Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
13
अध्याय 13 / 90

Adhyaya 13

17 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पिताः पुत्रसंवादे महारौरवादिनरकाख्यानं नाम द्वादशो ऽध्यायः त्रयोदशो ऽध्यायः पुत्र उवाच अहं वैश्यकुले जातो जन्मन्यस्मात्तु सप्तमे ।समतीते गवां रोधं निपाने कृतवान् पुरा

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāḥ putrasaṃvāde mahārauravādinarakākhyānaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ trayodaśo 'dhyāyaḥ putra uvāca ahaṃ vaiśyakule jāto janmanyasmāttu saptame / samatīte gavāṃ rodhaṃ nipāne kṛtavān purā

हिन्दी अर्थ

अक्षरं परमं देवि संस्थितं परमाणुवत् ।।

English

well-rope, as the jar in the water. Human beings whirl around, continually spitting out blood, with blood pouring

अध्याय १३

श्लोक 2

विपाकात् कर्मणस्तस्य नरकं भृशदारुणम् ।सम्प्राप्तो ऽग्निशिखाघोरमयोमुखखगाकुलम्

vipākāt karmaṇastasya narakaṃ bhṛśadāruṇam / samprāpto 'gniśikhāghoramayomukhakhagākulam

हिन्दी अर्थ

अक्षरं परमं ब्रह्म जगच्चैतत्क्षरात्मकम् ।

English

whirl around there; for thousands of years no other condi- tion is theirs; and then another man is bound to the jar and

अध्याय १३

श्लोक 3

यन्त्रपीडनगात्रासृक्-प्रवाहोद्भूतकर्दमम् ।विशस्यमानदुष्कर्मि-तन्निपातरवाकुलम्

yantrapīḍanagātrāsṛk-pravāhodbhūtakardamam / viśasyamānaduṣkarmi-tannipātaravākulam

हिन्दी अर्थ

तथा त्वयि स्थितं ब्रह्म जगच्चेदमशेषत: ।

English

"I have described to thee first the hell Raurava, now liste to the description of the hell named Maha-raurava,* 0 father

अध्याय १३

श्लोक 4

पात्यमानस्य मे तत्र साग्रं वर्षशतं गतम् ।महातापार्तितप्तस्य तृष्णादाहान्वितस्य च

pātyamānasya me tatra sāgraṃ varṣaśataṃ gatam / mahātāpārtitaptasya tṛṣṇādāhānvitasya ca

हिन्दी अर्थ

अश्वतरने कहा--जो सम्पूर्ण जगत्को धारण करनेवाली और वेदोंकी जननी है, उन कल्याणमयी सरस्वती देवीको प्रसन्न करनेकी इच्छासे मैं उनके चरणोंमें शीश झुकाता और उनकी स्तुति करता हूँ। देवि! मोक्ष और बन्धनरूप अर्थसे युक्त जो कुछ भी सत् और असत् पद है, वह सब तुममें असंयुक्त होकर

English

There for seven times five tliousand yojanas all around tL

अध्याय १३

श्लोक 5

तत्राह्लादकरः सद्यः पवनः सुखशीतलः ।करम्भ-बालुकाकुम्भ-मध्यस्थो मे समागतः

tatrāhlādakaraḥ sadyaḥ pavanaḥ sukhaśītalaḥ / karambha-bālukākumbha-madhyastho me samāgataḥ

हिन्दी अर्थ

भी संयुक्तकी भाँति स्थित है। देवि! जिसमें सब कुछ प्रतिष्ठित है, वह परम अक्षर तुम्हीं हो। परम अक्षर परमाणुकी भाँति स्थित है। अक्षररूप परब्रह्म और क्षररूप यह जगत् तुममें ही स्थित है। जैसे काष्ठमें अग्नि तथा पार्थिव सूक्ष्म परमाणु भी रहते हैं, उसी प्रकार ब्रह्म और यह सम्पूर्ण जगत् तुममें स्थित है।

English

course.’ One who is being born has great suffering in re- maining in the womb; and after birth one has suffering in- childhood and old age. The connexion also between desire ) envy and anger is grievous to bear in youth; and old age is almost all suffering; the heaviest suffering lies in death.

अध्याय १३

श्लोक 6

तत्सम्पर्कादशेषाणां नाभवद्यातना नृणाम् ।मम चापि यथा स्वर्गे स्वर्गिणां निर्वृतिः परा

tatsamparkādaśeṣāṇāṃ nābhavadyātanā nṛṇām / mama cāpi yathā svarge svargiṇāṃ nirvṛtiḥ parā

हिन्दी अर्थ

ओड्काराक्षरसंस्थानं यत्ते देवि स्थिरास्थिरम् ।।

English

other sensations. There the evil-doer is deposited, bound han and foot, by Yaraa’s servants; he moves rolling about in tli

अध्याय १३

श्लोक 7

किमेतदिति चाह्लाद-विस्तारस्तिमितेक्षणैः ।दृष्टमस्माभिरासन्नं नररत्नमनत्तमम्

kimetaditi cāhlāda-vistārastimitekṣaṇaiḥ / dṛṣṭamasmābhirāsannaṃ nararatnamanattamam

हिन्दी अर्थ

तत्र मात्रात्रयं सर्वमस्ति यद्देवि नास्ति च

English

which is borne on the fingers of Yama’s servant, from the sole of the foot to the head; and these men do not lose their life

अध्याय १३

श्लोक 8

याम्यश्च पुरुषो घोरो दण्डहस्तो ऽशनिप्रभः ।पुरतो दर्शयन् मार्गमिति एहीति वगथ

yāmyaśca puruṣo ghoro daṇḍahasto 'śaniprabhaḥ / purato darśayan mārgamiti ehīti vagatha

हिन्दी अर्थ

त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम् ।।

English

thereby^ most virtuous brahman! and their portions severed in hundreds reunite. In this way sinners are cut in sunder

अध्याय १३

श्लोक 9

पुरुषः स तदा दृष्ट्वा यातनाशतसंकुलम् ।नरकं प्राह तं याम्यं किङ्करं कृपयान्वितः

puruṣaḥ sa tadā dṛṣṭvā yātanāśatasaṃkulam / narakaṃ prāha taṃ yāmyaṃ kiṅkaraṃ kṛpayānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रीणि ज्योतीषि वर्गाश्न त्रयो धर्मादयस्तथा ।

English

during thousands of^years, until indeed the whole of their sins are consumed.

अध्याय १३

श्लोक 10

पुरुष उवाच भो याम्यपुरुषाचक्ष्व किं मया दुष्कृतं कृतम् ।येनेदं यातनाभीम् प्राप्तो ऽस्मि नरकं परम्

puruṣa uvāca bho yāmyapuruṣācakṣva kiṃ mayā duṣkṛtaṃ kṛtam / yenedaṃ yātanābhīm prāpto 'smi narakaṃ param

हिन्दी अर्थ

त्रय: कालास्तथावस्था: पितरो5हर्निशादय: ।

English

"Moreover there is another hell named Tamas it is bitter! cold naturally; it is as long as Maha- raurava, and is envelope

अध्याय १३

श्लोक 11

विपश्चिदिति विख्यातो जनकानामहं कुले ।जातो विदेहविषये सम्यङ्मनुजपालकः

vipaściditi vikhyāto janakānāmahaṃ kule / jāto videhaviṣaye samyaṅmanujapālakaḥ

हिन्दी अर्थ

एतन्मात्रात्रयं देवि तव रूपं सरस्वति ।।

English

in darkness. There the men, afflicted with the cold, runniu about in the awful darkness, encounter one another and see

अध्याय १३

श्लोक 12

यज्ञैर्मयेष्टं बहुभिर्धर्मतः पालिता मही ।नोत्सृष्टश्चैव संग्रामो नातिथिर्विमुखो गतः

yajñairmayeṣṭaṃ bahubhirdharmataḥ pālitā mahī / notsṛṣṭaścaiva saṃgrāmo nātithirvimukho gataḥ

हिन्दी अर्थ

विभिन्नदर्शिनामाद्या ब्रह्मणो हि सनातना: ।

English

refuge clasping one another. And their teeth adhere togetlie: chattering with pain through the cold; there are also otlie

अध्याय १३

श्लोक 13

पितृ-देवर्षि-भृत्याश्च न चापचरिता मया ।कृता स्पृहा च न मया परस्त्रीविभवादिषु

pitṛ-devarṣi-bhṛtyāśca na cāpacaritā mayā / kṛtā spṛhā ca na mayā parastrīvibhavādiṣu

हिन्दी अर्थ

तास्त्वदुच्चारणाद्देवि क्रियन्ते ब्रह्म॒वादिभि: ।

English

plagues the strongest of which are hunger and thirst. A cu ting wind, laden with particles of snow, pierces their bones pressed with hunger, they feed on the marrow and blood thi

अध्याय १३

श्लोक 14

पर्वकालेषु पितरस्तिथिकालेषु देवताः ।पुरुषं स्वयमायान्ति निपानमिव धेनवः

parvakāleṣu pitarastithikāleṣu devatāḥ / puruṣaṃ svayamāyānti nipānamiva dhenavaḥ

हिन्दी अर्थ

देवि! ओंकार अक्षरके रूपमें जो तुम्हारा श्रीविग्रह है, वह स्थावर-जड़्रमरूप है। उसमें जो तीन मात्राएँ हैं, वे ही सब कुछ हैं। अस्ति-नास्ति (सत-असत) रूपसे व्यवह्वत होनेवाला जो कुछ भी है, वह सब उन्हींमें स्थित है। तीन लोक, तीन वेद, तीन विद्याएँ, तीन अग्नि, तीन ज्योति, धर्म आदि तीन वर्ग, तीन गुण,

English

trickle down therefrom. Constantly licking, they whirl aboi] in mutual contact. So there in Tamas very great affliction ]

अध्याय १३

श्लोक 15

यतस्ते विमुखा यान्ति निश्वस्य गृहमेधिनः ।तस्मादिष्टश्च पूर्तश्च धमौ द्वावपि नश्यतः

yataste vimukhā yānti niśvasya gṛhamedhinaḥ / tasmādiṣṭaśca pūrtaśca dhamau dvāvapi naśyataḥ

हिन्दी अर्थ

तीन शब्द, तीन दोष, तीन आश्रम, तीन काल, तीन अवस्थाएँ, त्रिविध पितर, दिन-रात और सन्ध्या--ये सभी तीन मात्राओंके अन्तर्गत हैं। देवि सरस्वति! इस प्रकार यह सब तुम्हारा ही स्वरूप है। भिन्न-भिन्न प्रकारके दृष्टिकोण रखनेवाले व्यक्तियोंके लिये जो ब्रह्मके आदि एवं सनातन स्वरूपभूत सात प्रकारकी

English

indeed endured by human beings, until, 0 most worth brahman! their sins are completely consumed.

अध्याय १३

श्लोक 16

पितृनिश्वासविध्वस्तं सप्तजन्मार्जितं शुभम् ।त्रिजन्मप्रभवं दैवो निश्वासो हन्त्यसंशयम्

pitṛniśvāsavidhvastaṃ saptajanmārjitaṃ śubham / trijanmaprabhavaṃ daivo niśvāso hantyasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

सोमयज्ञसंस्थाएँ", सात प्रकारकी ह॒विर्यज्ञसंस्थाएँ: तथा सात प्रकारकी पाक्यज्ञसंस्थाएँ वेदमें वर्णित हुई हैं, उन सबका अनुष्ठान ब्रह्मवादी पुरुष तुम्हारे अड्रभूत मन्त्रोंके उच्चारणसे ही करते हैं।

English

In it potter’s wheels revolve incessantly, 0 father! Humai

अध्याय १३

श्लोक 17

तस्माद् दैवे च पित्र्ये च नित्यमेवोद्यतो ऽभवम् ।सो ऽहं कथमिमं प्राप्तो नरङ्क भृशदारुणम्

tasmād daive ca pitrye ca nityamevodyato 'bhavam / so 'haṃ kathamimaṃ prāpto naraṅka bhṛśadāruṇam

हिन्दी अर्थ

अविकार्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितम् ।

English

vants with a spoon, the sinners are churned up in the whirling pool of copious oil. Such is the Tapta-kumbha that I have fully described to thee, 0 father!"

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.