Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
31
अध्याय 31 / 90

Adhyaya 31

65 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ65 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३१

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अलर्कानुशासने नैमित्तिकादिश्राद्धकल्पो नाम त्रिंशो ऽध्यायः एकत्रिंशो ऽध्यायः मदालसोवाच सपिण्डीकरणादूर्ध्वं पितुर्यः प्रपितामहः ।स तु लेपभुजो याति प्रलुप्तः पितृपिण्डतः

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe alarkānuśāsane naimittikādiśrāddhakalpo nāma triṃśo 'dhyāyaḥ ekatriṃśo 'dhyāyaḥ madālasovāca sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ pituryaḥ prapitāmahaḥ / sa tu lepabhujo yāti praluptaḥ pitṛpiṇḍataḥ

हिन्दी अर्थ

नित्यकर्म छूट रहे हैं। इससे प्रतिदिन धर्ममें बाधा आती है, जिसके कारण मेरा पतन अवश्यम्भावी है। उसके गर्भसे जो मेरी संतति होगी, वह धर्मका पालन करनेवाली होगी। प्रभो! इस प्रकार मैंने अपनी पत्नीका वृत्तान्त आपके सामने निवेदन किया है। आप उसे लाइये, क्योंकि आप ही प्रजाकी रक्षाके अधिकारी

English

i'overoignty I have declared 0 king! in eight points the indicatory marks^ of the yogi’s final emancipation from existence, and of his sublime union with the Supreme Spirit.

अध्याय ३१

श्लोक 2

तेषामन्यश्चतुर्थो यः पुत्रलेपभुजान्नभुक् ।सो ऽपि सम्बन्धतो हीनमुपभोगं प्रपद्यते

teṣāmanyaścaturtho yaḥ putralepabhujānnabhuk / so 'pi sambandhato hīnamupabhogaṃ prapadyate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्णणफी ऐसी बात सुनकर और उसपर भलीभाँति विचार करके राजा उत्तम सब सामग्रियोंसे युक्त अपने विशाल रथपर आरूढ़ हुए और पृथ्वीपर इधर-उधर घूमने लगे। एक दिन एक बहुत बड़े वनमें किसी तपस्वीका उत्तम आश्रम दिखायी दिया। तब रथसे उतरकर वे उस आश्रममें गये। वहाँ उन्हें एक

English

ing everything, inasmuch as nothing is impossible of obtain- ment by him; freedom of will consists in his power of pervading all things; and lordship inasmuch as ho is lord; magical

अध्याय ३१

श्लोक 3

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।पिण्डसम्बन्धिनो ह्येते विज्ञेयाः पुरुषास्त्रयः

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ / piṇḍasambandhino hyete vijñeyāḥ puruṣāstrayaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिका दर्शन हुआ, जो कुशासपर विराजमान थे और अपने तेजसे अग्निकी भाँति प्रज्वलित हो रहे थे। राजाको आया देख मुनि शीघ्रतापूर्वक उठकर खड़े हो गये और स्वागतपूर्वक उनका सम्मान करते हुए शिष्यसे बोले, “अर्घ्य ले आओ ।' शिष्यने धीरेसे कहा--'मुने! क्या इन्हें अर्घ्य देना उचित है? इस बातका

English

or dj yiiesH; nor is he captivated by sounds or other sensual 'oiijji ess LOUS; nor do sounds and other iui^rcssions exist for

अध्याय ३१

श्लोक 4

तेपसम्बन्धिनश्चान्ये पितामहपितामहात् ।प्रभृत्युक्तास्त्रयस्तेषां यजमानश्च सप्तमः

tepasambandhinaścānye pitāmahapitāmahāt / prabhṛtyuktāstrayasteṣāṃ yajamānaśca saptamaḥ

हिन्दी अर्थ

भलीभाति विचार करके जैसी आज्ञा दें उसका पालन करूँ।” तब मुनिने राजाके वृत्तान्तको ध्यानद्वारा जानकर केवल आसन दे बातचीतके द्वारा उनका सत्कार

English

When he becomes attached to perfumes and other (Mights, ho pci ishes; he again reverts to human nature apai’t from

अध्याय ३१

श्लोक 5

इत्येष मु नभिः प्रोक्तः सम्बन्धः साप्तपौरुषः ।यजमानात् प्रभृत्यूर्ध्वमनुलेपभुजस्तथा

ityeṣa mu nabhiḥ proktaḥ sambandhaḥ sāptapauruṣaḥ / yajamānāt prabhṛtyūrdhvamanulepabhujastathā

हिन्दी अर्थ

ऋषिने पूछा--राजन्! मैं जानता हूँ, आप महाराज उत्तानपादके पुत्र उत्तम हैं। बताइये, किसलिये यहाँ आये हैं? इस वनमें कौन-सा कार्य सिद्ध करनेका

English

When he becomes attached to perfumes and other (Mights, ho pci ishes; he again reverts to human nature apai’t from

अध्याय ३१

श्लोक 6

ततो ऽन्ये पूर्वजाः सर्वे ये चान्ये नरकौकसः ।ये च तिर्यक्त्वमापन्ना ये च भूतादिसंस्थिताः

tato 'nye pūrvajāḥ sarve ye cānye narakaukasaḥ / ye ca tiryaktvamāpannā ye ca bhūtādisaṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा--मुने! एक ब्राह्मणके घरसे किसी अपरिचित व्यक्तिने उसकी सत्रीको चुरा लिया है। उसकी खोज करनेके लिये मैं यहाँ आया हूँ। इस समय आपसे एक बात पूछता हूँ, कृपा करके बताइये। जब मैं आपके आश्रमपर आया तो प्रथम दृष्टि पड़ते ही आपने मुझे अर्घ्य देनेका विचार किया; किन्तु फिर

English

All beings of divine origin, when their religions meditation is destroyed by these great and terrible ailments, revolve again and again.

अध्याय ३१

श्लोक 7

तान् सर्वान् यजमानो वै श्राद्धं कुर्वन् यथाविधि ।समाप्याययते वत्स ! येन येन शृणुष्व तत्

tān sarvān yajamāno vai śrāddhaṃ kurvan yathāvidhi / samāpyāyayate vatsa ! yena yena śṛṇuṣva tat

हिन्दी अर्थ

उसे रोक क्यों दिया?

English

Bnihnia. Whatever subtle created thing the yogi desires, after transcending the subtle conditions of these seven objects, meets his extinction in the bodies of gods or Asuras, or of Camlarvas, Nagas, or Rakshasas; nowhere does he gain any

अध्याय ३१

श्लोक 8

अन्नप्रकिरणं यत् तु मनुष्यैः क्रियते भुवि ।तेन तृत्पिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः

annaprakiraṇaṃ yat tu manuṣyaiḥ kriyate bhuvi / tena tṛtpimupāyānti ye piśācatvamāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि बोले--राजन्! आपको देखकर मैंने जल्दीमें अर्घ्य देनेकी आज्ञा प्रदान कर दी थी; किन्तु इस शिष्यने मुझे सावधान किया। मेरे प्रसादसे यह भी मेरी ही भाँति संसारके भूत, भविष्य और वर्तमानका हाल जानता है। इसने कहा, “विचारकर आज्ञा दीजिये।” तब मैंने भी आपका वृत्तान्त जान लिया।

English

his senses. The yogi should contemplate in his head the subtle conditions of the seven objects, viz., earth &c.; he should contemplate the subtle earth, until he comprehends its

अध्याय ३१

श्लोक 9

यदम्बु स्त्रानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक ! ।तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते

yadambu strānavastrotthaṃ bhūmau patati putraka ! / tena ye tarutāṃ prāptāsteṣāṃ tṛptiḥ prajāyate

हिन्दी अर्थ

इसीलिये आपको विधिपूर्वक अर्घ्य नहीं दिया। राजन्! इसमें संदेह नहीं कि आप स्वायम्भुव मनुके वंशमें उत्पन्न होनेके कारण अर्घ्य पानेके अधिकारी हैं तथापि हमलोग आपको अर्घ्यका उत्तम पात्र नहीं मानते।

English

subtlety.’** He deems the earth to be his soul, and he quits its bonds. Moreover he quits the subtle taste in water,* and

अध्याय ३१

श्लोक 10

यास्तु गात्राम्बुकणिकाः पतन्ति धरणीतले ।ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वं कुले गताः

yāstu gātrāmbukaṇikāḥ patanti dharaṇītale / tābhirāpyāyanaṃ teṣāṃ ye devatvaṃ kule gatāḥ

हिन्दी अर्थ

राजाने पूछा--ब्रह्मन! मैंने जानकर या अनजानमें ऐसा कौन-सा पाप किया है, जिससे बहुत दिनोंके पश्चात् आनेपर भी मैं आपसे अर्घ्य पानेका

English

also the form in the fire; and bo likewise quits touch in the wind, as he bears the subtle form in mind; and he quits the

अध्याय ३१

श्लोक 11

उद्धृतेष्वथ पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि ।ताभिराप्यायनं प्राप्ता ये तिर्यकत्वं कुले गताः

uddhṛteṣvatha piṇḍeṣu yāścānnakaṇikā bhuvi / tābhirāpyāyanaṃ prāptā ye tiryakatvaṃ kule gatāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि बोले--राजन्! क्या आप इस बातको भूल गये कि आपने अपनी पत्नीका वनमें परित्याग किया है और उसके साथ ही आप धर्मको भी छोड़ बैठे हैं? एक पक्षतक भी नित्य-कर्म छोड़ देनेसे मनुष्य अस्पृश्य हो जाता है; फिर आपने तो एक वर्षसे उसको छोड़ रखा है। अत: आपके विषयमें क्या कहना है।

English

subtle activity of the sky, and likewise its sound. When he enters with his mind into the mind of all created things, bis mind bearing a mental subtle condition of them becomes

अध्याय ३१

श्लोक 12

ये वादग्धाः कुले बालाः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः ।विपन्नास्ते ऽन्नविकिर-संमार्जनजलाशिनः

ye vādagdhāḥ kule bālāḥ kriyāyogyā hyasaṃskṛtāḥ / vipannāste 'nnavikira-saṃmārjanajalāśinaḥ

हिन्दी अर्थ

नरेश्वर! पतिका स्वभाव कैसा ही हो, पत्नीको उचित है कि वह सदा पतिके अनुकूल रहे। इसी प्रकार पतिका भी कर्तव्य है कि वह दुष्ट स्वभाववाली पत्नीका भी पालन-पोषण करे।- ब्राह्मणकी वह पत्नी जिसका अपहरण हुआ है, सदा पतिके प्रतिकूल ही चलती है तथापि धर्मपालनकी इच्छासे वह आपके

English

subtle also. Likewise the man, conversant with religions devotion, on attaining to the intellect of all creatures, gains and relinquishes the most perfect subtlety of intellect. Foi

अध्याय ३१

श्लोक 13

भुक्त्वा चाचामतां यच्च जलं यच्चाङ्घ्रिसेचने ।ब्राह्मणानां तथैवान्ये तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै

bhuktvā cācāmatāṃ yacca jalaṃ yaccāṅghrisecane / brāhmaṇānāṃ tathaivānye tena tṛptiṃ prayānti vai

हिन्दी अर्थ

पास गया और पत्नीको खोजनेके लिये प्रेरित करता रहा। आप तो धर्मसे विचलित हुए दूसरे-दूसरे मनुष्योंको धर्ममें लगाते हैं; फिर जब आप स्वयं ही विचलित होंगे, तब आपको कौन धर्ममें लगायेगा।

English

the man conversant with religious devotion, who relinquishcf these seven subtle things after having thoroughly conipre

अध्याय ३१

श्लोक 14

एवं यो यजमानस्य यश्च तेषां द्विजन्मनाम् ।कश्चिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरुच्छिष्ट एव वा

evaṃ yo yajamānasya yaśca teṣāṃ dvijanmanām / kaścijjalānnavikṣepaḥ śucirucchiṣṭa eva vā

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं-मुनिके यों कहनेपर राजा लज्जित हो गये। आपका कहना ठीक है, यों कहकर उन्होंने ब्राह्मणकी पत्नीके विषयमें पूछा

English

All beings of divine origin, when their religions meditation is destroyed by these great and terrible ailments, revolve again and again.

अध्याय ३१

श्लोक 15

तेनान्ये तत्कुले तत्र तत्तद्योन्यन्तरं गताः ।प्रयान्त्याप्यायनं वत्स ! सम्यक् श्राद्धक्रियावताम्

tenānye tatkule tatra tattadyonyantaraṃ gatāḥ / prayāntyāpyāyanaṃ vatsa ! samyak śrāddhakriyāvatām

हिन्दी अर्थ

--'भगवन्! आप भूत और भविष्यके यथार्थ ज्ञाता हैं। बताइये, ब्राह्मणकी पत्नीको कौन ले गया है?!

English

Therefore the yogi, having clad himself with a mental white blanket, should cast his mind prone on supreme Brahma, and meditate on him. A yogi should always be intent on religious meditation, he should eat sparingly, he should subdue

अध्याय ३१

श्लोक 16

अन्यायोपार्जितैरर्थैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः ।तृप्यन्ते तेन चाण्डालपुक्कसाद्यासु योनिषु

anyāyopārjitairarthairyacchrāddhaṃ kriyate naraiḥ / tṛpyante tena cāṇḍālapukkasādyāsu yoniṣu

हिन्दी अर्थ

ऋषि बोले--राजन्! अद्विके पुत्र बलाक नामके राक्षसने उसका अपहरण किया है। उत्पलावत वनमें जानेपर आप उस ब्राह्मणकी पत्नीको देख सकेंगे। जाइये, शीघ्र ही उस श्रेष्ठ ब्राह्यणका पत्नीसे संयोग कराइये, जिससे आपकी तरह उसे भी दिनोदिन पापका भागी न होना पड़े।

English

his senses. The yogi should contemplate in his head the subtle conditions of the seven objects, viz., earth &c.; he should contemplate the subtle earth, until he comprehends its

अध्याय ३१

श्लोक 17

एवमाप्यायनं वत्स ! बहूनामिह बान्धवैः ।श्राद्धं कुर्वदिभरन्नाम्बुबिन्दुक्षेपेण जायते

evamāpyāyanaṃ vatsa ! bahūnāmiha bāndhavaiḥ / śrāddhaṃ kurvadibharannāmbubindukṣepeṇa jāyate

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उन महामुनिको प्रणाम करके राजा उत्तम पुनः अपने रथपर आरूढ़ हुए और उनके बताये हुए उत्पलावत वनमें गये। वहाँ उन्होंने ब्राह्मणकी पत्नीको देखा। उसका स्वरूप ठीक वैसा ही था, जैसा कि ब्राह्मणने बतलाया था। वह श्रीफल खा रही थी। राजाने उससे पूछा--'भद्रे! तुम इस वनमें कैसे

English

subtlety.’** He deems the earth to be his soul, and he quits its bonds. Moreover he quits the subtle taste in water,* and

अध्याय ३१

श्लोक 18

तस्माच्छ्राद्धं नरो भक्त्या शाकैरपि यथाविधि ।कुर्वोत कुर्वतः श्राद्धं कुले कश्चिन्न सीदति

tasmācchrāddhaṃ naro bhaktyā śākairapi yathāvidhi / kurvota kurvataḥ śrāddhaṃ kule kaścinna sīdati

हिन्दी अर्थ

आयीं? सब बातें स्पष्ट रूपसे बताओ। जान पड़ता है, तुम विशालके पुत्र सुशर्माकी स्त्री हो।'

English

also the form in the fire; and bo likewise quits touch in the wind, as he bears the subtle form in mind; and he quits the

अध्याय ३१

श्लोक 19

तस्य कालानहं वक्ष्ये नित्यनैमित्तिकात्मकान् ।विधिना येन च नरैः क्रियते तन्निबोध मे

tasya kālānahaṃ vakṣye nityanaimittikātmakān / vidhinā yena ca naraiḥ kriyate tannibodha me

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणीने कहा--मैं वनवासी ब्राह्मण अतिरात्रकी पुत्री हूँ और विशालके पुत्रकी, जिसका नाम अभी-अभी आपने बताया है, पत्नी हूँ। मुझे दुरात्मा राक्षस बलाक यहाँ हर लाया है। मैं घरके भीतर सो रही थी, उस समय इसने मेरा अपने भ्राता और मातासे वियोग कराया। मैं यहाँ बहुत दुःखी रहती हूँ।

English

subtle activity of the sky, and likewise its sound. When he enters with his mind into the mind of all created things, bis mind bearing a mental subtle condition of them becomes

अध्याय ३१

श्लोक 20

कार्यं श्राद्धममावास्यां मासि मास्युडुपक्षये ।तथाष्टकास्वप्यवश्यमिच्छाकालं निबोध मे

kāryaṃ śrāddhamamāvāsyāṃ māsi māsyuḍupakṣaye / tathāṣṭakāsvapyavaśyamicchākālaṃ nibodha me

हिन्दी अर्थ

उसने मुझे इस अत्यन्त गहन वनमें छोड़ रखा है। न तो मेरा उपभोग करता है और न मुझे खा ही डालता है। इसका कुछ कारण समझमें नहीं आता।

English

subtle also. Likewise the man, conversant with religions devotion, on attaining to the intellect of all creatures, gains and relinquishes the most perfect subtlety of intellect. Foi

अध्याय ३१

श्लोक 21

विशिष्टब्राह्मणप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे ऽयने ।विषुवे रविसंक्रान्तौ व्यतिपाते च पुत्रक

viśiṣṭabrāhmaṇaprāptau sūryendugrahaṇe 'yane / viṣuve ravisaṃkrāntau vyatipāte ca putraka

हिन्दी अर्थ

राजा बोले--ब्राह्मणकुमारी! क्या तुम्हें मालूम है कि वह राक्षस तुमको यहाँ छोड़कर कहाँ गया है? मुझे तुम्हारे पतिने ही यहाँ भेजा है।

English

the man conversant with religious devotion, who relinquishcf these seven subtle things after having thoroughly conipre

अध्याय ३१

श्लोक 22

श्राद्धार्हद्रव्यसम्प्राप्तौ तथा दुःस्वप्नदर्शने ।जन्मर्क्षग्रहपीडासु श्राद्धं कुर्वोत चेच्छया

śrāddhārhadravyasamprāptau tathā duḥsvapnadarśane / janmarkṣagrahapīḍāsu śrāddhaṃ kurvota cecchayā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणीने कहा--वह निशाचर इसी वनके भीतर रहता है। यदि आपको उससे भय न हो तो इसमें प्रवेश करके देखिये।

English

bonded them, there is no retrogression, 0 Alarka! The soul cognisant man, after fully seeing the subtlety of these subtli conditions of the seven objects, then utterly abandoning i

अध्याय ३१

श्लोक 23

विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविज्ज्येष्ठसामगः ।त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्

viśiṣṭaḥ śrotriyo yogī vedavijjyeṣṭhasāmagaḥ / triṇāciketastrimadhustrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर राजाने ब्राह्मणीके दिखाये हुए मार्गसे उस वनके भीतर प्रवेश किया और उस राक्षसको परिवारके साथ बैठे देखा। राजाको देखते ही राक्षसने दूरसे ही पृथ्वीपर मस्तक टेक दिया और उनके निकट गया।

English

may proceed to supreme bliss. And towards whatever creat^ thing he evinces feeling, 0 king! to that very thing he be

अध्याय ३१

श्लोक 24

दौहित्रऋत्विग्जामातृस्वस्त्रीयाः श्वशुरस्तथा ।पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठो ऽथ मातुलः

dauhitraṛtvigjāmātṛsvastrīyāḥ śvaśurastathā / pañcāgnikarmaniṣṭhaśca taponiṣṭho 'tha mātulaḥ

हिन्दी अर्थ

राक्षस बोला--राजन्! आपने मेरे घरपर पधारकर मेरे ऊपर बहुत बड़ी कृपा की है। मैं आपके राज्यमें निवास करता हूँ; अत: बताइये, आपका कौन- सा कार्य सिद्ध करूँ? आप यह अर्घ्य स्वीकार कीजिये और इस आसनपर

English

comes attached, and he perishes. Therefore the corporeal being

अध्याय ३१

श्लोक 25

मातापितृपराश्चैव शिष्यसम्बन्धिबान्धवाः ।एते द्विजोत्तमाः श्राद्धे समस्ताः केतनक्षमाः

mātāpitṛparāścaiva śiṣyasambandhibāndhavāḥ / ete dvijottamāḥ śrāddhe samastāḥ ketanakṣamāḥ

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा--निशाचर! तुमने मेरा सब काम कर दिया। सब प्रकारसे मेरा आतिथ्य-सत्कार हो गया। अब बताओ, तुम ब्राह्मणकी स्त्रीको क्‍यों उठा लाये हो? यदि कहीं तुम उसे अपनी भार्या बनानेके लिये लाये हो तो यह ठीक नहीं जान पड़ता; क्योंकि वह सुन्दरी नहीं है और तुम्हारे घरमें दूसरी स्त्रियाँ भी हैं ही।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 26

अवकीर्णो तथा रोगी न्यूने चाङ्गे तथाधिके ।पौनर्भवस्तथा काणः कुण्डो गोलो ऽथ पुत्रक

avakīrṇo tathā rogī nyūne cāṅge tathādhike / paunarbhavastathā kāṇaḥ kuṇḍo golo 'tha putraka

हिन्दी अर्थ

यदि उसे अपना भक्ष्य बनानेका विचार रहा हो तो आजतक तुमने उसे खाया क्यों नहीं? इसका कारण बताओ।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 27

मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः श्यावदन्तो निराकृतिः ।अबिशस्तस्तु तातेन पिशुनः सोमविक्रयी

mitradhruk kunakhī klībaḥ śyāvadanto nirākṛtiḥ / abiśastastu tātena piśunaḥ somavikrayī

हिन्दी अर्थ

राक्षस बोला--राजन्! हमलोग मनुष्यको नहीं खाते। मनुष्यभक्षी राक्षस दूसरे ही हैं। हम तो पुण्यका फल ही खाया करते हैं। इसके सिवा यदि कोई स्त्री या पुरुष हमारा आदर या अनादर कर दे तो हम उसके अच्छे-बुरे स्वभावको भी खा जाते हैं। यदि मनुष्यके क्षमा-स्वभावको हम खा लें तो वे क्रोधी बन जाते हैं

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 28

कन्यादूषयिता वैद्यो गुरुपित्रोस्तथोज्झकः ।भृतकाध्यापको ऽमित्रः परपूर्वापतिस्तथा

kanyādūṣayitā vaidyo gurupitrostathojjhakaḥ / bhṛtakādhyāpako 'mitraḥ parapūrvāpatistathā

हिन्दी अर्थ

और दुष्ट-स्वभावको भक्षण कर लें तो वे उत्तम गुणोंसे सम्पन्न होते हैं। महाराज! मेरे घरमें अनेक युवती स्त्रियाँ हैं, जो रूपमें अप्सराओोंकी समानता करनेवाली हैं। उनके रहते हुए मनुष्यकी स्त्रियोंमें मेरा अनुराग कैसे हो सकता है।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 29

वेदोज्झो ऽथाग्निसन्त्यागी वृषलीपतिदूषितः ।तथान्ये च विकर्मस्था वर्ज्याः पित्र्येषु वै द्विजाः

vedojjho 'thāgnisantyāgī vṛṣalīpatidūṣitaḥ / tathānye ca vikarmasthā varjyāḥ pitryeṣu vai dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा--निशाचर! यदि यह ब्राह्मणी न तो तुम्हारे उपभोगके कामकी है न आहारके तो ब्राह्मणके घरमें प्रवेश करके तुमने इसका अपहरण क्‍यों

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 30

निमन्त्रयेत पूर्वेद्युः पूर्वोक्तान् द्विजसत्तमान् ।दैवे नियोगे पित्र्ये च तांस्तथैवोपकल्पयेत्

nimantrayeta pūrvedyuḥ pūrvoktān dvijasattamān / daive niyoge pitrye ca tāṃstathaivopakalpayet

हिन्दी अर्थ

राक्षस बोला--राजन! वह श्रेष्ठ ब्राह्मण वेदमन्त्रोंका ज्ञाता है। मैं जिस किसी यज्ञमें जाता हूँ, रक्षोघ्न मन्त्रोंका पाठ करके वह मुझे दूर भगा देता है।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 31

तैश्च संयतिभिर्भाव्यं यश्च श्राद्धं करिष्यति ।श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च मैथुनं यो ऽनुगच्छति

taiśca saṃyatibhirbhāvyaṃ yaśca śrāddhaṃ kariṣyati / śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca maithunaṃ yo 'nugacchati

हिन्दी अर्थ

कहाँ जाय॑ँ। प्राय: सभी यज्ञोंमें वह ऋत्विज् बना करता है। इसीलिये हमने उसके सामने यह विघ्न खड़ा किया है, क्योंकि कोई भी पुरुष पत्नीके बिना यज्ञ-कर्म करनेके योग्य नहीं रहता। राजन! मैं आपका विनीत सेवक हूँ, आपके राज्यकी प्रजा हूँ; अतः आप अपने किसी कार्यके लिये आज्ञा देकर मुझपर कृपा

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 32

पितरस्तु तयोर्मासं तस्मिन रेतसि शेरते ।गत्वा च योषितं श्राद्धे यो भुङ्क्ते यश्च गच्छति

pitarastu tayormāsaṃ tasmina retasi śerate / gatvā ca yoṣitaṃ śrāddhe yo bhuṅkte yaśca gacchati

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा--राक्षस! तुम पहले कह चुके हो कि हम मनुष्यके स्वभावको खा जाते हैं; अतः हम तुमसे जो काम कराना चाहते हैं, उसे सुनो। तुम इस ब्राह्मणीकी दुष्टताको भक्षण कर लो, जिससे यह विनयशील हो जाय। इसके बाद इसे इसके घरमें पहुँचा आओ। इतना कर देनेपर मैं समझूँगा कि तुमने

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 33

रेतोमूत्रकृताहारास्तन्मासं पितरस्तयोः ।तस्मात्तु प्रथमं कार्यं प्राज्ञेनोपनिमन्त्रणम्

retomūtrakṛtāhārāstanmāsaṃ pitarastayoḥ / tasmāttu prathamaṃ kāryaṃ prājñenopanimantraṇam

हिन्दी अर्थ

अपने घरपर आये हुए मुझ अतिथिका सम्पूर्ण मनोरथ पूर्ण कर दिया।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 34

अप्राप्तौ तद्दिने चापि वर्ज्या योषित्प्रसङ्गिनः ।भिक्षार्थमागतान् वापि काले संयमिनो यतीन्

aprāptau taddine cāpi varjyā yoṣitprasaṅginaḥ / bhikṣārthamāgatān vāpi kāle saṃyamino yatīn

हिन्दी अर्थ

राजाके यों कहनेपर वह राक्षस अपनी मायासे ब्राह्मणीके शरीरमें प्रवेश कर गया और अपनी शक्तिसे उसके दुष्ट स्वभावको खा गया। फिर तो ब्राह्मणकी पत्नी भयंकर दुष्टतासे मुक्त हो गयी और राजासे बोली--“महाराज! मुझे अपने ही कर्मके फलसे अपने महात्मा स्वामीसे विलग होना पड़ा है। यह निशाचर तो

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 35

भोजयेत् प्रणिपाताद्यैः प्रासाद्य यतमानसः ।यथैव शुक्लपक्षाद्वै पितॄणामसितः प्रियः

bhojayet praṇipātādyaiḥ prāsādya yatamānasaḥ / yathaiva śuklapakṣādvai pitṝṇāmasitaḥ priyaḥ

हिन्दी अर्थ

उसमें निमित्तमात्र बना है। न इसका दोष है, न मेरे महात्मा पतिका दोष है; सब दोष मेरा ही है। क्योंकि मनुष्यको अपनी ही करनीका फल भोगना पड़ता है। पूर्वजन्ममें मैंने किसीका वियोग कराया होगा, वह आज मुझपर भी आ पड़ा है। इसमें दूसरेका क्या दोष है।'

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 36

तथापराह्नः पूर्वाह्नात् पितॄणामतिरित्यते ।संपूज्य स्वागतेनैतानभ्युपेतान् गृहे द्विजान्

tathāparāhnaḥ pūrvāhnāt pitṝṇāmatirityate / saṃpūjya svāgatenaitānabhyupetān gṛhe dvijān

हिन्दी अर्थ

राक्षस बोला--राजन्! आपकी आज्ञाके अनुसार मैं इस ब्राह्मणीके इसके स्वामीके घरपर पहुँचा आता हूँ; इसके सिवा और भी यदि मेरे योग्य कोई कार्य हो तो उसके लिये आज्ञा दीजिये।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 37

पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् ।पितॄणामयुजः कामं युग्मान् दैवे द्विजोत्तमान्

pavitrapāṇirācāntānāsaneṣūpaveśayet / pitṝṇāmayujaḥ kāmaṃ yugmān daive dvijottamān

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा--निशाचर! यह कार्य हो जानेपर मैं समझूँगा कि तुमने मेरा सारा कार्य सिद्ध कर दिया। वीर! यदि किसी कार्यके समय मैं तुम्हारा स्मरण करूँ तो तुम मेरे पास आ जाना।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 38

एकैकं वा पितॄणाञ्च देवानाञ्च स्वशक्तितः ।तथा मातामहानाञ्च तुल्यं वा वैश्वदेविकम्

ekaikaṃ vā pitṝṇāñca devānāñca svaśaktitaḥ / tathā mātāmahānāñca tulyaṃ vā vaiśvadevikam

हिन्दी अर्थ

“बहुत अच्छा'कहकर राक्षसने उस ब्राह्मणपत्नीको, जो दुष्टता दूर हो जानेसे अब अच्छे स्वभावकी हो गयी थी, ले जाकर उसके पतिके घरमें पहुँचा दिया। राजा भी उसे भेजकर मन-ही-मन इस प्रकार चिन्ता करने लगे--“अब मैं अपने

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 39

पृथक् तयोस्तथा चान्ये केचिदिच्छन्ति मानवाः ।प्राङ्मुखान्दैवसङ्कल्पान् पैत्र्यान् कुर्यादुदङ्मुखान्

pṛthak tayostathā cānye kecidicchanti mānavāḥ / prāṅmukhāndaivasaṅkalpān paitryān kuryādudaṅmukhān

हिन्दी अर्थ

अयोग्य बतलाया है, यह तो मेरे लिये बड़े कष्टकी बात है। अब मैं क्‍या करूँ। पत्नीको तो मैंने त्याग दिया, अब उसका पता कैसे लगे अथवा उन ज्ञानचक्षु

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 40

तथैव मातामहानां विधिरुक्तो मनीषिभिः ।विष्टरार्थे कुशान् दत्त्वा पूज्य चार्घ्यादिना बुधः

tathaiva mātāmahānāṃ vidhirukto manīṣibhiḥ / viṣṭarārthe kuśān dattvā pūjya cārghyādinā budhaḥ

हिन्दी अर्थ

महर्षिसे ही चलकर पूछूँ।” यों विचारकर राजा फिर रथपर आरूढ़ हुए और उस स्थानपर गये, जहाँ वे त्रिकालवैत्ता धर्मात्मा महामुनि रहते थे। रथसे उतरकर उन्होंने मुनिके पास जा उन्हें प्रणाम किया और राक्षससे मिलने, ब्राह्मणीके दिखायी देने तथा उसकी दुष्टताके दूर होने आदिका सब वृत्तान्त ठीक-ठीक कह

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 41

पवित्रकादि वै दत्त्वा तेभ्यो ऽनुज्ञामवाप्य च ।कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां मन्त्रतो द्विजः

pavitrakādi vai dattvā tebhyo 'nujñāmavāpya ca / kuryādāvāhanaṃ prājño devānāṃ mantrato dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिने कहा--राजन्! तुमने जो कुछ किया है, वह सब मुझे पहलेसे ही मालूम हो चुका है। मेरे पास तुम जिस कार्यसे आये हो, वह भी मुझसे छिपा नहीं है। मनुष्योंके लिये पत्नी धर्म, अर्थ एवं कामकी सिद्धिका कारण है। तुमने उसका त्याग करके विशेषत: धर्मको भी त्याग दिया है। राजन! ब्राह्मण, क्षत्रिय,

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 42

यवाम्भोभिस्तथा चार्घ्यं दत्त्वा वै वैश्वदेविकम् ।गन्धमाल्याम्बुधूपञ्च दत्त्वा सम्यक् सदिपकम्

yavāmbhobhistathā cārghyaṃ dattvā vai vaiśvadevikam / gandhamālyāmbudhūpañca dattvā samyak sadipakam

हिन्दी अर्थ

वैश्य अथवा शूद्र कोई भी क्‍यों न हो, पत्नीके न होनेपर वह अपने कर्मनुष्ठानके योग्य नहीं रहता। तुमने अपनी पत्नीका त्याग करके अच्छा नहीं किया। जैसे स्त्रियोंके लिये पतिका त्याग अनुचित है, उसी प्रकार पुरुषोंके लिये स्त्रीका त्याग भी उचित नहीं है।-

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 43

अपसव्यं पितॄणाञ्च सर्वमेवोपकल्पयेत् ।दर्भांश्च द्विगुणान् दत्त्वा तेभ्यो ऽनुज्ञामवाप्य च

apasavyaṃ pitṝṇāñca sarvamevopakalpayet / darbhāṃśca dviguṇān dattvā tebhyo 'nujñāmavāpya ca

हिन्दी अर्थ

राजा बोले--भगवन्! क्‍या करूँ, यह सब मेरे कर्मोका फल है। मैं सदा पत्नीके अनुकूल ही चलता था, फिर भी वह मेरे अनुकूल न हुई। इसलिये मैंने उसे त्याग दिया। उसके वियोगकी पीड़ासे मेरी अन्तरात्मा व्यथित हो रही है। मैंने उसे वनमें छोड़ा था; पता नहीं वह कहाँ चली गयी। अथवा उसे वनमें सिंह,

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 44

मन्त्रपूर्वं पितॄणाञ्च कुर्यादावाहनं बुधः ।अपसव्यं तथा चार्घ्यं यवार्थञ्च तथा तिलैः

mantrapūrvaṃ pitṝṇāñca kuryādāvāhanaṃ budhaḥ / apasavyaṃ tathā cārghyaṃ yavārthañca tathā tilaiḥ

हिन्दी अर्थ

व्याप्र या निशाचरोंने तो नहीं खा लिया।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 45

निष्पादयेन्महाभाग ! पितॄणं प्रीणने रतः ।अग्नौ कार्यमनुज्ञातः कुरुष्वेति ततो द्विजैः

niṣpādayenmahābhāga ! pitṝṇaṃ prīṇane rataḥ / agnau kāryamanujñātaḥ kuruṣveti tato dvijaiḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिने कहा--राजन! उसे सिंह, व्याप्र या निशाचरोंने नहीं खाया है। वह इस समय रसातलमें है। उसका चरित्र अभीतक नष्ट नहीं हुआ है।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 46

जुहुयाद्व्यञ्जनक्षारवर्ज्यमन्नं यथाविधि ।अग्नये कव्यवाहाय स्वहेति प्रथमाहुतिः

juhuyādvyañjanakṣāravarjyamannaṃ yathāvidhi / agnaye kavyavāhāya svaheti prathamāhutiḥ

हिन्दी अर्थ

राजा बोले--ब्रह्मन! यह तो बड़ी अद्भुत बात है। उसे पातालमें कौन ले गया और वह अबतक दूषित कैसे नहीं हुई है, यह सब यथार्थ रूपसे बतलानेकी

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 47

सोमाय वै पितृमते स्वाहेत्यन्या तथा भवेत् ।यमाय प्रेतपतये स्वाहेति त्रितयाहुतिः

somāya vai pitṛmate svāhetyanyā tathā bhavet / yamāya pretapataye svāheti tritayāhutiḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिने कहा--पातालमें नागराज कपोत एक विख्यात पुरुष हैं। एक दिन उन्होंने तुम्हारी त्यागी हुई सुन्दरी पत्नीको महान् वनके भीतर भटकते हुए देखा। उसका सारा हाल जानकर वे उसपर आसक्त हो गये और उसे पाताललोकमें ले गये। नागराज कपोतके नन्दा नामकी एक पुत्री तथा मनोरमा नामकी स्त्री है।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 48

हुतावशिष्टं दद्याच्च भाजनेषु द्विजन्मनाम् ।भाजनालम्भनं कृत्वा दद्याच्चान्नं यथाविधि

hutāvaśiṣṭaṃ dadyācca bhājaneṣu dvijanmanām / bhājanālambhanaṃ kṛtvā dadyāccānnaṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

नन्‍्दाने बहुलाको देखकर सोचा, “हो-न-हो यह मेरी माताकी सौत बननेवाली है।' यों विचारकर वह उसे अपने घरमें ले गयी और अन्तःपुरमें छिपाकर रख दिया। कपोतने जब-जब नन्दासे बहुलाको माँगा, तब-तब उसने उनको कोई उत्तर नहीं दिया। तब पिताने उसे शाप दे दिया--“जा, तू गूँगी हो जायगी।” इस

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 49

यथा सुखं जुषध्वं भो इति वाच्यमनिष्ठुरम् ।भुञ्जीरंश्च ततस्ते ऽपि तच्चित्ता मौनिनः सुखम्

yathā sukhaṃ juṣadhvaṃ bho iti vācyamaniṣṭhuram / bhuñjīraṃśca tataste 'pi taccittā mauninaḥ sukham

हिन्दी अर्थ

प्रकार शापग्रस्त होकर नन्‍्दा उसके साथ रहती है। नागराज उसे ले गये और उसकी कन्याने उसे अपने संरक्षणमें रख लिया।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 50

यद्यदिष्टचतमं तेषां तत्तदन्नमसत्वरम् ।अक्रुध्यंश्च नरो दद्यात् सम्भवेन प्रलोभयन्

yadyadiṣṭacatamaṃ teṣāṃ tattadannamasatvaram / akrudhyaṃśca naro dadyāt sambhavena pralobhayan

हिन्दी अर्थ

राजा बोले--महामुने! मुझे तो बहुला प्राणोंसे भी बढ़कर प्रिय है; किन्तु वह मेरे प्रति सदा दुष्टताका ही बर्ताव करती है। इसका क्या कारण है?

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 51

रक्षोघ्रांश्च जपेन्मन्त्रांस्तिलैश्च विकिरेन्महीम् ।सिद्धार्थकैश्च रक्षार्थं श्राद्धं हि प्रचुरच्छलम्

rakṣoghrāṃśca japenmantrāṃstilaiśca vikirenmahīm / siddhārthakaiśca rakṣārthaṃ śrāddhaṃ hi pracuracchalam

हिन्दी अर्थ

ऋषिने कहा--पाणिग्रहणके समय सूर्य, मंगल और शनैश्वरकी तुम्हारे ऊपर तथा शुक्र और बृहस्पतिकी तुम्हारी पत्नीके ऊपर दृष्टि थी। उस मुहूर्तमें उसपर चन्द्रमा और बुध भी, जो परस्पर शत्रुभाव रखनेवाले हैं, अनुकूल थे और तुम्हारे ऊपर प्रतिकूल। इसीलिये तुम्हें पत्नीकी प्रतिकूलताका विशेष कष्ट सहना

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 52

पृष्टैस्तृप्तैश्च तृप्ताः स्थ तृप्ताः स्म इति वादिभिः ।अनुज्ञातो नरस्त्वन्नं प्रकिरेत् भुवि सर्वतः

pṛṣṭaistṛptaiśca tṛptāḥ stha tṛptāḥ sma iti vādibhiḥ / anujñāto narastvannaṃ prakiret bhuvi sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

पड़ा है। अच्छा, अब जाओ; धर्मपूर्वक पृथ्वीका पालन करो और पत्नीके साथ रहकर सम्पूर्ण धार्मिक क्रियाओंका अनुष्ठान करो।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 53

तद्वदाचमनार्थाय दद्यादापः सकृत् सकृत् ।अनुज्ञाञ्च ततः प्राप्य यतवाक्कायमानसः

tadvadācamanārthāya dadyādāpaḥ sakṛt sakṛt / anujñāñca tataḥ prāpya yatavākkāyamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं--महर्षिके यों कहनेपर राजा उन्हें प्रणाम करके रथपर आरूढ़ हुए और अपने नगरको लौट आये। वहाँ आनेपर उन्होंने उस ब्राह्मणको देखा, जो अपनी शीलवती भायकि साथ बहुत प्रसन्न था।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 54

सतिलेन ततो ऽन्नेन पिण्डान् सव्येन पुत्रक ! ।पितनुद्दिश्य दर्भेषु दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ

satilena tato 'nnena piṇḍān savyena putraka ! / pitanuddiśya darbheṣu dadyāducchiṣṭasannidhau

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणने कहा--नृपश्रेष्ठ आप धर्मके ज्ञाता हैं। आपने मेरी पत्नीको लाकर मेरे धर्मकी रक्षा की है। इससे मैं कृतार्थ हो गया।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 55

पितृतीर्थेन तोयञ्च दद्यात्तेभ्यः समाहितः ।पितॄनिद्दिश्य यद्भक्त्या यजमानो नृपात्मज

pitṛtīrthena toyañca dadyāttebhyaḥ samāhitaḥ / pitṝniddiśya yadbhaktyā yajamāno nṛpātmaja

हिन्दी अर्थ

राजा बोले--द्विजश्रेष्ठ आप तो अपने धर्मका पालन करके कृतार्थ हो रहे हैं, किन्तु मैं संकटमें पड़ा हूँ; क्योंकि मेरी पत्नी घरमें नहीं है।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 56

तद्वन्मातामहानाञ्च दत्त्वा पिण्डान् यथाविधि ।गन्धमाल्यादिसंयुक्तं दद्यादाचमनं ततः

tadvanmātāmahānāñca dattvā piṇḍān yathāvidhi / gandhamālyādisaṃyuktaṃ dadyādācamanaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मगणे कहा--महाराज! यदि आपकी पत्नी जीवित है और व्यभिचारिणी नहीं हुई है तो आप स्त्रीके बिना रहकर पाप क्‍यों कमा रहे हैं।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 57

दत्त्वा च तक्षिणां शक्त्या सुस्वधास्त्विति तान् वदेत् ।तैश्च तुष्टैस्तथेत्युक्त्वा वाचयेद्वैश्वदेविकान्

dattvā ca takṣiṇāṃ śaktyā susvadhāstviti tān vadet / taiśca tuṣṭaistathetyuktvā vācayedvaiśvadevikān

हिन्दी अर्थ

रहती है; अतः उससे दुःख ही मिलेगा, सुख नहीं। क्योंकि वह मुझसे मैत्री नहीं रखती। आप कोई ऐसा यत्न करें जिससे वह मेरे अधीन हो जाय।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 58

प्रीयन्तामिति भद्रं वो विश्वेदेवा इतीरयेन् ।तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तदाशिषः

prīyantāmiti bhadraṃ vo viśvedevā itīrayen / tatheti cokte tairvipraiḥ prārthanīyāstadāśiṣaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणने कहा--राजन्! आपके प्रति रानीका प्रेम होनेके लिये श्रेष्ठ यज्ञ करना उपकारक होगा; अतः मित्रकी कामना रखनेवाले लोग जिसका अनुष्ठान किया करते हैं, वह मित्रविन्दानामक यज्ञ मैं आरम्भ करता हूँ। राजन! जिन स्त्री- पुरुषोंमें परस्पर प्रेम न हो, उनमें मित्रविन्दा प्रेम उत्पन्न करती है। इसलिये

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 59

विसर्जयेत् प्रियाण्युक्त्वा प्रणिपत्य च भक्तितः ।आद्वारमनुगच्छेच्चागच्छेच्चानुप्रमोदितः

visarjayet priyāṇyuktvā praṇipatya ca bhaktitaḥ / ādvāramanugaccheccāgaccheccānupramoditaḥ

हिन्दी अर्थ

आपके कार्यकी सिद्धिके उद्देश्यसे मैं उसीका अनुष्ठान करूँगा।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 60

ततो नित्यक्रियां कुर्याद् भोजयेच्च तथातिथीन् ।नित्यक्रियां पितॄणाञ्च केचिदिच्छन्ति सत्तमाः

tato nityakriyāṃ kuryād bhojayecca tathātithīn / nityakriyāṃ pitṝṇāñca kecidicchanti sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणके यों कहनेपर राजाने यज्ञकी सब सामग्री एकत्रित करायी और उस श्रेष्ठ ब्राह्मणने मित्रविन्दा-यज्ञका अनुष्ठान आरम्भ किया। उसने राजाकी स्त्रीमें प्रेम उत्पन्न करनेके लिये एक-एक करके सात यज्ञ किये। जब उसे यह निश्चय हो गया कि रानीके हृदयमें राजाके प्रति मित्रभाव जाग्रत् हो गया है, तब उसने

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 61

न पितॄणान्तथैवान्ये शेषं पूर्ववदाचरेत् ।पृथक् पाकेन नेत्यन्ये केचित् पूर्वञ्च पूर्ववत्

na pitṝṇāntathaivānye śeṣaṃ pūrvavadācaret / pṛthak pākena netyanye kecit pūrvañca pūrvavat

हिन्दी अर्थ

राजासे कहा--“महाराज! अब आप अपनी प्रिय पत्नीको अपने साथ रखिये और उसके साथ उत्तम भोग भोगते हुए श्रद्धापूर्वक यज्ञोंका अनुष्ठान कीजिये।'

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 62

ततस्तदन्नं भुञ्जीत सह भृत्यादिभिर्नरः ।एवं कुर्वोत धर्मज्ञः श्राद्धं पित्र्यं समाहितः

tatastadannaṃ bhuñjīta saha bhṛtyādibhirnaraḥ / evaṃ kurvota dharmajñaḥ śrāddhaṃ pitryaṃ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्णफणी बात सुनकर राजाको बड़ा विस्मय हुआ। उन्होंने उस महापराक्रमी सत्यप्रतिज्ञ निशाचरको स्मरण किया। उनके स्मरण करते ही वह राक्षस राजाके पास आ पहुँचा और प्रणाम करके बोला--'क्या आज्ञा है?' तब राजाने विस्तारके साथ अपना सारा वृत्तान्त निवेदन किया। फिर वह राक्षस

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 63

यथा वा द्विजमुख्यानां परितोषो ऽभिजायते ।त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रं कुतपस्तिलाः

yathā vā dvijamukhyānāṃ paritoṣo 'bhijāyate / trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraṃ kutapastilāḥ

हिन्दी अर्थ

पातालमें जाकर रानीको ले आया। आनेपर उसने हार्दिक अनुरागके साथ पतिको देखा और बड़ी प्रसन्नताके साथ बारंबार कहा--“मुझपर प्रसन्न होइये।” तब राजाने अपनी मानिनी स्त्रीको हृदयसे लगाकर कहा--'प्रिये! तुम बार-बार मुझसे ऐसा क्यों कहती हो। मैं तो तुमपर प्रसन्न ही हूँ।'

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 64

वर्ज्यानि चाहुर्विप्रेन्द्र ! कोपो ऽध्वगमनं त्वरा ।राजतञ्च तथा पात्रं शस्तं श्राद्धेषु पुत्रक !

varjyāni cāhurviprendra ! kopo 'dhvagamanaṃ tvarā / rājatañca tathā pātraṃ śastaṃ śrāddheṣu putraka !

हिन्दी अर्थ

रानी बोली--महाराज! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं तो मैं आपसे एक याचना करती हूँ; आप उसे पूर्ण करके मेरा आदर कीजिये।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

अध्याय ३१

श्लोक 65

रजतस्य तथा कार्यं दर्शनं दानमेव वा ।राजते हि स्वधा दुग्धा पितृभिः श्रूयते मही ।तस्मात् पितॄणां रजतमभीष्टं प्रीतिवर्धनम्

rajatasya tathā kāryaṃ darśanaṃ dānameva vā / rājate hi svadhā dugdhā pitṛbhiḥ śrūyate mahī / tasmāt pitṝṇāṃ rajatamabhīṣṭaṃ prītivardhanam

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा-्रिये! तुम्हें जो कुछ भी अभीष्ट हो, वह नि:ःशड्क होकर कहो। तुम्हारे लिये कुछ भी दुर्लभ नहीं है। मैं तुम्हारे अधीन हूँ।

English

abandons them, may gain supreme bliss. Having conjoine these very seven subtle things, 0 king! passionlessne?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 31
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.