Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
37
अध्याय 37 / 90

Adhyaya 37

42 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ42 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३७

श्लोक 1

सप्तत्रिंशो ऽध्यायः जड उवाच सो ऽप्यलर्को यथान्यायं पुत्रवन्मुदिताः प्रजाः ।पालयामास धर्मात्मा स्वे स्वे कर्मण्यवस्थिताः

saptatriṃśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca so 'pyalarko yathānyāyaṃ putravanmuditāḥ prajāḥ / pālayāmāsa dharmātmā sve sve karmaṇyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णु: शरीरग्रहणमहमीशान एवं च ।। ८४ ।।

English

Now the creation of " mahat " is to be known as the first by nraluiia; and the second of the " tan-mdtras " is called tile creation of the "bluUas;" and the third creation is that of the " vikiiras,"ttt and it is perceptible by the senses. So was produced the creation from Prakfiti wherein Intelligence pre-

अध्याय ३७

श्लोक 2

दुष्टैषु दण्डं शिष्टेषु सम्यक् च परिपालनम् ।कुर्वन् परां मुदं लेभे इयाज च महामखैः

duṣṭaiṣu daṇḍaṃ śiṣṭeṣu samyak ca paripālanam / kurvan parāṃ mudaṃ lebhe iyāja ca mahāmakhaiḥ

हिन्दी अर्थ

कारितास्ते यतोअस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत्

English

Sion. Hence they have abundance of suffering, and are con- tinuously engaged in action; and they possess light externally and internally. They are mankind and are capable of causation.!8 Auugrahall was the fifth creation; it is disposed in four ways, by contrariety,! and by perfection,** bytranquillity,tt

अध्याय ३७

श्लोक 3

अजायन्त सुताश्चास्य महाबलपराक्रमाः ।धर्मात्मानो माहत्मानो विमार्गपरिपन्थिनः

ajāyanta sutāścāsya mahābalaparākramāḥ / dharmātmāno māhatmāno vimārgaparipanthinaḥ

हिन्दी अर्थ

सा त्वमित्थं प्रभावै: स्वैरुदारैदेवि संस्तुता ।। ८५ ।।

English

He considered that creation incapable of causation, § and thought of creating another yet. While he was meditating on its creation, the animal world, in which the stream of life||

अध्याय ३७

श्लोक 4

चकार सोर्ऽथं धर्मेण धर्ममर्थेन वा पुनः ।तयोश्चैवाविरोधेन बुभुजे विषयानपि

cakāra sor'thaṃ dharmeṇa dharmamarthena vā punaḥ / tayoścaivāvirodhena bubhuje viṣayānapi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा-- ।। ७२ ॥। देवि! तुम्हीं स्वाहा, तुम्हीं स्‍्वधा और तुम्हीं वषट्कार हो। स्वर भी तुम्हारे ही स्वरूप हैं। तुम्हीं जीवनदायिनी सुधा हो। नित्य अक्षर प्रणवमें अकार, उकार, मकार--इन तीन मात्राओंके रूपमें तुम्हीं स्थित हो तथा इन तीन मात्राओंके अतिरिक्त जो विन्दुरूपा नित्य अर्धथमात्रा है, जिसका विशेष रूपसे उच्चारण नहीं किया जा

English

and by satisfaction:: likewise. The objects of this creation moreover have knowledge of the past and of the present.

अध्याय ३७

श्लोक 5

एवं बहूनि वर्षाणि तस्य पालयतो महीम् ।धर्मार्थकामसक्तस्य जग्मुरेकमहर्यथा

evaṃ bahūni varṣāṇi tasya pālayato mahīm / dharmārthakāmasaktasya jagmurekamaharyathā

हिन्दी अर्थ

सकता, वह भी तुम्हीं हो। देवि! तुम्हीं संध्या, सावित्री तथा परम जननी हो। देवि! तुम्हीं इस विश्व ब्रह्माण्डको धारण करती हो। तुमसे ही इस जगत्की सृष्टि होती है। तुम्हींसे इसका पालन होता है और सदा तुम्हीं कल्पके अन्तमें सबको अपना ग्रास बना लेती हो। जगन्मयी देवि! इस जगत्की उत्पत्तिके समय तुम सृष्टिरूपा हो, पालन-कालमें स्थितिरूपा हो तथा

English

ranee apd are unintelligent; and they stray in wrong courses and in their ignorance are subservient to knowledge; they are self-swayed, and devoted to self; they comprise twenty.

अध्याय ३७

श्लोक 6

वैराग्यं नास्य सञ्जज्ञे भुञ्जतो विषयान् प्रियान् ।न चाप्यलमभूत्तस्य धर्मार्थोपार्जनं प्रति

vairāgyaṃ nāsya sañjajñe bhuñjato viṣayān priyān / na cāpyalamabhūttasya dharmārthopārjanaṃ prati

हिन्दी अर्थ

कल्पान्तके समय संहार-रूप धारण करनेवाली हो। तुम्हीं महाविद्या, महामाया, महामेधा, महास्मृति, महामोह-रूपा, महादेवी और महासुरी हो। तुम्हीं तीनों गुणोंको उत्पन्न करनेवाली सबकी प्रकृति हो। भयंकर कालरात्रि, महारात्रि और मोहरात्रि भी तुम्हीं हो। तुम्हीं श्री, तुम्हीं

English

eight classes. They all possess light* internally, but they are mutually circumscribed. ff

अध्याय ३७

श्लोक 7

तं तथा भोगसंसर्ग-प्रमत्तमजितेन्द्रियम् ।सुबाहुर्नाम शुश्राव भ्राता तस्य वनेचरः

taṃ tathā bhogasaṃsarga-pramattamajitendriyam / subāhurnāma śuśrāva bhrātā tasya vanecaraḥ

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाली हो। बाण, भुशुण्डी और परिघ--ये भी तुम्हारे अस्त्र हैं। तुम सौम्य और सौम्यतर हो--इतना ही नहीं, जितने भी सौम्य एवं सुन्दर पदार्थ हैं, उन सबकी अपेक्षा तुम अत्यधिक सुन्दरी हो। पर और अपर--सबसे परे रहनेवाली परमेश्वरी तुम्हीं हो। सर्वस्वरूपे देवि! कहीं भी सत्-असत्रूप जो कुछ वस्तुएँ हैं और उन सबकी जो शक्ति है, वह तुम्हीं

English

and while he meditated, another came into existence; now this^ the third, was the group of beings in which the stream of life passed upwards it was characterized chiefly by good- ness. Those beings abound in pleasure and affection; they

अध्याय ३७

श्लोक 8

तं बुबोधयिषुः सो ऽथ चिरं ध्यात्वा महीपतिः ।तद्वैरिसंश्रयं तस्य श्रेयो ऽमन्यत भूपतेः

taṃ bubodhayiṣuḥ so 'tha ciraṃ dhyātvā mahīpatiḥ / tadvairisaṃśrayaṃ tasya śreyo 'manyata bhūpateḥ

हिन्दी अर्थ

हो। ऐसी अवस्थामें तुम्हारी स्तुति क्या हो सकती है। जो इस जगतकी सृष्टि, पालन और संहार करते हैं, उन भगवान्को भी जब तुमने निद्राके अधीन कर दिया है तो तुम्हारी स्तुति करनेमें यहाँ कौन समर्थ हो सकता है। मुझको, भगवान् शंकरको तथा भगवान् विष्णुको भी तुमने ही शरीर धारण कराया है; अतः तुम्हारी स्तुति करनेकी शक्ति किसमें है। देवि!

English

are uncircumscribed outwardly and inwardly; and possess light* externally and internally; they originated from an up- ward stream of life. Now that third creation of the Being who was satisfied in soul thereat is known as the crea-

अध्याय ३७

श्लोक 9

ततः स काशिभूपालमुदीर्णबलवाहनम् ।स्वराज्यं प्राप्तुमागच्छद् बहुशः शरणं कृती

tataḥ sa kāśibhūpālamudīrṇabalavāhanam / svarājyaṃ prāptumāgacchad bahuśaḥ śaraṇaṃ kṛtī

हिन्दी अर्थ

तुम तो अपने इन उदार प्रभावोंसे ही प्रशंसित हो। ये जो दोनों दुर्धर्ष असुर मधु और कैटभ हैं, इनको मोहमें डाल दो और जगदीश्वर भगवान् विष्णुको शीघ्र ही जगा दो। साथ ही इनके भीतर इन दोनों महान् असुरोंको मार डालनेकी बुद्धि उत्पन्न कर दो ७३-८७ ।। ऋषिरुवाच ॥/ ८८ ॥/

English

tion of the gods. When that creation came into beiug, Brahma was pleased.

अध्याय ३७

श्लोक 10

सो ऽपि चक्रे बलोद्योगमलर्कं प्रति पार्थिवः ।दूतञ्च प्रेषयामास राज्यमस्मै प्रदीयताम्

so 'pi cakre balodyogamalarkaṃ prati pārthivaḥ / dūtañca preṣayāmāsa rājyamasmai pradīyatām

हिन्दी अर्थ

एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा ।। ८९ ।।

English

ceded. The " raukhya" creation was the fourth, the makliya things are known as immoveable. The fifth was that called

अध्याय ३७

श्लोक 11

सो ऽपि नैच्छत्तदा दातुमाज्ञापूर्वं स्वधर्मवित् ।प्रत्युवाच च तं दूतमलर्कः काशिभूभृतः

so 'pi naicchattadā dātumājñāpūrvaṃ svadharmavit / pratyuvāca ca taṃ dūtamalarkaḥ kāśibhūbhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

नेत्रास्यनासिकाबाहुह्नदये भ्यस्तथोरस: ।। ९० ।।

English

"tiryak-srotas"'*' and "tally ag-yonya.’’ Next was the sixth creation^ that of the " urdhva-srotas’’;t it is known as the creation of the gods. Then the creation of the " arvdk-srotas "

अध्याय ३७

श्लोक 12

मामेवाभ्येत्य हार्देन याचतां राज्यमग्रजः ।नाक्रान्त्या संप्रदास्यामि भयेनाल्पामपि क्षितिम्

māmevābhyetya hārdena yācatāṃ rājyamagrajaḥ / nākrāntyā saṃpradāsyāmi bhayenālpāmapi kṣitim

हिन्दी अर्थ

निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणो5व्यक्तजन्मन: ।

English

evolved from Prakriti.§ The ninth creation was Prakrita and also Vaikrita; it is known as " Kaumara."|| Thus these nine creations of the Praja-pati have been declared.

अध्याय ३७

श्लोक 13

सुबाहुरपि नो याञ्चां चकार मतिमांस्तदा ।न धर्मः क्षत्रियस्येति याञ्चा वीर्यधनो हि सः

subāhurapi no yāñcāṃ cakāra matimāṃstadā / na dharmaḥ kṣatriyasyeti yāñcā vīryadhano hi saḥ

हिन्दी अर्थ

एकार्णवेडहिशयनात्तत: स ददृशे च तौ ।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 14

ततः समस्तसैन्येन काशीशः परिवारितः ।आक्रान्तुमभ्यगाद्राष्ट्रमलर्कस्य महीपतेः

tataḥ samastasainyena kāśīśaḥ parivāritaḥ / ākrāntumabhyagādrāṣṭramalarkasya mahīpateḥ

हिन्दी अर्थ

क्रोधरक्तेक्षणावत्तुं ब्रह्माणं जनितोद्यमौ

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 15

अनन्तरैश्च संश्लेषमभ्येत्य तदनन्तरम् ।तेषामन्यतमैर्भृत्यैः समाक्रम्यानयद्वशम्

anantaraiśca saṃśleṣamabhyetya tadanantaram / teṣāmanyatamairbhṛtyaiḥ samākramyānayadvaśam

हिन्दी अर्थ

समुत्थाय ततस्ताभ्यां युयुधे भगवान् हरि: ॥। ९३ ।।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 16

अपीडयंश्च सामान्तांस्तस्य राष्ट्रोपरोधनैः ।तथा दुर्गानुपालांश्च चक्रे चाटविकान् वशे

apīḍayaṃśca sāmāntāṃstasya rāṣṭroparodhanaiḥ / tathā durgānupālāṃśca cakre cāṭavikān vaśe

हिन्दी अर्थ

उक्तवन्तौ वरोस्मत्तो व्रियतामिति केशवम् ।। ९५ ।।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 17

कांश्चिच्चोपप्रदानेन कांश्चिद् भेदेन पार्थिवान् ।साम्नैवान्यान् वशं निन्ये निभृतास्तस्य ये ऽभवन्

kāṃściccopapradānena kāṃścid bhedena pārthivān / sāmnaivānyān vaśaṃ ninye nibhṛtāstasya ye 'bhavan

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- ८८ ।। राजन! जब ब्रह्माजीने वहाँ मधु और कैटभको मारनेके उद्देश्यसे भगवान् विष्णुको जगानेके लिये तमोगुणकी अधिष्ठात्री देवी योगनिद्राकी इस प्रकार स्तुति की, तब वे भगवानके नेत्र, मुख, नासिका, बाहु, हृदय और वक्ष:स्थलसे निकलकर अव्यक्तजन्मा ब्रह्माजीकी दृष्टिके समक्ष खड़ी हो गयीं। योगनिद्रासे मुक्त होनेपर

English

Sion. Hence they have abundance of suffering, and are con- tinuously engaged in action; and they possess light externally and internally. They are mankind and are capable of causation.!8 Auugrahall was the fifth creation; it is disposed in four ways, by contrariety,! and by perfection,** bytranquillity,tt

अध्याय ३७

श्लोक 18

ततः सो ऽल्पबलो राजा परचक्रावपीजितः ।कोषक्षयमवापोच्चैः पुरञ्चारुध्यतारिणा

tataḥ so 'lpabalo rājā paracakrāvapījitaḥ / koṣakṣayamavāpoccaiḥ purañcārudhyatāriṇā

हिन्दी अर्थ

जगतके स्वामी भगवान् जनार्दन उस एकार्णवके जलमें शेषनागकी शय्यासे जाग उठे। फिर उन्होंने उन दोनों असुरोंको देखा। वे दुरात्मा मधु और कैटभ अत्यन्त बलवान तथा पराक्रमी थे और क्रोधसे लाल आँखें किये ब्रह्माजीको खा जानेके लिये उद्योग कर रहे थे। तब भगवान् श्रीहरिने उठकर उन दोनोंके साथ पाँच हजार वर्षोतक केवल बाहुयुद्ध किया। वे

English

He considered that creation incapable of causation, § and thought of creating another yet. While he was meditating on its creation, the animal world, in which the stream of life||

अध्याय ३७

श्लोक 19

इत्थं सम्पीड्यमानस्तु क्षीणकोषो दिने दिने ।विषादमागात्परमं व्याकुलत्वञ्च चेतसः

itthaṃ sampīḍyamānastu kṣīṇakoṣo dine dine / viṣādamāgātparamaṃ vyākulatvañca cetasaḥ

हिन्दी अर्थ

दोनों भी अत्यन्त बलके कारण उन्मत्त हो रहे थे। इधर महामायाने भी उन्हें मोहमें डाल रखा था; इसलिये वे भगवान् विष्णुसे कहने लगे--“हम तुम्हारी वीरतासे संतुष्ट हैं। तुम हमलोगोंसे कोई वर माँगो” ८९-९५ ।।

English

and by satisfaction:: likewise. The objects of this creation moreover have knowledge of the past and of the present.

अध्याय ३७

श्लोक 20

आर्ति स परमां प्राप्य तत् सस्माराङ्गुलीयकम् ।यदुद्दिश्य पुरा प्राह माता तस्य मदालसा

ārti sa paramāṃ prāpya tat sasmārāṅgulīyakam / yaduddiśya purā prāha mātā tasya madālasā

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानुवाच ॥/ ९६ ॥।

English

ranee apd are unintelligent; and they stray in wrong courses and in their ignorance are subservient to knowledge; they are self-swayed, and devoted to self; they comprise twenty.

अध्याय ३७

श्लोक 21

ततः स्त्रातः शुचिर्भूत्वा वाचयित्वा द्विजोत्तमान् ।निष्कृष्य शासनं तस्माद्ददृशे प्रस्फुटाक्षरम्

tataḥ strātaḥ śucirbhūtvā vācayitvā dvijottamān / niṣkṛṣya śāsanaṃ tasmāddadṛśe prasphuṭākṣaram

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले-- ।। ९६ यदि तुम दोनों मुझपर प्रसन्न हो तो अब मेरे हाथसे मारे जाओ। बस, इतना-सा ही मैंने वर माँगा है। यहाँ दूसरे किसी वरसे क्‍या लेना है ।। ९७-९८ ।।

English

eight classes. They all possess light* internally, but they are mutually circumscribed. ff

अध्याय ३७

श्लोक 22

तत्रैव लिखितं मात्रा वाचयामास पार्थिवः ।प्रकाशपुलकाङ्गो ऽसौ प्रहर्षोत्फुल्ललोचनः

tatraiva likhitaṃ mātrā vācayāmāsa pārthivaḥ / prakāśapulakāṅgo 'sau praharṣotphullalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ॥/ ९९ ॥/

English

and while he meditated, another came into existence; now this^ the third, was the group of beings in which the stream of life passed upwards it was characterized chiefly by good- ness. Those beings abound in pleasure and affection; they

अध्याय ३७

श्लोक 23

सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत्त्यक्तुं न शक्यते ।स सदिभः सह कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम्

saṅgaḥ sarvātmanā tyājyaḥ sa cettyaktuṃ na śakyate / sa sadibhaḥ saha kartavyaḥ satāṃ saṅgo hi bheṣajam

हिन्दी अर्थ

विलोक्य ताभ्यां गदितो भगवान् कमलेक्षण:३

English

are uncircumscribed outwardly and inwardly; and possess light* externally and internally; they originated from an up- ward stream of life. Now that third creation of the Being who was satisfied in soul thereat is known as the crea-

अध्याय ३७

श्लोक 24

कामः सर्वात्मना हेयो हातुञ्चेच्छक्यते न सः ।मुमुक्षां प्रति तत्कार्यं सैव तस्यापि भेषजम्

kāmaḥ sarvātmanā heyo hātuñcecchakyate na saḥ / mumukṣāṃ prati tatkāryaṃ saiva tasyāpi bheṣajam

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- ९९ ।। इस प्रकार धोखेमें आ जानेपर जब उन्होंने सम्पूर्ण जगत्में जल-ही-जल देखा तब कमलनयन भगवानसे कहा--“जहाँ पृथ्वी जलमें डूबी हुई न हो--जहाँ सूखा स्थान हो, वहीं हमारा वध करो” १००-१०१ ।।

English

tion of the gods. When that creation came into beiug, Brahma was pleased.

अध्याय ३७

श्लोक 25

वाचयित्वा तु बहुशो नृणां श्रेयः कथं त्विति ।मुमुक्षयेति निश्चित्य सा च तत्सङ्गतो यतः

vācayitvā tu bahuśo nṛṇāṃ śreyaḥ kathaṃ tviti / mumukṣayeti niścitya sā ca tatsaṅgato yataḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ॥/ १०२ ॥/

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 26

ततः स साधुसम्पर्कं चिन्तयन् पृथिवीपतिः ।दत्तात्रेयं महाभागमगच्छत् परमार्तिमान्

tataḥ sa sādhusamparkaṃ cintayan pṛthivīpatiḥ / dattātreyaṃ mahābhāgamagacchat paramārtimān

हिन्दी अर्थ

एवमेषा समुत्पन्ना ब्रह्मणा संस्तुता स्वयम् ।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 27

तं समेत्य महात्मानमकल्पषमसङ्गिनम् ।प्रणिपत्याभिसम्पूज्य यथान्यायमभाषत

taṃ sametya mahātmānamakalpaṣamasaṅginam / praṇipatyābhisampūjya yathānyāyamabhāṣata

हिन्दी अर्थ

प्रभावमस्या देव्यास्तु भूय: शूणु वदामि ते ॥। ऐं 35 १०४ ।।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 28

ब्रह्मन् ! कुरु प्रसादं मे शरणं शरणार्थिनाम् ।दुः खापहारं कुरु मे दुः खार्तस्यातिकामिनः

brahman ! kuru prasādaṃ me śaraṇaṃ śaraṇārthinām / duḥ khāpahāraṃ kuru me duḥ khārtasyātikāminaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- ।। १०२ ॥। तब “तथास्तु' कहकर शड्ख, चक्र और गदा धारण करनेवाले भगवानने उन दोनोंके मस्तक अपनी जाँघपर रखकर चक्रसे काट डाले। इस प्रकार ये देवी महामाया ब्रह्माजीकी स्तुति करनेपर स्वयं प्रकट हुई थीं। अब पुनः तुमसे उनके प्रभावका वर्णन करता हूँ, सुनो १०३-१०४ ।।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 29

दुः खापहारमद्यैव करोमि तव पार्थिव ! ।सत्यं ब्रूहि किमर्थं ते दुः खं तत् पृथिवीपते

duḥ khāpahāramadyaiva karomi tava pārthiva ! / satyaṃ brūhi kimarthaṃ te duḥ khaṃ tat pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

उवाच १५ जअर्द्ध॑शलोकाः २४ श्लोकाः ६६, एवम् (/ १०४ ॥/

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 30

जड उवाच इत्युक्तश्चिन्तयामास स राजा तेन धीमता ।त्रिविधस्यापि दुः खस्य स्थानमात्मानमेव च

jaḍa uvāca ityuktaścintayāmāsa sa rājā tena dhīmatā / trividhasyāpi duḥ khasya sthānamātmānameva ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराणमें सावर्णिक मन्वन्तरकी कथाके अन्तर्गत

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 31

स विमृष्य चिरं राजा पुनः पुनरुदारधीः ।आत्मानमात्मना धीरः प्रहस्येदमथाब्रावीत्

sa vimṛṣya ciraṃ rājā punaḥ punarudāradhīḥ / ātmānamātmanā dhīraḥ prahasyedamathābrāvīt

हिन्दी अर्थ

१. 3० चण्डीदेवीको नमस्कार है।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 32

नाहमुर्वो न सलिलं न ज्योतिरनिलो न च ।नाकाशं किन्तु शारीरं समेत्य सुखमिष्यते

nāhamurvo na salilaṃ na jyotiranilo na ca / nākāśaṃ kintu śārīraṃ sametya sukhamiṣyate

हिन्दी अर्थ

२. 'कोलाविध्वंसी” यह किसी विशेष कुलके क्षत्रियोंकी संज्ञा है। दक्षिणमें “कोला” नगरी प्रसिद्ध है, वह प्राचीन कालमें राजधानी थी। जिन क्षत्रियोंने उसपर आक्रमण करके उसका विध्वंस किया, वे “कोलाविध्वंसी” कहलाये।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 33

न्यूनातिरिक्ततां याति पञ्चके ऽस्मिन् सुखासुखम् ।यदि स्यान्म किन्न स्यादन्यस्थे ऽपि हि तन्मयि

nyūnātiriktatāṃ yāti pañcake 'smin sukhāsukham / yadi syānma kinna syādanyasthe 'pi hi tanmayi

हिन्दी अर्थ

३. पा०--निष्कृत:। पा०--तत्केनैत०।

English

ceded. The " raukhya" creation was the fourth, the makliya things are known as immoveable. The fifth was that called

अध्याय ३७

श्लोक 34

नित्यप्रभूतसद्भावे न्यूनाधिक्यान्नतोन्नते ।तथा च ममतात्यक्ते विशेषो नोपलभ्यते

nityaprabhūtasadbhāve nyūnādhikyānnatonnate / tathā ca mamatātyakte viśeṣo nopalabhyate

हिन्दी अर्थ

. पा०-कर्म चास्याश्च। २. पा०--यत्स्वभावा। ३. पा०--किसी-किसी प्रतिमें इसके बाद ही “ब्रह्मोवाच” है तथा “निद्रां भगवतीम” इस श्लोकार्थके स्थानमें--'स्तौमि निद्रां भगवती विष्णोरतुलतेजस: ।। ” ऐसा पाठ है।

English

"tiryak-srotas"'*' and "tally ag-yonya.’’ Next was the sixth creation^ that of the " urdhva-srotas’’;t it is known as the creation of the gods. Then the creation of the " arvdk-srotas "

अध्याय ३७

श्लोक 35

तन्मात्रावस्थिते सूक्ष्मे तृतीयांशे च पश्यतः ।तथैव भूतसद्भावं शरीरं किं सुखासुखम्

tanmātrāvasthite sūkṣme tṛtīyāṃśe ca paśyataḥ / tathaiva bhūtasadbhāvaṃ śarīraṃ kiṃ sukhāsukham

हिन्दी अर्थ

३. पा०-मया। २३. मार्कण्डेयपुराणकी कई प्रतियोंमें यहाँ “प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाध्यस्त्वं मृत्युरावयो: ।” इतना अधिक पाठ है।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 36

मनस्यवस्थितं दुःखं सुखं वा मानसञ्च यत् ।यतस्ततो न मे दुः खं सुखं वा नह्यहं मनः

manasyavasthitaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ vā mānasañca yat / yatastato na me duḥ khaṃ sukhaṃ vā nahyahaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

+ मध्यमचरित्रस्थ विष्णुर्ऋषिर्महालक्ष्मीदेवता, उष्णिक् छन्‍्द:, शाकम्भरी शक्ति:; दुर्गा बीजम्, वायुस्तत्त्वम, यजुर्वेद: स्वरूपम्, श्रीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थ

English

evolved from Prakriti.§ The ninth creation was Prakrita and also Vaikrita; it is known as " Kaumara."|| Thus these nine creations of the Praja-pati have been declared.

अध्याय ३७

श्लोक 37

नाहङ्कारो न च मनो बुद्धिर्नाहं यतस्ततः ।अन्तः करणजं दुः खं पारख्यं मम तत्कथम्

nāhaṅkāro na ca mano buddhirnāhaṃ yatastataḥ / antaḥ karaṇajaṃ duḥ khaṃ pārakhyaṃ mama tatkatham

हिन्दी अर्थ

३० मध्यम चरित्रके विष्णु ऋषि, महालक्ष्मी देवता, अष्णिक् छनन्‍्द, शाकम्भरी शक्ति, दुर्गा बीज, वायु तत्त्व और यजुर्वेद स्वरूप है। श्रीमहालक्ष्मीकी प्रसन्नताके लिये मध्यम चरित्रके पाठमें इसका विनियोग है।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 38

नाहं शरीरं न मनो यतो ऽहं पृथक् शरीरान्मनसस्तथाहम् ।तत् सन्तु चेतस्यथवापि देहे सुखानि दुः खानि च किं ममात्र

nāhaṃ śarīraṃ na mano yato 'haṃ pṛthak śarīrānmanasastathāham / tat santu cetasyathavāpi dehe sukhāni duḥ khāni ca kiṃ mamātra

हिन्दी अर्थ

३० अक्षस्रकपरशुं गदेषुकुलिशं पद्म धनुष्कुण्डिकां

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 39

राज्यस्य वाञ्छां सुरुते ऽग्रजो ऽस्य देहस्य चेत् पञ्चमयः स राशिः ।गुणप्रवृत्त्या मम किन्नु तत्र तत्स्थः स चाहञ्च शरीरतो ऽन्यः

rājyasya vāñchāṃ surute 'grajo 'sya dehasya cet pañcamayaḥ sa rāśiḥ / guṇapravṛttyā mama kinnu tatra tatsthaḥ sa cāhañca śarīrato 'nyaḥ

हिन्दी अर्थ

सेवे सैरिभमर्दिनीमिह महालक्ष्मी सरोजस्थिताम् ।।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 40

न यस्य हस्तादिकमप्यशेषं मांसं न चास्थीनि खिराविभागः ।कस्तस्य नागाश्वरथादिकोषैः स्वल्पो ऽपि सम्बन्ध इहास्ति पुंसः

na yasya hastādikamapyaśeṣaṃ māṃsaṃ na cāsthīni khirāvibhāgaḥ / kastasya nāgāśvarathādikoṣaiḥ svalpo 'pi sambandha ihāsti puṃsaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं कमलके आसनपर बैठी हुई महिषासुरमर्दिनी भगवती महालक्ष्मीका भजन करता हूँ, जो अपने हाथोंमें अक्षमाला, फरसा, गदा, बाण, वज्र, पद्म, धनुष, कुण्डिका, दण्ड, शक्ति, खड़्ग, ढाल, शंख, घण्टा, मधुपात्र, शूल, पाश और चक्र धारण करती हैं तथा जिनके श्रीविग्रहकी कान्ति मूँगेके समान लाल है।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 41

तस्मान्न मे ऽरिर्न च मे ऽस्ति दुः खं न मे सुखं नापि पुरं न कोषम् ।न चाश्वनागादि बलं न तस्य नान्यस्य वा कस्यचिद्वा ममास्ति

tasmānna me 'rirna ca me 'sti duḥ khaṃ na me sukhaṃ nāpi puraṃ na koṣam / na cāśvanāgādi balaṃ na tasya nānyasya vā kasyacidvā mamāsti

हिन्दी अर्थ

“उ5 द्वी' ऋषिरुवाच ॥। १ ॥।

English

CANTO XLVTII.

अध्याय ३७

श्लोक 42

यथा घटीकुम्भकमण्डलुस्थम् आकाशमेकं बहुधा हि दृष्टम् ।तथा सुबाहुः स च काशिपो ऽहं मल्ये च देहेषु शरीरभेदैः

yathā ghaṭīkumbhakamaṇḍalustham ākāśamekaṃ bahudhā hi dṛṣṭam / tathā subāhuḥ sa ca kāśipo 'haṃ malye ca deheṣu śarīrabhedaiḥ

हिन्दी अर्थ

देवासुरमभूुद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा ।

English

CANTO XLVTII.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 37
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.