Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
40
अध्याय 40 / 90

Adhyaya 40

41 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४०

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने योगाध्यायो नामैकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः चत्वारिंशो ऽध्यायः दत्तात्रेय उवाच उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दृष्टे ह्यात्मनि योगिनः ।ये तांस्ते संप्रवक्ष्यामि समासेन निबोध मे

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe jaḍopākhyāne yogādhyāyo nāmaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ catvāriṃśo 'dhyāyaḥ dattātreya uvāca upasargāḥ pravartante dṛṣṭe hyātmani yoginaḥ / ye tāṃste saṃpravakṣyāmi samāsena nibodha me

हिन्दी अर्थ

सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका ।। ४९ ।।

English

'®6th -attractor, Lock«jaw? t Sa^^-harsha; or bristling of the hair of the body*

अध्याय ४०

श्लोक 2

काम्याः क्रियास्तथा कामान् मानुषानभिवाञ्छति ।स्त्रियो दानफलं विद्यां मायां कुप्यं धनं दिवम्

kāmyāḥ kriyāstathā kāmān mānuṣānabhivāñchati / striyo dānaphalaṃ vidyāṃ māyāṃ kupyaṃ dhanaṃ divam

हिन्दी अर्थ

अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरपिभि: ।। ५० ।।

English

growth of the crops. Against him indeed one should secure protection by wearing worn-out shoes, and by walking on the!.j left side, and by causing a c'andala to enter the field, and by offering the ball outside, and by eulogizing the soma juice.

अध्याय ४०

श्लोक 3

देवत्वममरेशत्वं रसायनचयाः क्रियाः ।मरुत्प्रपतनं यज्ञं जलग्न्यावेशनन्तथा

devatvamamareśatvaṃ rasāyanacayāḥ kriyāḥ / marutprapatanaṃ yajñaṃ jalagnyāveśanantathā

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण त्रिलोकीको क्षोभग्रस्त देख हैत्यगण अपनी समस्त सेनाको कवच आदिसे सुसज्जित कर, हाथोंमें हथियार ले सहसा उठकर खड़े हो गये। उस समय महिषासुरने बड़े क्रोधमें आकर कहा--'“आ:! यह क्या हो रहा है।' फिर वह सम्पूर्ण असुरोंसे घिरकर उस सिंहनादकी ओर लक्ष्य करके दौड़ा और आगे पहुँचकर उसने देवीको देखा, जो अपनी

English

Dantiikfishti and Ukti, and Parivarta the next, Anga-dhfish I and S'akuni and Ganda-prdnta-rati, Garbha-han and the last Sasya-han were their male children. And they had eight

अध्याय ४०

श्लोक 4

श्राद्धानां सर्वदानानां फलानि नियमांस्तथा ।तथोपवासात् पूर्ताच्च देवताभ्यर्च्चनादपि

śrāddhānāṃ sarvadānānāṃ phalāni niyamāṃstathā / tathopavāsāt pūrtācca devatābhyarccanādapi

हिन्दी अर्थ

प्रभासे तीनों लोकोंको प्रकाशित कर रही थीं ।। ३५-३७ ।। उनके चरणोंके भारसे पृथ्वी दबी जा रही थी। माथेके मुकुटसे आकाशगमें रेखा-सी खिंच रही थी तथा वे अपने धनुषकी टड्कारसे सातों पातालोंको क्षुब्ध किये देती थीं ।। ३८ ।॥। देवी अपनी हजारों भुजाओंसे सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित करके खड़ी थीं। तदनन्तर उनके साथ हैत्योंका युद्ध छिड़

English

growth of the crops. Against him indeed one should secure protection by wearing worn-out shoes, and by walking on the!.j left side, and by causing a c'andala to enter the field, and by offering the ball outside, and by eulogizing the soma juice.

अध्याय ४०

श्लोक 5

तेभ्यस्तेभ्यश्च कर्मभ्य उपसृष्टो ऽभिवाञ्छति ।चित्तमित्थं वर्तमानं यत्नाद्योगी निवर्तयेत्

tebhyastebhyaśca karmabhya upasṛṣṭo 'bhivāñchati / cittamitthaṃ vartamānaṃ yatnādyogī nivartayet

हिन्दी अर्थ

गया ।। ३९ ॥। नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंके प्रहारसे सम्पूर्ण दिशाएँ उद्धासित होने लगीं। चिक्षुर नामक महान् असुर महिषासुरका सेनानायक था ।। ४० ॥। वह देवीके साथ युद्ध करने लगा। अन्य हैत्योंकी चतुरड्धिणी सेना साथ लेकर चामर भी लड़ने लगा। साठ हजार रथियोंके साथ आकर उदग्र नामक महाहैत्यने लोहा लिया ॥ ४१ ।। एक करोड़ रथियोंको

English

Dantiikfishti and Ukti, and Parivarta the next, Anga-dhfish I and S'akuni and Ganda-prdnta-rati, Garbha-han and the last Sasya-han were their male children. And they had eight

अध्याय ४०

श्लोक 6

ब्रह्मसङ्गिमनः कुर्वन्नुपसर्गात् प्रमुच्यते ।उपसर्गैर्जितैरेभिरुपसर्गास्ततः पुनः

brahmasaṅgimanaḥ kurvannupasargāt pramucyate / upasargairjitairebhirupasargāstataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

साथ लेकर महाहनु नामक हैत्य युद्ध करने लगा। जिसके रोएँ तलवारके समान तीखे थे, वह असिलोमा नामका महाहैत्य पाँच करोड़ रथी सैनिकोंसहित युद्धमें आ डटा ४२ ।। साठ लाख रथियोंसे घिरा हुआ बाष्कल नामक हैत्य भी उस युद्धभूमिमें लड़ने लगा ४३ ॥। परिवारित” नामक राक्षस हाथीसवार और घुड़सवारोंके अनेक दलों तथा

English

Now the second son assigns good and bad fortune to mei while he says repeatedly, " let it be so!; hence he is calk

अध्याय ४०

श्लोक 7

योगिनः संप्रवर्तन्ते सात्त्वराजसतामसाः ।प्रातिभिः श्रावणो दैवो भ्रमावत्तौ तथापरौ

yoginaḥ saṃpravartante sāttvarājasatāmasāḥ / prātibhiḥ śrāvaṇo daivo bhramāvattau tathāparau

हिन्दी अर्थ

एक करोड़ रथियोंकी सेना लेकर युद्ध करने लगा। बिडाल नामक हैत्य पाँच अरब रथियोंसे घिरकर लोहा लेने लगा। इनके अतिरिक्त और भी हजारों महाहैत्य रथ, हाथी और घोड़ोंकी

English

UktijJ and that is his precise function. Hence wise me must always say, " May fate be auspicious! " And when anj

अध्याय ४०

श्लोक 8

पञ्चैते योगिनां योगविघ्राय कटुकोदयाः ।वेदार्थाः काव्यशास्त्रार्था विद्याशिल्पान्यशेषतः

pañcaite yogināṃ yogavighrāya kaṭukodayāḥ / vedārthāḥ kāvyaśāstrārthā vidyāśilpānyaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

सेना साथ लेकर वहाँ देवीके साथ युद्ध करने लगे। स्वयं महिषासुर उस रणभूमिमें कोटि- कोटि सहसख्र रथ, हाथी और घोड़ोंकी सेनासे घिरा हुआ खड़ा था। वे हैत्य देवीके साथ तोमर, भिन्दिपाल, शक्ति, मूसल, खड्ग, परशु और पट्टिश आदि अस्त्र-शस्त्रोंका प्रहार करते हुए युद्ध कर रहे थे। कुछ हैत्योंने उनपर शक्तिका प्रहार किया, कुछ लोगोंने पाश

English

thing bad is heard or spoken, let praise be ofFered to S'ivs and to Brahma, the spiritual preceptor of all that exists hot] moveable and immoveable, and to each person’s own parti cular family-deity.

अध्याय ४०

श्लोक 9

प्रतिभान्ति यदस्येति प्रातिभः स तु योगिनः ।शब्दार्थानाखिलान् वेत्ति शब्दं गृह्णाति चैव यत्

pratibhānti yadasyeti prātibhaḥ sa tu yoginaḥ / śabdārthānākhilān vetti śabdaṃ gṛhṇāti caiva yat

हिन्दी अर्थ

फेंके ४४-४८ ।। तथा कुछ दूसरे हैत्योंने खड्गप्रहार करके देवीको मार डालनेका उद्योग किया। देवीने भी क्रोधमें भरकर खेल-खेलमें ही अपने अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करके हैत्योंके वे समस्त अस्त्र-शस्त्र काट डाले। उनके मुखपर परिश्रम या थकावटका रंचमात्र भी चिह्न नहीं था, देवता और ऋषि उनकी स्तुति करते थे और वे भगवती परमेश्वरी हैत्योंके शरीरोंपर

English

an attack from Dahsaha. The remedy against him is to | applied by men by means of white mustard cast upon the be

अध्याय ४०

श्लोक 10

योजनानां सहस्रेभ्यः श्रावणः सो ऽभिधीयते ।ममन्ताद्वीक्षते चाष्टौ स यदा देवतोपमः

yojanānāṃ sahasrebhyaḥ śrāvaṇaḥ so 'bhidhīyate / mamantādvīkṣate cāṣṭau sa yadā devatopamaḥ

हिन्दी अर्थ

अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करती रहीं।

English

and upon the teeth of the sle'eping child; and by bathing i with medicinal herbs of great splendour, by reciting goo scriptures,* ** and by supportingf it on a camel, a thorn sword, a bone, or a linen cloth.

अध्याय ४०

श्लोक 11

उपसर्गन्तमप्याहुर्दैवमुन्मत्तवद् बुधाः ।भ्राम्यते यन्निरालम्बं मनो दोषेण योगिनः

upasargantamapyāhurdaivamunmattavad budhāḥ / bhrāmyate yannirālambaṃ mano doṣeṇa yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

निःश्वासान् मुमुचे यांश्व॒ युध्यमाना रणेडम्बिका ।। ५२ ।।

English

Now the second son assigns good and bad fortune to mei while he says repeatedly, " let it be so!; hence he is calk

अध्याय ४०

श्लोक 12

समस्ताचारविभ्रांशाद् भ्रमः स परिकीर्तितः ।आवर्त इव तोयस्य ज्ञानावर्तो यदाकुलः

samastācāravibhrāṃśād bhramaḥ sa parikīrtitaḥ / āvarta iva toyasya jñānāvarto yadākulaḥ

हिन्दी अर्थ

नाशयन्तो5सुरगणान् देवीशक्त्युपबंहिता: ।

English

UktijJ and that is his precise function. Hence wise me must always say, " May fate be auspicious! " And when anj

अध्याय ४०

श्लोक 13

नाशयेच्चित्तमावर्त उपसर्गः स उच्यते ।एतैर्नाशितयोगास्तु सकला देवयोनयः

nāśayeccittamāvarta upasargaḥ sa ucyate / etairnāśitayogāstu sakalā devayonayaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभि:ः ।

English

thing bad is heard or spoken, let praise be ofFered to S'ivs and to Brahma, the spiritual preceptor of all that exists hot] moveable and immoveable, and to each person’s own parti cular family-deity.

अध्याय ४०

श्लोक 14

उपसर्गैर्महाघोरैरावर्तन्ते पुनः पुनः ।प्रावृत्य कम्बलं शुक्लं योगी तस्मान्मनोमयम्

upasargairmahāghorairāvartante punaḥ punaḥ / prāvṛtya kambalaṃ śuklaṃ yogī tasmānmanomayam

हिन्दी अर्थ

असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत् ।

English

The son who finds delight in always interchanging th foetus between one womb and another, and in interchangini

अध्याय ४०

श्लोक 15

चिन्तयेत् परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्रवणं मनः ।योगयुक्तः सदा योगी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः

cintayet paramaṃ brahma kṛtvā tatpravaṇaṃ manaḥ / yogayuktaḥ sadā yogī laghvāhāro jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

केचिद् द्विधा कृतास्तीक्ष्पै: खड्गपातैस्तथापरे ।

English

a wise man should preserve himself against him by means c white mustard and the prayers and spells that destroy Rakshasas.

अध्याय ४०

श्लोक 16

सूक्ष्मास्तु धारणाः सप्त भूराद्या मूर्घ्नि धारयेत् ।धरित्रीं धारयेद्योगी तत् सौक्ष्म्यं प्रतिपद्यते

sūkṣmāstu dhāraṇāḥ sapta bhūrādyā mūrghni dhārayet / dharitrīṃ dhārayedyogī tat saukṣmyaṃ pratipadyate

हिन्दी अर्थ

वेमुश्व केचिद्रुधिरं मुसलेन भूशं हता: ।। ५८ ।। केचिजन्निपतिता भूमौ भिन्ना: शूलेन वक्षसि

English

seize and otherwise molest other men’s wives and other men’s goods. Immunity from her comes by reciting purifying prayers, by refraining from anger, covetousness and other

अध्याय ४०

श्लोक 17

आत्मानं मन्यते चोर्व्ॐ तद्गन्धञ्च जहाति सः ।यथैवाप्सु रसं सूक्ष्मं तद्वद्रूपञ्च तेजसि

ātmānaṃ manyate corvoṃ tadgandhañca jahāti saḥ / yathaivāpsu rasaṃ sūkṣmaṃ tadvadrūpañca tejasi

हिन्दी अर्थ

निरन्तरा: शरौघेण कृता: केचिद्रणाजिरे ।। ५९ ।। श्येनानुकारिण:5 प्राणान् मुमुचुस्त्रिदशार्दना: । केषांचिद् बाहवश्शक्तिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे ।। ६० ।।

English

Another son S'akuni^ stationed on a crow or some otboi bird, announces weal or woo by means of food or birds With regard thereto, however, the Praja-pati has said, "li

अध्याय ४०

श्लोक 18

स्पर्शं वायो तथा तद्वद्विभ्रतस्तस्य धारणाम् ।व्योम्रः सूक्ष्मां प्रवृत्तिञ्च शब्दं तद्वज्जहाति सः

sparśaṃ vāyo tathā tadvadvibhratastasya dhāraṇām / vyomraḥ sūkṣmāṃ pravṛttiñca śabdaṃ tadvajjahāti saḥ

हिन्दी अर्थ

एकबाद्वक्षिचरणा: केचिद्देव्या द्विधा कृता: ।

English

an evil matter delay and the abandonment of the undertaking are best; in a good matter one should act very speedily."

अध्याय ४०

श्लोक 19

मनसा सर्वभूतानां मनस्याविशते यदा ।मानसीं धारणां बिभ्रन्मनः सूक्ष्मञ्च जायते

manasā sarvabhūtānāṃ manasyāviśate yadā / mānasīṃ dhāraṇāṃ bibhranmanaḥ sūkṣmañca jāyate

हिन्दी अर्थ

कबन्धा युयुधुर्देव्या गृहीतपरमायुधा: ।

English

half a mnhtirta, 0 brahman, consumes every undertaking, and eulogium, and sincerity. By addresses to brdhmans, by

अध्याय ४०

श्लोक 20

तद्वद् बुद्धिमशेषाणां सत्त्वानामेत्य योगवित् ।परित्यजति सम्प्राप्य बुद्धिसौक्ष्म्यमनुत्तमम्

tadvad buddhimaśeṣāṇāṃ sattvānāmetya yogavit / parityajati samprāpya buddhisaukṣmyamanuttamam

हिन्दी अर्थ

तिष्ठ तिछठेति भाषन्तो देवीमन्ये महासुरा:7 ।। ६४ ।।

English

praise to the gods, and by extracting roots, 0 briliman, by ablutions with cows’ urine and mustard seed, so also by worship paid to the constellations and planets, and also by

अध्याय ४०

श्लोक 21

परित्यजति सूक्ष्माणि सप्त त्वेतानि योगवित् ।सम्यग्विज्ञाय यो ऽलर्क ! तस्यावृत्तिर्न विद्यते

parityajati sūkṣmāṇi sapta tvetāni yogavit / samyagvijñāya yo 'larka ! tasyāvṛttirna vidyate

हिन्दी अर्थ

क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका ।

English

repeatedly looking at weapons, and by contempt for bix'th Ganda-pranta-rati succumbs.

अध्याय ४०

श्लोक 22

एतासां धारणानान्तु सप्तानां सौक्ष्म्यमात्मवान् ।दृष्ट्वा दृष्ट्वा ततः सिद्धिं त्यक्त्वा त्यक्त्वा परां व्रजेत्

etāsāṃ dhāraṇānāntu saptānāṃ saukṣmyamātmavān / dṛṣṭvā dṛṣṭvā tataḥ siddhiṃ tyaktvā tyaktvā parāṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

निन्‍्ये क्षयं यथा वह्लिस्तृणदारुमहाचयम् ।। ६७ ।।

English

of pregnant women. Women should always secure protection against him by exjustant personal purification, by writing out famous spells, by wearing auspicious garlands and other

अध्याय ४०

श्लोक 23

यस्मिन् यस्मिंश्च कुरुते भूते रागं महीपते ।तस्मिंस्तस्मिन् समासक्तिं संप्राप्य स विनश्यति

yasmin yasmiṃśca kurute bhūte rāgaṃ mahīpate / tasmiṃstasmin samāsaktiṃ saṃprāpya sa vinaśyati

हिन्दी अर्थ

सच सिंहो महानादमुत्सूजन्धुतकेसर: ।

English

were famous of old. Visit those unlucky men who fan them selves with winnowing fans,^ and who bathe with the wate: 'poured from jars§ or with the. drops of water from cloths

अध्याय ४०

श्लोक 24

तस्माद्विदित्वा सूक्ष्माणि संसक्तानि परस्परम् ।परित्यजति यो देही स परं प्राप्नुयात् पदम्

tasmādviditvā sūkṣmāṇi saṃsaktāni parasparam / parityajati yo dehī sa paraṃ prāpnuyāt padam

हिन्दी अर्थ

देव्या गणैश्न तैस्तत्र कृतं युद्ध महासुरैः ।

English

and with water up by the tips of their nails. Join no

अध्याय ४०

श्लोक 25

एतान्येव तु सन्धाय सप्त सूक्ष्माणि पार्थिव ! ।भूतादीनां विरागो ऽत्र सद्भावज्ञस्य मुक्तये

etānyeva tu sandhāya sapta sūkṣmāṇi pārthiva ! / bhūtādīnāṃ virāgo 'tra sadbhāvajñasya muktaye

हिन्दी अर्थ

यथैषां3 तुतुषुर्देवा:5 पुष्पवृष्टिमुचो दिवि ।। 3० ॥। ६९ ।।

English

Having spoken thus to Duhsaha, Brahma disappeared fron sight there, and the other followed the command of the lotus born go(L

अध्याय ४०

श्लोक 26

गन्धादिषु समासक्तिं सम्प्राप्य स विनश्यति ।पुनरावर्तते भूप ! स ब्रह्मापरमानुषम्

gandhādiṣu samāsaktiṃ samprāpya sa vinaśyati / punarāvartate bhūpa ! sa brahmāparamānuṣam

हिन्दी अर्थ

देवीका वाहन वह सिंह भी क्रोधमें भरकर गर्दनके बालोंको हिलाता हुआ असुरोंकी सेनामें इस प्रकार विचरने लगा, मानो वनोंमें दावानल फैल रहा हो। रणभूमिमें हैत्योंके साथ युद्ध करती हुई अम्बिका देवीने जितने नि:श्वास छोड़े, वे सभी तत्काल सैकड़ों-हजारों गणोंके रूपमें प्रकट हो गये और परशु, भिन्दिपाल, खड़ग तथा पट्टिश आदि अस्त्रोंद्वारा

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 27

सप्तैता धारणा योगी समतीत्य यदिच्छति ।तस्मिंस्तस्मिंल्लयं सूक्ष्मे भूते याति नरेश्वर !

saptaitā dhāraṇā yogī samatītya yadicchati / tasmiṃstasmiṃllayaṃ sūkṣme bhūte yāti nareśvara !

हिन्दी अर्थ

असुरोंका सामना करने लगे ।। ४९-५३ ।। देवीकी शक्तिसे बढ़े हुए वे गण असुरोंका नाश करते हुए नगाड़ा और शड़ख आदि बाजे बजाने लगे ।। ५४ ॥। उस संग्राम-महोत्सवमें कितने ही गण मृदड़ बजा रहे थे। तदनन्तर देवीने त्रिशूलसे, गदासे, शक्तिकी वर्षसे और खड्ग आदिसे सैकड़ों महाहैत्योंका संहार कर डाला। कितनोंको घंटेके भयड्ूकर नादसे

English

jxissions, and by resistance with the thought ‘ She is inciting me to these acts' When one is railed against or beaten by

अध्याय ४०

श्लोक 28

देवानामसुराणां वा गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।देहेषु लयमायाति सङ्गं नाप्रोति च क्वचित्

devānāmasurāṇāṃ vā gandharvoragarakṣasām / deheṣu layamāyāti saṅgaṃ nāproti ca kvacit

हिन्दी अर्थ

मूर्च्छित करके मार गिराया ।। ५५-५६ ।। बहुतेरे हैत्योंको पाशसे बाँधकर धरतीपर घसीटा। कितने ही हैत्य उनकी तीखी तलवारकी मारसे दो-दो टुकड़े हो गये ५७ ।। कितने ही गदाकी चोटसे घायल हो धरतीपर सो गये। कितने ही मूसलकी मारसे अत्यन्त आहत होकर रक्त वमन करने लगे। कुछ हैत्य शूलसे छाती फट जानेके कारण पृथ्वीपर ढेर हो गये। उस

English

another, one should wisely think ‘ sho is inciting him,’ and should not fall into subjection to her. In this mundane exis- tence, where there are other men’s wives and other alluring objects, the wise man should consider, ‘ She is inciting my mind and my soul here.’

अध्याय ४०

श्लोक 29

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च ।प्राकाम्यं च तथेशित्वं वशित्वञ्च तथापरम्

aṇimā laghimā caiva mahimā prāptireva ca / prākāmyaṃ ca tatheśitvaṃ vaśitvañca tathāparam

हिन्दी अर्थ

रणाड्रणमें बाणसमूहोंकी वृष्टिसे कितने ही असुरोंकी कमर टूट गयी ।। ५८-५९ ।। बाजकी तरह झपटनेवाले देवपीडक हैत्यगण अपने प्राणोंसे हाथ धोने लगे। किन्हींकी बाँहें छिन्न- भिन्न हो गयीं, कितनोंकी गर्दनें कट गयीं। कितने ही हैत्योंके मस्तक कट-कटकर गिरने लगे। कुछ लोगोंके शरीर मध्यभागमें ही विदीर्ण हो गये। कितने ही महाहैत्य जाँघें कट

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 30

यत्रकामावसायित्वं गुणानेतांस्तथैश्वरान् ।प्राप्नोत्यष्टौ नरव्याघ्र ! परं निर्वाणसूचकान्

yatrakāmāvasāyitvaṃ guṇānetāṃstathaiśvarān / prāpnotyaṣṭau naravyāghra ! paraṃ nirvāṇasūcakān

हिन्दी अर्थ

जानेसे पृथ्वीपर गिर पड़े। कितनोंको ही देवीने एक बाँह, एक पैर और एक नेत्रवाले करके दो टुकड़ोंमें चीर डाला। कितने ही हैत्य मस्तक कट जानेपर भी गिरकर फिर उठ जाते और केवल धड़के ही रूपमें अच्छे-अच्छे हथियार हाथमें देवीके साथ युद्ध करने लगते थे। दूसरे कबन्ध युद्धके बाजोंकी लयपर नाचते थे। ६०-६३ ।। कितने ही बिना सिरके धड़ हाथोंमें

English

loving married couple, among relatives- and friends, between parents and children, and among fellow-caste-people [j —

अध्याय ४०

श्लोक 31

सूक्ष्मात् सूक्ष्मतमो ऽणीयान् शीघ्रत्वं लघिमा गुणः ।महिमाशेषपूज्यत्वात् प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत्

sūkṣmāt sūkṣmatamo 'ṇīyān śīghratvaṃ laghimā guṇaḥ / mahimāśeṣapūjyatvāt prāptirnāprāpyamasya yat

हिन्दी अर्थ

खड्ग, शक्ति और ऋष्टि लिये दौड़ते थे तथा दूसरे-दूसरे महाहैत्य ठहरो! ठहरो!!” यह कहते हुए देवीको युद्धके लिये ललकारते थे। जहाँ वह घोर संग्राम हुआ था, वहाँकी धरती देवीके गिराये हुए रथ हाथी, घोड़े और असुरोंकी लाशोंमें ऐसी पट गयी थी कि वहाँ चलना-फिरना असम्भव हो गया था ॥ ६४-६५ ॥। हैत्योंकी सेनामें हाथी, घोड़े और असुरोंके शरीरोंसे

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 32

प्राकाम्यमस्य व्यापित्वादीशित्वञ्चेश्वरो यतः ।वखित्वाद्वशिमा नाम योगिनः सप्तमो गुणः

prākāmyamasya vyāpitvādīśitvañceśvaro yataḥ / vakhitvādvaśimā nāma yoginaḥ saptamo guṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इतनी अधिक मात्रामें रक्तपात हुआ था कि थोड़ी ही देरमें वहाँ खूनकी बड़ी-बड़ी नदियाँ बहने लगीं ।। ६६ ।। जगदम्बाने असुरोंकी विशाल सेनाको क्षणभरमें नष्ट कर दिया--ठीक उसी तरह, जैसे तृण और काठके भारी ढेरको आग कुछ ही क्षणोंमें भस्म कर देती है ।। ६७ ।। और वह सिंह भी गर्दनके बालोंको हिला-हिलाकर जोर-जोरसे गर्जना करता

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 33

यत्रेच्छास्थानमप्युक्तं यत्रकामावसायिता ।ऐश्वर्यकारणैरेभिर्योगिनः प्रोक्तमष्टधा

yatrecchāsthānamapyuktaṃ yatrakāmāvasāyitā / aiśvaryakāraṇairebhiryoginaḥ proktamaṣṭadhā

हिन्दी अर्थ

हुआ हैत्योंके शरीरोंसे मानो उनके प्राण चुने लेता था ।। ६८ ।। वहाँ देवीके गणोंने भी उन

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 34

मुक्तिसंसूचकं भूप ! परं निर्वाणमात्मनः ।ततो न जायते नैव वर्धते न विनश्यति

muktisaṃsūcakaṃ bhūpa ! paraṃ nirvāṇamātmanaḥ / tato na jāyate naiva vardhate na vinaśyati

हिन्दी अर्थ

महाहैत्योंके साथ ऐसा युद्ध किया, जिससे देवतागण उनपर आकाशसे फूल बरसाने लगे

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 35

नापि क्षयमवाप्रोति परिणामं न गच्छति ।छेदं क्लेदं तथा दाहं शोषं भूरादितो न च

nāpi kṣayamavāproti pariṇāmaṃ na gacchati / chedaṃ kledaṃ tathā dāhaṃ śoṣaṃ bhūrādito na ca

हिन्दी अर्थ

उवाच ९, शलोका: ६८, एवम् ६९, एव्मादित: ॥/ १७३ ॥।

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 36

भूतवर्गादवाप्नोति शब्दाद्यैः ह्रियते न च ।न चास्य सन्ति शब्दाद्यास्तद्भोक्ता तैर्न युज्यते

bhūtavargādavāpnoti śabdādyaiḥ hriyate na ca / na cāsya santi śabdādyāstadbhoktā tairna yujyate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराणमें सावर्णिक मन्वन्तरकी कथाके अन्तर्गत देवी-

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 37

यथाहि कनकं खण्डमपद्रव्यवदग्निना ।दग्धदोषं द्वितीयेन खण्डेनैक्यं व्रजेन्नृप

yathāhi kanakaṃ khaṇḍamapadravyavadagninā / dagdhadoṣaṃ dvitīyena khaṇḍenaikyaṃ vrajennṛpa

हिन्दी अर्थ

ता आग कक की न.कूतऔवैनकऋनन

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 38

न विशेषमवाप्रोति तद्वद्योगाग्निना यतिः ।निर्दग्धदोषस्तेनैक्यं प्रयाति ब्रह्मणा सह

na viśeṣamavāproti tadvadyogāgninā yatiḥ / nirdagdhadoṣastenaikyaṃ prayāti brahmaṇā saha

हिन्दी अर्थ

३. कई प्रतियोंमें इसके बाद “ततो देवा ददुस्तस्यै स्वानि स्वान्यायुधानि च । ऊचुर्जयजयेत्युच्चैर्जयन्तीं ते जयैषिण: ।। इतना पाठ अधिक है। २. पा०--ट्य। ३. पा०--ट्य। ४. पा०--तस्यै चर्म। ५. पा०--वाहनाम्

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 39

यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तः समानत्वमनुव्रजेत् ।तदाख्यस्तन्मयो भूतो न गृह्येत विशेषतः

yathāgniragnau saṃkṣiptaḥ samānatvamanuvrajet / tadākhyastanmayo bhūto na gṛhyeta viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

३. पा०--कैरुग्रदर्शन:। २. पा० किसी-किसी प्रतिमें इसके बाद “वृतः कालो रथानां च रणे पञ्चाशतायुतैः । युयुधे संयुगे तत्र तावद्धि: परिवारित: ” इतना अधिक पाठ है।

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 40

परेण ब्रह्मणा तद्वत् प्राप्यैक्यं दग्धकिल्विषः ।योगी याति पृथग्भावं न कदाचिन्महीपते !

pareṇa brahmaṇā tadvat prāpyaikyaṃ dagdhakilviṣaḥ / yogī yāti pṛthagbhāvaṃ na kadācinmahīpate !

हिन्दी अर्थ

३. पा०-शरवृष्टिभि:। २. पा०--सेनानु०। शल्यानु०। शैलानु० ३. किसी-किसी प्रतिमें इसके बाद “रुधिरौघविलुप्ताड़ा: संग्रामे लोमहर्षणे ! इतना पाठ अधिक है। ४. पा०--यथैनां। ५. पा०--तुष्ट् वुर्देवा:।

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 41

यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति ।तथात्मा साम्यमभ्येति योगिनः परमात्मनि

yathā jalaṃ jalenaikyaṃ nikṣiptamupagacchati / tathātmā sāmyamabhyeti yoginaḥ paramātmani

हिन्दी अर्थ

सेनापतियोंसहित महिषासुरका वध

English

decorations, by dwelling in well-cleaned houses, and by abstain- ing from over-exertion, 0 brahman.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 40
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.