāḥ parasahyāsahya vikramāḥ

हिन्दी अर्थ

होनेवाली गदा चलायी; परंतु वह भूत उसे भी लील गया

English

wearing armlets set with many jewels, with hands raised, slayers of foes, heroes of irresistible and unbearable valour,

अध्याय १०

श्लोक 7.36

पातारॊ ऽसृग वसाद्यानां मांसान्त्र कृतभॊजनाः चूडालाः कर्णिकालाश च परकृशाः पिठरॊदराः

pātārò 'sṛga vasādyānāṃ māṃsāntra kṛtabhòjanāḥ cūḍālāḥ karṇikālāśa ca parakṛśāḥ piṭharòdarāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः सर्वायुधाभावे वीक्षमाणस्ततस्तत:

English

drinkers of blood and fat and others, eating meat and entrails, crested, ear-ringed, very lean, pot-bellied,

अध्याय १०

श्लोक 7.37

अतिह्रस्वातिदीर्घाश च परबलाश चातिभैरवाः विकटाः काललम्बौष्ठा बृहच छेफास्थि पिण्डिकाः

atihrasvātidīrghāśa ca parabalāśa cātibhairavāḥ vikaṭāḥ kālalambauṣṭhā bṛhaca chephāsthi piṇḍikāḥ

हिन्दी अर्थ

८ पर द्रोणपुत्रो निरायुध:

English

very short and very tall, very strong and very dreadful, huge, with lips hanging like Death's, with large organs and lumps of bone,

अध्याय १०

श्लोक 7.38

महार्हनाना मुकुटा मुण्डाश च जटिलाः परे सार्केन्दु गरहनक्षत्रां दयां कुर्युर ये महीतले

mahārhanānā mukuṭā muṇḍāśa ca jaṭilāḥ pare sārkendu garahanakṣatrāṃ dayāṃ kuryura ye mahītale

हिन्दी अर्थ

ब्रुवतामप्रियं पथ्यं सुहदां न शूणोति यः

English

with costly many-formed crowns, others shaven or matted, who could make the sky, with its sun, moon, planets and stars, fall on the earth,

अध्याय १०

श्लोक 7.39

उत्सहेरंश च ये हन्तुं भूतग्रामं चतुर्विधम ये च वीतभया नित्यं हरस्य भरुकुटी भटाः

utsaheraṃśa ca ye hantuṃ bhūtagrāmaṃ caturvidhama ye ca vītabhayā nityaṃ harasya bharukuṭī bhaṭāḥ

हिन्दी अर्थ

शास्त्रदृष्टानविद्वान् यः समतीत्य जिघांसति

English

who could slay the fourfold host of beings, who are ever fearless, the warriors of Hara's frown,

अध्याय १०

श्लोक 7.40

कामकार कराः सिद्धास तरैलॊक्यस्येश्वरेश्वराः नित्यानन्द परमुदिता वाग ईशा वीतमत्सराः

kāmakāra karāḥ siddhāsa tarailòkyasyeśvareśvarāḥ nityānanda paramuditā vāga īśā vītamatsarāḥ

हिन्दी अर्थ

मत्तोन्मत्तप्रमत्तेषु न शस्त्राणि च पातयेत्

English

doers at will, the perfected, lords of the lords of the three worlds, ever in joy and delight, masters of speech, free of envy,

अध्याय १०

श्लोक 7.41

पराप्याष्ट गुणम ऐश्वर्यं ये न यान्ति च विस्मयम येषां विस्मयते नित्यं भगवान कर्मभिर हरः

parāpyāṣṭa guṇama aiśvaryaṃ ye na yānti ca vismayama yeṣāṃ vismayate nityaṃ bhagavāna karmabhira haraḥ

हिन्दी अर्थ

सोहमुत्क्रम्य पन्थानं शास्त्रदिष्टं सनातनम्

English

who having attained the eightfold lordship feel no pride, whose deeds ever amaze the revered Hara,

अध्याय १०

श्लोक 7.42

मनॊवाक कर्मभिर भक्तैर नित्यम आराधितश च यैः मनॊवाक कर्मभिर भक्तान पाति पुत्रान इवौरसान

manòvāka karmabhira bhaktaira nityama ārādhitaśa ca yaiḥ manòvāka karmabhira bhaktāna pāti putrāna ivaurasāna

हिन्दी अर्थ

तां चापदं घोरतरां प्रवदन्ति मनीषिण:

English

who have ever worshipped him with mind, speech and action in devotion, whom he guards with mind, speech and action as devotees, like his own sons,

अध्याय १०

श्लोक 7.43

पिबन्तॊ ऽसृग वसास तव अन्ये करुद्धा बरह्म दविषां सदा चतुविंशात्मकं सॊमं ये पिबन्ति च नित्यदा

pibantò 'sṛga vasāsa tava anye karuddhā barahma daviṣāṃ sadā catuviṃśātmakaṃ sòmaṃ ye pibanti ca nityadā

हिन्दी अर्थ

अशक्तिश्चैव तत् कर्तु कर्म शक्तिबलादिह

English

others who drink blood and fat, ever angry at the haters of Brahmanas, who ever drink the twenty-four-fold soma,

अध्याय १०

श्लोक 7.44

शरुतेन बरह्मचर्येण तपसा च दमेन च ये समाराध्य शूलाङ्कं भव सायुज्यम आगताः

śarutena barahmacaryeṇa tapasā ca damena ca ye samārādhya śūlāṅkaṃ bhava sāyujyama āgatāḥ

हिन्दी अर्थ

मानुष्यं कुर्वतः कर्म यदि हैवान्न सिध्यति

English

who by learning, celibacy, austerity and self-control, having worshipped the trident-marked one, have attained union with Bhava,

अध्याय १०

श्लोक 7.45

यैर आत्मभूतैर भगवान पार्वत्या च महेश्वरः सह भूतगणान भुङ्क्ते भूतभव्य भवत परभुः

yaira ātmabhūtaira bhagavāna pārvatyā ca maheśvaraḥ saha bhūtagaṇāna bhuṅkte bhūtabhavya bhavata parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तदिदं दुष्प्रणीतेन भयं मां समुपस्थितम्

English

the revered Maheshvara, with Parvati and these, his own selves, enjoys with the hosts of beings, the lord of the past, present and future.

अध्याय १०

श्लोक 7.46

नाना विचित्रहसित कष्वेडितॊत्क्रुष्ट गर्जितैः संनादयन्तस ते विश्वम अश्वत्थामानम अभ्ययुः

nānā vicitrahasita kaṣveḍitòtkruṣṭa garjitaiḥ saṃnādayantasa te viśvama aśvatthāmānama abhyayuḥ

हिन्दी अर्थ

इदं च सुमहद् भूतं हैवदण्डमिवोद्यतम्

English

With various wondrous laughter, slapping of arms, shouts and roars, making the universe resound, they approached Ashvatthaman,

अध्याय १०

श्लोक 7.47

संस्तुवन्तॊ महादेवं भाः कुर्वाणाः सुवर्चसः विवर्धयिषवॊ दरौणेर महिमानं महात्मनः

saṃstuvantò mahādevaṃ bhāḥ kurvāṇāḥ suvarcasaḥ vivardhayiṣavò darauṇera mahimānaṃ mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

ध्रुवं येयमधर्मे मे प्रवृत्ता कलुषा मति:

English

praising Mahadeva, shining brilliantly, wishing to increase the glory of the great-souled son of Drona.

अध्याय १०

श्लोक 7.48

जिज्ञासमानास तत तेजः सौप्तिकं च दिदृक्षवः भीमॊग्रपरिघालातशूलपट्टिशपाणयः घॊररूपाः समाजग्मुर भूतसंघाः समन्ततः

jijñāsamānāsa tata tejaḥ sauptikaṃ ca didṛkṣavaḥ bhīmògraparighālātaśūlapaṭṭiśapāṇayaḥ ghòrarūpāḥ samājagmura bhūtasaṃghāḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

तदिदं हैवविहितं मम संख्ये निवर्तनम्

English

Wishing to know his energy and to see the night attack, with dreadful bludgeons, firebrands, spears and pattishas in hand, hosts of spirits of terrible form gathered on every side.

अध्याय १०

श्लोक 7.49

जनयेयुर भयं ये सम तरैलॊक्यस्यापि दर्शनात तान परेक्षमाणॊ ऽपि वयथां न चकार महाबलः

janayeyura bhayaṃ ye sama tarailòkyasyāpi darśanāta tāna parekṣamāṇò 'pi vayathāṃ na cakāra mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

कपर्दिनं देवदेवमुमापतिमनामयम्

English

Though they could cause fear to the three worlds by their very sight, looking at them the mighty one felt no distress.

अध्याय १०

श्लोक 7.50

अथ दरौणिर धनुष्पाणिर बद्धगॊधाङ्गुलि तरवान सवयम एवात्मनात्मानम उपहारम उपाहरत

atha darauṇira dhanuṣpāṇira baddhagòdhāṅguli taravāna savayama evātmanātmānama upahārama upāharata

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते सौप्तिकपर्वणि द्रौणिचिन्तायां षष्ठोडध्याय:

English

Then Drona's son, bow in hand, with his iguana-skin fingerguard tied on, offered himself, by himself, as the offering.

अध्याय १०

श्लोक 7.51

धनूंषि समिधस तत्र पवित्राणि शिताः शराः हविर आत्मवतश चात्मा तस्मिन भारत कर्मणि

dhanūṃṣi samidhasa tatra pavitrāṇi śitāḥ śarāḥ havira ātmavataśa cātmā tasmina bhārata karmaṇi

हिन्दी अर्थ

अवतीर्य रथोपस्थाद् देवेशं प्रणतः स्थित:

English

The bows were the firewood there, the sharp arrows the purifying grass, and the soul-controlled self the oblation in that rite, Bharata.

अध्याय १०

श्लोक 7.52

ततः सौम्येन मन्त्रेण दरॊणपुत्रः परतापवान उपहारं महामन्युर अथात्मानम उपाहरत

tataḥ saumyena mantreṇa daròṇaputraḥ paratāpavāna upahāraṃ mahāmanyura athātmānama upāharata

हिन्दी अर्थ

पड़ा और देवेश्वर महादेवजीको प्रणाम करके खड़ा हो इस प्रकार स्तुति करने लगा

English

Then, with a gentle mantra, the mighty Drona's son, filled with great wrath, offered himself as the oblation.

अध्याय १०

श्लोक 7.53

तं रुद्रं रौद्रकर्माणं रौद्रैः कर्मभिर अच्युतम अभिष्टुत्य महात्मानम इत्य उवाच कृताज्ञ्जलिः

taṃ rudraṃ raudrakarmāṇaṃ raudraiḥ karmabhira acyutama abhiṣṭutya mahātmānama itya uvāca kṛtājñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

गिरिशं वरदं देव॑ं भवभावनमी श्वरम्

English

Praising the great-souled Rudra of terrible deeds, unfallen, by terrible acts, he said with joined palms:

अध्याय १०

श्लोक 7.54

इमम आत्मानम अद्याहं जातम आङ्गिरसे कुले अग्नौ जुहॊमि भगवन परतिगृह्णीष्व मां बलिम

imama ātmānama adyāhaṃ jātama āṅgirase kule agnau juhòmi bhagavana paratigṛhṇīṣva māṃ balima

हिन्दी अर्थ

विश्वरूपं विरूपाक्ष॑ बहुरूपमुमापतिम्

English

"Born in the family of Angiras, I offer this self into the fire today, revered one; accept me as the offering.

अध्याय १०

श्लोक 7.55

भवद्भक्त्या महादेव परमेण समाधिना अस्याम आपदि विश्वात्नन्न उपाकुर्मि तवाग्रतः

bhavadbhaktyā mahādeva parameṇa samādhinā asyāma āpadi viśvātnanna upākurmi tavāgrataḥ

हिन्दी अर्थ

खट््वाड़़्धारिणं रुद्रं जटिलं ब्रह्मचारिणम्

English

Out of devotion to you, Mahadeva, with supreme concentration, soul of the universe, I offer myself before you in this calamity.

अध्याय १०

श्लोक 7.56

तवयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चासि वै गुणानां हि परधानानाम एकत्वं तवयि तिष्ठति

tavayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāsi vai guṇānāṃ hi paradhānānāma ekatvaṃ tavayi tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

सो5हमात्मोपहारेण यक्ष्ये त्रिपुरघातिनम्

English

In you all beings abide, and you abide in all beings; the unity of the chief qualities rests in you.

अध्याय १०

श्लोक 7.57

सर्वभूताशयविभॊ हविर भूतम उपस्थितम परतिगृहाण मां देवयद्य अशक्याः परे मया

sarvabhūtāśayavibhò havira bhūtama upasthitama paratigṛhāṇa māṃ devayadya aśakyāḥ pare mayā

हिन्दी अर्थ

विलोहितं नीलकण्ठमसहां दुर्निवारणम्

English

Lord, who dwell in the hearts of all beings, the oblation has come before you; accept me, god, since foes cannot be overcome by me otherwise."

अध्याय १०

श्लोक 7.58

इत्य उक्त्वा दरौणिर आस्थाय तां वेदीं दीप्तपावकाम संत्यक्तात्मा समारुह्य कृष्णवर्त्मन्य उपाविशत

itya uktvā darauṇira āsthāya tāṃ vedīṃ dīptapāvakāma saṃtyaktātmā samāruhya kṛṣṇavartmanya upāviśata

हिन्दी अर्थ

व्रतवन्तं तपोनिष्ठमनन्तं तपतां गतिम्

English

Having said this, Drona's son mounted that altar with its blazing fire and, giving up himself, climbed up and sat in the fire.

अध्याय १०

श्लोक 7.59

तम ऊर्ध्वबाहुं निश्चेष्टं दृष्ट्वा हविर उपस्थितम अब्रवीद भगवान साक्षान महादेवॊ हसन्न इव

tama ūrdhvabāhuṃ niśceṣṭaṃ dṛṣṭvā havira upasthitama abravīda bhagavāna sākṣāna mahādevò hasanna iva

हिन्दी अर्थ

धनाध्यक्षेक्षितमुखं गौरीहृदयवल्लभम्

English

Seeing him with arms raised, motionless, present as an oblation, the revered Mahadeva himself said, as if laughing:

अध्याय १०

श्लोक 7.60

सत्यशौचार्जव तयागैस तपसा नियमेन च कषान्त्या भक्त्या च धृत्या च बुद्ध्या च वचसा तथा

satyaśaucārjava tayāgaisa tapasā niyamena ca kaṣāntyā bhaktyā ca dhṛtyā ca buddhyā ca vacasā tathā

हिन्दी अर्थ

इष्वस्त्रोत्तमभर्तारें दिगन्तं देशरक्षिणम्

English

"By truth, purity, uprightness, renunciation, austerity, restraint, forbearance, devotion, steadfastness, wisdom and speech,

अध्याय १०

श्लोक 7.61

यथावद अहम आराद्धः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा तस्माद इष्टतमः कृष्णाद अन्यॊ मम न विद्यते

yathāvada ahama ārāddhaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā tasmāda iṣṭatamaḥ kṛṣṇāda anyò mama na vidyate

हिन्दी अर्थ

प्रपद्ये शरणं देव॑ं परमेण समाधिना

English

I have been duly worshipped by Krishna of untroubled deeds; therefore no one is dearer to me than Krishna.

अध्याय १०

श्लोक 7.62

कुर्वता तस्य संमानं तवां च जिज्ञासता मया पाञ्चालाः सहसा गुप्ता मायाश च बहुशः कृताः

kurvatā tasya saṃmānaṃ tavāṃ ca jijñāsatā mayā pāñcālāḥ sahasā guptā māyāśa ca bahuśaḥ kṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतोपहारेण यक्ष्येडहं शुचिना शुचिम्

English

Honouring him and wishing to test you, I suddenly protected the Panchalas and worked many illusions.

अध्याय १०

श्लोक 7.63

कृतस तस्यैष संमानः पाञ्चालान रक्षता मया अभिभूतास तु कालेन नैषाम अद्यास्ति जीवितम

kṛtasa tasyaiṣa saṃmānaḥ pāñcālāna rakṣatā mayā abhibhūtāsa tu kālena naiṣāma adyāsti jīvitama

हिन्दी अर्थ

पवित्र उपहार समर्पित करके आप परम पावन परमेश्वरकी पूजा करूँगा

English

This honour was done to him by me in protecting the Panchalas; but they are overcome by Time; there is no life for them today."

अध्याय १०

श्लोक 7.64

एवम उक्त्वा महेष्वासं भगवान आत्मनस तनुम आविवेश ददौ चास्मै विमलं खड्गम उत्तमम

evama uktvā maheṣvāsaṃ bhagavāna ātmanasa tanuma āviveśa dadau cāsmai vimalaṃ khaḍgama uttamama

हिन्दी अर्थ

पुरस्तात् काज्चनी वेदी प्रादुरासीन्महात्मन:

English

Having said this, the revered one entered the body of the great archer, his own form, and gave him an excellent, spotless sword.

अध्याय १०

श्लोक 7.65

अथाविष्टॊ भगवता भूयॊ जज्वाल तेजसा वर्ष्मवांश चाभवद युद्धे देव सृष्टेन तेजसा

athāviṣṭò bhagavatā bhūyò jajvāla tejasā varṣmavāṃśa cābhavada yuddhe deva sṛṣṭena tejasā

हिन्दी अर्थ

वीरके आगे एक सुवर्णमयी वेदी प्रकट हुई

English

Then, entered by the revered one, he blazed again with splendour and in battle became formidable by the energy created by the god.

अध्याय १०

श्लोक 7.66

तम अदृश्यानि भूतानि रक्षांसि च समाद्रवन अभितः शत्रुशिबिरं यान्तं साक्षाद इवेश्वरम

tama adṛśyāni bhūtāni rakṣāṃsi ca samādravana abhitaḥ śatruśibiraṃ yāntaṃ sākṣāda iveśvarama

हिन्दी अर्थ

स दिशो विदिश: खं च ज्वालाभिरिव पूरयन्

English

Unseen beings and Rakshasas surrounded him as he went toward the enemy's camp, like the Lord himself.

अध्याय १०

श्लोक 8.1

[धृ] तथा परयाते शिबिरं दरॊणपुत्रे महारथे कच चित कृपश च भॊजश च भयार्तौ न नयवर्तताम

[dhṛ] tathā parayāte śibiraṃ daròṇaputre mahārathe kaca cita kṛpaśa ca bhòjaśa ca bhayārtau na nayavartatāma

हिन्दी अर्थ

काकवकत्रा: प्लवमुखा: शुकवक्त्रास्तथैव च

English

Kripa said, "By good luck, O thou of unfading glory, thy heart is set today on vengeance. The wielder of the thunder himself will not succeed in dissuading thee today. Both of us, however, shall accompany thee in the morning. Putting off thy armour and taking down thy standard, take rest for this night. I shall accompany thee, as also Kritavarma of the Satvata race, clad in mail and riding on our cars, while thou shalt proceed against the foe. United with ourselves, thou shalt slay the foes, the Pancalas with all their followers, tomorrow in press of battle, putting forth thy prowess, O foremost of car-warriors ! If thou puttest forth thy prowess, thou art quite competent to achieve that fear! Take rest, therefore, for this night. Thou hast kept thyself awake for many a night. Having rested and slept, and having become quite refreshed, O giver of honours, encounter the foe in battle! Thou shalt then slay the enemy, without doubt. No one, not even Vasava amongst the gods, would venture to vanquish thee armed with foremost of weapons, O first of car-warriors ! Who is there that would, even if he be the chief of the gods himself, fight Drona's son, when the latter proceeds, accompanied by Kripa and protected by Kritavarma? Therefore, having rested and slept this night and shaken off fatigue, we shall slay the foe tomorrow morning! Thou art a master of celestial weapons. I also am so, without doubt. This hero of Satvata' s race is a mighty bowman, always skilled in battle. All of us, uniting together, O son, shall succeed in slaying our assembled foes in battle by putting forth our might. Great shall be our happiness then! Dispelling thy anxieties, rest for this night and sleep happily! Myself and Kritavarma, both armed with bows and capable of scorching our enemies, will, clad in mail, follow thee, O best of men, while thou shalt proceed on thy car against the enemy. Proceeding to their camp and proclaiming thy name in battle, thou shalt then make a great slaughter of the foe. Tomorrow morning, in broad daylight, having caused a great slaughter among them thou shalt sport like Shakra after the slaughter of great asuras. Thou art quite competent to vanquish the army of the Pancalas in battle like the slayer of the danavas in vanquishing in rage the danava host. United with myself in battle and protected by Kritavarma, thou art incapable of being withstood by the wielder of the thunderbolt himself.

अध्याय १०

श्लोक 8.2

कच चिन न वारितौ कषुद्रै रक्षिभिर नॊपलक्षितौ असह्यम इति वा मत्वा न निवृत्तौ महारथौ

kaca cina na vāritau kaṣudrai rakṣibhira nòpalakṣitau asahyama iti vā matvā na nivṛttau mahārathau

हिन्दी अर्थ

क्षौमावदाते महति स्पर्ध्यास्तरणसंवृते

English

[Dhritarashtra said:] "Surely the two were not stopped by the petty guards, nor noticed, nor did the two great chariot-warriors turn back thinking it unbearable?

अध्याय १०

श्लोक 8.3

कच चित परमथ्य शिबिरं हत्वा सॊमक पाण्डवान दुर्यॊधनस्य पदवीं गतौ परमिकां रणे

kaca cita paramathya śibiraṃ hatvā sòmaka pāṇḍavāna duryòdhanasya padavīṃ gatau paramikāṃ raṇe

हिन्दी अर्थ

आचार्यघातिनां लोका न सन्ति कुलपांसन

English

Did they crush the camp, slay the Somakas and Pandavas, and reach Duryodhana's supreme path in the battle?

अध्याय १०

श्लोक 8.4

पाञ्चालैर वा विनिहतौ कच चिन नास्वपतां कषितौ कच चित ताभ्यां कृतं कर्म तन ममाचक्ष्व संजय

pāñcālaira vā vinihatau kaca cina nāsvapatāṃ kaṣitau kaca cita tābhyāṃ kṛtaṃ karma tana mamācakṣva saṃjaya

हिन्दी अर्थ

धृष्टद्युम्नं च हत्वा स तांश्वैवास्प पदानुगान्

English

Or were they slain by the Panchalas, did they not lie on the ground? What did the two do? Tell me, Sanjaya."

अध्याय १०

श्लोक 8.5

[स] तस्मिन परयाते शिबिरं दरॊणपुत्रे महात्मनि कृपश च कृतवर्मा च शिबिर दवार्य अतिष्ठताम

[sa] tasmina parayāte śibiraṃ daròṇaputre mahātmani kṛpaśa ca kṛtavarmā ca śibira davārya atiṣṭhatāma

हिन्दी अर्थ

राक्षसं मन्‍्यमानास्तं नयनानि न्यमीलयन्

English

[Sanjaya said:] When the great-souled Drona's son had gone toward the camp, Kripa and Kritavarman stood at the camp gate.

अध्याय १०

श्लोक 8.6

अश्वत्थामा तु तौ दृष्ट्वा यत्नवन्तौ महारथौ परहृष्टः शनकै राजन्न इदं वचनम अब्रवीत

aśvatthāmā tu tau dṛṣṭvā yatnavantau mahārathau parahṛṣṭaḥ śanakai rājanna idaṃ vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

पसलीमें आघात किया। इससे उसकी छाती फट गयी और वह धराशायी हो गया

English

Seeing the two great chariot-warriors alert, Ashvatthaman, glad, slowly said these words, O king:

अध्याय १०

श्लोक 8.7

यत्तौ भवन्तौ पर्याप्तौ सर्वक्षत्रस्य नाशने किं पुनर यॊधशेषस्य परसुप्तस्य विशेषतः

yattau bhavantau paryāptau sarvakṣatrasya nāśane kiṃ punara yòdhaśeṣasya parasuptasya viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

अहनत् सर्वतो वीरं नानाप्रहरणैर्बली

English

"You two, alert, are enough for the destruction of the whole kshatriya order, how much more of the remnant of warriors, asleep especially.

अध्याय १०

श्लोक 8.8

अहं परवेक्ष्ये शिबिरं चरिष्यामि च कालवत यथा न कश चिद अपि मे जीवन मुच्येत मानवः

ahaṃ paravekṣye śibiraṃ cariṣyāmi ca kālavata yathā na kaśa cida api me jīvana mucyeta mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

धनुष्पाणि: शरैरन्यान् प्रैषयद् वै यमक्षयम्

English

I shall enter the camp and roam like Death, so that no man escapes me alive."

अध्याय १०

श्लोक 8.9

इत्य उक्त्वा पराविशद दरौणिः पार्थानां शिबिरं महत अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य विहाय भयम आत्मनः

itya uktvā parāviśada darauṇiḥ pārthānāṃ śibiraṃ mahata advāreṇābhyavaskandya vihāya bhayama ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

स शब्द: पूरितो राजन् भूतसंघैर्मुदायुतै:

English

Having said this, Drona's son entered the great camp of the Parthas, by no gate, assaulting it, casting off his own fear.

अध्याय १०

श्लोक 8.10

स परविश्य महाबाहुर उद्देशज्ञश च तस्य ह धृष्टद्युम्नस्य निलयं शनकैर अभ्युपागमत

sa paraviśya mahābāhura uddeśajñaśa ca tasya ha dhṛṣṭadyumnasya nilayaṃ śanakaira abhyupāgamata

हिन्दी अर्थ

पारावतमुखाश्वैव मद्गुवक्त्रास्तथैव च

English

Neither I, O son, nor Kritavarma, will ever retreat from battle without having vanquished the Pandavas ! Having slain the angry Pancalas along with the Pandavas, we shall come away, or slain by them, we shall proceed to heaven. By every means in our power, we two shall render thee assistance in battle tomorrow morning. O thou of mighty arms, I tell thee the truth, O sinless one!"

अध्याय १०

श्लोक 8.11

ते तु कृत्वा महत कर्म शरान्ताश च बलवद रणे परसुप्ता वै सुविश्वस्ताः सवसैन्यपरिवारिताः

te tu kṛtvā mahata karma śarāntāśa ca balavada raṇe parasuptā vai suviśvastāḥ savasainyaparivāritāḥ

हिन्दी अर्थ

सुभीमा घोररूपाश्न शूलपट्टिशपाणय:

English

Having done a great deed and being greatly tired in the battle, they slept in full trust, surrounded by their own troops.

अध्याय १०

श्लोक 8.12

अथ परविश्य तद वेश्म धृष्टद्युम्नस्य भारत पाञ्चाल्यं शयने दरौणिर अपश्यत सुप्तम अन्तिकात

atha paraviśya tada veśma dhṛṣṭadyumnasya bhārata pāñcālyaṃ śayane darauṇira apaśyata suptama antikāta

हिन्दी अर्थ

प्राप्याष्टगुणमैश्वर्य ये न यास्यन्ति वै स्‍्मयम्

English

Then, entering the dwelling of Dhrishtadyumna, Bharata, Drona's son saw the Panchala asleep on his bed close by.

अध्याय १०

श्लोक 8.13

कषौमावदाते महति सपर्ध्यास्तरण संवृते माल्यप्रवर संयुक्ते धूपैश चूर्णैश च वासिते

kaṣaumāvadāte mahati sapardhyāstaraṇa saṃvṛte mālyapravara saṃyukte dhūpaiśa cūrṇaiśa ca vāsite

हिन्दी अर्थ

उपहारं महामन्युरथात्मानमुपाहरत्

English

On a great bed of white silk, covered with a rich coverlet, adorned with the finest garlands, perfumed with incense and powders,

अध्याय १०

श्लोक 8.14

तं शयानं महात्मानं विस्रब्धम अकुतॊभयम पराबॊधयत पादेन शयनस्थं महीपते

taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ visrabdhama akutòbhayama parābòdhayata pādena śayanasthaṃ mahīpate

हिन्दी अर्थ

तस्मादिष्टतम: कृष्णादन्यो मम न विद्यते

English

he woke that great soul, lying confident and fearless, with his foot, O king, as he lay on the bed.

अध्याय १०

श्लोक 8.15

स बुद्ध्वा चरणस्पर्शम उत्थाय रणदुर्मदः अभ्यजानद अमेयात्मा दरॊणपुत्रं महारथम

sa buddhvā caraṇasparśama utthāya raṇadurmadaḥ abhyajānada ameyātmā daròṇaputraṃ mahārathama

हिन्दी अर्थ

अश्वृत्थामाको बड़ी प्रसन्नता हुई। उसने उनसे धीरेसे इस प्रकार कहा--

English

Waking at the touch of the foot, the immeasurable one, mad for battle, rose and recognised Drona's son, the great chariot-warrior.

अध्याय १०

श्लोक 8.16

तम उत्पतन्तं शयनाद अश्वत्थामा महाबलः केशेष्व आलम्ब्य पाणिभ्यां निष्पिपेष मही तके

tama utpatantaṃ śayanāda aśvatthāmā mahābalaḥ keśeṣva ālambya pāṇibhyāṃ niṣpipeṣa mahī take

हिन्दी अर्थ

गया। उसने अपने जीवनका भय छोड़ दिया था

English

As he rose from the bed, mighty Ashvatthaman seized him by the hair and crushed him to the ground with his hands.

अध्याय १०

श्लोक 8.17

सबलात तेन निष्पिष्टः साध्वसेन च भारत निद्रया चैव पाञ्चाल्यॊ नाशकच चेष्टितुं तदा

sabalāta tena niṣpiṣṭaḥ sādhvasena ca bhārata nidrayā caiva pāñcālyò nāśakaca ceṣṭituṃ tadā

हिन्दी अर्थ

स प्रविश्य महाबाहुरुद्देशज्ञश्व तस्य ह

English

Crushed by that strong one, and by fear and sleep, Bharata, the Panchala could not move then.

अध्याय १०

श्लोक 8.18

तम आक्रम्य तदा राजन कण्ठे चॊरसि चॊभयॊः नदन्तं विस्फुरन्तं च पशुमारम अमारयत

tama ākramya tadā rājana kaṇṭhe còrasi còbhayòḥ nadantaṃ visphurantaṃ ca paśumārama amārayata

हिन्दी अर्थ

ते तु कृत्वा महत् कर्म श्रान्ताश्ष बलवद् रणे

English

Mounting him then, O king, on his throat and chest, he killed him, roaring and struggling, like a beast of sacrifice.

अध्याय १०

श्लोक 8.19

तुदन नखैस तु स दरौणिं नातिव्यक्तम उदाहरत आचार्य पुत्र शस्त्रेण जहि मा मां चिरं कृथाः तवत्कृते सुकृताँल लॊकान गच्छेयं दविपदां वर

tudana nakhaisa tu sa darauṇiṃ nātivyaktama udāharata ācārya putra śastreṇa jahi mā māṃ ciraṃ kṛthāḥ tavatkṛte sukṛtā~la lòkāna gaccheyaṃ davipadāṃ vara

हिन्दी अर्थ

अथ प्रविश्य तद् वेश्म धृष्टद्युम्नस्थ भारत

English

Clawing at Drona's son with his nails, he said indistinctly: "Son of my teacher, kill me with a weapon, do not delay; by you may I go to the worlds of merit, best of men."

अध्याय १०

श्लोक 8.20

तस्याव्यक्तां तु तां वाचं संश्रुत्य दरौणिर अब्रवीत आचार्य घातिनां लॊका न सन्ति कुलपांसन तस्माच छस्त्रेण निधनं न तवम अर्हसि दुर्मते

tasyāvyaktāṃ tu tāṃ vācaṃ saṃśrutya darauṇira abravīta ācārya ghātināṃ lòkā na santi kulapāṃsana tasmāca chastreṇa nidhanaṃ na tavama arhasi durmate

हिन्दी अर्थ

त॑ शयानं महात्मानं विश्रब्धमकुतो भयम्

English

Hearing his indistinct words, Drona's son said: "There are no worlds for slayers of a teacher, defiler of your family; therefore you do not deserve death by weapon, evil-minded one."

अध्याय १०

श्लोक 8.21

एवं बरुवाणस तं वीरं सिंहॊ मत्तम इव दविपम मर्मस्व अभ्यवधीत करुद्धः पादाष्ठीलैः सुदारुणैः

evaṃ baruvāṇasa taṃ vīraṃ siṃhò mattama iva davipama marmasva abhyavadhīta karuddhaḥ pādāṣṭhīlaiḥ sudāruṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

धृष्टद्युम्मको पैरसे ठोकर मारकर जगाया

English

As he spoke thus, like a lion a rutting elephant, in rage he struck that hero on his vitals with his terrible heels.

अध्याय १०

श्लोक 8.22

तस्य वीरस्य शब्देन मार्यमाणस्य वेश्मनि अबुध्यन्त महाराज सत्रियॊ ये चास्य रक्षिणः

tasya vīrasya śabdena māryamāṇasya veśmani abudhyanta mahārāja satriyò ye cāsya rakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्बुध्य चरणस्पर्शादुत्थाय रणदुर्मद:

English

At the cries of that hero being killed in the dwelling, the women and his guards awoke, great king.

अध्याय १०

श्लोक 8.23

ते दृष्ट्वा वर्ष्मवन्तं तम अतिमानुष विक्रमम भूतम एव वयवस्यन्तॊ न सम परव्याहरन भयात

te dṛṣṭvā varṣmavantaṃ tama atimānuṣa vikramama bhūtama eva vayavasyantò na sama paravyāharana bhayāta

हिन्दी अर्थ

ही उसने महारथी द्रोणपुत्रको पहचान लिया

English

Seeing that huge, superhumanly valiant figure, they took it for a ghost and did not speak out of fear.

अध्याय १०

श्लोक 8.24

तं तु तेन भयुपायेन गमयित्वा यमक्षयम अध्यतिष्ठत स तेजस्वी रथं पराप्य सुदर्शनम

taṃ tu tena bhayupāyena gamayitvā yamakṣayama adhyatiṣṭhata sa tejasvī rathaṃ parāpya sudarśanama

हिन्दी अर्थ

तमुत्पतन्तं शयनादश्व॒त्थामा महाबल:

English

Having sent him by that means to Yama's abode, the radiant one mounted his chariot and stood at the Sudarshana.

अध्याय १०

श्लोक 8.25

स तस्य भवनाद राजन निष्क्रम्यानादयन दिशः रथेन शिबिरं परायाज जिघांसुर दविषतॊ बली

sa tasya bhavanāda rājana niṣkramyānādayana diśaḥ rathena śibiraṃ parāyāja jighāṃsura daviṣatò balī

हिन्दी अर्थ

जोरसे पटककर रगड़ना आरम्भ किया, तब उससे कोई भी चेष्टा करते न बना

English

Leaving his dwelling, O king, making the quarters resound, the mighty one went by chariot to the camp, wishing to slay his foes.

अध्याय १०

श्लोक 8.26

अपक्रान्ते ततस तस्मिन दरॊणपुत्रे महारथे सह तै रक्षिभिः सर्वैः परणेदुर यॊषितस तदा

apakrānte tatasa tasmina daròṇaputre mahārathe saha tai rakṣibhiḥ sarvaiḥ paraṇedura yòṣitasa tadā

हिन्दी अर्थ

तमाक्रम्य पदा राजन् कण्ठे चोरसि चोभयो:

English

When Drona's son, the great chariot-warrior, had gone, the women cried out with all those guards.

अध्याय १०

श्लोक 8.27

राजानं निहतं दृष्ट्वा भृशं शॊकपरायणाः वयाक्रॊशन कषत्रियाः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य भारत

rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śòkaparāyaṇāḥ vayākròśana kaṣatriyāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya bhārata

हिन्दी अर्थ

मारना आरम्भ किया। वह बेचारा चीखता और छटपटाता रह गया

English

Seeing the king slain, sunk deep in grief, all the kshatriyas, Bharata, cried out for Dhrishtadyumna.

अध्याय १०

श्लोक 8.28

तासां तु तेन शब्देन समीपे कषत्रियर्षभाः कषिप्रं च समनह्यन्त किम एतद इति चाब्रुवन

tāsāṃ tu tena śabdena samīpe kaṣatriyarṣabhāḥ kaṣipraṃ ca samanahyanta kima etada iti cābruvana

हिन्दी अर्थ

तुदन्नखैस्तु स द्रौ्णिं नातिव्यक्तमुदाहरत्

English

At their cry, the bulls among kshatriyas nearby quickly armed themselves, saying, "What is this?"

अध्याय १०

श्लोक 8.29

सत्रियस तु राजन वित्रस्ता भरद्वाजं निरीक्ष्य तम अब्रुवन दीनकण्ठेन कषिप्रम आद्रवतेति वै

satriyasa tu rājana vitrastā bharadvājaṃ nirīkṣya tama abruvana dīnakaṇṭhena kaṣiprama ādravateti vai

हिन्दी अर्थ

सुत: पाञज्चालराजस्य आक्रान्तो बलिना भृूशम्

English

The frightened women, looking at the son of Bharadvaja, said in piteous voices: "Run quickly!

अध्याय १०

श्लोक 8.30

राक्षसॊ वा मनुष्यॊ वा नैनं जानीमहे वयम हत्वा पाञ्चालराजं यॊ रथम आरुह्य तिष्ठति

rākṣasò vā manuṣyò vā nainaṃ jānīmahe vayama hatvā pāñcālarājaṃ yò rathama āruhya tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

एवं ब्रुवाणस्तं वीरं सिंहो मत्तमिव द्विपम्

English

Whether Rakshasa or man, we know not; he who has slain the Panchala king stands mounted on a chariot."

अध्याय १०

श्लोक 8.31

ततस ते यॊधमुख्यास तं सहसा पर्यवारयन स तान आपततः सर्वान रुद्रास्त्रेण वयपॊथयत

tatasa te yòdhamukhyāsa taṃ sahasā paryavārayana sa tāna āpatataḥ sarvāna rudrāstreṇa vayapòthayata

हिन्दी अर्थ

तस्य वीरस्य शब्देन मार्यमाणस्य वेश्मनि

English

Then the foremost warriors suddenly surrounded him; he struck down all of them as they rushed on with the Rudra weapon.

अध्याय १०

श्लोक 8.32

धृष्टद्युम्नं च हत्वा स तांश चैवास्य पदानुगान अपश्यच छयने सुप्तम उत्तमौजसम अन्तिके

dhṛṣṭadyumnaṃ ca hatvā sa tāṃśa caivāsya padānugāna apaśyaca chayane suptama uttamaujasama antike

हिन्दी अर्थ

ते दृष्टवा धर्षयन्तं तमतिमानुषविक्रमम्

English

Having slain Dhrishtadyumna and his followers, he saw Uttamaujas asleep on his bed nearby.

अध्याय १०

श्लोक 8.33

तम अप्य आक्रम्य पादेन कण्ठे चॊरसि चौजसा तथैव मारयाम आस विनर्दन्तम अरिंदमम

tama apya ākramya pādena kaṇṭhe còrasi caujasā tathaiva mārayāma āsa vinardantama ariṃdamama

हिन्दी अर्थ

त॑ तु तेनाभ्युपायेन गमयित्वा यमक्षयम्

English

Mounting him too, on the throat and chest with force, he likewise killed that roaring subduer of foes.

अध्याय १०

श्लोक 8.34

युधामन्युस तु संप्राप्तॊ मत्त्वा तं रक्षसा हतम गदाम उद्यम्य वेगेन हृदि दरौणिम अताडयत

yudhāmanyusa tu saṃprāptò mattvā taṃ rakṣasā hatama gadāma udyamya vegena hṛdi darauṇima atāḍayata

हिन्दी अर्थ

अफक्रान्ते ततस्तस्मिन् द्रोणपुत्रे महारथे

English

Yudhamanyu came up, thinking him killed by a Rakshasa, and, raising his mace, struck Drona's son on the chest with speed.

अध्याय १०

श्लोक 8.35

तम अभिद्रुत्य जग्राह कषितौ चैनम अपातयत विस्फुरन्तं च पशुवत तथैवैनम अमारयत

tama abhidrutya jagrāha kaṣitau cainama apātayata visphurantaṃ ca paśuvata tathaivainama amārayata

हिन्दी अर्थ

राजानं निहतं दृष्टवा भूशं शोकपरायणा:

English

Rushing at him, he seized him, threw him to the ground, and as he struggled killed him like a beast.

अध्याय १०

श्लोक 8.36

तथा स वीरॊ हत्वा तं ततॊ ऽनयान समुपाद्रवत संसुप्तान एव राजेन्द्र तत्र तत्र महारथान सफुरतॊ वेपमानांश च शमितेव पशून मखे

tathā sa vīrò hatvā taṃ tatò 'nayāna samupādravata saṃsuptāna eva rājendra tatra tatra mahārathāna saphuratò vepamānāṃśa ca śamiteva paśūna makhe

हिन्दी अर्थ

तासां तु तेन शब्देन समीपे क्षत्रियर्षभा:

English

Having thus slain him, the hero rushed at others, great chariot-warriors asleep here and there, O king, quivering and trembling like beasts at a sacrifice before the slaughterer.

अध्याय १०

श्लोक 8.37

ततॊ निस्त्रिंशम आदाय जघानान्यान पृथग्जनान भागशॊ विचरन मार्गान असियुद्धविशारदः

tatò nistriṃśama ādāya jaghānānyāna pṛthagjanāna bhāgaśò vicarana mārgāna asiyuddhaviśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रियस्तु राजन् वित्रस्ता भारद्वाजं निरीक्ष्य ता:

English

Then, taking his sword, skilled in sword-fighting, he killed others, ordinary men, moving by separate paths.

अध्याय १०

श्लोक 8.38

तथैव गुल्मे संप्रेक्ष्य शयानान मध्यगौल्मिकान शरान्तान नयस्तायुधान सर्वान कषणेनैव वयपॊथयत

tathaiva gulme saṃprekṣya śayānāna madhyagaulmikāna śarāntāna nayastāyudhāna sarvāna kaṣaṇenaiva vayapòthayata

हिन्दी अर्थ

राक्षसो वा मनुष्यो वा नैनं जानीमहे वयम्

English

Likewise, seeing in the barracks the sleeping men in the midst of the detachments, weary, with weapons laid down, he struck them all down in a moment.

अध्याय १०

श्लोक 8.39

यॊधान अश्वान दविपांश चैव पराच्छिनत स वरासिना रुधिरॊक्षितसर्वाङ्गः कालसृष्ट इवान्तकः

yòdhāna aśvāna davipāṃśa caiva parācchinata sa varāsinā rudhiròkṣitasarvāṅgaḥ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्ते योधमुख्याश्च॒ सहसा पर्यवारयन्

English

With his excellent sword he cut down warriors, horses and elephants, all his limbs smeared with blood, like Death sent by Time.

अध्याय १०

श्लोक 8.40

विस्फुरद्भिश च तैर दरैणिर निस्त्रिंशस्यॊद्यमेन च आक्षेपेण तथैवासेस तरिधा रक्तॊक्षितॊ ऽभवत

visphuradbhiśa ca taira daraiṇira nistriṃśasyòdyamena ca ākṣepeṇa tathaivāsesa taridhā raktòkṣitò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

पलंगपर सोये हुए उत्तमौजाको देखा

English

By their struggles and by the swinging of his sword, Drona's son, with the cuts of the sword, became threefold bloodstained.

अध्याय १०

श्लोक 8.41

तस्य लॊहितसिक्तस्य दीप्तखड्गस्य युध्यतः अमानुष इवाकारॊ बभौ परमभीषणः

tasya lòhitasiktasya dīptakhaḍgasya yudhyataḥ amānuṣa ivākārò babhau paramabhīṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तमप्याक्रम्य पादेन कण्ठे चोरसि तेजसा

English

Drenched in blood, with blazing sword, fighting, his form seemed inhuman and exceedingly terrible.

अध्याय १०

श्लोक 8.42

ये तव अजाग्रत कौरव्य ते ऽपि शब्देन मॊहिताः निरीक्ष्यमाणा अन्यॊन्यं दरौणिं दृष्ट्वा परविव्यथुः

ye tava ajāgrata kauravya te 'pi śabdena mòhitāḥ nirīkṣyamāṇā anyònyaṃ darauṇiṃ dṛṣṭvā paravivyathuḥ

हिन्दी अर्थ

युधामन्युश्न सम्प्राप्तो मत्वा तं रक्षसा हतम्

English

Even those who were awake, Kaurava, bewildered by the noise, looking at one another and seeing Drona's son, were seized with trembling.

अध्याय १०

श्लोक 8.43

तद रूपं तस्य ते दृष्ट्वा कषत्रियाः शत्रुकर्शनाः राक्षसं मन्यमानास तं नयनानि नयमीलयन

tada rūpaṃ tasya te dṛṣṭvā kaṣatriyāḥ śatrukarśanāḥ rākṣasaṃ manyamānāsa taṃ nayanāni nayamīlayana

हिन्दी अर्थ

तमभिद्रुत्य जग्राह क्षितौ चैनमपातयत्

English

Seeing that form of his, the kshatriyas, tormentors of foes, thinking him a Rakshasa, closed their eyes.

अध्याय १०

श्लोक 8.44

स घॊररूपॊ वयचरत कालवच छिबिरे ततः अपश्यद दरौपदीपुत्रान अवशिष्टांश च सॊमकान

sa ghòrarūpò vayacarata kālavaca chibire tataḥ apaśyada daraupadīputrāna avaśiṣṭāṃśa ca sòmakāna

हिन्दी अर्थ

तथा स वीरो हत्वा तं ततोन्यान् समुपाद्रवत्

English

He, of dreadful form, roamed the camp like Death, and saw the sons of Draupadi and the remaining Somakas.

अध्याय १०

श्लोक 8.45

तेन शब्देन वित्रस्ता धनुर हस्ता महारथाः धृष्टद्युम्नं हतं शरुत्वा दरौपदेया विपां पते अवाकिरञ शरव्रातैर भारद्वाजम अभीतवत

tena śabdena vitrastā dhanura hastā mahārathāḥ dhṛṣṭadyumnaṃ hataṃ śarutvā daraupadeyā vipāṃ pate avākiraña śaravrātaira bhāradvājama abhītavata

हिन्दी अर्थ

स्फुरतो वेपमानांश्व शमितेव पशून् मखे

English

Frightened by that noise, the great chariot-warriors, bows in hand, the sons of Draupadi, hearing that Dhrishtadyumna was slain, lord of men, fearlessly covered Bharadvaja's son with showers of arrows.

अध्याय १०

श्लोक 8.46

ततस तेन निनादेन संप्रबुद्धाः परभद्रकाः शिली मिखैः शिखण्डी च दरॊणपुत्रं समार्दयन

tatasa tena ninādena saṃprabuddhāḥ parabhadrakāḥ śilī mikhaiḥ śikhaṇḍī ca daròṇaputraṃ samārdayana

हिन्दी अर्थ

भ्रान्तान् व्यस्तायुधान् सर्वान् क्षणेनैव व्यपोथयत्

English

Then the Prabhadrakas, awakened by that cry, and Shikhandin harassed Drona's son with arrows.

अध्याय १०

श्लोक 8.47

भरद्वाजस तु तान दृष्ट्वा शरवर्षाणि वर्षतः ननाद बलवान नादं जिघांसुस तान सुदुर्जयान

bharadvājasa tu tāna dṛṣṭvā śaravarṣāṇi varṣataḥ nanāda balavāna nādaṃ jighāṃsusa tāna sudurjayāna

हिन्दी अर्थ

रुधिरोक्षितसर्वाड्र: कालसृष्ट इवान्तक:

English

Seeing them raining showers of arrows, the son of Bharadvaja roared a great roar, wishing to slay those hard-to-conquer foes.

अध्याय १०

श्लोक 8.48

ततः परमसंक्रुद्धः पितुर वधम अनुस्मरन अवरुह्य रथॊपस्थात तवरमाणॊ ऽभिदुद्रुवे

tataḥ paramasaṃkruddhaḥ pitura vadhama anusmarana avaruhya rathòpasthāta tavaramāṇò 'bhidudruve

हिन्दी अर्थ

आक्षेपणेन चैवासेस्त्रिधा रक्तोक्षितो5भवत्

English

Then, greatly enraged, remembering his father's slaying, he descended swiftly from the chariot and rushed at them.

अध्याय १०

श्लोक 8.49

सहस्रचन्द्रं विपुलं गृहीत्वा चर्म संयुगे खड्गं च विपुलं दिव्यं जातरूपपरिष्कृतम दरौपदेयान अभिद्रुत्य खड्गेन वयचरद बली

sahasracandraṃ vipulaṃ gṛhītvā carma saṃyuge khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ jātarūpapariṣkṛtama daraupadeyāna abhidrutya khaḍgena vayacarada balī

हिन्दी अर्थ

अमानुष इवाकारो बभौ परमभीषण:

English

Taking in the battle a broad shield with a thousand moons and a broad divine sword adorned with gold, the mighty one rushed at the sons of Draupadi and roamed with his sword.

अध्याय १०

श्लोक 8.50

ततः स नरशार्दूलः परतिबिन्ध्यं तम आहवे कुक्षि देशे ऽवधीद राजन स हतॊ नयपतद भुवि

tataḥ sa naraśārdūlaḥ paratibindhyaṃ tama āhave kukṣi deśe 'vadhīda rājana sa hatò nayapatada bhuvi

हिन्दी अर्थ

अपश्यद् द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्व सोमकान्

English

Then that tiger among men struck Pratibindhya in the battle on the flank, O king, and he fell slain to the ground.

अध्याय १०

श्लोक 8.51

परासेन विद्ध्वा दरौणिं तु सुत सॊमः परतापवान पुनश चासिं समुद्यम्य दरॊणपुत्रम उपाद्रवत

parāsena viddhvā darauṇiṃ tu suta sòmaḥ paratāpavāna punaśa cāsiṃ samudyamya daròṇaputrama upādravata

हिन्दी अर्थ

द्रौपदीके पाँचों पुत्रों और मरनेसे बचे हुए सोमकोंको देखा

English

Sutasoma, mighty, pierced Drona's son with a lance and, raising his sword again, rushed at him.

अध्याय १०

श्लोक 8.52

सुत सॊमस्य सासिं तु बाहुं छित्त्वा नरर्षभः पुनर अभ्यहनत पार्श्वे स भिन्नहृदयॊ ऽपतत

suta sòmasya sāsiṃ tu bāhuṃ chittvā nararṣabhaḥ punara abhyahanata pārśve sa bhinnahṛdayò 'patata

हिन्दी अर्थ

धृष्टझुम्नं हत॑ श्रुत्वा द्रौपदेया विशाम्पते

English

The bull among men cut off Sutasoma's arm with the sword and struck him again on the side, and he fell, his heart split.

अध्याय १०

श्लोक 8.53

नाकुलिस तु शतानीकॊ रथचक्रेण वीर्यवान दॊर्भ्याम उत्क्षिप्य वेगेन वक्षस्य एनम अताडयत

nākulisa tu śatānīkò rathacakreṇa vīryavāna dòrbhyāma utkṣipya vegena vakṣasya enama atāḍayata

हिन्दी अर्थ

भयभीत हो हाथमें धनुष लिये आगे बढ़े

English

Shatanika, Nakula's son, valiant, lifted up a chariot-wheel with both arms and struck Drona's son on the chest.

अध्याय १०

श्लोक 8.54

अताडयच छतानीकं मुक्तचक्रं दविजस तु सः स विह्वलॊ ययौ भूमिं ततॊ ऽसयापाहरच छिरः

atāḍayaca chatānīkaṃ muktacakraṃ davijasa tu saḥ sa vihvalò yayau bhūmiṃ tatò 'sayāpāharaca chiraḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तेन निनादेन सम्प्रबुद्धा: प्रभद्रका:

English

The Brahmana struck Shatanika, who had let go of the wheel; he fell dazed to the ground, and then he took off his head.

अध्याय १०

श्लोक 8.55

शरुतकर्मा तु परिघं गृहीत्वा समताडयत अभिद्रुत्य ततॊ दरौणिं सव्ये सफलके भृशम

śarutakarmā tu parighaṃ gṛhītvā samatāḍayata abhidrutya tatò darauṇiṃ savye saphalake bhṛśama

हिन्दी अर्थ

भारद्वाज: स तान् दृष्टवा शरवर्षाणि वर्षत:

English

Shrutakarma, taking a bludgeon, struck at Drona's son and rushed at him, hitting the left side of his shield hard.

अध्याय १०

श्लोक 8.56

स तु तं शरुतकर्माणम आस्ये जघ्ने वरासिना स हतॊ नयपतद भूमौ विमूढॊ विकृताननः

sa tu taṃ śarutakarmāṇama āsye jaghne varāsinā sa hatò nayapatada bhūmau vimūḍhò vikṛtānanaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः परमसंक्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन्

English

He struck Shrutakarma in the mouth with the best of swords, and he fell slain to the ground, bewildered, his face distorted.

अध्याय १०

श्लोक 8.57

तेन शब्देन वीरस तु शरुतकीर्तिर महाधनुः अश्वत्थामानम आसाद्य शरवर्षैर अवाकिरत

tena śabdena vīrasa tu śarutakīrtira mahādhanuḥ aśvatthāmānama āsādya śaravarṣaira avākirata

हिन्दी अर्थ

द्रौपदेयानभिद्रुत्य खड्गेन व्यधमद् बली

English

At that noise the hero Shrutakirti, great archer, approached Ashvatthaman and covered him with showers of arrows.

अध्याय १०

श्लोक 8.58

तस्यापि शरवर्षाणि चर्मणा परतिवार्य सः सकुण्डलं शिरः कायाद भराजमानम अपाहरत

tasyāpi śaravarṣāṇi carmaṇā parativārya saḥ sakuṇḍalaṃ śiraḥ kāyāda bharājamānama apāharata

हिन्दी अर्थ

कुक्षिदेशेडवधीद् राजन् स हतो न्यपतद् भुवि

English

Warding off his showers of arrows with his shield, he cut off his shining head, with its earrings, from his body.

अध्याय १०

श्लोक 8.59

ततॊ भीष्म निहन्ता तं सह सर्वैः परभद्रकैः अहनत सर्वतॊ वीरं नानाप्रहरणैर बली शिलीमुखेन चाप्य एनं भरुवॊर मध्ये समार्दयत

tatò bhīṣma nihantā taṃ saha sarvaiḥ parabhadrakaiḥ ahanata sarvatò vīraṃ nānāpraharaṇaira balī śilīmukhena cāpya enaṃ bharuvòra madhye samārdayata

हिन्दी अर्थ

पुनरप्याहनत् पाश्वे स भिन्नहृदयो5पतत्

English

Then the slayer of Bhishma (Shikhandin), with all the Prabhadrakas, struck the hero on every side with various weapons and pierced him between the brows with an arrow.

अध्याय १०

श्लोक 8.60

स तु करॊधसमाविष्टॊ दरॊणपुत्रॊ महाबलः शिखण्डिनं समासाद्य दविधा चिच्छेद सॊ ऽसिना

sa tu karòdhasamāviṣṭò daròṇaputrò mahābalaḥ śikhaṇḍinaṃ samāsādya davidhā ciccheda sò 'sinā

हिन्दी अर्थ

दोर्भ्यामुत्क्षिप्प वेगेन वक्षस्येनमताडयत्

English

The mighty son of Drona, filled with rage, reached Shikhandin and cut him in two with the sword.

अध्याय १०

श्लोक 8.61

शिखण्डिनं ततॊ हत्वा करॊधाविष्टः परंतपः परभद्रक गडान सर्वान अभिदुद्राव वेगवान यच च शिष्टं विराटस्य बलं तच च समाद्रवत

śikhaṇḍinaṃ tatò hatvā karòdhāviṣṭaḥ paraṃtapaḥ parabhadraka gaḍāna sarvāna abhidudrāva vegavāna yaca ca śiṣṭaṃ virāṭasya balaṃ taca ca samādravata

हिन्दी अर्थ

उठाकर उसके द्वारा बड़े वेगसे अश्वत्थामाकी छातीपर प्रहार किया

English

Having slain Shikhandin, the scorcher of foes, filled with rage, rushed swiftly at all the Prabhadraka bands, and at whatever force of Virata remained.

अध्याय १०

श्लोक 8.62

दरुपदस्य च पुत्राणां पौत्राणां सुहृदाम अपि चकार कदनं घॊरं दृष्ट्वा दृष्ट्वा महाबलः

darupadasya ca putrāṇāṃ pautrāṇāṃ suhṛdāma api cakāra kadanaṃ ghòraṃ dṛṣṭvā dṛṣṭvā mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

स विह्दलो ययौ भूमिं ततो5स्यापाहरच्छिर:

English

The mighty one made dreadful slaughter of the sons, grandsons and friends of Drupada, seeing them each time.

अध्याय १०

श्लोक 8.63

अन्यान अन्यांश च पुरुषान अभिसृत्याभिसृत्य च नयकृन्तद असिना दरौणिर असि मार्गविशारदः

anyāna anyāṃśa ca puruṣāna abhisṛtyābhisṛtya ca nayakṛntada asinā darauṇira asi mārgaviśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

अभिद्र॒त्य ययौ द्रौर्णिं सव्ये सफलके भृशम्

English

Rushing at one man after another, Drona's son, skilled in the ways of the sword, cut them down with it.

अध्याय १०

श्लोक 8.64

कालीं रक्तास्यनयनां रक्तमाल्यानुलेपनाम रक्ताम्बरधराम एकां पाशहस्तां शिखण्डिनीम

kālīṃ raktāsyanayanāṃ raktamālyānulepanāma raktāmbaradharāma ekāṃ pāśahastāṃ śikhaṇḍinīma

हिन्दी अर्थ

हाथमें भारी चोट पहुँचायी

English

They saw Kali, red-mouthed and red-eyed, wearing red garlands and unguents and red garments, alone, noose in hand, Shikhandini.

अध्याय १०

श्लोक 8.65

ददृशुः कालरात्रिं ते समयमानाम अवस्थिताम नराश्वकुञ्जरान पाशैर बद्ध्वा घॊरैः परतस्थुषीम हरन्तीं विविधान परेतान पाशबद्धान विमूर्धजान

dadṛśuḥ kālarātriṃ te samayamānāma avasthitāma narāśvakuñjarāna pāśaira baddhvā ghòraiḥ paratasthuṣīma harantīṃ vividhāna paretāna pāśabaddhāna vimūrdhajāna

हिन्दी अर्थ

स हतो न्‍्यपतद् भूमौ विमूढो विकृतानन:

English

They saw Kalaratri standing smiling, binding men, horses and elephants with dreadful nooses and departing, carrying off various dead, bound by nooses, with hair loosened.

अध्याय १०

श्लोक 8.66

सवप्ने सुप्तान नयन्तीं तां रात्रिष्व अन्यासु मारिष ददृशुर यॊधमुख्यास ते घनन्तं दरौणिं च नित्यदा

savapne suptāna nayantīṃ tāṃ rātriṣva anyāsu māriṣa dadṛśura yòdhamukhyāsa te ghanantaṃ darauṇiṃ ca nityadā

हिन्दी अर्थ

बेहोश हो पृथ्वीपर गिर पड़ा। उस समय उसका मुख विकृत हो गया था

English

In dreams on other nights, lord, those chief warriors saw her leading away the sleeping, and Drona's son ever slaying.

अध्याय १०

श्लोक 8.67

यतः परवृत्तः संग्रामः कुरुपाण्डवसेनयॊः ततः परभृति तां कृत्याम अपश्यन दरौणिम एव च

yataḥ paravṛttaḥ saṃgrāmaḥ kurupāṇḍavasenayòḥ tataḥ parabhṛti tāṃ kṛtyāma apaśyana darauṇima eva ca

हिन्दी अर्थ

अश्वत्थामानमासाद्य शरवर्षरवाकिरत्

English

From the time that the battle between the Kuru and Pandava armies began, they saw that Kritya and Drona's son too.

अध्याय १०

श्लोक 8.68

तांस तु दैवहतान पूर्वं पश्चाद दरौणिर नयपातयत तरासयन सर्वभूतानि विनदन भैरवान रवान

tāṃsa tu daivahatāna pūrvaṃ paścāda darauṇira nayapātayata tarāsayana sarvabhūtāni vinadana bhairavāna ravāna

हिन्दी अर्थ

बाणोंकी वर्षा करने लगा

English

Those struck down earlier by fate, Drona's son felled afterwards, terrifying all beings, roaring dreadful roars.

अध्याय १०

श्लोक 8.69

तद अनुस्मृत्य ते वीरा दर्शनं पौर्वकालिकम इदं तद इत्य अमन्यन्त दैवेनॊपनिपीडिताः

tada anusmṛtya te vīrā darśanaṃ paurvakālikama idaṃ tada itya amanyanta daivenòpanipīḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

सकुण्डलं शिर: कायाद् भ्राजमानमुपाहरत्

English

Remembering that earlier vision, those heroes, afflicted by fate, thought, "This is that."

अध्याय १०

श्लोक 8.70

ततस तेन निनादेन परत्यबुध्यन्त धन्विनः शिबिरे पाण्डवेयानां शतशॊ ऽथ सहस्रशः

tatasa tena ninādena paratyabudhyanta dhanvinaḥ śibire pāṇḍaveyānāṃ śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

सतु क्रोधसमाविष्टो द्रोणपुत्रो महाबल:

English

Then at that cry, hundreds and thousands of bowmen in the Pandava camp awoke.

अध्याय १०

श्लोक 8.71

सॊ ऽचछिनत कस्य चित पादौ जघनं चैव कस्य चित कांश चिद बिभेद पार्श्वेषु कालसृष्ट इवान्तकः

sò 'cachinata kasya cita pādau jaghanaṃ caiva kasya cita kāṃśa cida bibheda pārśveṣu kālasṛṣṭa ivāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

शिखण्डिनं ततो हत्वा क्रोधाविष्ट: परंतप:

English

He cut off the feet of one, the hips of another, split some in the sides, like Death sent by Time.

अध्याय १०

श्लोक 8.72

अत्युग्र परतिपिष्टैश च नदद्भिश च भृशातुरैः गजाश्वमथितैश चान्यैर मही कीर्णाभवत परभॊ

atyugra paratipiṣṭaiśa ca nadadbhiśa ca bhṛśāturaiḥ gajāśvamathitaiśa cānyaira mahī kīrṇābhavata parabhò

हिन्दी अर्थ

न्यकृन्तदसिना द्रौणिरसिमार्गविशारद:

English

The earth, lord, was strewn with those crushed by the very fierce, roaring, greatly afflicted, and others trampled by elephants and horses.

अध्याय १०

श्लोक 8.73

करॊशतां किम इदं कॊ ऽयं किं शब्दः किं नु किं कृतम एवं तेषां तदा दरौणिर अन्तकः समपद्यत

karòśatāṃ kima idaṃ kò 'yaṃ kiṃ śabdaḥ kiṃ nu kiṃ kṛtama evaṃ teṣāṃ tadā darauṇira antakaḥ samapadyata

हिन्दी अर्थ

ही उनके टुकड़े-टुकड़े कर डाले

English

As they cried out, "What is this? Who is this? What is the noise? What has been done?", Drona's son became their Death.

अध्याय १०

श्लोक 8.74

अपेतशस्त्रसंनाहान संरब्धान पाण्डुसृञ्जयान पराहिणॊन मृत्युलॊकाय दरौणिः परहरतां वरः

apetaśastrasaṃnāhāna saṃrabdhāna pāṇḍusṛñjayāna parāhiṇòna mṛtyulòkāya darauṇiḥ paraharatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

रक्ताम्बरधरामेकां पाशहस्तां कुटुम्बिनीम्

English

The best of strikers, Drona's son, sent the Pandava and Srinjaya warriors, enraged, stripped of weapons and armour, to the world of death.

अध्याय १०

श्लोक 8.75

ततस तच छस्त्र वित्रस्ता उत्पतन्तॊ भयातुराः निद्रान्धा नष्टसंज्ञाश च तत्र तत्र निलिल्यिरे

tatasa taca chastra vitrastā utpatantò bhayāturāḥ nidrāndhā naṣṭasaṃjñāśa ca tatra tatra nililyire

हिन्दी अर्थ

ततः प्रभृति तां कन्यामपश्यन् द्रौणिमेव च

English

Then, terrified by those weapons, rising up in fear, blind with sleep and bereft of their senses, they hid here and there.

अध्याय १०

श्लोक 8.76

ऊरुस्तम्भगृहीताश च कश्मलाभिहतौजसः विनदन्तॊ भृशं तरस्ताः संन्यपेषन परस्परम

ūrustambhagṛhītāśa ca kaśmalābhihataujasaḥ vinadantò bhṛśaṃ tarastāḥ saṃnyapeṣana parasparama

हिन्दी अर्थ

त्रासयन् सर्वभूतानि विनदन् भैरवान् रवान्

English

Seized by stiffness of the thighs, their strength struck down by faintness, crying aloud in great fear, they crushed one another.

अध्याय १०

श्लोक 8.77

ततॊ रथं पुनर दरौणिर आस्थितॊ भीमनिस्वनम धनुष्पाणिः शरैर अन्यान परेषयद वै यमक्षयम

tatò rathaṃ punara darauṇira āsthitò bhīmanisvanama dhanuṣpāṇiḥ śaraira anyāna pareṣayada vai yamakṣayama

हिन्दी अर्थ

शिबिरे पाण्डवेयानां शतशो5थ सहस्रश:

English

Then Drona's son, again mounting the chariot of dreadful rumble, bow in hand, sent others with arrows to Yama's abode.

अध्याय १०

श्लोक 8.78

पुनर उत्पततः कांश चिद दूराद अपि नरॊत्तमान शूरान संपततश चान्यान कालरात्र्यै नयवेदयत

punara utpatataḥ kāṃśa cida dūrāda api naròttamāna śūrāna saṃpatataśa cānyāna kālarātryai nayavedayata

हिन्दी अर्थ

गजाश्रमथितैश्रान्यैर्मही कीणभिवत् प्रभो

English

Some of the best men leaping up again even from afar, and other heroes rushing on, he offered to Kalaratri.

अध्याय १०

श्लोक 8.79

तथैव सयन्दनाग्रेण परमथन स विधावति शरवर्षैश च विविधैर अवर्षच छात्रवांस ततः

tathaiva sayandanāgreṇa paramathana sa vidhāvati śaravarṣaiśa ca vividhaira avarṣaca chātravāṃsa tataḥ

हिन्दी अर्थ

विनदन्तो भुशं त्रस्ता: समासीदन् परस्परम्

English

Likewise, with the front of his chariot, crushing, he ran about, and then rained showers of arrows of many kinds on his enemies.

अध्याय १०

श्लोक 8.80

पुनश च सुविचित्रेण शतचन्द्रेण चर्मणा तेन चाकाशवर्णेन तदाचरत सॊ ऽसिना

punaśa ca suvicitreṇa śatacandreṇa carmaṇā tena cākāśavarṇena tadācarata sò 'sinā

हिन्दी अर्थ

शूरान् सम्पततश्वान्यान् कालरात्यै न्‍न्यवेदयत्

English

And again with the wondrous shield of a hundred moons, of sky colour, he roamed with his sword.

अध्याय १०

श्लोक 8.81

तथा स शिबिरं तेषां दरौणिर आहवदुर्मदः वयक्षॊभयत राजेन्द्र महाह्रदम इव दविपः

tathā sa śibiraṃ teṣāṃ darauṇira āhavadurmadaḥ vayakṣòbhayata rājendra mahāhradama iva davipaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकारके बाणोंकी वर्षासे शत्रुसैनिकोंको घायल करता था

English

Thus Drona's son, mad for battle, agitated their camp, O king of kings, as an elephant a great lake.

अध्याय १०

श्लोक 8.82

उत्पेतुस तेन शब्देन यॊधा राजन विचेतसः निद्रार्ताश च भयार्ताश च वयधावन्त ततस ततः

utpetusa tena śabdena yòdhā rājana vicetasaḥ nidrārtāśa ca bhayārtāśa ca vayadhāvanta tatasa tataḥ

हिन्दी अर्थ

तेन चाकाशवर्णेन तथाचरत सो5डसिना

English

At that noise the warriors, O king, rose senseless, oppressed by sleep and fear, and ran here and there.

अध्याय १०

श्लोक 8.83

विस्वरं चुक्रुशुश चान्ये बह्वबद्धं तथावदन न च सम परतिपद्यन्ते शस्त्राणि वसनानि च

visvaraṃ cukruśuśa cānye bahvabaddhaṃ tathāvadana na ca sama paratipadyante śastrāṇi vasanāni ca

हिन्दी अर्थ

तलवार लेकर सब ओर विचरने लगा

English

Others cried out in discordant voices, speaking incoherently; they could not find their weapons or clothes.

अध्याय १०

श्लोक 8.84

विमुक्तकेशाश चाप्य अन्ये नाभ्यजानन परस्परम उत्पतन्तः परे भीताः के चित तत्र तथाभ्रमन पुरीषम असृजन के चित के चिन मूत्रं परसुस्रुवुः

vimuktakeśāśa cāpya anye nābhyajānana parasparama utpatantaḥ pare bhītāḥ ke cita tatra tathābhramana purīṣama asṛjana ke cita ke cina mūtraṃ parasusruvuḥ

हिन्दी अर्थ

व्यक्षोभयत राजेन्द्र महाह्नदमिव द्विप:

English

Others with hair loosened did not know one another; some, frightened, rose and wandered about; some voided excrement, some passed urine.

अध्याय १०

श्लोक 8.85

बन्धनानि च राजेन्द्र संछिद्य तुरगा दविपाः समं पर्यपतंश चान्ये कुर्वन्तॊ महद आकुलम

bandhanāni ca rājendra saṃchidya turagā davipāḥ samaṃ paryapataṃśa cānye kurvantò mahada ākulama

हिन्दी अर्थ

कोई गजराज किसी विशाल सरोवरको विक्षुब्ध कर डालता है

English

Horses and elephants, breaking their bonds, O king of kings, fell upon others together, making great confusion.

अध्याय १०

श्लोक 8.86

तत्र के चिन नरा भीता वयलीयन्त महीतले तथैव तान निपतितान अपिंषन गजवाजिनः

tatra ke cina narā bhītā vayalīyanta mahītale tathaiva tāna nipatitāna apiṃṣana gajavājinaḥ

हिन्दी अर्थ

निद्रार्ताश्न भयाता॒क्ष व्यधावन्त ततस्तत:

English

There some men, afraid, hid on the ground, and elephants and horses crushed them as they lay.

अध्याय १०

श्लोक 8.87

तस्मिंस तथा वर्तमाने रक्षांसि पुरुषर्षभ तृप्तानि वयनदन्न उच्चैर मुदा भरतसत्तम

tasmiṃsa tathā vartamāne rakṣāṃsi puruṣarṣabha tṛptāni vayanadanna uccaira mudā bharatasattama

हिन्दी अर्थ

तत्र केचिन्नरा भीता व्यलीयन्त महीतले

English

While this went on, bull among men, the Rakshasas, satisfied, bellowed loudly in joy, best of the Bharatas.

अध्याय १०

श्लोक 8.88

स शब्दः परेरितॊ राजन भूतसंघैर मुदा युतैः अपूरयद दिशः सर्वा दिवं चापि महास्वनः

sa śabdaḥ pareritò rājana bhūtasaṃghaira mudā yutaiḥ apūrayada diśaḥ sarvā divaṃ cāpi mahāsvanaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मिंस्तथा वर्तमाने रक्षांसि पुरुषर्षभ

English

That sound, sent up by the hosts of beings in joy, filled all the quarters and even the sky with a great noise.

अध्याय १०

श्लोक 8.89

तेषाम आर्तस्वरं शरुत्वा वित्रस्ता गजवाजिनः मुक्ताः पर्यपतन राजन मृद्नन्तः शिबिरे जनम

teṣāma ārtasvaraṃ śarutvā vitrastā gajavājinaḥ muktāḥ paryapatana rājana mṛdnantaḥ śibire janama

हिन्दी अर्थ

हुए राक्षस बड़े जोर-जोरसे गर्जना करते थे

English

Hearing their cries of distress, the terrified elephants and horses broke loose, O king, and ran about trampling the people in the camp.

अध्याय १०

श्लोक 8.90

तैस तत्र परिधावद्भिश चरणॊदीरितं रजः अकरॊच छिबिरे तेषां रजन्यां दविगुणं तमः

taisa tatra paridhāvadbhiśa caraṇòdīritaṃ rajaḥ akaròca chibire teṣāṃ rajanyāṃ daviguṇaṃ tamaḥ

हिन्दी अर्थ

दिशाओं तथा आकाशमें गूँज उठा

English

The dust raised by their feet as they ran about there made the darkness of the night in their camp twofold.

अध्याय १०

श्लोक 8.91

तस्मिंस तमसि संजाते परमूढाः सर्वतॊ जनाः नाजानन पितरः पुत्रान भरातॄन भरातर एव च

tasmiṃsa tamasi saṃjāte paramūḍhāḥ sarvatò janāḥ nājānana pitaraḥ putrāna bharātṝna bharātara eva ca

हिन्दी अर्थ

तेषामार्तरवं श्रुत्वा वित्रस्ता गजवाजिन:

English

When that darkness fell, the people everywhere were bewildered; fathers did not know sons, nor brothers brothers.

अध्याय १०

श्लोक 8.92

गजा गजान अतिक्रम्य निर्मनुष्या हया हयान अताडयंस तथाभञ्जंस तथामृद्नंश च भारत

gajā gajāna atikramya nirmanuṣyā hayā hayāna atāḍayaṃsa tathābhañjaṃsa tathāmṛdnaṃśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

तैस्तत्र परिधावद्धिश्चवरणोदीरितं रज:

English

Elephants, passing other elephants, and horses without riders struck horses; they broke and trampled, Bharata.

अध्याय १०

श्लोक 8.93

ते भग्नाः परपतन्तश च निघ्नन्तश च परस्परम नयपातयन्त च परान पातयित्वा तथापिषन

te bhagnāḥ parapatantaśa ca nighnantaśa ca parasparama nayapātayanta ca parāna pātayitvā tathāpiṣana

हिन्दी अर्थ

शिविरमें रात्रिके अन्धकारको दुगुना कर दिया

English

Broken and falling, striking one another, they felled others and, having felled them, crushed them.

अध्याय १०

श्लोक 8.94

विचेतसः सनिद्राश च तमसा चावृता नराः जघ्नुः सवान एव तत्राथ कालेनाभिप्रचॊदिताः

vicetasaḥ sanidrāśa ca tamasā cāvṛtā narāḥ jaghnuḥ savāna eva tatrātha kālenābhipracòditāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मिंस्तमसि संजाते प्रमूढा: सर्वतो जना:

English

Senseless, half asleep and veiled in darkness, the men struck down their own, urged on by Time.

अध्याय १०

श्लोक 8.95

तयक्त्वा दवाराणि च दवाःस्थास तथा गुल्मांश च गौल्मिकाः पराद्रवन्त यथाशक्ति कांदिशीका विचेतसः

tayaktvā davārāṇi ca davāḥsthāsa tathā gulmāṃśa ca gaulmikāḥ parādravanta yathāśakti kāṃdiśīkā vicetasaḥ

हिन्दी अर्थ

गजा गजानतिक्रम्य निर्मनुष्या हया हयान्

English

Doorkeepers abandoned the gates and guards the posts; they fled as best they could, bewildered, in every direction.

अध्याय १०

श्लोक 8.96

विप्रनष्टाश च ते ऽनयॊन्यं नाजानन्त तदा विभॊ करॊशन्तस तात पुत्रेति दैवॊपहतचेतसः

vipranaṣṭāśa ca te 'nayònyaṃ nājānanta tadā vibhò karòśantasa tāta putreti daivòpahatacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरेपर चोट करने लगे। उन्होंने अंग-भंग करके एक-दूसरेको रौंद डाला

English

Lost to one another, they did not recognise each other then, lord, crying "Father! Son!", their minds struck by fate.

अध्याय १०

श्लोक 8.97

पलायतां दिशस तेषां सवान अप्य उत्सृज्य बान्धवान गॊत्र नामभिर अन्यॊन्यम आक्रन्दन्त ततॊ जनाः

palāyatāṃ diśasa teṣāṃ savāna apya utsṛjya bāndhavāna gòtra nāmabhira anyònyama ākrandanta tatò janāḥ

हिन्दी अर्थ

ते भग्ना: प्रपतन्ति सम निध्नन्तश्न॒ परस्परम्

English

Fleeing in all directions, abandoning even their own kinsmen, the people then called to one another by clan and name.

अध्याय १०

श्लोक 8.98

हाहाकारं च कुर्वाणाः पृथिव्यां शेरते परे तान बुद्ध्वा रणमत्तॊ ऽसौ दरॊणपुत्रॊ वयपॊथयत

hāhākāraṃ ca kurvāṇāḥ pṛthivyāṃ śerate pare tāna buddhvā raṇamattò 'sau daròṇaputrò vayapòthayata

हिन्दी अर्थ

दूसरोंको भी गिरा देते और गिराकर उनका कचूमर निकाल देते थे

English

Crying "Alas!" others lay on the ground; knowing them, Drona's son, mad for battle, struck them down.

अध्याय १०

श्लोक 8.99

तत्रापरे वध्यमाना मुहुर मुहुर अचेतसः शिबिरान निष्पतन्ति सम कषत्रिया भयपीडिताः

tatrāpare vadhyamānā muhura muhura acetasaḥ śibirāna niṣpatanti sama kaṣatriyā bhayapīḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

विचेतस: सनिद्राश्न तमसा चावृता नरा:

English

There others, being struck again and again, senseless, kshatriyas tormented by fear, rushed out of the camp.

अध्याय १०

श्लोक 8.100

तांस तु निष्पततस तरस्ताञ शिबिराञ जीवितैषिणः कृतवर्मा कृपश चैव दवारदेशे निजघ्नतुः

tāṃsa tu niṣpatatasa tarastāña śibirāña jīvitaiṣiṇaḥ kṛtavarmā kṛpaśa caiva davāradeśe nijaghnatuḥ

हिन्दी अर्थ

निर्मासा: काकवकत्राश्ष श्येनवक्त्राक्ष भारत

English

Addressed in these beneficial words by his maternal uncle, the son of Drona, with eyes red in rage, answered his uncle, O king, saying, 'Where can a person that is afflicted, or one that is under the influence of rage, or one whose heart is always engaged in revolving projects for the acquisition of wealth, or one that is under the power of lust, obtain sleep? Behold, all these four causes are present in my case. Anyone of these, singly would destroy sleep. How great is the grief of that person whose heart is always thinking of the slaughter of his sire ! My heart is now burning day and night. I fail to obtain peace. The way in which my sire in particular was slain by those sinful wretches hath been witnessed by

अध्याय १०

श्लोक 8.101

विशस्त्र यन्त्रकवचान मुक्तकेशान कृताञ्जलीन वेपमानान कषितौ भीतान नैव कांश चिद अमुञ्चताम

viśastra yantrakavacāna muktakeśāna kṛtāñjalīna vepamānāna kaṣitau bhītāna naiva kāṃśa cida amuñcatāma

हिन्दी अर्थ

प्रदीप्तनेत्रजिद्वाश्न॒ ज्वालावर्णास्तथैव च

English

Weaponless, without armour, hair loosened, with joined palms, trembling, afraid on the ground, the two did not release any.

अध्याय १०

श्लोक 8.102

नामुच्यत तयॊः कश चिन निष्क्रान्तः शिबिराद बहिः कृपस्य च महाराज हार्दिक्यस्य च दुर्मतेः

nāmucyata tayòḥ kaśa cina niṣkrāntaḥ śibirāda bahiḥ kṛpasya ca mahārāja hārdikyasya ca durmateḥ

हिन्दी अर्थ

मेषवक्त्रास्तथैवान्ये तथा छागमुखा नृप

English

No one who came out of the camp was released by those two, Kripa and the evil-minded son of Hridika (Kritavarman), great king.

अध्याय १०

श्लोक 8.103

भूयश चैव चिकीर्षन्तौ दरॊणपुत्रस्य तौ परियम तरिषु देशेषु ददतुः शिबिरस्य हुताशनम

bhūyaśa caiva cikīrṣantau daròṇaputrasya tau pariyama tariṣu deśeṣu dadatuḥ śibirasya hutāśanama

हिन्दी अर्थ

शड्खमालापरिकरा: शड्खध्वनिसमस्वना:

English

Wishing to do still more for the pleasure of Drona's son, the two set fire to the camp at three places.

अध्याय १०

श्लोक 8.104

ततः परकाशे शिबिरे खड्गेन पितृनन्दनः अश्वत्थामा महाराज वयचरत कृतहस्तवत

tataḥ parakāśe śibire khaḍgena pitṛnandanaḥ aśvatthāmā mahārāja vayacarata kṛtahastavata

हिन्दी अर्थ

उष्णीषिणो मुकुटिनश्नलारुवक्त्रा: स्वलड्कृता:

English

Then, in the light of the camp, Ashvatthaman, delight of his father, roamed with his sword like one of practised hand, great king.

अध्याय १०

श्लोक 8.105

कांश चिद आपततॊ वीरान अपरांश च परधावतः वययॊजयत खड्गेन पराणैर दविज वरॊ नरान

kāṃśa cida āpatatò vīrāna aparāṃśa ca paradhāvataḥ vayayòjayata khaḍgena parāṇaira davija varò narāna

हिन्दी अर्थ

माहात्म्येन च संयुक्ताः शतशो5थ सहस्रश:

English

The best of the twice-born parted from their lives with his sword some heroes who attacked and others who ran.

अध्याय १०

श्लोक 8.106

कांश चिद यॊधान स खड्गेन मध्ये संछिद्य वीर्यवान अपातयद दरॊणसुतः संरब्धस तिलकाण्डवत

kāṃśa cida yòdhāna sa khaḍgena madhye saṃchidya vīryavāna apātayada daròṇasutaḥ saṃrabdhasa tilakāṇḍavata

हिन्दी अर्थ

सध्वजा: सपताकाश्न सघण्टा: सपरश्वधा:

English

Drona's son, valiant, enraged, cutting some warriors in the middle with his sword, felled them like sesame stalks.

अध्याय १०

श्लोक 8.107

विनदद्भिर भृशायास तैर नराश्वद्विरदॊत्तमैः पतितैर अभवत कीर्णा मेदिनी भरतर्षभ

vinadadbhira bhṛśāyāsa taira narāśvadviradòttamaiḥ patitaira abhavata kīrṇā medinī bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

थे। उनके पास ध्वजा, पताका, घंटे और फरसे मौजूद थे

English

The earth was strewn, bull of the Bharatas, with fallen men, horses and the best elephants, crying out and greatly afflicted.

अध्याय १०

श्लोक 8.108

मानुषाणां सहस्रेषु हतेषु पतितेषु च उदतिष्ठन कबन्धानि बहून्य उत्थाय चापतन

mānuṣāṇāṃ sahasreṣu hateṣu patiteṣu ca udatiṣṭhana kabandhāni bahūnya utthāya cāpatana

हिन्दी अर्थ

भेरीशड्खमृदड्जांश्ष झर्सरानकगोमुखान्

English

When thousands of men had been slain and fallen, many headless trunks rose up and fell.

अध्याय १०

श्लोक 8.109

सायुधान साङ्गदान बाहून निचकर्त शिरांसि च हस्तिहस्तॊपमान ऊरून हस्तान पादांश च भारत

sāyudhāna sāṅgadāna bāhūna nicakarta śirāṃsi ca hastihastòpamāna ūrūna hastāna pādāṃśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

धावन्तो जवना मुण्डा: पवनोद्धूतमूर्धजा:

English

He cut off arms with weapons and armlets, and heads, and thighs like elephants' trunks, and hands and feet, Bharata.

अध्याय १०

श्लोक 8.110

पृष्ठच छिन्नाञ शिरश छिन्नान पार्श्वच छिन्नांस तथापरान समासाद्याकरॊद दरौणिः कांश चिच चापि पराङ्मुखान

pṛṣṭhaca chinnāña śiraśa chinnāna pārśvaca chinnāṃsa tathāparāna samāsādyākaròda darauṇiḥ kāṃśa cica cāpi parāṅmukhāna

हिन्दी अर्थ

दिखायी देते थे। वे घोर रूपधारी और भयंकर थे

English

Drona's son came upon some cut in the back, some cut in the head, others cut in the side, and some fleeing, and so cut them down.

अध्याय १०

श्लोक 8.111

मध्यकायान नरान अन्यांश चिछेदान्यांश च कर्णतः अंसदेशे निहत्यान्यान काये परावेशयच छिरः

madhyakāyāna narāna anyāṃśa cichedānyāṃśa ca karṇataḥ aṃsadeśe nihatyānyāna kāye parāveśayaca chiraḥ

हिन्दी अर्थ

रत्नचित्राड्भदधरा: समुद्यतकरास्तथा

English

Others he cut in the middle of the body, others at the ear; striking others at the shoulder he drove the head into the trunk.

अध्याय १०

श्लोक 8.112

एवं विचरतस तस्य निघ्नतः सुबहून नरान तमसा रजनी घॊरा बभौ दारुणदर्शना

evaṃ vicaratasa tasya nighnataḥ subahūna narāna tamasā rajanī ghòrā babhau dāruṇadarśanā

हिन्दी अर्थ

पातारो5सूृग्वसौधानां मांसान्त्रकृतभोजना:

English

As he thus roamed, slaying very many men, the night, with its darkness, appeared dreadful and terrible to behold.

अध्याय १०

श्लोक 8.113

किं चित पराणैश च पुरुषैर हतैश चान्यैः सहस्रशः बहुना च गजाश्वेन भूर अभूद भीमदर्शना

kiṃ cita parāṇaiśa ca puruṣaira hataiśa cānyaiḥ sahasraśaḥ bahunā ca gajāśvena bhūra abhūda bhīmadarśanā

हिन्दी अर्थ

वे रक्त और वसा पीते तथा आँत और मांस खाते थे

English

With some still alive and thousands of others slain, and with many elephants and horses, the earth looked terrible.

अध्याय १०

श्लोक 8.114

यक्षरक्षःसमाकीर्णे रथाश्वद्विपदारुणे करुद्धेन दरॊणपुत्रेण संछिन्नाः परापतन भुवि

yakṣarakṣaḥsamākīrṇe rathāśvadvipadāruṇe karuddhena daròṇaputreṇa saṃchinnāḥ parāpatana bhuvi

हिन्दी अर्थ

अतिहस्वातिदीर्घाक्ष प्रलम्बाश्वातिभैरवा:

English

Thronged with Yakshas and Rakshasas, dreadful with chariots, horses and elephants, those cut down by the enraged Drona's son fell to the earth.

अध्याय १०

श्लोक 8.115

मातॄर अन्ये पितॄन अन्ये भरातॄन अन्ये विचुक्रुशुः के चिद ऊचुर न तत करुद्धैर धार्तराष्ट्रैः कृतं रणे

mātṝra anye pitṝna anye bharātṝna anye vicukruśuḥ ke cida ūcura na tata karuddhaira dhārtarāṣṭraiḥ kṛtaṃ raṇe

हिन्दी अर्थ

महार्हनानामुकुटा मुण्डाश्व जटिला: परे

English

Some cried for their mothers, some for fathers, some for brothers; some said, "This was not done by the enraged Dhritarashtras in the battle.

अध्याय १०

श्लोक 8.116

यत्कृतं नः परसुप्तानां रक्षॊभिः करूरकर्मभिः असांनिध्याद धि पार्थानाम इदं नः कदनं कृतम

yatkṛtaṃ naḥ parasuptānāṃ rakṣòbhiḥ karūrakarmabhiḥ asāṃnidhyāda dhi pārthānāma idaṃ naḥ kadanaṃ kṛtama

हिन्दी अर्थ

मुकुट शोभा पाते थे, कुछ लोग मथमुंडे थे और कुछ जटाधारी

English

What was done to us as we slept was done by cruel-deeded Rakshasas; this slaughter of us was done because the Parthas were not present.

अध्याय १०

श्लोक 8.117

न देवासुरगन्धर्वैर न यक्षैर न च राक्षसैः शक्यॊ विजेतुं कौन्तेयॊ गॊप्ता यस्य जनार्दनः

na devāsuragandharvaira na yakṣaira na ca rākṣasaiḥ śakyò vijetuṃ kaunteyò gòptā yasya janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्सहेरंश्न ये हन्तुं भूतग्रामं चतुर्विधम्

English

The son of Kunti, whose protector is Janardana, cannot be conquered by gods, asuras, Gandharvas, Yakshas or Rakshasas.

अध्याय १०

श्लोक 8.118

बरह्मण्यः सत्यवाग दान्तः सर्वभूतानुकम्पकः न च सुप्तं परमत्तं वा नयस्तशस्त्रं कृताञ्जलिम धावन्तं मुक्तकेशं वा हन्ति पार्थॊ धनंजयः

barahmaṇyaḥ satyavāga dāntaḥ sarvabhūtānukampakaḥ na ca suptaṃ paramattaṃ vā nayastaśastraṃ kṛtāñjalima dhāvantaṃ muktakeśaṃ vā hanti pārthò dhanaṃjayaḥ

हिन्दी अर्थ

कामकारकरा नित्यं त्रैलोक्यस्येश्वरेश्व॒ुरा:

English

Devoted to Brahmanas, truthful, self-controlled, compassionate to all beings, Partha Dhananjaya does not slay one asleep, careless, weaponless, with joined palms, running or with loosened hair.

अध्याय १०

श्लोक 8.119

तद इदं नः कृतं घॊरं रक्षॊभिः करूरकर्मभिः इति लालप्यमानाः सम शेरते बहवॊ जनाः

tada idaṃ naḥ kṛtaṃ ghòraṃ rakṣòbhiḥ karūrakarmabhiḥ iti lālapyamānāḥ sama śerate bahavò janāḥ

हिन्दी अर्थ

इच्छानुसार कार्य करते और तीनों लोकोंके ईश्वरोंपर भी शासन कर सकते थे

English

This dreadful deed has been done to us by the cruel-deeded Rakshasas," lamenting thus many people lay.

अध्याय १०

श्लोक 8.120

सतनतां च मनुष्याणाम अपरेषां च कूजताम ततॊ मुहूर्तात पराशाम्यत स शब्दस तुमुलॊ महान

satanatāṃ ca manuṣyāṇāma apareṣāṃ ca kūjatāma tatò muhūrtāta parāśāmyata sa śabdasa tumulò mahāna

हिन्दी अर्थ

ऐश्वर्यको पाकर भी कभी अभिमान नहीं करते थे

English

After a moment that great tumultuous noise of groaning men and others crying out subsided.

अध्याय १०

श्लोक 8.121

शॊणितव्यतिषिक्तायां वसुधायां च भूमिप तद रजस तुमुलं घॊरं कषणेनान्तर अधीयत

śòṇitavyatiṣiktāyāṃ vasudhāyāṃ ca bhūmipa tada rajasa tumulaṃ ghòraṃ kaṣaṇenāntara adhīyata

हिन्दी अर्थ

मनोवाक्कर्मभिय॑क्तिनित्यमाराधितश्न यै:

English

As the earth was drenched with blood, lord of the earth, that dreadful tumultuous dust vanished in a moment.

अध्याय १०

श्लोक 8.122

संवेष्टमानान उद्विग्नान निरुत्साहान सहस्रशः नयपातयन नरान करुद्धः पशून पशुपतिर यथा

saṃveṣṭamānāna udvignāna nirutsāhāna sahasraśaḥ nayapātayana narāna karuddhaḥ paśūna paśupatira yathā

हिन्दी अर्थ

पिबन्तो5सृग्वसाश्रान्ये क्रुद्धा ब्रह्मद्विषां सदा

English

Enraged, he felled men by thousands, writhing, distraught and spiritless, as the lord of beasts (Rudra) fells beasts.

अध्याय १०

श्लोक 8.123

अन्यॊन्यं संपरिष्वज्य शयानान दरवतॊ ऽपरान संलीनान युध्यमानांश च सर्वान दरौणिर अपॊथयत

anyònyaṃ saṃpariṣvajya śayānāna daravatò 'parāna saṃlīnāna yudhyamānāṃśa ca sarvāna darauṇira apòthayata

हिन्दी अर्थ

श्रुतेन ब्रह्मचर्येण तपसा च दमेन च

English

Embracing one another as they lay, others running, hiding and fighting, Drona's son struck them all down.

अध्याय १०

श्लोक 8.124

दह्यमाना हुताशेन वध्यमानाश च तेन ते परस्परं तदा यॊधा अनयन यमसादनम

dahyamānā hutāśena vadhyamānāśa ca tena te parasparaṃ tadā yòdhā anayana yamasādanama

हिन्दी अर्थ

यैरात्मभूतैर्भगवान् पार्वत्या च महेश्वर:

English

Burned by the fire and slain by him, the warriors then sent one another to Yama's abode.

अध्याय १०

श्लोक 8.125

तस्या रजन्यास तव अर्धेन पाण्डवानां महद बलम गमयाम आस राजेन्द्र दरौणिर यम निवेशनम

tasyā rajanyāsa tava ardhena pāṇḍavānāṃ mahada balama gamayāma āsa rājendra darauṇira yama niveśanama

हिन्दी अर्थ

नानावादित्रहसितक्ष्वेडितोत्क्रुष्टगर्जितै:

English

In half of that night, king, Drona's son sent the great army of the Pandavas to Yama's dwelling.

अध्याय १०

श्लोक 8.126

निशाचराणां सत्त्वानां स रात्रिर हर्षवर्धिनी आसीन नरगजाश्वानां रौद्री कषयकरी भृशम

niśācarāṇāṃ sattvānāṃ sa rātrira harṣavardhinī āsīna naragajāśvānāṃ raudrī kaṣayakarī bhṛśama

हिन्दी अर्थ

घोररूपा: समाजम्मुर्भूतसड्घा: समन्ततः

English

That night, increasing the joy of the night-wandering creatures, was dreadful and exceedingly destructive to men, elephants and horses.

अध्याय १०

श्लोक 8.127

तत्रादृश्यन्त रक्षांसि पिशाचाश च पृथग्विधाः खादन्तॊ नरमांसानि पिबन्तः शॊणितानि च

tatrādṛśyanta rakṣāṃsi piśācāśa ca pṛthagvidhāḥ khādantò naramāṃsāni pibantaḥ śòṇitāni ca

हिन्दी अर्थ

तान् प्रेक्षमाणो5पि व्यथां न चकार महाबल:

English

There Rakshasas and Pishachas of various kinds were seen eating human flesh and drinking blood.

अध्याय १०

श्लोक 8.128

करालाः पिङ्गला रौद्राः शैलदन्ता रजस्वलाः जटिला दीर्घसक्थाश च पञ्च पादा महॊदराः

karālāḥ piṅgalā raudrāḥ śailadantā rajasvalāḥ jaṭilā dīrghasakthāśa ca pañca pādā mahòdarāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयमेवात्मनात्मानमुपहारमुपाहरत्

English

Fearful, tawny, dreadful, with teeth like rocks, menstruating, matted, long-thighed, five-footed, big-bellied,

अध्याय १०

श्लोक 8.129

पश्चाद अङ्गुलयॊ रूक्षा विरूपा भैरवस्वनाः घटजानवॊ ऽतिह्रस्वाश च नीलकण्ठा विभीषणाः

paścāda aṅgulayò rūkṣā virūpā bhairavasvanāḥ ghaṭajānavò 'tihrasvāśa ca nīlakaṇṭhā vibhīṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

हविरात्मवतश्चात्मा तस्मिन् भारत कर्मणि

English

with rough, misshapen fingers behind, of dreadful voices, with pot-like knees, very short, blue-throated, terrifying,

अध्याय १०

श्लोक 8.130

सपुत्रदाराः सुक्रूरा दुर्दर्शन सुनिर्घृणाः विविधानि च रूपाणि तत्रादृश्यन्त रक्षसाम

saputradārāḥ sukrūrā durdarśana sunirghṛṇāḥ vividhāni ca rūpāṇi tatrādṛśyanta rakṣasāma

हिन्दी अर्थ

उपहारके रूपमें अर्पित कर दिया

English

with their children and wives, very cruel, hard to look at and merciless—various forms of Rakshasas were seen there.

अध्याय १०

श्लोक 8.131

पीत्वा च शॊणितं हृष्टाः परानृत्यन गणशॊ ऽपरे इदं वरम इदं मेध्यम इदं सवाद्व इति चाब्रुवन

pītvā ca śòṇitaṃ hṛṣṭāḥ parānṛtyana gaṇaśò 'pare idaṃ varama idaṃ medhyama idaṃ savādva iti cābruvana

हिन्दी अर्थ

स्वग्नौ जुहोमि भगवन् प्रतिगृह्नीष्व मां बलिम्

English

Having drunk the blood, they rejoiced and danced in bands; they said, "This is excellent, this is pure, this is sweet."

अध्याय १०

श्लोक 8.132

मेदॊ मज्जास्थि रक्तानां वसानां च भृशासिताः परमांसानि खादन्तः करव्यादा मांसजीविनः

medò majjāsthi raktānāṃ vasānāṃ ca bhṛśāsitāḥ paramāṃsāni khādantaḥ karavyādā māṃsajīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

गुणानां हि प्रधानानामेकत्वं त्वयि तिष्ठति

English

Very black, eating fat, marrow, bone, blood and rich flesh, those flesh-eaters living on flesh.

अध्याय १०

श्लोक 8.133

वसां चाप्य अपरे पीत्वा पर्यधावन विकुक्षिलाः नाना वक्त्रास तथा रौद्राः करव्यादाः पिशिताशिनः

vasāṃ cāpya apare pītvā paryadhāvana vikukṣilāḥ nānā vaktrāsa tathā raudrāḥ karavyādāḥ piśitāśinaḥ

हिन्दी अर्थ

मुख्य-मुख्य गुणोंकी एकता होती है

English

Others, having drunk fat, ran about with swollen bellies, with faces of many kinds, dreadful, eating flesh raw.

अध्याय १०

श्लोक 8.134

अयुतानि च तत्रासन परयुतान्य अर्बुदानि च रक्षसां घॊररूपाणां महतां करूरकर्मणाम

ayutāni ca tatrāsana parayutānya arbudāni ca rakṣasāṃ ghòrarūpāṇāṃ mahatāṃ karūrakarmaṇāma

हिन्दी अर्थ

प्रतिगृहाण मां देव यद्यशक्या: परे मया

English

There were tens of thousands, millions and hundreds of millions of Rakshasas of dreadful form, great and of cruel deeds,

अध्याय १०

श्लोक 8.135

मुदितानां वितृप्तानां तस्मिन महति वैशसे समेतानि बहून्य आसन भूतानि च जनाधिप

muditānāṃ vitṛptānāṃ tasmina mahati vaiśase sametāni bahūnya āsana bhūtāni ca janādhipa

हिन्दी अर्थ

संत्यज्यात्मानमारुह् कृष्णवर्त्मन्युपाविशत्

English

glad and satisfied, at that great slaughter, and many assembled beings, lord of men.

अध्याय १०

श्लोक 8.136

परत्यूषकाले शिबिरात परतिगन्तुम इयेष सः नृशॊणितावसिक्तस्य दरौणेर आसीद असि तसरुः पाणिना सह संश्लिष्ट एकीभूत इव परभॊ

paratyūṣakāle śibirāta paratigantuma iyeṣa saḥ nṛśòṇitāvasiktasya darauṇera āsīda asi tasaruḥ pāṇinā saha saṃśliṣṭa ekībhūta iva parabhò

हिन्दी अर्थ

गया और प्राणोंका मोह छोड़कर आगके बीचमें बैठ गया

English

At daybreak he wished to leave the camp; the hilt of Drona's son's sword, drenched in men's blood, had stuck to his hand and become as one with it.

अध्याय १०

श्लोक 8.137

स निःशेषान अरीन कृत्वा विरराज जनक्षये युगान्ते सर्वभूतानि भस्मकृत्वेव पावकः

sa niḥśeṣāna arīna kṛtvā virarāja janakṣaye yugānte sarvabhūtāni bhasmakṛtveva pāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

अब्रवीद् भगवान् साक्षान्महादेवो हसन्निव

English

Having left no foe, he shone amid the destruction of the people, like fire at the end of the age, having turned all beings to ashes.

अध्याय १०

श्लोक 8.138

यथाप्रतिज्ञं तत कर्मकृत्वा दरौणायनिः परभॊ दुर्गमां पदवीं कृत्वा पितुर आसीद गतज्वरः

yathāpratijñaṃ tata karmakṛtvā darauṇāyaniḥ parabhò durgamāṃ padavīṃ kṛtvā pitura āsīda gatajvaraḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवने हँसते हुए-से कहा--

English

Having done that deed as vowed, Drona's son, lord, having made his father's path hard to reach, was free of fever.

अध्याय १०

श्लोक 8.139

यथैव संसुप्त जने शिबिरे पराविशन निशि तथैव हत्वा निःशब्दे निश्चक्राम नरर्षभः

yathaiva saṃsupta jane śibire parāviśana niśi tathaiva hatvā niḥśabde niścakrāma nararṣabhaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षान्त्या भक्‍त्या च धृत्या च बुद्धया च वचसा तथा

English

As he had entered the camp at night when the people slept, so he left it, bull among men, after the slaughter, in silence.

अध्याय १०

श्लोक 8.140

निष्क्रम्य शिबिरात तस्मात ताभ्यां संगम्य वीर्यवान आचख्यौ कर्म तत सर्वं हृष्टः संहर्षयन विभॊ

niṣkramya śibirāta tasmāta tābhyāṃ saṃgamya vīryavāna ācakhyau karma tata sarvaṃ hṛṣṭaḥ saṃharṣayana vibhò

हिन्दी अर्थ

की है और बारंबार मायाओंका प्रयोग किया है

English

Leaving that camp, he met the two, the mighty one, and told them all that deed, glad, delighting them, lord.

अध्याय १०

श्लोक 8.141

ताव अप्य आचख्यतुस तस्मै परियं परियकरौ तदा पाञ्चालान सृञ्जयांश चैव विनिकृत्तान सहस्रशः परीत्या चॊच्चैर उदक्रॊशंस तथैवास्फॊटयंस तलान

tāva apya ācakhyatusa tasmai pariyaṃ pariyakarau tadā pāñcālāna sṛñjayāṃśa caiva vinikṛttāna sahasraśaḥ parītyā còccaira udakròśaṃsa tathaivāsphòṭayaṃsa talāna

हिन्दी अर्थ

अभिभूतास्तु कालेन नैषामद्यास्ति जीवितम्

English

They, doing what was pleasing, told him what was pleasing: that thousands of Panchalas and Srinjayas were cut down; and in joy they shouted loudly and clapped their hands.

अध्याय १०

श्लोक 8.142

एवंविधा हि सा रात्रिः सॊमकानां जनक्षये परसुप्तानां परमत्तानाम आसीत सुभृशदारुणा

evaṃvidhā hi sā rātriḥ sòmakānāṃ janakṣaye parasuptānāṃ paramattānāma āsīta subhṛśadāruṇā

हिन्दी अर्थ

आविवेश ददौ चास्मै विमलं खड्गमुत्तमम्

English

Such was that very dreadful night for the Somakas, in the destruction of people, asleep and unwary.

अध्याय १०

श्लोक 8.143

असंशयं हि कालस्य पर्यायॊ दुरतिक्रमः तादृशा निहता यत्र कृत्वास्माकं जनक्षयम

asaṃśayaṃ hi kālasya paryāyò duratikramaḥ tādṛśā nihatā yatra kṛtvāsmākaṃ janakṣayama

हिन्दी अर्थ

वेगवांश्वाभवद् युद्धे देवसृष्टेन तेजसा

English

Time's course is surely hard to avoid, since such as they were slain after making destruction of our people.

अध्याय १०

श्लोक 8.144

[धृ] पराग एव सुमहत कर्म दरौणिर एतन महारथः नाकरॊद ईदृशं कस्मान मत पुत्र विजये धृतः

[dhṛ] parāga eva sumahata karma darauṇira etana mahārathaḥ nākaròda īdṛśaṃ kasmāna mata putra vijaye dhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

देवप्रदत्त तेजसे सम्पन्न हो वह युद्धमें और भी वेगशाली हो गया

English

[Dhritarashtra said:] "Why did the great chariot-warrior Drona's son not do such a great deed earlier, when my son was set on victory?

अध्याय १०

श्लोक 8.145

अथ कस्माद धते कषत्रे कर्मेदं कृतवान असौ दरॊणपुत्रॊ महेष्वासस तन मे शंसितुम अर्हसि

atha kasmāda dhate kaṣatre karmedaṃ kṛtavāna asau daròṇaputrò maheṣvāsasa tana me śaṃsituma arhasi

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते सौप्तिकपर्वणि द्रौणिकृतशिवार्चने सप्तमो5ध्याय:

English

And why did that great archer, Drona's son, do this deed after the kshatriyas were slain? You ought to tell me."

अध्याय १०

श्लोक 8.146

[स] तेषां नूनं भयान नासौ कृतवान कुरुनन्दन असांनिध्याद धि पार्थानां केशवस्य च धीमतः

[sa] teṣāṃ nūnaṃ bhayāna nāsau kṛtavāna kurunandana asāṃnidhyāda dhi pārthānāṃ keśavasya ca dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

कृपाचार्य और कृतवर्मा भयसे पीड़ित हो लौट तो नहीं गये?

English

[Sanjaya said:] "Surely he did not do it earlier from fear of them, Kuru's delight, because the Parthas and the wise Keshava were absent.

अध्याय १०

श्लोक 8.147

सात्यकेश चापि कर्मेदं दरॊणपुत्रेण साधितम न हि तेषां समक्षं तान हन्याद अपि मरुत्पतिः

sātyakeśa cāpi karmedaṃ daròṇaputreṇa sādhitama na hi teṣāṃ samakṣaṃ tāna hanyāda api marutpatiḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनस्यथ पदवीं गतौ परमिकां रणे

English

This deed was accomplished by Drona's son also because Satyaki was absent; not even the lord of the Maruts could slay them in their presence.

अध्याय १०

श्लोक 8.148

एतद ईदृशकं वृत्तं राजन सुप्त जने विभॊ ततॊ जनक्षयं कृत्वा पाण्डवानां महात्ययम दिष्ट्या दिष्ट्येति चान्यॊन्यं समेत्यॊचुर महारथाः

etada īdṛśakaṃ vṛttaṃ rājana supta jane vibhò tatò janakṣayaṃ kṛtvā pāṇḍavānāṃ mahātyayama diṣṭyā diṣṭyeti cānyònyaṃ sametyòcura mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

कच्चित् ताभ्यां कृतं कर्म तन्ममाचक्ष्व संजय

English

Such was the event, king, among sleeping people; having made that destruction of the Pandavas' people, the great chariot-warriors met and said to one another, 'By good fortune! By good fortune!'

अध्याय १०

श्लोक 8.149

पर्यष्वजत ततॊ दरौणिस ताभ्यां च परतिनन्दितः इदं हर्षाच च सुमहद आददे वाक्यम उत्तमम

paryaṣvajata tatò darauṇisa tābhyāṃ ca paratinanditaḥ idaṃ harṣāca ca sumahada ādade vākyama uttamama

हिन्दी अर्थ

प्रहृष: शनकै राजन्निदं वचनमत्रवीत्

English

Then Drona's son embraced them and was congratulated by them, and in joy spoke these supreme words:

अध्याय १०

श्लोक 8.150

पाञ्चाला निहताः सर्वे दरौपदेयाश च सर्वशः सॊमका मत्स्यशेषाश च सर्वे विनिहता मया

pāñcālā nihatāḥ sarve daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ sòmakā matsyaśeṣāśa ca sarve vinihatā mayā

हिन्दी अर्थ

कि पुनर्योधशेषस्य प्रसुप्तस्य विशेषत:

English

'The Panchalas are all slain, the sons of Draupadi in every case, the Somakas and the remnant of the Matsyas are all slain by me.

अध्याय १०

श्लोक 8.151

इदानीं कृतकृत्याः सम यामतत्रैव माचिरम यदि जीवति नॊ राजा तस्मै शंसामहे परियम

idānīṃ kṛtakṛtyāḥ sama yāmatatraiva mācirama yadi jīvati nò rājā tasmai śaṃsāmahe pariyama

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा प्राविशद् द्रौणि: पार्थानां शिबिरं महत्

English

Now we have done our task; let us go there at once without delay; if our king lives, let us tell him what is pleasing.'"

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 10
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.