Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
43
अध्याय 43 / 90

Adhyaya 43

83 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ83 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४३

श्लोक 1

इति श्रीमार्कणाडेयपुराणे योगधर्मे ओङ्कारध्यायो नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः दत्तात्रेय उवाच अरिष्टानि महाराज ! शृणु वक्ष्यामि तानि ते ।येषामालोकनान्मृत्युं निजं जानाति योगवित्

iti śrīmārkaṇāḍeyapurāṇe yogadharme oṅkāradhyāyo nāma dvicatvāriṃśo 'dhyāyaḥ tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ dattātreya uvāca ariṣṭāni mahārāja ! śṛṇu vakṣyāmi tāni te / yeṣāmālokanānmṛtyuṃ nijaṃ jānāti yogavit

हिन्दी अर्थ

ऊपर पर्वतोंको फेंकने लगा और डकारने लगा ।। ३५ ।। उस समय देवी अपने बाणोंके समूहोंसे उसके फेंके हुए पर्वतोंको चूर्ण करती हुई बोलीं। बोलते समय उनका मुख मधुके मदसे लाल हो रहा था और वाणी लड़खड़ा रही थी ।। ३६ ।।

English

How many are the continents, and how many the oceans, and how many are the mountains, 0 brihman? And how many are the countries, and what are their rivers, 0 Muni P

अध्याय ४३

श्लोक 2

देवमार्गं ध्रुवं शुक्रं सोमच्छायामरुन्धतीम् ।यो न पश्येन्न जीवेत् स नरः संवत्सरात् परम्

devamārgaṃ dhruvaṃ śukraṃ somacchāyāmarundhatīm / yo na paśyenna jīvet sa naraḥ saṃvatsarāt param

हिन्दी अर्थ

देव्युवाच ।। ३७ ॥।

English

And tho size of the great objects of nature* and the LokA- loka mountain-range; the circumference, and the size and

अध्याय ४३

श्लोक 3

अरश्मिबिम्बं सूर्यस्य वह्निं चैवांशुमालिनम् ।दृष्ट्वै कादशमासात् तु नरो नोर्धन्तु जीवति

araśmibimbaṃ sūryasya vahniṃ caivāṃśumālinam / dṛṣṭvai kādaśamāsāt tu naro nordhantu jīvati

हिन्दी अर्थ

गर्ज गर्ज क्षणं मूढ मधु यावत्पिबाम्यहम्

English

tho course of the moon and the sun also — tell me all this at length, 0 great Muni.

अध्याय ४३

श्लोक 4

वान्ते मूत्रपूरीषे च यः स्वर्णं रजतं तथा ।प्रत्यक्षं कुरुते स्वप्ने जीवेत् स दशमासिकम्

vānte mūtrapūrīṣe ca yaḥ svarṇaṃ rajataṃ tathā / pratyakṣaṃ kurute svapne jīvet sa daśamāsikam

हिन्दी अर्थ

मया त्वयि हतेअन्रैव गर्जिष्यन्त्याशु देवता: ।। ३८ ।।

English

and Nishadha. Kaildsa and Himavat are two great rnountains on the south; they stretch east and west; they extend into

अध्याय ४३

श्लोक 5

दृष्ट्वा प्रेतपिशाचादीन् गन्धर्वनगराणि च ।सुवर्णवर्णान् वृक्षांश्च नव मासान् स जीवति

dṛṣṭvā pretapiśācādīn gandharvanagarāṇi ca / suvarṇavarṇān vṛkṣāṃśca nava māsān sa jīvati

हिन्दी अर्थ

देवीने कहा-- ३७ ।॥। ओ मूढ़! मैं जबतक मधु पीती हूँ तबतक तू क्षणभरके लिये खूब गर्ज ले। मेरे हाथसे यहीं तेरी मृत्यु हो जानेपर अब शीघ्र ही

English

The fruits which the jambujj!! tvQQ produces on the mountain

अध्याय ४३

श्लोक 6

स्थूलः कृशः कृशः स्थूलो यो ऽकस्मादेव जायते ।प्रकृतेश्च निवर्तेत तस्यायुश्चाष्टमासिकम्

sthūlaḥ kṛśaḥ kṛśaḥ sthūlo yo 'kasmādeva jāyate / prakṛteśca nivarteta tasyāyuścāṣṭamāsikam

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ॥/ ३९ ॥/

English

into the ocean.ft These eight are called the boundary moun- tains, 0 brahman. Hima-vat, Hcma-kdta and the other

अध्याय ४३

श्लोक 7

खण्डं यस्य पदं पार्ष्णयां पादस्याग्रे च वा भवेत् ।पांशुकर्दमयोर्मध्ये सप्त मासान् स जीवति

khaṇḍaṃ yasya padaṃ pārṣṇayāṃ pādasyāgre ca vā bhavet / pāṃśukardamayormadhye sapta māsān sa jīvati

हिन्दी अर्थ

अर्धनिष्क्रान्त एवासीद्देव्या5 वीर्येण संवृत: ।। ४१ ।।

English

mountains comprise^ ovlq with another, nine thousand yojanas, eastward, westward, southward and northward. Similarly Meru stretches to the four quarters in the middle in Ilavyita.

अध्याय ४३

श्लोक 8

गृध्रः कपोतः काकालो वायसो वापि मूर्धनि ।क्रव्यादो वा खगो नीलः षण्मासायुः प्रदर्शकः

gṛdhraḥ kapotaḥ kākālo vāyaso vāpi mūrdhani / kravyādo vā khago nīlaḥ ṣaṇmāsāyuḥ pradarśakaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा महासिना देव्या शिरश्छित्त्वा निपातित:ः ।। ४२ ।। ततो हाहाकृतं सर्व हैत्यसैन्यं ननाश तत्

English

nexion with their respective Manv-antaras, and of their goda and fishis, and the lords of the Yakshas and the Pitris who lived during each, of their commencement and end, 0 brahman

अध्याय ४३

श्लोक 9

हन्यते काकपङ्क्तीभिः पांशुवर्षेण वा नरः ।स्वां च्छायामन्यथा दृष्ट्वा चतुः पञ्च स जीवति

hanyate kākapaṅktībhiḥ pāṃśuvarṣeṇa vā naraḥ / svāṃ cchāyāmanyathā dṛṣṭvā catuḥ pañca sa jīvati

हिन्दी अर्थ

प्रहर्ष च परं जग्मु: सकला देवतागणा: ।। ४३ ।।

English

nexion with their respective Manv-antaras, and of their goda and fishis, and the lords of the Yakshas and the Pitris who lived during each, of their commencement and end, 0 brahman

अध्याय ४३

श्लोक 10

अनभ्रे विद्युतं दृष्ट्वा दक्षिणां दिशमाश्रिताम् ।रात्राविन्द्रधनुश्चापि जीवितं द्वित्रिमासिकम्

anabhre vidyutaṃ dṛṣṭvā dakṣiṇāṃ diśamāśritām / rātrāvindradhanuścāpi jīvitaṃ dvitrimāsikam

हिन्दी अर्थ

तुष्ठवुस्तां सुरा देवीं सह दिव्यैर्महर्षिभि: ।

English

great mountain-systems* in it. Two of these great monj tain-rangesf are a hundred thousand yojanas in extent, ani are situated in the middle of Jamhu-dvlpa; there are two Tnsrt mountain-ranges which are south of those two, and two

अध्याय ४३

श्लोक 11

घृते तैले तथादर्शे तोये वा नात्मनस्तनुम् ।यः पश्येदशिरस्कां वा मासादूर्ध्वं न जीवति

ghṛte taile tathādarśe toye vā nātmanastanum / yaḥ paśyedaśiraskāṃ vā māsādūrdhvaṃ na jīvati

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- ।। ३९ यों कहकर देवी उछलीं और उस महाहैत्यके ऊपर चढ़ गयीं। फिर अपने पैरसे उसे दबाकर उन्होंने शूलसे उसके कण्ठमें आघात किया। उनके पैरसे दबा होनेपर भी महिषासुर अपने मुखसे दूसरे रूपमें बाहर होने लगा ।। ४० ।। अभी आधे शरीरसे ही वह बाहर निकलने

English

which ai"e north. They are severally less by ten and teti thousand yojanas in length they ai’e all two thousand yt^'ano#

अध्याय ४३

श्लोक 12

यस्य वस्तसमो गन्धो गात्रे शवसमो ऽपि वा ।तस्यार्धमासिकं ज्ञेयं योगिनो नृप ! जीवितम्

yasya vastasamo gandho gātre śavasamo 'pi vā / tasyārdhamāsikaṃ jñeyaṃ yogino nṛpa ! jīvitam

हिन्दी अर्थ

पाया था कि देवीने अपने प्रभावसे उसे रोक दिया ४१ ।। आधा निकला होनेपर भी वह महाहैत्य देवीसे युद्ध करने लगा। तब देवीने बहुत बड़ी तलवारसे उसका मस्तक काट गिराया ।। ४२ ।। फिर तो हाहाकार करती हुई हैत्योंकी सारी सेना भाग गयी तथा सम्पूर्ण देवता अत्यन्त प्रसन्न हो गये ४३ ।।

English

in height, and they have the same breadth. And sii of is low on the south and north, it is highly elevated in the middle.

अध्याय ४३

श्लोक 13

यस्य वै स्त्रमात्रस्य हृत्पादमवशुष्यते ।पिबतश्च जलं शोषो दशाहं सो ऽपि जीवति

yasya vai stramātrasya hṛtpādamavaśuṣyate / pibataśca jalaṃ śoṣo daśāhaṃ so 'pi jīvati

हिन्दी अर्थ

करने लगे तथा अप्सराएँ नृत्य करने लगीं ।। ४४ ।।

English

On the southera half of the elevated ground§ are three countries, and on the north are three. lUvrita is situated between those halves, and is shaped like the half. moon.

अध्याय ४३

श्लोक 14

सम्भिन्नो मारुतो यस्य मर्मस्थानानि कृन्तति ।हृष्यते नाम्बुसंस्पर्शात् तस्य मृत्युरुपस्थितः

sambhinno māruto yasya marmasthānāni kṛntati / hṛṣyate nāmbusaṃsparśāt tasya mṛtyurupasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच ३, शलोका: ४१, एवम् ४४, एव्मादित: ॥/ २१७ ॥।

English

Bast of it is Bhadrasva, and west is Ketu-mala.||

अध्याय ४३

श्लोक 15

ऋक्षवानरयानस्थो गायन् यो दक्षिणां दिशम् ।स्वप्ने प्रयाति तस्यापि न मृत्युः कालमिच्छति

ṛkṣavānarayānastho gāyan yo dakṣiṇāṃ diśam / svapne prayāti tasyāpi na mṛtyuḥ kālamicchati

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराणमें सावर्णिक मन्वन्तरकी कथाके अन्तर्गत देवी-माहात्म्यमें 'महिषासुर-वध” नामक तीसरा अध्याय पूरा

English

were warriors equal to the Praja-pati their father. Agnidhra, and Medha-tithi, and Vapush-matJ the next, Jyotibh-mat, Dyuti-mat. Bhavya, Savana, they were seven of them indeed.

अध्याय ४३

श्लोक 16

रक्तकृष्णाम्बरधरा गायन्ती हसती च यम् ।दक्षिणाशान्नयेन्नारी स्वप्ने सो ऽपि न जीवति

raktakṛṣṇāmbaradharā gāyantī hasatī ca yam / dakṣiṇāśānnayennārī svapne so 'pi na jīvati

हिन्दी अर्थ

३. इसके बाद किसी-किसी प्रतिमें--

English

yojanas, and it is just sixteen thousand ycj anas hroixd] and since it is fashioned like a cup,** it is thirty -two thmsani yojanas broad at the summit. It is white, yellow, black- and

अध्याय ४३

श्लोक 17

नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानं महाबलम् ।एकं संवीक्ष्य वल्गन्तं विद्यान्मृत्युमुपस्थितम्

nagnaṃ kṣapaṇakaṃ svapne hasamānaṃ mahābalam / ekaṃ saṃvīkṣya valgantaṃ vidyānmṛtyumupasthitam

हिन्दी अर्थ

“कालं च कालदण्डेन कालरात्रिरपातयत् उग्रदर्शनमत्युग्रै: खड्गपातैरताडयत् ।। असिनैवासिलोमानमच्छिदत्सा रणोत्सवे । गणै: सिंहेन देव्या च जयक्ष्वेडाकृतोत्सवै: ।। --ये दो श्लोक अधिक हैं।'

English

red on the east and other sides consecutively; and a brahman, a vai^ya, a 4udra, and a kshatriya are stationed there according to the castes. Moreover, upon it on tho east and tlie sem;

अध्याय ४३

श्लोक 18

आमस्तकतलाद्यस्तु निमग्नं पङ्कसागरे ।स्वप्ने पश्यत्यथात्मानं स सद्यो म्रियते नरः

āmastakatalādyastu nimagnaṃ paṅkasāgare / svapne paśyatyathātmānaṃ sa sadyo mriyate naraḥ

हिन्दी अर्थ

१३. पा०--एवाति देव्वा। २. किसी-किसी प्रतिमें इसके बाद--

English

other directions of the shy consecutively ft a-re the Courts of Indra |

अध्याय ४३

श्लोक 19

केशाङ्गारांस्तथा भस्म भुजङ्गान्निर्जलां नदीम् ।दृष्ट्वा स्वप्ने दशाहात्तु मृत्युरेकादशे दिने

keśāṅgārāṃstathā bhasma bhujaṅgānnirjalāṃ nadīm / dṛṣṭvā svapne daśāhāttu mṛtyurekādaśe dine

हिन्दी अर्थ

“एवं स महिषो नाम ससैन्य: ससुहृद्रण: । त्रैलोक्यं मोहयित्वा तु तया देव्या विनाशित: ॥। त्रैलोक्यस्थैस्तदा भूतैर्महिषे विनिपातिते । जयेत्युक्तं ततः सर्वे: सदेवासुरमानवै: '-- इतना अधिक पाठ है।

English

lord over S'aka-dvipa, and his son Savana ruler over Pu.sli- kara-dvipa.

अध्याय ४३

श्लोक 20

करालैर्विकटैः कृष्णैः पुरुषैरुद्यतायुधैः ।पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं लभेन्नरः

karālairvikaṭaiḥ kṛṣṇaiḥ puruṣairudyatāyudhaiḥ / pāṣāṇaistāḍitaḥ svapne sadyo mṛtyuṃ labhennaraḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रादि देवताओंद्वारा देवीकी स्तुति

English

ruler over Pushkara-dvipa j he divided the Puslikara§ into two parts, and assigned to them one part each.

अध्याय ४३

श्लोक 21

सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशन्ती याति संमुखम् ।विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति

sūryodaye yasya śivā krośantī yāti saṃmukham / viparītaṃ parītaṃ vā sa sadyo mṛtyumṛcchati

हिन्दी अर्थ

(३० कालाभ्राभां कटाक्षैररिकुलभयदां मौलिकबद्धेन्दुरेखां शड्खं चक्र कृपाणं त्रेशिखमपि करैरुद्धहन्तीं त्रिनेत्राम् ।

English

both Jala-da, and Kum&ra, Sn-knmira, Manivaka, and Ku^ot-

अध्याय ४३

श्लोक 22

यस्य वै भुक्तमात्रस्य हृदयं बाधते क्षुधा ।जायते दन्तघर्षश्च स गतायुर्न संशयम्

yasya vai bhuktamātrasya hṛdayaṃ bādhate kṣudhā / jāyate dantagharṣaśca sa gatāyurna saṃśayam

हिन्दी अर्थ

ध्यायेद् दुर्गा जयाख्यां त्रिदशपरिवृतां सेवितां सिद्धिकामै: ॥। सिद्धिकी इच्छा रखनेवाले पुरुष जिनकी सेवा करते हैं तथा देवता जिन्हें सब ओरसे घेरे रहते हैं, उन “जया” नामवाली दुगदिवीका ध्यान करे। उनके श्रीअड्रोंकी आभा काले मेघके समान श्याम है। वे अपने कटाक्षोंसे शत्रुसमूहको भय प्रदान करती हैं। उनके

English

tara, McdhArin, and Mah4-drama the seventh. He portioned out /or them countries in Sika-dvipa, which were named after them.

अध्याय ४३

श्लोक 23

दीपगन्धं न यो वेत्ति त्रस्यत्यह्नि तथा निशि ।नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति

dīpagandhaṃ na yo vetti trasyatyahni tathā niśi / nātmānaṃ paranetrasthaṃ vīkṣate na sa jīvati

हिन्दी अर्थ

मस्तकपर आबद्ध चन्द्रमाकी रेखा शोभा पाती हे। वे अपने हाथोंमें शड्ख, चक्र, कृपाण और त्रिशूल धारण करती हैं। उनके तीन नेत्र हैं। वे सिंहके कंधेपर चढ़ी हुई हैं और अपने तेजसे तीनों लोकोंको परिपूर्ण कर रही हैं। ऋषिरुवार्चा' ॥/ १ ॥

English

me; KuMa, and Manu-ga, Ushna, and PrAkara, Artha-kiraka, and Muni, and Hundnbhi who was famed as the seventh.

अध्याय ४३

श्लोक 24

शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा ग्रहगणन्तथा ।दृष्ट्वा मन्येत संक्षीणमात्मजीवितमात्मवित्

śakrāyudhaṃ cārdharātre divā grahagaṇantathā / dṛṣṭvā manyeta saṃkṣīṇamātmajīvitamātmavit

हिन्दी अर्थ

तस्मिन्दुरात्मनि सुरारिबले च देव्या ।

English

And they had countries in Kraunc'a-dvipa, which were named after them.

अध्याय ४३

श्लोक 25

नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्नमनोन्नती ।नेत्रञ्च वामं स्त्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम्

nāsikā vakratāmeti karṇayornamanonnatī / netrañca vāmaṃ stravati yasya tasyāyurudgatam

हिन्दी अर्थ

वाम्भि: प्रहर्षपुलकोद्गमचारुदेहा: ।। २ ।॥। देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्‍्त्या निश्शेषदेवगणशक्तिसमूहमूर्त्या । तामम्बिकामखिलदेवमहर्षिपूज्यां

English

by the names of the sons of Jyotish-niat; hear their names from me— Ud-bhida, and Vaiiiava, Su-ratha, and Lambana,

अध्याय ४३

श्लोक 26

आरक्ततामेति मुखं जिह्वा वा श्यामतां यदा ।तदा प्राज्ञो विजानीयान्मृत्युमासन्नमात्मनः

āraktatāmeti mukhaṃ jihvā vā śyāmatāṃ yadā / tadā prājño vijānīyānmṛtyumāsannamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्या: प्रभावमतुलं भगवाननन्तो ब्रह्मा हरश्न न हि वक्तुमलं बलं च । सा चण्डिकाखिलजगत्परिपालनाय नाशाय चाशुभभयस्य मतिं करोतु ।। ४ ।।

English

sa, and Kctu-mat the seventh. And they had seven countries in S'almali, which bore the same names.

अध्याय ४३

श्लोक 27

उष्ट्र-रासभयानेन यः स्वप्ने दक्षिणां दिशम् ।प्रयाति तञ्च जानीयात् सद्योमृत्युं न संशयः

uṣṭra-rāsabhayānena yaḥ svapne dakṣiṇāṃ diśam / prayāti tañca jānīyāt sadyomṛtyuṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

पापात्मनां कृतधियां हृदयेषु बुद्धि: ।

English

S'veta, and Harita, Jimuta, and Rohita, Vaidynta, and MAna-

अध्याय ४३

श्लोक 28

पिधाय कर्णौ निर्घोषं न शृणोत्यात्मसम्भवम् ।नश्यते चक्षुषोर्ज्योतिर्यस्य सो ऽपि न जीवति

pidhāya karṇau nirghoṣaṃ na śṛṇotyātmasambhavam / naśyate cakṣuṣorjyotiryasya so 'pi na jīvati

हिन्दी अर्थ

तां त्वां नता: सम परिपालय देवि विश्वम्: ।। ५ ।।

English

sa, and Kctu-mat the seventh. And they had seven countries in S'almali, which bore the same names.

अध्याय ४३

श्लोक 29

पततो यस्य वै गर्ते स्वप्ने द्वारं पिधीयते ।न चोत्तिष्ठति यः श्वभ्रात्तदन्तं तस्य जीवितम्

patato yasya vai garte svapne dvāraṃ pidhīyate / na cottiṣṭhati yaḥ śvabhrāttadantaṃ tasya jīvitam

हिन्दी अर्थ

कि चातिवीर्यमसुरक्षयकारि भूरि ।

English

fall- on the top of the mountain. From their juice spring,

अध्याय ४३

श्लोक 30

ऊर्ध्वा च दृष्टिर्न च संप्रतिष्ठा रक्ता पुनः संपरिवर्तमाना ।मुखस्य चोष्मा शुषिरञ्च नाभेः शंसन्ति पुंसामपरं शरीरम्

ūrdhvā ca dṛṣṭirna ca saṃpratiṣṭhā raktā punaḥ saṃparivartamānā / mukhasya coṣmā śuṣirañca nābheḥ śaṃsanti puṃsāmaparaṃ śarīram

हिन्दी अर्थ

सर्वेषु देव्यसुरदेवगणादिकेषु ।। ६ ।।

English

Jdmbti-nada. That river passes around Mem and thei enters Jambd-mhla, 0 brahman; and those people drink of it

अध्याय ४३

श्लोक 31

स्वप्ने ऽग्निं प्रविशेद्यस्तु न च निष्क्रमते पुनः ।जलप्रवेशादपि वा तदन्तं तस्य जीवितम्

svapne 'gniṃ praviśedyastu na ca niṣkramate punaḥ / jalapraveśādapi vā tadantaṃ tasya jīvitam

हिन्दी अर्थ

न ज्ञायसे हरिहरादिभिरप्यपारा ।

English

In Bhadra4va Vishnu is figured with a horse’s head • h Bhdrata* he has the shape of a tortoise; and he is h'jfee j boar in Ketu-mala; and he has a fish’s form in tho north

अध्याय ४३

श्लोक 32

यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा ।स मृत्युं सप्तरात्र्यन्ते नरः प्राप्रोत्यसंशयम्

yaścābhihanyate duṣṭairbhūtai rātrāvatho divā / sa mṛtyuṃ saptarātryante naraḥ prāprotyasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

तृप्तिं प्रयाति सकलेषु मखेषु देवि ।

English

In all those four countries^ worldly affairs are governed by the arrangement of the constellations, 0 brahman; tJn

अध्याय ४३

श्लोक 33

स्ववस्त्रममलं शुक्लं रक्तं पश्यत्यथासितम् ।यः पुमान् मृत्युमासन्नं तस्यापि हि विनिर्दिशेत्

svavastramamalaṃ śuklaṃ raktaṃ paśyatyathāsitam / yaḥ pumān mṛtyumāsannaṃ tasyāpi hi vinirdiśet

हिन्दी अर्थ

रुचार्यसे त्वमत एव जनै: स्वधा च ॥। ८ ।।

English

hence the country is called Bharata after the name of that high-souled king, Bharata also had a righteous son called

अध्याय ४३

श्लोक 34

स्वभाववैपरीत्यन्तु प्रकृतेश्च विपर्ययः ।कथयन्ति मनुष्याणां सदासन्नौ यमान्तकौ

svabhāvavaiparītyantu prakṛteśca viparyayaḥ / kathayanti manuṣyāṇāṃ sadāsannau yamāntakau

हिन्दी अर्थ

मभ्यस्यसे सुनियतेन्द्रियतत्त्वसारै: । मोक्षार्थिभिम्मुनिभिरस्तसमस्तदोषै-

English

Su-mati; and Bharata transferred the kingdom to him and departed to the forest.

अध्याय ४३

श्लोक 35

येषां विनीतः सततं ये ऽस्य पूज्यतमा मताः ।तानेव चावजानाति तानेव च विनिन्दति

yeṣāṃ vinītaḥ satataṃ ye 'sya pūjyatamā matāḥ / tāneva cāvajānāti tāneva ca vinindati

हिन्दी अर्थ

विद्यासि सा भगवती परमा हि देवि ।। ९ ।। शब्दात्मिका सुविमलर्ग्यजुषां निधान-

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 36

देवान्नार्चयते वृद्धान् गुरून् विप्रांश्च निन्दति ।मातापित्रोर्न सत्कारं जामातॄणां करोति च

devānnārcayate vṛddhān gurūn viprāṃśca nindati / mātāpitrorna satkāraṃ jāmātṝṇāṃ karoti ca

हिन्दी अर्थ

देवी त्रयी भगवती भवभावनाय

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 37

योगिनां ज्ञानविदुषामन्येषाञ्च महात्मनाम् ।प्राप्ते तु काले पुरुषस्तद्विज्ञेयं विचक्षणैः

yogināṃ jñānaviduṣāmanyeṣāñca mahātmanām / prāpte tu kāle puruṣastadvijñeyaṃ vicakṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

मेधासि देवि विदिताखिलशास्त्रसारा

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 38

योगिनां सततं यत्नादरिष्टान्यवनीपते ।संवत्सरान्ते तज्ज्ञेयं फलदानि दिवानिशम्

yogināṃ satataṃ yatnādariṣṭānyavanīpate / saṃvatsarānte tajjñeyaṃ phaladāni divāniśam

हिन्दी अर्थ

दुर्गासि दुर्गभवसागरनौरसज्ा ।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 39

विलोक्या विशदा चैषां फलपङ्क्तिः सुभीषणा ।विज्ञाय कार्यो मनसि स च कालो नरेश्वर

vilokyā viśadā caiṣāṃ phalapaṅktiḥ subhīṣaṇā / vijñāya kāryo manasi sa ca kālo nareśvara

हिन्दी अर्थ

बिम्बानुकारि कनकोत्तमकान्तिकान्तम् ।

English

Rishabha begot Bharata, a hero, the best among his hundred sons. Rishabha having anointed his son in his stead betook himself to the strictest life of a wandering religious meudi-

अध्याय ४३

श्लोक 40

ज्ञात्व कालञ्च तं सम्यगभयस्थानमाश्रितः ।युञ्जीत योगी कालो ऽसौ यथा नास्याफलो भवेत्

jñātva kālañca taṃ samyagabhayasthānamāśritaḥ / yuñjīta yogī kālo 'sau yathā nāsyāphalo bhavet

हिन्दी अर्थ

वकक्‍त्रं विलोक्य सहसा महिषासुरेण १२ ।। दृष्टवा तु देवि कुपितं भ्रुकुटीकराल-

English

cant, and devoted himself to austerities, an illustrious hermit, dwelling in Pulaha’s hermitage. His father gave Bharata

अध्याय ४३

श्लोक 41

दृष्ट्वारिष्टं तथा योगी त्यक्त्वा मरणजं भयम् ।तत्स्वभावं तदालोक्य काले यावत्युपागतम्

dṛṣṭvāriṣṭaṃ tathā yogī tyaktvā maraṇajaṃ bhayam / tatsvabhāvaṃ tadālokya kāle yāvatyupāgatam

हिन्दी अर्थ

प्राणान्मुमोच महिषस्तदतीव चित्र

English

hence the country is called Bharata after the name of that high-souled king, Bharata also had a righteous son called

अध्याय ४३

श्लोक 42

तस्य भागे तथैवाह्नो योगं युञ्जीत योगवित् ।पूर्वाह्ने चापराह्ने च मध्याह्ने चापि तद्दिने

tasya bhāge tathaivāhno yogaṃ yuñjīta yogavit / pūrvāhne cāparāhne ca madhyāhne cāpi taddine

हिन्दी अर्थ

देवि प्रसीद परमा भवती भवाय

English

Su-mati; and Bharata transferred the kingdom to him and departed to the forest.

अध्याय ४३

श्लोक 43

यत्र वा रजनीभागे तदरिष्टं निरीक्षितम् ।तत्रैव तावद्युञ्जीत यावत् प्राप्तं हि तद्दिनम्

yatra vā rajanībhāge tadariṣṭaṃ nirīkṣitam / tatraiva tāvadyuñjīta yāvat prāptaṃ hi taddinam

हिन्दी अर्थ

सद्यो विनाशयसि कोपवती कुलानि ।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 44

ततस्त्यक्त्वा भयं सर्वं जित्वा तं कालमात्मवान् ।तत्रैवावसथे स्थित्वा यत्र वा स्थैर्यमात्मनः

tatastyaktvā bhayaṃ sarvaṃ jitvā taṃ kālamātmavān / tatraivāvasathe sthitvā yatra vā sthairyamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

न्नीतं बल॑ सुविपुलं महिषासुरस्य ।। १४ ।।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 45

युञ्जीत योगं निर्जित्य त्रीन् गुणान् परमात्मनि ।तन्मयश्चात्मना भूत्वा चिद्वृत्तिमपि सन्त्यजेत्

yuñjīta yogaṃ nirjitya trīn guṇān paramātmani / tanmayaścātmanā bhūtvā cidvṛttimapi santyajet

हिन्दी अर्थ

तेषां यशांसि न च सीदति धर्मवर्ग:

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 46

ततः परमनिर्वाणमतीन्द्रियमगोचरम् ।यद्बुद्धेर्यन्न चाख्यातुं शक्यते तत् समश्नुते

tataḥ paramanirvāṇamatīndriyamagocaram / yadbuddheryanna cākhyātuṃ śakyate tat samaśnute

हिन्दी अर्थ

धर्म्याणि देवि सकलानि सहैव कर्मा-

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 47

एतत् सर्वं समाख्यातं तवालर्क ! यथार्थवत् ।प्राप्स्यसे येन तद्ब्रह्म संक्षेपात्तन्निबोध मे

etat sarvaṃ samākhyātaṃ tavālarka ! yathārthavat / prāpsyase yena tadbrahma saṃkṣepāttannibodha me

हिन्दी अर्थ

ण्यत्यादृत: प्रतिदिनं सुकृती करोति ।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 48

शशाङ्करश्मिसंयोगाच्छन्द्रकान्तमणिः पयः ।समुत्सृजति नायुक्तः सोपमा योगिनः स्मृता

śaśāṅkaraśmisaṃyogācchandrakāntamaṇiḥ payaḥ / samutsṛjati nāyuktaḥ sopamā yoginaḥ smṛtā

हिन्दी अर्थ

ल्‍लोकत्रयेडपि फलदा ननु देवि तेन ।। १६ ।।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 49

यच्चार्करश्मिसंयोगादर्ककान्तो हुताशनम् ।आविष्करोति नैकः सन्नुपमा सापि योगिनः

yaccārkaraśmisaṃyogādarkakānto hutāśanam / āviṣkaroti naikaḥ sannupamā sāpi yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

दारिद्रयदुःखभयहारिणि का त्वदन्या

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 50

पिपीलिकाखु-नकुल-गृहगोधा-कपिञ्जलाः ।वसन्ति स्वामिवद् गेहे ध्वस्ते यान्ति ततो ऽन्यतः

pipīlikākhu-nakula-gṛhagodhā-kapiñjalāḥ / vasanti svāmivad gehe dhvaste yānti tato 'nyataḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वोपकारकरणाय सदाद्रीचित्ता १७ ।।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 51

दुः खन्तु स्वामिनो ध्वंसे तस्य तेषां न किञ्चन ।वेश्मनो यत्र राजेन्द्र ! सोपमा योगसिद्धये

duḥ khantu svāmino dhvaṃse tasya teṣāṃ na kiñcana / veśmano yatra rājendra ! sopamā yogasiddhaye

हिन्दी अर्थ

कुर्वन्तु नाम नरकाय चिराय पापम् ।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 52

मृद्वाहिकाल्पदेहापि मुखाग्रेणाप्यणीयसा ।करोति मृद्भारचयमुपदेशः स योगिनः

mṛdvāhikālpadehāpi mukhāgreṇāpyaṇīyasā / karoti mṛdbhāracayamupadeśaḥ sa yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

मत्वेति नूनमहितान् विनिहंसि देवि ।। १८ ।। दृष्टवैव कि न भवती प्रकरोति भस्म

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 53

पशुपक्षिमनुष्याद्यैः पत्रपुष्पफलान्वितम् ।वृक्षं विलुप्यमानन्तु दृष्ट्वा सिध्यन्ति योगिनः

paśupakṣimanuṣyādyaiḥ patrapuṣpaphalānvitam / vṛkṣaṃ vilupyamānantu dṛṣṭvā sidhyanti yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकान् प्रयान्तु रिपवो5पि हि शस्त्रपूता

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 54

रुरुशावविषाणाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिम् ।सह तेन विवर्धन्तं योगी सिद्धिमवाप्नुयात्

ruruśāvaviṣāṇāgramālakṣya tilakākṛtim / saha tena vivardhantaṃ yogī siddhimavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

खड्गप्रभानिकरविस्फरणैस्तथो ग्रै:

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 55

द्रवपूर्णमुपादाय पात्रमारोहतो भुवः ।तुङ्गमार्गं विलोक्योच्चैर्विज्ञातं किं न योगिना

dravapūrṇamupādāya pātramārohato bhuvaḥ / tuṅgamārgaṃ vilokyoccairvijñātaṃ kiṃ na yoginā

हिन्दी अर्थ

शूलाग्रकान्तिनिवहेन दृशो5सुराणाम् ।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 56

सर्वस्वे जीवनायालं निखाते पुरुषस्य या ।चेष्टा तां तत्त्वतो ज्ञात्वा योगिनः कृतकृत्यता

sarvasve jīvanāyālaṃ nikhāte puruṣasya yā / ceṣṭā tāṃ tattvato jñātvā yoginaḥ kṛtakṛtyatā

हिन्दी अर्थ

योग्याननं तव विलोकयतां तदेतत् ॥। २० ।। दुर्वत्तवृत्तशमनं तव देवि शीलं

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 57

तद्गृहं यत्र वसतिः तद्भोज्यं येन जीवति ।येन सम्पद्यते चार्थस्तत्सुखं ममतात्र का

tadgṛhaṃ yatra vasatiḥ tadbhojyaṃ yena jīvati / yena sampadyate cārthastatsukhaṃ mamatātra kā

हिन्दी अर्थ

वीर्य च हन्तृ हृतदेवपराक्रमाणां

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 58

अभ्यर्थितो ऽपि तैः कार्यं करोति करणैर्यथा ।तथा बुध्यादिभिर्योगी पारक्यैः साधयेत्परम्

abhyarthito 'pi taiḥ kāryaṃ karoti karaṇairyathā / tathā budhyādibhiryogī pārakyaiḥ sādhayetparam

हिन्दी अर्थ

केनोपमा भवतु तेडस्य पराक्रमस्य

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 59

जड उवाच ततः प्रणम्यात्रिपुत्रमलर्कः स महीपतिः ।प्रश्रयावनतो वाक्यमुवाचातिमुदान्वितः

jaḍa uvāca tataḥ praṇamyātriputramalarkaḥ sa mahīpatiḥ / praśrayāvanato vākyamuvācātimudānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

रूप॑ च शत्रुभयकार्यतिहारि कुत्र ।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 60

अलर्क उवाच दिष्ट्यादेवैरिदं ब्रह्मन् ! पराभिभवसम्भवम् ।उपपादितमत्युग्रं प्राणसन्देहदं भयम्

alarka uvāca diṣṭyādevairidaṃ brahman ! parābhibhavasambhavam / upapāditamatyugraṃ prāṇasandehadaṃ bhayam

हिन्दी अर्थ

त्वय्येव देवि वरदे भुवनत्रयेडपि ।। २२ ।। त्रैलोक्यमेतदखिलं रिपुनाशनेन

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 61

दिष्ट्या काशिपतेर्भूरि-बलसम्पत्पराक्रमः ।यदुच्छेदादिहायातः स युष्मत्सङ्गदो मम

diṣṭyā kāśipaterbhūri-balasampatparākramaḥ / yaducchedādihāyātaḥ sa yuṣmatsaṅgado mama

हिन्दी अर्थ

शूलेन पाहि नो देवि पाहि खड्गेन चाम्बिके

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 62

दिष्ट्या मन्दबलश्चाहं दिष्ट्या भृत्याश्च मे हताः ।दिष्ट्या कोषः क्षयं योतो दिष्ट्याहं भीतिमागतः

diṣṭyā mandabalaścāhaṃ diṣṭyā bhṛtyāśca me hatāḥ / diṣṭyā koṣaḥ kṣayaṃ yoto diṣṭyāhaṃ bhītimāgataḥ

हिन्दी अर्थ

प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चण्डिके रक्ष दक्षिणे ।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 63

दिष्ट्या त्वत्पादयुगलं मम स्मृतिपथं गतम् ।दिष्ट्या त्वदुक्तयः सर्वा मम चेतसि संस्थितः

diṣṭyā tvatpādayugalaṃ mama smṛtipathaṃ gatam / diṣṭyā tvaduktayaḥ sarvā mama cetasi saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरन्ति ते ।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 64

दिष्ट्या ज्ञानं ममोत्पन्नं भवतश्च समागमात् ।भवता चैव कारुण्यं दिष्ट्या ब्रह्मन् ! कृतं मम

diṣṭyā jñānaṃ mamotpannaṃ bhavataśca samāgamāt / bhavatā caiva kāruṇyaṃ diṣṭyā brahman ! kṛtaṃ mama

हिन्दी अर्थ

खड्गशूलगदादीनि यानि चास्त्राणि ते5म्बिके । करपल्लवसज्जीनि तैरस्मान् रक्ष सर्वतः ।। २७ ।। ऋषि कहते हैं-- ।। १ ।। अत्यन्त पराक्रमी दुरात्मा महिषासुर तथा उसकी हैत्य- सैनाके देवीके हाथसे मारे जानेपर इन्द्र आदि देवता प्रणामके लिये गर्दन तथा कंधे झुकाकर

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 65

अनर्थो ऽप्यर्थतां याति पुरुषस्य शुभोदये ।यथेदमुपकाराय व्यसनं सङ्गमात्तव

anartho 'pyarthatāṃ yāti puruṣasya śubhodaye / yathedamupakārāya vyasanaṃ saṅgamāttava

हिन्दी अर्थ

उन भगवती दुर्गाका उत्तम वचनोंद्वारा स्तवन करने लगे। उस समय उनके सुन्दर अड्ञोंमें अत्यन्त हर्षके कारण रोमाज्च हो आया था ।। २ ।। देवता बोले-- “सम्पूर्ण देवताओंकी शक्तिका समुदाय ही जिनका स्वरूप है तथा जिन देवीने अपनी शक्तिसे सम्पूर्ण जगत्को व्याप्त कर रखा है, समस्त देवताओं और महर्षियोंकी पूजनीया उन जगदम्बाको हम

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 66

सुबाहुरुपकारी मे स च काशिपतिः प्रभो ।ययोः कृते ऽहं संप्राप्तो योगीश ! भवतो ऽन्तिकम्

subāhurupakārī me sa ca kāśipatiḥ prabho / yayoḥ kṛte 'haṃ saṃprāpto yogīśa ! bhavato 'ntikam

हिन्दी अर्थ

भक्तिपूर्वक नमस्कार करते हैं। वे हमलोगोंका कल्याण करें ।। ३ ।। जिनके अनृपम प्रभाव और बलका वर्णन करनेमें भगवान् शेषनाग, ब्रह्माजी तथा महादेवजी भी समर्थ नहीं हैं, वे भगवती चण्डिका सम्पूर्ण जगत्का पालन एवं अशुभ भयका नाश करनेका विचार करें ।। ४ ।। जो पुण्यात्माओंके घरोंमें स्वयं ही लक्ष्मीरूपसे, पापियोंके यहाँ दरिद्रतारूपसे,

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 67

सो ऽहन्तव प्रसादाग्नि-निर्दग्धाज्ञानकिल्विषः ।तथा यतिष्ये येनेदृङ् न भूयां दुः खभाजनम्

so 'hantava prasādāgni-nirdagdhājñānakilviṣaḥ / tathā yatiṣye yenedṛṅ na bhūyāṃ duḥ khabhājanam

हिन्दी अर्थ

शुद्ध अन्तःकरणवाले पुरुषोंके हृदयमें बुद्धिरूपसे, सत्पुरुषोंमें श्रद्धारूपसे तथा कुलीन मनुष्यमें लज्जारूपसे निवास करती हैं, उन आप भगवती दुर्गाको हम नमस्कार करते हैं। देवि! सम्पूर्ण विश्वका पालन कीजिये ।। ५ ॥। देवि! आपके इन अचिन्त्य रूपका, असुरोंका नाश करनेवाले भारी पराक्रमका तथा समस्त देवताओं और हैत्योंके समक्ष युद्धमें प्रकट

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 68

परित्यजिष्ये गार्हस्थ्यमार्तिपादपकाननम् ।त्वत्तो ऽनुज्ञां समासाद्य ज्ञानदातुर्महात्मनः

parityajiṣye gārhasthyamārtipādapakānanam / tvatto 'nujñāṃ samāsādya jñānadāturmahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

किये हुए आपके अद्भुत चरित्रोंका हम किस प्रकार वर्णन करें ६ ॥। आप सम्पूर्ण जगत्की उत्पत्तिमें कारण हैं। आपमें सत्त्वगुण, रजोगुण और तमोगुण--ये तीनों गुण मौजूद हैं; तो भी दोषोंके साथ आपका संसर्ग नहीं जान पड़ता। भगवान् विष्णु और महादेवजी आदि देवता भी आपका पार नहीं पाते। आप ही सबका आश्रय हैं। यह समस्त

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 69

दत्तात्रेय उवाच गच्छ राजेन्द्र ! भद्रं ते यथा ते कथितं मया ।निर्ममो निरहङ्कारस्तथा चर विमुक्तये

dattātreya uvāca gaccha rājendra ! bhadraṃ te yathā te kathitaṃ mayā / nirmamo nirahaṅkārastathā cara vimuktaye

हिन्दी अर्थ

जगत् आपका अंशभूत है; क्योंकि आप सबकी आदिभूत अव्याकृता परा प्रकृति हैं ७ ।।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 70

जड उवाच एवमुक्तः प्रणम्यैनमाजगाम त्वरान्वितः ।यत्र काशिपतिर्भ्राता सुबाहुश्चास्य सो ऽग्रजः

jaḍa uvāca evamuktaḥ praṇamyainamājagāma tvarānvitaḥ / yatra kāśipatirbhrātā subāhuścāsya so 'grajaḥ

हिन्दी अर्थ

देवि! सम्पूर्ण यज्ञोंमें जिसके उच्चारणसे सब देवता तृप्ति लाभ करते हैं, वह स्वाहा आप ही हैं। इसके अतिरिक्त आप पितरोंकी भी तृप्तिका कारण हैं, अतएव सब लोग आपको स्वधा भी कहते हैं ८ ॥। देवि! जो मोक्षकी प्राप्तिका साधन है, अचिन्त्य महाव्रतस्वरूपा है, समस्त दोषोंसे रहित, जितेन्द्रिय, तत्त्वको ही सार वस्तु माननेवाले तथा मोक्षकी अभिलाषा

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 71

समुत्पत्य महाबहुं सो ऽलर्कः काशिभूपतिम् ।सुबाहोरग्रतो वीरमुवाच प्रहसन्निव

samutpatya mahābahuṃ so 'larkaḥ kāśibhūpatim / subāhoragrato vīramuvāca prahasanniva

हिन्दी अर्थ

रखनेवाले मुनिजन जिसका अभ्यास करते हैं, वह भगवती परा विद्या आप ही हैं ।। ९ ।। आप शब्दस्वरूपा हैं, अत्यन्त निर्मल ऋग्वेद, यजुर्वेद तथा उद्बीथके मनोहर पदोंके पाठसे युक्त सामवेदका भी आधार आप ही हैं। आप देवी, त्रयी (तीनों वेद) और भगवती (छहों ऐश्वर्योंसे युक्त) हैं। इस विश्वकी उत्पत्ति एवं पालनके लिये आप ही वार्ता (खेती एवं

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 72

राज्यकामुक काशीश ! भुज्यतां राज्यमूर्जितम् ।तथा च रोचते तद्वत् सुबाहोः संप्रयच्छ वा

rājyakāmuka kāśīśa ! bhujyatāṃ rājyamūrjitam / tathā ca rocate tadvat subāhoḥ saṃprayaccha vā

हिन्दी अर्थ

आजीविका)-के रूपमें प्रकट हुई हैं। आप सम्पूर्ण जगत्की घोर पीड़ाका नाश करनेवाली हैं ।। १० ।। देवि! जिससे समस्त शास्त्रोंके सारका ज्ञान होता है, वह मेधाशक्ति आप ही हैं। दुर्गण भवसागरसे पार उतारनेवाली नौकारूप दुर्गदिवी भी आप ही हैं। आपकी कहीं भी आसक्ति नहीं है। कैटभके शत्रु भगवान् विष्णुके वक्ष:स्थलमें एकमात्र निवास करनेवाली

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 73

काशिराज उवाच किमलर्क ! परित्यक्तं राज्यं ते संयुगं विना ।क्षत्रियस्य न धर्मो ऽयं भवांश्च क्षत्रधर्मवित्

kāśirāja uvāca kimalarka ! parityaktaṃ rājyaṃ te saṃyugaṃ vinā / kṣatriyasya na dharmo 'yaṃ bhavāṃśca kṣatradharmavit

हिन्दी अर्थ

भगवती लक्ष्मी तथा भगवान् चन्द्रशेखरद्वारा सम्मानित गौरीदेवी भी आप ही हैं ।। ११ ।। आपका मुख मन्द मुसकानसे सुशोभित, निर्मल, पूर्ण चन्द्रमाके बिम्बका अनुकरण करनेवाला और उत्तम सुवर्णकी मनोहर कान्तिसे कमनीय है; तो भी उसे देखकर महिषासुरको क्रोध हुआ और सहसा उसने उसपर प्रहार कर दिया, यह बड़े आश्वर्यकी बात

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 74

निर्जितामात्यवर्गस्तु त्यक्त्वा मरणजं भयम् ।सन्दधीत शरं राजा लक्ष्यमुद्दिश्य वैरिणम्

nirjitāmātyavargastu tyaktvā maraṇajaṃ bhayam / sandadhīta śaraṃ rājā lakṣyamuddiśya vairiṇam

हिन्दी अर्थ

है ।। १२ ।। देवि! वही मुख जब क्रोधसे युक्त होनेपर उदयकालके चन्द्रमाकी भाँति लाल और तनी हुई भौंहोंके कारण विकराल हो उठा, तब उसे देखकर जो महिषासुरके प्राण तुरंत नहीं निकल गये, यह उससे भी बढ़कर आश्वर्यकी बात है; क्‍योंकि क्रोधमें भरे हुए यमराजको देखकर भला, कौन जीवित रह सकता है ।। १३ ॥ देवि! आप प्रसन्न हों।

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 75

तं जित्वा नृपतिर्भोगान् यथाभिलषितान् वरान् ।भुञ्जीत परमं सिद्ध्यै यजेत च महामखैः

taṃ jitvā nṛpatirbhogān yathābhilaṣitān varān / bhuñjīta paramaṃ siddhyai yajeta ca mahāmakhaiḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्मस्वरूपा आपके प्रसन्न होनेपर जगत्का अभ्युदय होता है और क्रोधमें भर जानेपर आप तत्काल ही कितने कुलोंका सर्वनाश कर डालती हैं, यह बात अभी अनुभवमें आयी है; क्योंकि महिषासुरकी यह विशाल सेना क्षणभरमें आपके कोपसे नष्ट हो गयी है ।। १४ ॥। सदा अभ्युदय प्रदान करनेवाली आप जिनपर प्रसन्न रहती हैं; वे ही देशमें

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 76

अलर्क उवाच एवमीदृशकं वीर ! ममाप्यासीन्मनः पुरा ।साम्प्रतं विपरीतार्थं शृणु चाप्यत्र कारणम्

alarka uvāca evamīdṛśakaṃ vīra ! mamāpyāsīnmanaḥ purā / sāmprataṃ viparītārthaṃ śṛṇu cāpyatra kāraṇam

हिन्दी अर्थ

सम्मानित हैं, उन्हींको धन और यशकी प्राप्ति होती है, उन्हींका धर्म कभी शिथिल नहीं होता तथा वे ही अपने हृष्ट-पुष्ट स्त्री, पुत्र और भृत्योंके साथ धन्य माने जाते हैं १५ ।। देवि! आपकी ही कृपासे पुण्यात्मा पुरुष प्रतिदिन अत्यन्त श्रद्धापूर्वक सदा सब प्रकारके धर्मानुकूल कर्म करता है और उसके प्रभावसे स्वर्गलोकमें जाता है; इसलिये आप तीनों

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 77

यथायं भौतिकः सङ्घस्तथान्तः करणं नृणाम् ।गुणास्तु सकलास्तद्वदशेषेष्वेव जन्तुषु

yathāyaṃ bhautikaḥ saṅghastathāntaḥ karaṇaṃ nṛṇām / guṇāstu sakalāstadvadaśeṣeṣveva jantuṣu

हिन्दी अर्थ

लोकोंमें निश्चय ही मनोवाजञ्छित फल देनेवाली हैं ।। १६ ।। माँ दुर्गे! आप स्मरण करनेपर सब प्राणियोंका भय हर लेती हैं और स्वस्थ पुरुषोंद्वारा चिन्तन करनेपर उन्हें परम कल्याणमयी बुद्धि प्रदान करती हैं। दुःख, दरिद्रता और भय हरनेवाली देवि! आपके सिवा दूसरी कौन है, जिसका चित्त सबका उपकार करनेके लिये सदा ही दयार्द रहता

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 78

चिच्छक्तिरेक एवायं यदा नान्यो ऽस्ति कश्चन ।तदा का नृपते ज्ञानान्मित्रारिप्रभुभृत्यता

cicchaktireka evāyaṃ yadā nānyo 'sti kaścana / tadā kā nṛpate jñānānmitrāriprabhubhṛtyatā

हिन्दी अर्थ

हो ॥। १७ ।। देवि! इन राक्षसोंके मारनेसे संसारको सुख मिले तथा ये राक्षस चिरकालतक

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 79

तन्मया दुः खमासाद्य त्वद्भयोद्भवमुत्तमम् ।दत्तात्रेयप्रसादेन ज्ञानं प्राप्तं नरेश्वर

tanmayā duḥ khamāsādya tvadbhayodbhavamuttamam / dattātreyaprasādena jñānaṃ prāptaṃ nareśvara

हिन्दी अर्थ

नरकमें रहनेके लिये भले ही पाप करते रहे हों, इस समय संग्राममें मृत्युको प्राप्त होकर स्वर्गलोकमें जायँ--निश्चय ही यही सोचकर आप शत्रुओंका वध करती हैं १८ ।। आप शत्रुओंपर शस्त्रोंका प्रहार क्यों करती हैं? समस्त असुरोंको दृष्टिपात-मात्रसे ही भस्म क्‍यों नहीं कर देतीं? इसमें एक रहस्य है। “ये शत्रु भी हमारे शस्त्रोंसे पवित्र होकर उत्तम लोकोंमें

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 80

निर्जितेन्द्रियवर्गस्तु त्यक्त्वा सङ्गमशेषतः ।मनो ब्रह्मणि सन्धाय तज्जये परमो जयः

nirjitendriyavargastu tyaktvā saṅgamaśeṣataḥ / mano brahmaṇi sandhāya tajjaye paramo jayaḥ

हिन्दी अर्थ

जायँ'--इस प्रकार उनके प्रति भी आपका विचार अत्यन्त उत्तम रहता है १९ ।। खड्गके तेज:पुज्जकी भयड्भकर दीप्तिसे तथा आपके त्रिशूलके अग्रभागकी घनीभूत प्रभासे चौंधियाकर जो असुरोंकी आँखें फूट नहीं गयीं, उसमें कारण यही था कि वे मनोहर रश्मियोंसे युक्त चन्द्रमाके समान आनन्द प्रदान करनेवाले आपके इस सुन्दर मुखका दर्शन

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 81

संसाध्यमन्यत्तत्सिद्ध्यै यतः किञ्चिन्न विद्यते ।इन्द्रियाणि च संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति

saṃsādhyamanyattatsiddhyai yataḥ kiñcinna vidyate / indriyāṇi ca saṃyamya tataḥ siddhiṃ niyacchati

हिन्दी अर्थ

करते थे ।। २० ॥। देवि! आपका शील दुराचारियोंके बुरे बर्तावको दूर करनेवाला है। साथ ही यह रूप ऐसा है, जो कभी चिन्तनमें भी नहीं आ सकता और जिसकी कभी दूसरोंसे तुलना भी नहीं हो सकती; तथा आपका बल और पराक्रम तो उन हैत्योंका भी नाश करनेवाला है, जो कभी देवताओंके पराक्रमको भी नष्ट कर चुके थे। इस प्रकार आपने

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 82

सो ऽहं न ते ऽरिर्न ममासि शत्रुः सुबाहुरेषो न ममापकारी ।दृष्टं मया सर्वमिदं यथात्मा अन्विष्यतां भूप ! रिपुस्त्वयान्यः

so 'haṃ na te 'rirna mamāsi śatruḥ subāhureṣo na mamāpakārī / dṛṣṭaṃ mayā sarvamidaṃ yathātmā anviṣyatāṃ bhūpa ! ripustvayānyaḥ

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंपर भी अपनी दया ही प्रकट की है ॥ २१ ।॥। वरदायिनी देवि! आपके इस पराक्रमकी किसके साथ तुलना हो सकती है। तथा शत्रुओंको भय देनेवाला एवं अत्यन्त मनोहर ऐसा रूप भी आपके सिवा और कहाँ है! हृदयमें कृपा और युद्धमें निछ्ठुरता--ये दोनों बातें तीनों लोकोंके भीतर केवल आपमें ही देखी गयी हैं २२ ।। मातः! आपने

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

अध्याय ४३

श्लोक 83

इत्थं स तेनाभिहितो नरेन्द्रो हृष्टः समुत्थाय ततः सुबाहुः ।दिष्ट्येति तं भ्रातरमाभिनन्द्य काशीश्वरं वाक्यमिदं बभाषे

itthaṃ sa tenābhihito narendro hṛṣṭaḥ samutthāya tataḥ subāhuḥ / diṣṭyeti taṃ bhrātaramābhinandya kāśīśvaraṃ vākyamidaṃ babhāṣe

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंका नाश करके इस समस्त त्रिलोकीकी रक्षा की है। उन शत्रुओंको भी युद्धभूमिमें मारकर स्वर्गलोकमें पहुँचाया है तथा उन्मत हैत्योंसे प्राप्त होनेवाले हमलोगोंके भयको भी दूर कर दिया है, आपको हमारा नमस्कार है ।। २३ ।। देवि! आप शूलसे हमारी रक्षा करें। अम्बिके! खड्गसे भी हमारी रक्षा करें तथा घण्टाकी ध्वनि और धनुषकी टंकारसे भी आप

English

have narrated it to thee, 0 brahman. What else shall I fully tell thee of in the first Manv-antara?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 43
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.