Adhyaya 38

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे आत्मविवेको नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः अष्टत्रिंशो ऽध्यायः जड उवाच दत्तात्रेयं ततो विप्रं प्रणिपत्य स पार्थिवः ।प्रत्युवाच महात्मानं प्रश्रयावनतो वचः॥ १ ॥

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvāde ātmaviveko nāma saptatriṃśo 'dhyāyaḥ aṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca dattātreyaṃ tato vipraṃ praṇipatya sa pārthivaḥ / pratyuvāca mahātmānaṃ praśrayāvanato vacaḥ

सम्यक् प्रपश्यतो ब्रह्मन् ! मम दुः खं न किञ्चन ।असम्यग्दर्शिना मग्नाः सर्वदैवासुखार्णवे॥ २ ॥

samyak prapaśyato brahman ! mama duḥ khaṃ na kiñcana / asamyagdarśinā magnāḥ sarvadaivāsukhārṇave

यस्मिन् यस्मिन्ममासक्ता बुद्धिः पुंसः प्रजायते ।ततस्ततः समादाय दुः खान्येव प्रयच्छति॥ ३ ॥

yasmin yasminmamāsaktā buddhiḥ puṃsaḥ prajāyate / tatastataḥ samādāya duḥ khānyeva prayacchati

मार्जारभक्षिते दुः खं यादृशं गृहकुक्कुटे ।न तादृङ्ममताशून्ये कलविङ्के ऽथ मूषिके॥ ४ ॥

mārjārabhakṣite duḥ khaṃ yādṛśaṃ gṛhakukkuṭe / na tādṛṅmamatāśūnye kalaviṅke 'tha mūṣike

सो ऽहं न दुः खी न सुखी यतो ऽहं प्रकृतेः परः ।यो भूताभिभवो भूतैः सुखदुः खात्मको हि सः॥ ५ ॥

so 'haṃ na duḥ khī na sukhī yato 'haṃ prakṛteḥ paraḥ / yo bhūtābhibhavo bhūtaiḥ sukhaduḥ khātmako hi saḥ

दत्तात्रेय उवाच एवमेतन्नरव्याघ्र ! यथैतद्व्याहृतं त्वया ।ममेति मूलं दुः कस्य न ममेति च निर्वृतेः॥ ६ ॥

dattātreya uvāca evametannaravyāghra ! yathaitadvyāhṛtaṃ tvayā / mameti mūlaṃ duḥ kasya na mameti ca nirvṛteḥ

मत्प्रश्नादेव ते ज्ञानमुत्पन्नमिदमुत्तमम् ।ममेति प्रत्ययो येन क्षिप्तः शाल्मलितूलवत्॥ ७ ॥

matpraśnādeva te jñānamutpannamidamuttamam / mameti pratyayo yena kṣiptaḥ śālmalitūlavat

अहमित्यङ्कुरोत्पन्नो ममेति स्कन्धवान् महान् ।गृहक्षेत्रोच्चशाखश्च पुत्रदारादिपल्लवः॥ ८ ॥

ahamityaṅkurotpanno mameti skandhavān mahān / gṛhakṣetroccaśākhaśca putradārādipallavaḥ

धनधान्यमहापत्रो नैककालप्रवर्धितः ।पुण्यापुण्याग्रपुष्पश्च सुखदुः खमहाफलः॥ ९ ॥

dhanadhānyamahāpatro naikakālapravardhitaḥ / puṇyāpuṇyāgrapuṣpaśca sukhaduḥ khamahāphalaḥ

तत्र मुक्तिपथव्यापि मूढसम्पर्कसेचनः ।विधित्साभृङ्गमालाढ्यो कृत्यज्ञानमहातरुः॥ १० ॥

tatra muktipathavyāpi mūḍhasamparkasecanaḥ / vidhitsābhṛṅgamālāḍhyo kṛtyajñānamahātaruḥ

संसाराध्वपरिश्रान्ता ये तच्छायां समाश्रिताः ।भ्रान्तिज्ञानसुखाधीनास्तेषामात्यन्तिकं कुतः॥ ११ ॥

saṃsārādhvapariśrāntā ye tacchāyāṃ samāśritāḥ / bhrāntijñānasukhādhīnāsteṣāmātyantikaṃ kutaḥ

यैस्तु सत्सङ्गपाषाणशितेन ममतातरुः ।छिन्नो विद्याकुठारेण ते गतास्तेन वर्त्मना॥ १२ ॥

yaistu satsaṅgapāṣāṇaśitena mamatātaruḥ / chinno vidyākuṭhāreṇa te gatāstena vartmanā

प्राप्य ब्रह्मवनं शीतं नीरजस्कमकण्टकम् ।प्राप्नुवन्ति परां प्राज्ञा निर्वृतिं वृत्तिवर्जिताः॥ १३ ॥

prāpya brahmavanaṃ śītaṃ nīrajaskamakaṇṭakam / prāpnuvanti parāṃ prājñā nirvṛtiṃ vṛttivarjitāḥ

भूतेन्द्रियमयं स्थूलं न त्वं राजन्न चाप्यहम् ।न तन्मात्रमयावावां नैवान्तः करणात्मकौ॥ १४ ॥

bhūtendriyamayaṃ sthūlaṃ na tvaṃ rājanna cāpyaham / na tanmātramayāvāvāṃ naivāntaḥ karaṇātmakau

कं वा पश्यामि राजेन्द्र ! प्रधानमिदमावयोः ।यतः परो हि क्षेत्रज्ञः सङ्घातो हि गुणात्मकः॥ १५ ॥

kaṃ vā paśyāmi rājendra ! pradhānamidamāvayoḥ / yataḥ paro hi kṣetrajñaḥ saṅghāto hi guṇātmakaḥ

मशकोडुम्बरेषीकामुञ्जमत्स्याम्भसां यथा ।एकत्वे ऽपि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मनोर्नृप !॥ १६ ॥

maśakoḍumbareṣīkāmuñjamatsyāmbhasāṃ yathā / ekatve 'pi pṛthagbhāvastathā kṣetrātmanornṛpa !

अलर्क उवाच भगवंस्त्वत्प्रसादेन ममाविर्भूतमुत्तमम् ।ज्ञानं प्रधानचिच्छक्ति-विवेककरमीदृशम्॥ १७ ॥

alarka uvāca bhagavaṃstvatprasādena mamāvirbhūtamuttamam / jñānaṃ pradhānacicchakti-vivekakaramīdṛśam

किन्त्वत्र विषयाक्रान्ते स्थैर्यवत्त्वं न चेतसि ।न चापि वेद्मि मुच्येयं कथं प्रकृतिबन्धनात्॥ १८ ॥

kintvatra viṣayākrānte sthairyavattvaṃ na cetasi / na cāpi vedmi mucyeyaṃ kathaṃ prakṛtibandhanāt

कथं न भूयां भूयश्च कथं निर्गुणतामियाम् ।कथञ्च ब्रह्मणैकत्वं व्रजेयं शाश्वतेन वै॥ १९ ॥

kathaṃ na bhūyāṃ bhūyaśca kathaṃ nirguṇatāmiyām / kathañca brahmaṇaikatvaṃ vrajeyaṃ śāśvatena vai

तन्मे योगन्तथा ब्रह्मन् ! प्रणतायाभियाचते ।सम्यग् ब्रूहि महाप्राज्ञ ! सत्सङ्गो ह्युपकृन्नृणाम्॥ २० ॥

tanme yogantathā brahman ! praṇatāyābhiyācate / samyag brūhi mahāprājña ! satsaṅgo hyupakṛnnṛṇām