Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
42
अध्याय 42 / 90

Adhyaya 42

17 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४२

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगिचर्यानामैकचत्वारिंशो ऽध्यायः द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः दत्तात्रेय उवाच एवं यो वर्तते योगी सम्यग्योगव्यवस्थितः ।न स व्यावर्तितुं शक्यो जन्मान्तरशतैरपि

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe yogicaryānāmaikacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ dvicatvāriṃśo 'dhyāyaḥ dattātreya uvāca evaṃ yo vartate yogī samyagyogavyavasthitaḥ / na sa vyāvartituṃ śakyo janmāntaraśatairapi

हिन्दी अर्थ

सिहं हन्तुं महादेव्या: कोप॑ चक्रे ततो5म्बिका ।। २४ ।। सोपि कोपान्महावीर्य: खुरक्षुण्णमहीतल: ।

English

blenii.sh, Soma, and Durvasas and the yogi Dattatreya.

अध्याय ४२

श्लोक 2

दृष्ट्वा च परमात्मानं प्रत्यक्षं विश्वरूपिणम् ।विश्वपादशिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वभावनम्

dṛṣṭvā ca paramātmānaṃ pratyakṣaṃ viśvarūpiṇam / viśvapādaśirogrīvaṃ viśveśaṃ viśvabhāvanam

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा सा चण्डिका कोपं तद्धधाय तदाकरोत् ।। २८ ।। सा क्षिप्त्वा तस्य है पाशं तं बबन्ध महासुरम् ।

English

was the daughter of Himavat by Mend, 0 brahman; her brother was Maindka, the chiefost friend of Ambho-dhi (the

अध्याय ४२

श्लोक 3

तत्प्राप्तये महत्पुण्यमोमित्येकाक्षरं जपेत् ।तदेवाध्ययनं तस्य स्वरूपं शृण्वतः परम्

tatprāptaye mahatpuṇyamomityekākṣaraṃ japet / tadevādhyayanaṃ tasya svarūpaṃ śṛṇvataḥ param

हिन्दी अर्थ

ततः सिंहो5भवत्सद्यो यावत्तस्याम्बिका शिर: ।

English

was the daughter of Himavat by Mend, 0 brahman; her brother was Maindka, the chiefost friend of Ambho-dhi (the

अध्याय ४२

श्लोक 4

अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षरत्रयम् ।एता एव त्रयो मात्राः सात्त्वराजसतामसाः

akāraśca tathokāro makāraścākṣaratrayam / etā eva trayo mātrāḥ sāttvarājasatāmasāḥ

हिन्दी अर्थ

तत एवाशु पुरुष देवी चिच्छेद सायकै: ।

English

Ocean.) And the lord Bhava married her again as his only wife.

अध्याय ४२

श्लोक 5

निर्गुणा योगिगम्यान्या चार्धमात्रोर्ध्वसंस्थिता ।गान्धारीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंश्रया

nirguṇā yogigamyānyā cārdhamātrordhvasaṃsthitā / gāndhārīti ca vijñeyā gāndhārasvarasaṃśrayā

हिन्दी अर्थ

करेण च महासिंह तं चकर्ष जगर्ज च ।

English

Sainbliuti was the wife of Maric'i ||; she brought forth Paurna-mavsa; he high-souled man had two sons Vi-rajas and 2(1 Parvata; but I will defer mentioning their sons till I detail

अध्याय ४२

श्लोक 6

पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्ध्नि लक्ष्यते ।यथा प्रयुक्त ओङ्गारः प्रतिनिर्याति मूर्धनि

pipīlikāgatisparśā prayuktā mūrdhni lakṣyate / yathā prayukta oṅgāraḥ pratiniryāti mūrdhani

हिन्दी अर्थ

कर्षतस्तु करं देवी खड़गेन निरकृन्तत: ।। ३२ ।।

English

born of her, S'inibali, and Kuhu, R4ka and Bhanumati.

अध्याय ४२

श्लोक 7

तथोङ्कारमयो योगी त्वक्षरे त्वक्षरो भवेत् ।प्राणो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म वेध्यमनुत्तमम्

tathoṅkāramayo yogī tvakṣare tvakṣaro bhavet / prāṇo dhanuḥ śaro hyātmā brahma vedhyamanuttamam

हिन्दी अर्थ

तथैव क्षोभयामास त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। ३३ ।।

English

The latter was my illustrious father. I am his son by Manas vini; Veda-siras is my son, ho was born of Dhdipravati.

अध्याय ४२

श्लोक 8

अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ।ओमित्येतत् त्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयो ऽग्नयः

apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet / omityetat trayo vedāstrayo lokāstrayo 'gnayaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः क्रुद्धा जगन्माता चण्डिका पानमुत्तमम्

English

forth three sons, who were Kardama, and Arva-vira and Sahishnn.

अध्याय ४२

श्लोक 9

विष्णुर्-ब्रह्मा-हरश्चैव ऋक्सामानि यजूंषि च ।मात्राः सार्धाश्च तिस्त्रश्च विज्ञेयाः परमार्थतः

viṣṇur-brahmā-haraścaiva ṛksāmāni yajūṃṣi ca / mātrāḥ sārdhāśca tistraśca vijñeyāḥ paramārthataḥ

हिन्दी अर्थ

विषाणाभ्यां च चिक्षेप चण्डिकां प्रति भूधरान् ।। ३५ ।।

English

the Balikhilyas, the sixty thousands, which they are, of riahis who live in perpetual chastity.J;

अध्याय ४२

श्लोक 10

तत्र युक्तस्तु यो योगी स तल्लयमवाप्नुयात् ।अकारस्त्वथ भूर्लोक उकारश्चोच्यते भुवः

tatra yuktastu yo yogī sa tallayamavāpnuyāt / akārastvatha bhūrloka ukāraścocyate bhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

साच तानू् प्रहितांस्तेन चूर्णयन्ती शरोत्करै: ।

English

Now seven sons were bom of Urjd by Vasishtha,§ Rajas, Gatra and Urdhva-bahu, and Sa-bala, and An-agha, Su-tapas, S'ukta; all these are well-known as seven Rishis.

अध्याय ४२

श्लोक 11

सव्यञ्जनो मकारश्च स्वर्लोकः परिकल्प्यते ।व्यक्ता तु प्रथमा मात्रा द्वितीयाव्यक्तसंज्ञिता

savyañjano makāraśca svarlokaḥ parikalpyate / vyaktā tu prathamā mātrā dvitīyāvyaktasaṃjñitā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार अपनी सेनाका संहार होता देख महिषासुरने भैंसेका रूप धारण करके देवीके गणोंको त्रास देना आरम्भ किया ।। २१ ॥। किन्हींको थूथुनसे मारकर, किन्हींके ऊपर खुरोंका प्रहार करके किन्हींको-किन्हींको पूँछसे चोट पहुँचाकर, कुछको सींगोंसे विदीर्ण करके, कुछ गणोंको वेगसे, किन्हींको

English

Agni, who is arrogant, was the eldest son of Brahma; by him Svahall begat three sons of exalted vigour, 0 brdhman, Pavaka, and Pavamdna, and S'uc'i who pervades^ water;

अध्याय ४२

श्लोक 12

मात्रा तृतीया चिच्छक्तिरर्धमात्रा परं पदम् ।अनेनैव क्रमेणैता विज्ञेया योगभूमयः

mātrā tṛtīyā cicchaktirardhamātrā paraṃ padam / anenaiva krameṇaitā vijñeyā yogabhūmayaḥ

हिन्दी अर्थ

सिंहनादसे, कुछको चक्कर देकर और कितनोंको निःश्वास वायुके झोंकेसे धराशायी कर दिया ।। २२-२३ ।। इस प्रकार गणोंकी सेनाको गिराकर वह असुर महादेवीके सिंहको मारनेके लिये झपटा। इससे जगदम्बाको बड़ा क्रोध हुआ ।। २४ ।। उधर महापराक्रमी महिषासुर भी क्रोधमें भरकर धरतीको खुरोंसे

English

but in descent from them were forty and five others. These and the father and his three sons are often spoken of as the invincible and illustrious forty and nine.

अध्याय ४२

श्लोक 13

ओमित्युच्चारणात् सर्वं गृहीतं सदसद् भवेत् ।ह्रस्वा तु प्रथमा मात्रा द्वितीया दैर्घ्यसंयुता

omityuccāraṇāt sarvaṃ gṛhītaṃ sadasad bhavet / hrasvā tu prathamā mātrā dvitīyā dairghyasaṃyutā

हिन्दी अर्थ

खोदने लगा तथा अपने सींगोंसे ऊँचे-ऊँचे पर्वतोंको उठाकर फेंकने और गर्जने लगा ॥। २५ ।॥। उसके वेगसे चक्कर देनेके कारण पृथ्वी क्षूब्ध होकर फटने लगी। उसकी एूँछसे टकराकर समुद्र सब ओरसे धरतीको डुबोने लगा २६ ।। हिलते हुए सींगोंके आघातसे विदीर्ण होकर बादलोंके टुकड़े-टुकड़े हो गये।

English

Brahmd created the Pityis** * * §§ whom I have mentioned to thee, who are the Agni-shvattas,tt the Barhi-8hads,t{ those who did not maintain the sacred fire on earth and those who

अध्याय ४२

श्लोक 14

तृतीया च प्लुतार्धाख्या वचसः सा न गोचरा ।इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम्

tṛtīyā ca plutārdhākhyā vacasaḥ sā na gocarā / ityetadakṣaraṃ brahma paramoṅkārasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

उसके श्वासकी प्रचण्ड वायुके वेगसे उड़े हुए सैकड़ों पर्वत आकाशसे गिरने लगे ॥। २७ ।। इस प्रकार क्रोधमें भरे हुए उस महाहैत्यको अपनी ओर आते देख चण्डिकाने उसका वध करनेके लिये महान् क्रोध किया ।। २८ ॥। उन्होंने पाश

English

Ocean.) And the lord Bhava married her again as his only wife.

अध्याय ४२

श्लोक 15

यस्तु वेद नरः सम्यक् तथा ध्यायति वा पुनः ।संसारचक्रमुत्सृज्य त्यक्तत्रिविधबन्धनः

yastu veda naraḥ samyak tathā dhyāyati vā punaḥ / saṃsāracakramutsṛjya tyaktatrividhabandhanaḥ

हिन्दी अर्थ

फेंककर उस महान् असुरको बाँध लिया। उस महासंग्राममें बँध जानेपर उसने भैंसेका रूप त्याग दिया ॥। २९ ।। और तत्काल सिंहके रूपमें वह प्रकट हो गया। उस अवस्थामें जगदम्बा ज्यों ही उसका मस्तक काटनेको उद्यत हुईं, त्यों ही वह खड्गधारी पुरुषके रूपमें दिखायी देने लगा ३० ।। तब देवीने तुरंत

English

did maintain the firc.§§ By them Svadha|l|| gave birth to two daughters, Mena and Dharini; they both were teachers of the Veda, and they both were female yogis.

अध्याय ४२

श्लोक 16

प्राप्रोति ब्रह्मणि लयं परमे परमात्मनि ।अक्षीणकर्मबन्धश्च ज्ञात्वा मृत्युमरिष्टतः

prāproti brahmaṇi layaṃ parame paramātmani / akṣīṇakarmabandhaśca jñātvā mṛtyumariṣṭataḥ

हिन्दी अर्थ

ही बाणोंकी वर्षा करके ढाल और तलवारके साथ उस पुरुषको भी बींध डाला। इतनेमें ही वह महान् गजराजके रूपमें परिणत हो गया ।। ३१ ।। तथा अपनी सूँड़से देवीके विशाल सिहंको खींचने और गर्जने लगा। खींचते समय देवीने तलवारसे उसकी सूँड़ काट डाली ३२ ।। तब उस महाहैत्यने पुनः भैंसेका

English

did maintain the firc.§§ By them Svadha|l|| gave birth to two daughters, Mena and Dharini; they both were teachers of the Veda, and they both were female yogis.

अध्याय ४२

श्लोक 17

उत्क्रान्तिकाले संस्मृत्य पुनर्योगित्वमृच्छति ।तस्मादसिद्धयोगेन सिद्धयोगेन वा पुनः ।ज्ञेयन्यरिष्टानि सदा येनोत्क्रान्तौ न सीदति

utkrāntikāle saṃsmṛtya punaryogitvamṛcchati / tasmādasiddhayogena siddhayogena vā punaḥ / jñeyanyariṣṭāni sadā yenotkrāntau na sīdati

हिन्दी अर्थ

शरीर धारण कर लिया और पहलेकी ही भाँति चराचर प्राणियोंसहित तीनों लोकोंको व्याकुल करने लगा ।। ३३ ।। तब क्रोधमें भरी हुई जगन्माता चण्डिका बारंबार उत्तम मधुका पान करने और लाल आँखें करके हँसने लगीं ।। ३४ ।। उधर वह बल और पराक्रमके मदसे उन्मत्त हुआ राक्षस अपने सींगोंसे चण्डीके

English

did maintain the firc.§§ By them Svadha|l|| gave birth to two daughters, Mena and Dharini; they both were teachers of the Veda, and they both were female yogis.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 42
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.