Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
35
अध्याय 35 / 90

Adhyaya 35

57 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३५

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अलर्कानुशासने सदाचारकथनं नाम चतुस्त्रिं शो ऽध्यायः पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः मदालसोवाच अतः परं शृणुष्व त्वं वर्ज्यावर्ज्यप्रतिक्रियाम् ।भोज्यमन्नं पर्युषितं स्नेहाक्तं चिरसंभृतम्

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe alarkānuśāsane sadācārakathanaṃ nāma catustriṃ śo 'dhyāyaḥ pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ madālasovāca ataḥ paraṃ śṛṇuṣva tvaṃ varjyāvarjyapratikriyām / bhojyamannaṃ paryuṣitaṃ snehāktaṃ cirasaṃbhṛtam

हिन्दी अर्थ

मम वैरिवशं यातः कान् भोगानृपलप्स्यते ।

English

Adomble 8ii'’ tliou hnst le'latcd lo mo curivctly tlu' n(Mi( >). uf the and thou hast told iiiu of the birth of the ininhu

अध्याय ३५

श्लोक 2

अस्नेहाश्चापि गोधूमयवगोरसविक्रियाः ।शशकः कच्छपो गोधा श्वावित् खड्गो ऽथ पुत्रक

asnehāścāpi godhūmayavagorasavikriyāḥ / śaśakaḥ kacchapo godhā śvāvit khaḍgo 'tha putraka

हिन्दी अर्थ

संचित: सो5तिदु:खेन क्षयं कोशो गमिष्यति ।

English

Soul JlrahiJia within tlie e^g of Brahma. T wish to hear tin. from tliee, 0 scion of Bliri^ru’s race, when tliino;s arc not created, and nothing exists, ever) tiling having been de,btrtn(d by Time at the end of the ilissolulion <f the fhiicerse

अध्याय ३५

श्लोक 3

भक्ष्या ह्येते तथा वर्ज्यौ ग्रामशूकरकुक्कुटौ ।पितृदेवादिशेषश्च श्राद्धे ब्राह्मणकाम्यया

bhakṣyā hyete tathā varjyau grāmaśūkarakukkuṭau / pitṛdevādiśeṣaśca śrāddhe brāhmaṇakāmyayā

हिन्दी अर्थ

सशोक इव कम्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे ।

English

When all this univi'rse becinnes d.ssoh ed in Xatmv. tlis

अध्याय ३५

श्लोक 4

प्रोक्षितञ्चौषधार्थञ्च खादन्मांसं न दुष्यति ।शङ्खाश्मस्वर्णरूप्याणां रज्जूनामथ वाससाम्

prokṣitañcauṣadhārthañca khādanmāṃsaṃ na duṣyati / śaṅkhāśmasvarṇarūpyāṇāṃ rajjūnāmatha vāsasām

हिन्दी अर्थ

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपते: प्रणयोदितम् ।। १८ ।।

English

dissolution is designated ‘ natuial t by the wise, Wlieii I'lP Imperceptible subsists within itself, and when nil iiickIiIi'm- tion is suspended, Nature and the Soul J. subsist w ith h-iiiii-

अध्याय ३५

श्लोक 5

शाकमूलफलानाञ्च तथा विदलचर्मणाम् ।मणिवज्रप्रवालानान्तथा मुक्ताफलस्य च

śākamūlaphalānāñca tathā vidalacarmaṇām / maṇivajrapravālānāntathā muktāphalasya ca

हिन्दी अर्थ

राजाका बल क्षीण हो चला था; इसलिये उनके दुष्ट, बलवान एवं दुरात्मा मन्त्रियोंने वहाँ उनकी राजधानीमें भी राजकीय सेना और खजानेको वहाँसे हथिया लिया ।। ८ ॥। सुरथका प्रभुत्व नष्ट हो चुका था, इसलिये वे शिकार खेलनेके बहाने घोड़ेपर सवार हो वहाँसे अकेले ही एक घने जड़लमें चले गये ।। ९ ॥। वहाँ उन्होंने विप्रवर मेधा मुनिका

English

ness of character. Then both dark ness and gooduess suhsi^r ill equipoise, neither being in excess or in deliciiniev, iinl

अध्याय ३५

श्लोक 6

गात्राणाञ्च मनुष्याणामम्बुना शौचमिष्यते ।यथायसानां तोयेन ग्राव्णः सङ्घर्षणेन च

gātrāṇāñca manuṣyāṇāmambunā śaucamiṣyate / yathāyasānāṃ toyena grāvṇaḥ saṅgharṣaṇena ca

हिन्दी अर्थ

आश्रम देखा, जहाँ कितने ही हिंसक जीव अपनी स्वाभाविक हिंसावृत्ति छोड़कर परम शान्तभावसे रहते थे। मुनिके बहुत-से शिष्य उस वनकी शोभा बढ़ा रहे थे ।। १० ॥। वहाँ जानेपर मुनिने उनका सत्कार किया और वह उन मुनिश्रेष्ठके आश्रमपर इधर-इधर विचरते हुए कुछ कालतक वहाँ रहे ।। ११ ।। फिर ममतासे आकृष्टचित्त होकर उस आश्रममें इस

English

The day of the Supreme liord§ lasts from the hirtli "1 Brahma, as long as the two half paras which compose Im life;|1 and Ids night during the dissolution is of the saim'

अध्याय ३५

श्लोक 7

सस्त्रेहानाञ्च भाण्डानां शुद्धिरुष्णेन वारिणा ।शूर्पधान्याजिनानाञ्च मुषलोलूखलस्य च

sastrehānāñca bhāṇḍānāṃ śuddhiruṣṇena vāriṇā / śūrpadhānyājinānāñca muṣalolūkhalasya ca

हिन्दी अर्थ

प्रकार चिन्ता करने लगे-- 'पूर्वकालमें मेरे पूर्वजोंने जिसका पालन किया था, वही नगर आज मुझसे रहित है। पता नहीं, मेरे दुराचारी भृत्यगण उसकी धर्मपूर्वक रक्षा करते हैं या नहीं। जो सदा मदकी वर्षा करनेवाला और शूरवीर था, वह मेरा प्रधान हाथी अब शत्रुओंके अधीन होकर न जाने किन भोगोंको भोगता होगा? जो लोग मेरी कृपा, धन और भोजन

English

The day of the Supreme liord§ lasts from the hirtli "1 Brahma, as long as the two half paras which compose Im life;|1 and Ids night during the dissolution is of the saim'

अध्याय ३५

श्लोक 8

संहतानाञ्च वस्त्राणां प्रोक्षणात् सञ्चयस्य च ।वल्कलानामशेषाणामम्बुमृच्छौचमिष्यते

saṃhatānāñca vastrāṇāṃ prokṣaṇāt sañcayasya ca / valkalānāmaśeṣāṇāmambumṛcchaucamiṣyate

हिन्दी अर्थ

पानेसे सदा मेरे पीछे-पीछे चलते थे, वे निश्चय ही अब दूसरे राजाओंका अनुसरण करते होंगे। उन अपव्ययी लोगोंके द्वारा सदा खर्च होते रहनेके कारण अत्यन्त कष्टसे जमा किया हुआ मेरा वह खजाना खाली हो जायगा।' ये तथा और कई बातें राजा सुरथ निरन्तर सोचते रहते थे। एक दिन उन्होंने वहाँ विप्रवर मेधाके आश्रमके निकट एक वैश्यको देखा और

English

duration.^! Now at the dawn of day he awakes, he \a1"»

अध्याय ३५

श्लोक 9

तृणकाष्ठौषधीनाञ्च प्रोक्षणात् शुद्धिरिष्यते ।आविकानां समस्तानां केशानाञ्चापि मेध्यता

tṛṇakāṣṭhauṣadhīnāñca prokṣaṇāt śuddhiriṣyate / āvikānāṃ samastānāṃ keśānāñcāpi medhyatā

हिन्दी अर्थ

उससे पूछा--'भाई! तुम कौन हो? यहाँ तुम्हारे आनेका क्या कारण है? तुम क्यों शोकग्रस्त और अनमने-से दिखायी देते हो?” राजा सुरथका यह प्रेमपूर्वक कहा हुआ वचन सुनकर वैश्यने विनीत-भावसे उन्हें प्रणाम करके कहा-- ।। १२-१९ ।।

English

The Supremo God, quickly enters into Nature and the Soul, as the lord of the universe, and agitates them with his intense [) supernatural power. Just as love, or a breeze of Spring, entering into young women tends to produce agitation, so does lie, who is the embodiment of supernatural power.

अध्याय ३५

श्लोक 10

सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः ।साम्बुना तात ! भवति उपघातवतां सदा

siddhārthakānāṃ kalkena tilakalkena vā punaḥ / sāmbunā tāta ! bhavati upaghātavatāṃ sadā

हिन्दी अर्थ

सोहं न वेदिम पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् ।। २३ ।।

English

of touch accrued, Air comes into existence with two proper- tiesf; touch is known to be its peculiar property. Moreover, when to form accrued both the properties, sound and touch,

अध्याय ३५

श्लोक 11

तथा कार्पासिकानाञ्च विशुद्धिर्जलभस्मना ।दारुदन्तास्थिशृङ्गाणां तक्षणाच्छुद्धिरिष्यते

tathā kārpāsikānāñca viśuddhirjalabhasmanā / dārudantāsthiśṛṅgāṇāṃ takṣaṇācchuddhiriṣyate

हिन्दी अर्थ

कर्थ ते कि नु सद्वत्ता दुर्वत्ता: कि नु मे सुता: ।। २५ ।।

English

then Fire also came into existence with its threej proportion; it has sound and touch and form. Sound, and touch and

अध्याय ३५

श्लोक 12

पुनः पाकेन भाण्डानां पार्थिवानाञ्च मेध्यता ।शुचिर्भैक्षं कारुहस्तः पण्यं योषिन्मुखं तथा

punaḥ pākena bhāṇḍānāṃ pārthivānāñca medhyatā / śucirbhaikṣaṃ kāruhastaḥ paṇyaṃ yoṣinmukhaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

वैश्य बोला-- २० ॥ राजन! मैं धनियोंके कुलमें उत्पन्न एक वैश्य हूँ। मेरा नाम समाधि है ।। २१ ॥। मेरे दुष्ट स्त्री-पुत्रोंने धनके लोभसे मुझे घरसे बाहर निकाल दिया है। मैं

English

form,— when the clement of taste accrued to them, then Water with its four properties came into existence; it is to he known as being'charactcrized by taste. Sound and touch anti form

अध्याय ३५

श्लोक 13

रथ्यागतमविज्ञातं दासवर्गादिनाहृतम् ।वाक्रप्रशास्तं चिरातीतमनेकान्तरितं लघु

rathyāgatamavijñātaṃ dāsavargādināhṛtam / vākrapraśāstaṃ cirātītamanekāntaritaṃ laghu

हिन्दी अर्थ

इस समय धन, स्त्री और पुत्रसे वज्चित हूँ। मेरे विश्वसनीय बन्धुओंने मेरा ही धन लेकर मुझे दूर कर दिया है, इसलिये दु:ःखी होकर मैं वनमें चला आया हूँ। यहाँ रहकर मैं इस बातको नहीं जानता कि मेरे पुत्रोंकी, सत्रीकी और स्वजनोंकी कुशल है या नहीं। इस समय घरमें वे कुशलसे रहते हैं अथवा उन्हें कोई कष्ट है? ॥ २२-२४ ॥। वे मेरे पुत्र कैसे हैं? क्‍या वे

English

and taste, when smell accrued, they consolidated witli the element of smell enclosed this Earth; hence earth has five properties; it is seen to be the gross one among created things.

अध्याय ३५

श्लोक 14

अतिप्रभूतं बालञ्च वृद्धातुरविचेष्टितम् ।कर्मान्ताङ्गाराशालाश्च स्तनन्धयसुताः स्त्रियः

atiprabhūtaṃ bālañca vṛddhāturaviceṣṭitam / karmāntāṅgārāśālāśca stanandhayasutāḥ striyaḥ

हिन्दी अर्थ

सदाचारी हैं अथवा दुराचारी हो गये हैं २५ ।। राजीवाच ॥

English

Calm and terrible and crass§ are their distinguishing marks; thereby they are known: they contain one another

अध्याय ३५

श्लोक 15

शुचिन्यश्च तथैवापः स्त्रन्त्यो ऽगन्धबुद्बुदाः ।भूमिर्विशुध्यते कालाद्दाहमार्जनगोक्रमैः

śucinyaśca tathaivāpaḥ strantyo 'gandhabudbudāḥ / bhūmirviśudhyate kālāddāhamārjanagokramaiḥ

हिन्दी अर्थ

राजाने पूछा-- २६ ।। जिन लोभी स्त्री-पुत्र आदिने धनके कारण तुम्हें घरसे निकाल दिया, उनके प्रति तुम्हारे चित्तमें इतना स्नेह क्यों है? । २७-२८ ।।

English

the organs of sense, and are recollected by reason of their perTuanency. They take each successive one the property of its preceding one. These sovcm principles when un-conihin-

अध्याय ३५

श्लोक 16

लेपादुल्लेखनात् सेकाद्वेश्मसंमार्जनार्चनात् ।केशकीटावपन्ने च गोघ्राते मक्षिकान्विते

lepādullekhanāt sekādveśmasaṃmārjanārcanāt / keśakīṭāvapanne ca goghrāte makṣikānvite

हिन्दी अर्थ

कि करोमि न बध्नाति मम निष्ठरतां मन: ।

English

cd are distinctand have various energies: they could not li:i\e created mankind, unless they had united. And mcetui(,Mn

अध्याय ३५

श्लोक 17

मृदम्बुभस्मना तात ! प्रोक्षितव्यं विशुद्धये ।औदुम्बराणामम्लेन क्षारेण त्रपुसीसयोः

mṛdambubhasmanā tāta ! prokṣitavyaṃ viśuddhaye / audumbarāṇāmamlena kṣāreṇa trapusīsayoḥ

हिन्दी अर्थ

करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निल्ठरम् । ३४ ।।

English

mutual combination, they become mutually dependent; ind when they all unite into one, they have the marks of a single complex body.

अध्याय ३५

श्लोक 18

भस्माम्बुभिश्च कांस्यानां शुद्धिः प्लावाद् द्रवस्य च ।अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैर्गन्धापहरणेन च

bhasmāmbubhiśca kāṃsyānāṃ śuddhiḥ plāvād dravasya ca / amedhyāktasya mṛttoyairgandhāpaharaṇena ca

हिन्दी अर्थ

वैश्य बोला-- २९ आप मेरे विषयमें जो बात कहते हैं, वह सब ठीक है ।। ३० ॥। किंतु क्‍या करूँ, मेरा मन निछ्ठरता नहीं धारणा करता। जिन्होंने धनके लोभमें पड़कर पिताके प्रति स्नेह, पतिके प्रति प्रेम तथा आत्मीय जनके प्रति अनुरागको तिलाञ्जलि दे मुझे घरसे निकाल दिया है, उन्हींके पति मेरे हृदयमें इतना स्नेह है। महामते!

English

through the favour of the Imperceptible, Mahat and the othoi

अध्याय ३५

श्लोक 19

अन्येषाञ्चैव तद्द्रव्यैर्वर्णगन्धापहारतः ।शुचि गोतृप्तिकृत्तोयं प्रकृतिस्थं महीगतम्

anyeṣāñcaiva taddravyairvarṇagandhāpahārataḥ / śuci gotṛptikṛttoyaṃ prakṛtisthaṃ mahīgatam

हिन्दी अर्थ

गुणहीन बन्धुओंके प्रति भी जो मेरा चित्त इस प्रकार प्रेममग्न हो रहा है, यह क्या है--इस बातको मैं जानकर भी नहीं जान पाता। उनके लिये मैं लंबी साँसें ले रहा हूँ और मेरा हृदय अत्यन्त दुःखित हो रहा है ।। ३१-३३ ।। उन लोगोंमें प्रेमका सर्वथा अभाव है तो भी उनके प्रति जो मेरा मन निष्ठुर नहीं हो पाता, इसके लिये क्या करूँ ३४ ।।

English

dually increased by means of the things that existed, 0 most intelligent! In its enlarged state it lay on the A\al(i

अध्याय ३५

श्लोक 20

तथा मांसञ्च चण्डालक्राव्यादादिनिपातितम् ।रथ्यागतञ्च चेलादि तात ! वातात् शुचि स्मृतम्

tathā māṃsañca caṇḍālakrāvyādādinipātitam / rathyāgatañca celādi tāta ! vātāt śuci smṛtam

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच ॥

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 21

रजो ऽग्निरश्वो गौश्छाया रश्मयः पवनो मही ।विप्रुषो मक्षिकाद्याश्च दुष्टसङ्गाददोषिणः

rajo 'gniraśvo gauśchāyā raśmayaḥ pavano mahī / vipruṣo makṣikādyāśca duṣṭasaṅgādadoṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ ।। ३६ ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 22

अजाश्वौ मुखतो मेध्यौ न गोर्वत्सस्य चाननम् ।मातुः प्रस्त्रवणं मेध्यं शकुनिः फलपातने

ajāśvau mukhato medhyau na gorvatsasya cānanam / mātuḥ prastravaṇaṃ medhyaṃ śakuniḥ phalapātane

हिन्दी अर्थ

उपविष्टौ कथा: काश्रिच्चक्रतुर्वैश्यपार्थिवो ।। ३८ ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 23

आसनं शयनं यानं नावः पथि तृणानि च ।सोमसूर्यांशुपवनैः शुध्यन्ते तानि पण्यवत्

āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ nāvaḥ pathi tṛṇāni ca / somasūryāṃśupavanaiḥ śudhyante tāni paṇyavat

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं-- ३५ ॥। ब्रह्मन! तदनन्तर राजाओंमें श्रेष्ठ सुरथ और वह समाधि नामक वैश्य दोनों साथ-साथ मेधा मुनिकी सेवामें उपस्थित हुए और उनके साथ यथायोग्य न्यायानुकूल विनयपूर्ण बर्ताव करके बैठे। तत्पश्चात् वैश्य और राजाने कुछ

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 24

रथ्यावसर्पण-स्त्रान-क्षुत्पान-म्लानकर्मसु ।आचामेत यथान्यायं वासो विपरिधाय च

rathyāvasarpaṇa-strāna-kṣutpāna-mlānakarmasu / ācāmeta yathānyāyaṃ vāso viparidhāya ca

हिन्दी अर्थ

जानतोपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 25

स्पृष्टानामप्यसंसर्गैर्विरथ्याकर्दमाम्भसाम् ।पक्वेष्टरचितानाञ्च मेध्यता वायुसङ्गमात्

spṛṣṭānāmapyasaṃsargairvirathyākardamāmbhasām / pakveṣṭaracitānāñca medhyatā vāyusaṅgamāt

हिन्दी अर्थ

ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता ।। ४५ ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 26

प्रभूतोपहतादन्नादग्रमुद्धृत्य सन्त्यजेत् ।शेषस्य प्रोक्षणं कुर्यादाचम्यादिभस्तथा मृदा

prabhūtopahatādannādagramuddhṛtya santyajet / śeṣasya prokṣaṇaṃ kuryādācamyādibhastathā mṛdā

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा-- ३९ भगवन्! मैं आपसे एक बात पूछना चाहता हूँ, उसे बताइये ।। ४० ।। मेरा चित्त अपने अधीन न होनेके कारण वह बात मेरे मनको बहुत दुःख देती है। मुनिश्रेष्ठ! जो राज्य मेरे हाथसे चला गया है, उसमें और उसके सम्पूर्ण अज्जोंमें मेरी ममता हो रही है ।। ४१ ।। यह जानते हुए भी कि वह अब मेरा नहीं है, अज्ञानीकी भाँति

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 27

उपवासस्त्रिरात्रन्तु दुष्टभक्ताशिनो भवेत् ।अज्ञाते ज्ञानपूर्वन्तु तद्दोषोपशमेन तु

upavāsastrirātrantu duṣṭabhaktāśino bhavet / ajñāte jñānapūrvantu taddoṣopaśamena tu

हिन्दी अर्थ

मुझे उसके लिये दुःख होता है; यह क्या है? इधर यह वैश्य भी घरसे अपमानित होकर आया है। इसके पुत्र, स्त्री और भृत्योंने इसको छोड़ दिया है ।। ४२ ।। स्वजनोंने भी इसका परित्याग कर दिया है, तो भी इसके हृदयमें उनके प्रति अत्यन्त स्नेह है। इस प्रकार यह तथा मैं दोनों ही बहुत दुःखी हैं ।। ४३ ।। जिसमें प्रत्यक्ष दोष देखा गया है, उस विषयके लिये भी

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 28

उदक्याश्वशृगालादीन् सूतिकान्त्यावसायिनः ।स्पृष्ट्वा स्नायीत शौचार्थं तथैव मृतहारिणः

udakyāśvaśṛgālādīn sūtikāntyāvasāyinaḥ / spṛṣṭvā snāyīta śaucārthaṃ tathaiva mṛtahāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

हमारे मनमें ममताजनित आकर्षण पैदा हो रहा है। महाभाग! हम दोनों समझदार हैं; तो भी हममें जो मोह पैदा हुआ है, यह क्या है? विवेकशून्य पुरुषकी भाँति मुझमें और इसमें भी यह मूढ़ता प्रत्यक्ष दिखायी देती है ।। ४४-४५ ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 29

नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्त्रेहं स्त्रातः शुध्यति मानवः ।आचम्यैव तु निः स्त्रेहं गामालभ्यार्कमीक्ष्य वा

nāraṃ spṛṣṭvāsthi sastrehaṃ strātaḥ śudhyati mānavaḥ / ācamyaiva tu niḥ strehaṃ gāmālabhyārkamīkṣya vā

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ॥/ ६ /॥

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 30

न लङ्घयेत् तथैवासृक्ष्ठीवनोद्वर्तनानि च ।नोद्यानादौ विकालेषु प्राज्ञस्तिष्ठेत् कदाचन

na laṅghayet tathaivāsṛkṣṭhīvanodvartanāni ca / nodyānādau vikāleṣu prājñastiṣṭhet kadācana

हिन्दी अर्थ

दिवान्धा: प्राणिन: केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे ।। ४८ ।। केचिद्दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टय: ।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 31

न चालपेज्जनद्विष्टां वीरहीनान्तथा स्त्रियम् ।गृहादुच्छिष्टविण्मूत्रपादाम्भांसि क्षिपेद्वहिः

na cālapejjanadviṣṭāṃ vīrahīnāntathā striyam / gṛhāducchiṣṭaviṇmūtrapādāmbhāṃsi kṣipedvahiḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानिनो मनुजा: सत्यं किंः तु ते न हि केवलम् ।। ४९ ।। यतो हि ज्ञानिन: सर्वे पशुपक्षिमृगादय: ।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 32

पञ्च पिण्डाननुधृत्य न स्त्रायात् परवारिणि ।स्त्रायीत देवखातेषु गङ्गा-ह्रदृसरित्सु च

pañca piṇḍānanudhṛtya na strāyāt paravāriṇi / strāyīta devakhāteṣu gaṅgā-hradṛsaritsu ca

हिन्दी अर्थ

ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगपक्षिणाम् ।। ५० ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 33

देवता-पितृ-सच्छास्त्र-यज्ञ-मन्त्रादिनिन्दकैः ।कृत्वा तु स्पर्शनालापं शुध्येतार्कावलोकनात्

devatā-pitṛ-sacchāstra-yajña-mantrādinindakaiḥ / kṛtvā tu sparśanālāpaṃ śudhyetārkāvalokanāt

हिन्दी अर्थ

कणमोक्षादतान्मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा ।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 34

अवलोक्य तथोदक्यामन्त्यजं पतितं शवम् ।विधर्मि-सूतिका-षण्ड-विवस्त्रान्त्यावसायिनः

avalokya tathodakyāmantyajaṃ patitaṃ śavam / vidharmi-sūtikā-ṣaṇḍa-vivastrāntyāvasāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

लोभाप्प्रत्युपकाराय नन्वेतान:ं कि न पश्यसि ।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 35

सूतनिर्यातकांश्चैव परदाररताश्च ये ।एतदेव हि कर्तव्यं प्राज्ञैः शोधनमात्मनः

sūtaniryātakāṃścaiva paradāraratāśca ye / etadeva hi kartavyaṃ prājñaiḥ śodhanamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा5

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 36

अभोज्यं सूतिका-षण्ड-मार्जाराखुश्वकुक्कुटान् ।पतिताविद्धचण्डाल-मृतहारांश्च धर्मवित्

abhojyaṃ sūtikā-ṣaṇḍa-mārjārākhuśvakukkuṭān / patitāviddhacaṇḍāla-mṛtahārāṃśca dharmavit

हिन्दी अर्थ

तन्नात्र विस्मय: कार्यो योगनिद्रा जगत्पते: ।। ५४ ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 37

संस्पृश्य शुध्यते स्त्रानादुदक्या ग्रामशूकरौ ।तद्वच्च सूतिकाशौचदूषितौ पुरुषावपि

saṃspṛśya śudhyate strānādudakyā grāmaśūkarau / tadvacca sūtikāśaucadūṣitau puruṣāvapi

हिन्दी अर्थ

ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा ।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 38

यस्य चानुदिनं हानिर्गृहे नित्यस्य कर्मणः ।यश्च ब्राह्मणसन्त्यक्तः किल्विषी स नराधमः

yasya cānudinaṃ hānirgṛhe nityasya karmaṇaḥ / yaśca brāhmaṇasantyaktaḥ kilviṣī sa narādhamaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि बोले-- ४६ महाभाग! विषयमार्गका ज्ञान सब जीवोंको है ।। ४७ ।। इसी प्रकार विषय भी सबके लिये अलग-अलग हैं। कुछ प्राणी दिनमें नहीं देखते और दूसरे रातमें ही नहीं देखते ४८ ।। तथा कुछ जीव ऐसे हैं, जो दिन और रात्रिमें भी बराबर ही देखते हैं। यह ठीक है कि मनुष्य समझदार होते हैं; किंतु केवल वे ही ऐसे नहीं

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 39

नित्यस्य कर्मणो हानिं न कुर्वोत कदाचन ।तस्य त्वकरणे बन्धः केवलं मृतजन्मसु

nityasya karmaṇo hāniṃ na kurvota kadācana / tasya tvakaraṇe bandhaḥ kevalaṃ mṛtajanmasu

हिन्दी अर्थ

होते ।। ४९ ।। पशु-पक्षी और मृग आदि सभी प्राणी समझदार होते हैं। मनुष्योंकी समझ भी वैसी ही होती है, जैसी उन मृग और पक्षियोंकी होती है ।। ५० ।। तथा जैसी मनुष्योंकी होती है, वैसी ही उन मृग-पक्षी आदिकी होती है। यह तथा अन्य बातें भी प्राय: दोनोंमें समान ही हैं। समझ होनेपर भी इन पक्षियोंको तो देखो, ये स्वयं भूखसे पीड़ित होते हुए भी

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 40

दशाहं ब्राह्मणस्तिष्ठेद्दानहोमादिवर्जितः ।क्षत्रियो द्वादशाहञ्च वैश्यो मासार्धमेव च

daśāhaṃ brāhmaṇastiṣṭheddānahomādivarjitaḥ / kṣatriyo dvādaśāhañca vaiśyo māsārdhameva ca

हिन्दी अर्थ

मोहवश बच्चोंकी चोंचमें कितने चावसे अन्नके दाने डाल रहे हैं! नरश्रेष्ठ) क्या तुम नहीं देखते कि ये मनुष्य समझदार होते हुए भी लोभवश अपने किये हुए उपकारका बदला पानेके लिये पुत्रोंकी अभिलाषा करते हैं? यद्यपि उन सबमें समझकी कमी नहीं है, तथापि वे संसारकी स्थिति (जन्म-मरणकी परम्परा) बनाये रखनेवाले भगवती महामायाके

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 41

शूद्रस्तु मासमासीत निजकर्मविवर्जितः ।ततः परं निजं कर्म कुर्युः सर्वे यथोदितम्

śūdrastu māsamāsīta nijakarmavivarjitaḥ / tataḥ paraṃ nijaṃ karma kuryuḥ sarve yathoditam

हिन्दी अर्थ

प्रभावद्वारा ममतामय भँवरसे युक्त मोहके गहरे गर्तमें गिराये जाते हैं। इसलिये इसमें आश्चर्य नहीं करना चाहिए। जगदीश्वर भगवान् विष्णुकी योगनिद्रारूपा जो भगवती महामाया हैं, उन्हींसे यह जगत् मोहित हो रहा है। वे भगवती महामाया देवी ज्ञानियोंके भी चित्तको बलपूर्वक खींचकर मोहमें डाल देती हैं। वे ही इस सम्पूर्ण चराचर जगतके सृष्टि करती हैं

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 42

प्रोताय सलिलं देयं बहिर्दग्ध्वा तु गोत्रिकैः ।प्रथमे ऽह्नि चतुर्थे च सप्तमे नवमे तथा

protāya salilaṃ deyaṃ bahirdagdhvā tu gotrikaiḥ / prathame 'hni caturthe ca saptame navame tathā

हिन्दी अर्थ

तथा वे ही प्रसन्न होनेपर मनुष्योंको मुक्तिके लिये वरदान देती हैं। वे ही परा विद्या, संसार- बन्धन और मोक्षकी हेतुभूता सनातनी देवी तथा सम्पूर्ण ईश्वरोंकी भी अधीश्वरी हैं ५१-५८ ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 43

भस्मास्थिचयनं कार्यं चतुर्थे गोत्रिकैर्दिने ।उर्ध्वं संचयनात् तेषामङ्गस्पर्शो विधीयते

bhasmāsthicayanaṃ kāryaṃ caturthe gotrikairdine / urdhvaṃ saṃcayanāt teṣāmaṅgasparśo vidhīyate

हिन्दी अर्थ

भगवन् का हि सा देवी महामायेति यां भवान् ॥। ६० ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 44

सोदकैस्तु क्रियाः सर्वाः कार्याः संचयनात्परम् ।स्पर्श एव सपिण्डानां मृताहनि तथोभयोः

sodakaistu kriyāḥ sarvāḥ kāryāḥ saṃcayanātparam / sparśa eva sapiṇḍānāṃ mṛtāhani tathobhayoḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रवीति कथामुत्पन्ना सा कर्मास्याश्न किं द्विज ।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 45

अन्वेकमृक्षमाशस्त्र-तोयोद्बन्धन-वह्निषु ।विषप्रपातादिमृते प्रायोनाशकयोरपि

anvekamṛkṣamāśastra-toyodbandhana-vahniṣu / viṣaprapātādimṛte prāyonāśakayorapi

हिन्दी अर्थ

यत्प्रभावा३ च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भधवा ।। ६१ ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 46

बाले देशान्तरस्थे च तथा प्रव्रजिते मृते ।सद्यः शौचमथान्यैश्च त्र्यहमुक्तमशौचकम्

bāle deśāntarasthe ca tathā pravrajite mṛte / sadyaḥ śaucamathānyaiśca tryahamuktamaśaucakam

हिन्दी अर्थ

तत्सरव॑ श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्म॒ुविदां वर । ६२ ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 47

सपिण्डानां सपिण्डस्तु मृते ऽन्यस्मिन्मृतो यदि ।पूर्वाशौचसमाख्यातैः कार्यास्त्वत्र दिनैः क्रियाः

sapiṇḍānāṃ sapiṇḍastu mṛte 'nyasminmṛto yadi / pūrvāśaucasamākhyātaiḥ kāryāstvatra dinaiḥ kriyāḥ

हिन्दी अर्थ

राजाने पूछा-- ५९ भगवन्! जिन्हें आप महामाया कहते हैं, वे देवी कौन हैं? ब्रह्म! उनका आविर्भाव कैसे हुआ? तथा उनके चरित्र कौन-कौन हैं? ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ महर्षे! उन देवीका जैसा प्रभाव हो, जैसा स्वरूप हो और जिस प्रकार प्रादुर्भाव हुआ हो, वह सब मैं आपके मुखसे सुनना चाहता हूँ ६०-६२ ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 48

एष एव विधिर्दृष्टो जन्मन्यपि हि सूतके ।सपिण्डानां सपिण्डेषु यथावत्सोदकेषु च

eṣa eva vidhirdṛṣṭo janmanyapi hi sūtake / sapiṇḍānāṃ sapiṇḍeṣu yathāvatsodakeṣu ca

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ॥/ ६३ ॥/

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 49

जाते पुत्रे पितुः स्त्रानं सचेलन्तु विधीयते ।तत्रापि यदि चान्यस्मिन् जाते जायेत चापरः

jāte putre pituḥ strānaṃ sacelantu vidhīyate / tatrāpi yadi cānyasmin jāte jāyeta cāparaḥ

हिन्दी अर्थ

देवानां कार्यसिद्धियर्थमाविर्भवति सा यदा ।। ६५ ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 50

तत्रापि शुद्धिरुद्दिष्टा पूर्वजन्मवतो दिनैः ।दशद्वादशमासार्ध-माससंख्यैर्दिनैर्गतैः

tatrāpi śuddhiruddiṣṭā pūrvajanmavato dinaiḥ / daśadvādaśamāsārdha-māsasaṃkhyairdinairgataiḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते ।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 51

स्वाः स्वाः कर्मक्रियाः कुर्युः सर्वे वर्णा यथाविधि ।प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यमेकोद्दिष्टं ततः परम्

svāḥ svāḥ karmakriyāḥ kuryuḥ sarve varṇā yathāvidhi / pretamuddiśya kartavyamekoddiṣṭaṃ tataḥ param

हिन्दी अर्थ

योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते ।। ६६ ।।

English

through their mutual interpenetration. Within the cartli is contained all thisjl visible and invisible world firmly en- closed. And those distiuguisliing marks arc perceptible hy

अध्याय ३५

श्लोक 52

दाननि चैव देयानि ब्राह्मणेभ्यो मनीषिभिः ।यद्यदिष्टतमं लोके यच्चापि ययितं गृहे

dānani caiva deyāni brāhmaṇebhyo manīṣibhiḥ / yadyadiṣṭatamaṃ loke yaccāpi yayitaṃ gṛhe

हिन्दी अर्थ

आस्तीर्य शेषमभजत्कल्पान्ते भगवान् प्रभु: ।

English

them; wal Icing, evacuation, delight, manual work and

अध्याय ३५

श्लोक 53

तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ।पूर्णैस्तु दिवसैः स्पृष्ट्वा सलिलं वाहनायुधम्

tattad guṇavate deyaṃ tadevākṣayamicchatā / pūrṇaistu divasaiḥ spṛṣṭvā salilaṃ vāhanāyudham

हिन्दी अर्थ

विष्णुकर्णमलोद्धूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ ।

English

of touch accrued, Air comes into existence with two proper- tiesf; touch is known to be its peculiar property. Moreover, when to form accrued both the properties, sound and touch,

अध्याय ३५

श्लोक 54

प्रतोददण्डौ च तथा सम्यग्वर्णाः कृतक्रियाः ।स्ववर्णधर्मनिर्दिष्टमुपादानं तथा क्रियाः

pratodadaṇḍau ca tathā samyagvarṇāḥ kṛtakriyāḥ / svavarṇadharmanirdiṣṭamupādānaṃ tathā kriyāḥ

हिन्दी अर्थ

स नाभिकमले विष्णो: स्थितो ब्रह्मा प्रजापति: ।। ६८ ।।

English

then Fire also came into existence with its threej proportion; it has sound and touch and form. Sound, and touch and

अध्याय ३५

श्लोक 55

कुर्युः समस्ताः शुचिनः परत्रेह च भूतिदाः ।अध्येतव्या त्रयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता

kuryuḥ samastāḥ śucinaḥ paratreha ca bhūtidāḥ / adhyetavyā trayī nityaṃ bhavitavyaṃ vipaścitā

हिन्दी अर्थ

तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहदयस्थित: ।

English

form,— when the clement of taste accrued to them, then Water with its four properties came into existence; it is to he known as being'charactcrized by taste. Sound and touch anti form

अध्याय ३५

श्लोक 56

धर्मतो धनमाहार्यं यष्टव्यञ्चापि यत्नतः ।यच्चापि कुर्वतो नात्मा जुगुप्सामेति पुत्रक !

dharmato dhanamāhāryaṃ yaṣṭavyañcāpi yatnataḥ / yaccāpi kurvato nātmā jugupsāmeti putraka !

हिन्दी अर्थ

विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थितिसंहारकारिणीम् ।। ७० ।।

English

and taste, when smell accrued, they consolidated witli the element of smell enclosed this Earth; hence earth has five properties; it is seen to be the gross one among created things.

अध्याय ३५

श्लोक 57

तत्कर्तव्यमशङ्केन यन्न गोप्यं महाजने ।एवमाचरतो वत्स ! पुरुषस्य गृहे सतः ।धर्मार्थकामसंप्राप्त्या परत्रेह च शोभनम्

tatkartavyamaśaṅkena yanna gopyaṃ mahājane / evamācarato vatsa ! puruṣasya gṛhe sataḥ / dharmārthakāmasaṃprāptyā paratreha ca śobhanam

हिन्दी अर्थ

ऋषि बोले-- ।। ६३ ।। राजन! वास्तवमें तो वे देवी नित्यस्वरूपा ही हैं। सम्पूर्ण जगत् उन्हींका रूप है तथा उन्होंने समस्त विश्वको व्याप्त कर रखा है, तथापि उनका प्राकट्य अनेक प्रकारसे होता है। वह मुझसे सुनो। यद्यपि वे नित्य और अजन्मा हैं, तथापि जब

English

Calm and terrible and crass§ are their distinguishing marks; thereby they are known: they contain one another

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 35
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.