Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
44
अध्याय 44 / 90

Adhyaya 44

40 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ40 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४४

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अरिष्टकथनं नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः सुबाहुरुवाच यदर्थं नृपशार्दूल ! त्वामहं शरणं गतः ।तन्मया सकलं प्राप्तं यास्यामि त्वं सुखी भव

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe ariṣṭakathanaṃ nāma tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ catuścatvāriṃśo 'dhyāyaḥ subāhuruvāca yadarthaṃ nṛpaśārdūla ! tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ / tanmayā sakalaṃ prāptaṃ yāsyāmi tvaṃ sukhī bhava

हिन्दी अर्थ

हमलोगोंकी रक्षा करें ।। २४ ।। चण्डिके! पूर्व, पश्चिम और दक्षिण दिशामें आप हमारी रक्षा करें तथा ईश्वरि! अपने त्रिशूलको घुमाकर आप उत्तर दिशामें भी हमारी रक्षा करें २५ ।। तीनों लोकोंमें आपके जो परम सुन्दर एवं अत्यन्त भयड्कर रूप विचरते रहते हैं, उनके द्वारा भी आप हमारी तथा इस भूलोककी रक्षा करें ।। २६ ।। अम्बिके! आपके कर-

English

Hoar from me of the four forests and lakes which exist on

अध्याय ४४

श्लोक 2

काखिराज उवाच किं निमित्तं भवान् प्राप्तो निष्पन्नोर्ऽथश्च कस्तव ।सुबाहो ! तन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

kākhirāja uvāca kiṃ nimittaṃ bhavān prāpto niṣpannor'thaśca kastava / subāho ! tanmamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

पाललवोंमें शोभा पानेवाले खड़ग, शूल और गदा आदि जो-जो अस्त्र हों, उन सबके द्वारा आप सब ओरसे हमलोगोंकी रक्षा करें २७ ।।

English

Mandara and the three other moun tains, t 0 brahman. On mountain the forest Nandana, on the western mountain th forest Vaibhraja, and on the northern mountain the forest

अध्याय ४४

श्लोक 3

समाक्रान्तमलर्केण पितृपैतामहं महत् ।राज्यं देहीति निर्जित्य त्वयाहमभिचोदितः

samākrāntamalarkeṇa pitṛpaitāmahaṃ mahat / rājyaṃ dehīti nirjitya tvayāhamabhicoditaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ।/ २८ ॥।

English

Sdvitra. On the east is the lake Aruijioda,! and on the south Manasa, on the west of Meru is S^itoda, and Mahd-bhadra on

अध्याय ४४

श्लोक 4

ततो मया समाक्रम्य राज्यमस्यानुजस्य ते ।एतत्ते बलमानीतं तद्भुङ्क्ष्वस्वकुलोचितम्

tato mayā samākramya rājyamasyānujasya te / etatte balamānītaṃ tadbhuṅkṣvasvakulocitam

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- २८ ।। इस प्रकार जब देवताओंने जगन्माता दुर्गाकी स्तुति की और नन्दनवनके दिव्य पुष्पों एवं गन्ध-चन्दन आदिके द्वारा उनका पूजन किया, फिर सबने मिलकर जब भक्तिपूर्वक दिव्य धूपोंकी सुगन्ध निवेदन की, देवीने प्रसन्नचदन होकर प्रणाम करते हुए सब देवताओंसे कहा-- ।। २९-३० ।।

English

On the east of Mandara are tho mountains S^itartta,§ an O^akra-munja, and Kulira, Su-kanka-vat, and Mani-^iiai

अध्याय ४४

श्लोक 5

सुबाहुरुवाच काशिराज ! निबोध त्वं यदर्थमयमुद्यमः ।कृतो मया भवांश्चैव कारितो ऽत्यन्तमुद्यमम्

subāhuruvāca kāśirāja ! nibodha tvaṃ yadarthamayamudyamaḥ / kṛto mayā bhavāṃścaiva kārito 'tyantamudyamam

हिन्दी अर्थ

देव्युवाच ॥। ३१ ॥।

English

Vrisha-vat, Maha-nila, Bhavac'ala, Sa-bindu, Mandara, Venn, Tdmasa, and Nishadha, and Deva-^aila.

अध्याय ४४

श्लोक 6

भ्राता ममायं ग्राम्येषु सक्तो भोगेषु तत्त्ववित् ।विमूढौ बोधवन्तौ च भ्रातरावग्रजौ मम

bhrātā mamāyaṃ grāmyeṣu sakto bhogeṣu tattvavit / vimūḍhau bodhavantau ca bhrātarāvagrajau mama

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं-- ३१ ॥ देवताओ! तुम सब लोग मुझसे जिस वस्तुकी अभिलाषा रखते हो उसे माँगो ।। ३२ ।।

English

vat; these mountains aro well-known as lying on the west of Meru beyond the subjacent hills§ which are on the west side.

अध्याय ४४

श्लोक 7

तयोर्मम च यन्मात्रा बाल्ये स्तन्यं यथा मुखे ।तथावबोधो विन्यस्तः कर्णयोरवनीपते

tayormama ca yanmātrā bālye stanyaṃ yathā mukhe / tathāvabodho vinyastaḥ karṇayoravanīpate

हिन्दी अर्थ

यदयं निहतः शत्रुरस्माकं महिषासुर: ।

English

Hear yet the other rr.ountains on the north. S^ankha-kuta, Vrishabha, and the mountain Haipsa-n^bha, and the moun-

अध्याय ४४

श्लोक 8

तयोर्मम च विज्ञेयाः पदार्था ये मता नृभिः ।प्राकाश्यं मनसो नीतास्ते मात्रा नास्य पार्थिव

tayormama ca vijñeyāḥ padārthā ye matā nṛbhiḥ / prākāśyaṃ manaso nītāste mātrā nāsya pārthiva

हिन्दी अर्थ

संस्मृता संस्मृता त्वं नो हिंसेथा: परमापद: ।

English

tain Kapilendra, Sanu-mat, and Nila, Svarna-^ringin, S'dta-

अध्याय ४४

श्लोक 9

यथैकमर्थे यातानामेकस्मिन्नवसीदति ।दुः खं भवति साधूनां ततास्माकं महीपते

yathaikamarthe yātānāmekasminnavasīdati / duḥ khaṃ bhavati sādhūnāṃ tatāsmākaṃ mahīpate

हिन्दी अर्थ

वृद्धयेअस्मत्प्रसन्ना त्वं भवेथा: सर्वदाम्बिके ।। ३७ ।।

English

Mayura, and Jarudhi; these are said to be the mountains on

अध्याय ४४

श्लोक 10

गार्हस्थ्यमोहमापन्ने सीदत्यस्मिन्नरेश्वर ।सम्बन्धिन्यस्य देहस्य बिभ्रति भ्रातृकल्पनाम्

gārhasthyamohamāpanne sīdatyasminnareśvara / sambandhinyasya dehasya bibhrati bhrātṛkalpanām

हिन्दी अर्थ

नहीं है ।। ३४ ।। क्योंकि हमारा यह शत्रु महिषासुर मारा गया। महेश्वरी! इतनेपर भी यदि आप हमें और वर देना चाहती हैं ३५ तो हम जब-जब आपका स्मरण करें, तब-तब आप दर्शन देकर हमलोगोंके महान् संकट दूर कर दिया करें तथा प्रसन्नमुखी अम्बिके! जो मुनष्य इन स्तोत्रोंद्वारा आपकी स्तुति करे, उसे वित्त, समृद्धि और वैभव देनेके साथ ही

English

brahman. These are terrestrial Svargas, 0 brdhman; they- surpass Svarga with their excellences. In them no fresh

अध्याय ४४

श्लोक 11

ततो मया विनिश्चित्य दुः खाद्वैराग्यभावना ।भविष्यतीत्यस्य भवानित्युद्योगाय संश्रितः

tato mayā viniścitya duḥ khādvairāgyabhāvanā / bhaviṣyatītyasya bhavānityudyogāya saṃśritaḥ

हिन्दी अर्थ

उसकी धन और स्त्री आदि सम्पत्तिको भी बढ़ानेके लिये आप सदा हमपर प्रसन्न

English

vat; these mountains aro well-known as lying on the west of Meru beyond the subjacent hills§ which are on the west side.

अध्याय ४४

श्लोक 12

तदस्य दुः खाद्वैराग्यं संबोधादवनीपते ।समुद्भूतं कृतं कार्यं भद्रं ते ऽस्तु व्रजाम्यहम्

tadasya duḥ khādvairāgyaṃ saṃbodhādavanīpate / samudbhūtaṃ kṛtaṃ kāryaṃ bhadraṃ te 'stu vrajāmyaham

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ।/ ३८ ॥। इति प्रसादिता देवैर्जगतोरथें तथा55त्मन: । तथेत्युक्त्वा भद्रकाली बभूवान्तर्हिता नूप ।। ३९ ।।

English

Hear yet the other rr.ountains on the north. S^ankha-kuta, Vrishabha, and the mountain Haipsa-n^bha, and the moun-

अध्याय ४४

श्लोक 13

उष्ट्वा मदालसागर्भे पीत्वा सत्सास्तथा स्तनम् ।नान्यनारीसुतैर्यातं वर्त्म यात्विति पार्थिव

uṣṭvā madālasāgarbhe pītvā satsāstathā stanam / nānyanārīsutairyātaṃ vartma yātviti pārthiva

हिन्दी अर्थ

देवी देवशरीरेभ्यो जगत्त्रयहितैषिणी ४० ।।

English

tain Kapilendra, Sanu-mat, and Nila, Svarna-^ringin, S'dta-

अध्याय ४४

श्लोक 14

विचार्य तन्मया सर्वं युष्मत्संश्रयपूर्वकम् ।कृतं तच्चापि निष्पन्नं प्रयास्ये सिद्धये पुनः

vicārya tanmayā sarvaṃ yuṣmatsaṃśrayapūrvakam / kṛtaṃ taccāpi niṣpannaṃ prayāsye siddhaye punaḥ

हिन्दी अर्थ

वधाय दुष्टहैत्यानां तथा शुम्भनिशुम्भयो: ।। ४१ ।।

English

Mayura, and Jarudhi; these are said to be the mountains on

अध्याय ४४

श्लोक 15

उपेक्ष्यते सीदमानः स्वजनो बान्धवः सुहृत् ।यैर्नरेन्द्र ! न तान् मन्ये सेन्द्रिया विकला हि ते

upekṣyate sīdamānaḥ svajano bāndhavaḥ suhṛt / yairnarendra ! na tān manye sendriyā vikalā hi te

हिन्दी अर्थ

रक्षणाय च लोकानां देवानामुपकारिणी ।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 16

सुहृदि स्वजने बन्धौ समर्थे यो ऽवसीदति ।धर्मार्थकाममोक्षेभ्यो वाच्यास्ते तत्र न त्वसौ

suhṛdi svajane bandhau samarthe yo 'vasīdati / dharmārthakāmamokṣebhyo vācyāste tatra na tvasau

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- ।। ३८ ।। राजन! देवताओंने जब अपने तथा जगत्के कल्याणके लिये भद्रकाली देवीको इस प्रकार प्रसन्न किया, तब वे “तथास्तु' कहकर वहीं अन्तर्धान हो गयीं ।। ३९ ।॥। भूपाल! इस प्रकार पूर्वकालमें तीनों लोकोंका हित चाहनेवाली देवी जिस

English

brahman. These are terrestrial Svargas, 0 brdhman; they- surpass Svarga with their excellences. In them no fresh

अध्याय ४४

श्लोक 17

एतत् त्वत्सङ्गमाद् भूप ! मया कार्यं महत् कृतम् ।स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि ज्ञानभाग्भव सत्तम

etat tvatsaṅgamād bhūpa ! mayā kāryaṃ mahat kṛtam / svasti te 'stu gamiṣyāmi jñānabhāgbhava sattama

हिन्दी अर्थ

प्रकार देवताओंके शरीरोंसे प्रकट हुई थीं, वह सब कथा मैंने कह सुनायी ४० ।। अब पुनः देवताओंका उपकार करनेवाली वे देवी दुष्ट हैत्यों तथा शुम्भ-निशुम्भका वध करने एवं सब लोकोंकी रक्षा करनेके लिये गौरीदेवीके शरीरसे जिस प्रकार प्रकट हुई थीं, वह सब प्रसड़ मेरे मुँहसे सुनो। मैं उसका तुमसे यथावत् वर्णन करता हूँ ४१-४२ ।।

English

merit or sin accrues. Even the gods are said to enjoy merit m them. And on these mountain.^, Sltdnta|| and the rest, 0

अध्याय ४४

श्लोक 18

काशिराज उवाच उपकारस्त्वया साधोरलर्कस्य कृतो महान् ।ममोपकाराय कथं न करोषि स्वमानसम्

kāśirāja uvāca upakārastvayā sādhoralarkasya kṛto mahān / mamopakārāya kathaṃ na karoṣi svamānasam

हिन्दी अर्थ

उवाच ५, अर्द्ध॑श्लोकौ २, श्लोका: ३५, एवम् ४२, एव्मादित: ॥/ २५९ ॥

English

brdhman, are the great and resplendent abodes of the Vidya- dharas, the Yakshas, the Kin-naras, the Nagas, and the

अध्याय ४४

श्लोक 19

फलदायी सतां सदिभः सङ्गमो नाफलो यतः ।तस्मात्तवत्संश्रयाद्युक्ता मया प्राप्ता समुन्नतिः

phaladāyī satāṃ sadibhaḥ saṅgamo nāphalo yataḥ / tasmāttavatsaṃśrayādyuktā mayā prāptā samunnatiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराणमें सावर्णिक मन्वन्तरकी कथाके अन्तर्गत

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 20

सुबाहुरुवाच धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् ।तत्र धर्मार्थकामास्ते सकला हीयते ऽपरः

subāhuruvāca dharmārthakāmamokṣākhyaṃ puruṣārthacatuṣṭayam / tatra dharmārthakāmāste sakalā hīyate 'paraḥ

हिन्दी अर्थ

१. किसी-किसी प्रतिमें 'ऋषिरुवाच'के बाद “ततः सुरगणा: सर्वे देव्या इन्द्रपुरोगमा: । स्तुतिमारेभिरे कर्तु निहते महिषासुरे ।। ” इतना पाठ अधिक है।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 21

तत्ते संक्षेपतो वक्ष्ये तदिहैकमनाः शृणु ।श्रुत्वा च सम्यगालोच्य यतेथाः श्रेयसे नृप

tatte saṃkṣepato vakṣye tadihaikamanāḥ śṛṇu / śrutvā ca samyagālocya yatethāḥ śreyase nṛpa

हिन्दी अर्थ

३. पा०-पैः सुधूपिता। २. मार्कण्डेयपुराणकी आधुनिक प्रतियोंमें--“ददाम्यहमतिप्रीत्या स्तवैरेभि: सुपूजिता।'-- इतना पाठ अधिक है। किसी-किसी प्रतिमें--“कर्त्तव्यमपरं यच्च दुष्करं तन्न विदमहे। इत्याकर्णयय वचो देव्या: प्रत्युचुस्ते दिवौकस: ॥। ” इतना और अधिक पाठ है।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 22

ममेतिप्रत्ययो भूप ! न कार्यो ऽहमिति त्वया ।सम्यगालोच्य धर्मो हि धर्माभावे निराश्रयः

mametipratyayo bhūpa ! na kāryo 'hamiti tvayā / samyagālocya dharmo hi dharmābhāve nirāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

३. किसी-किसी प्रतिमें 'गौरादेहा सा” “गौरी देहासा” इत्यादि पाठ भी उपलब्ध होते हैं।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 23

कस्याहमिति संज्ञेयमित्यालोच्य त्वयात्मना ।बाह्यन्तर्गतमालोच्यमालोच्यापररात्रिषु

kasyāhamiti saṃjñeyamityālocya tvayātmanā / bāhyantargatamālocyamālocyāpararātriṣu

हिन्दी अर्थ

अम्बिकाके रूपकी प्रशंसा सुनकर शुम्भका उनके पास दूत भेजना और दूतका निराश लौटना

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 24

अव्यक्तादिविशेषन्तमविकारमचेतनम् ।व्यक्ताव्यक्तं त्वया ज्ञेयं ज्ञाता कश्चाहमित्युत

avyaktādiviśeṣantamavikāramacetanam / vyaktāvyaktaṃ tvayā jñeyaṃ jñātā kaścāhamityuta

हिन्दी अर्थ

3 अस्य श्रीउत्तरचरित्रस्य रुद्रऋषि:, महासरस्वती देवता, अनुष्टप् छन्‍्द:, भीमा

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 25

एतस्मिन्नेव विज्ञाने विज्ञातमखिलं त्वया ।अनात्मन्यात्मविज्ञानमखे खमिति मूढता

etasminneva vijñāne vijñātamakhilaṃ tvayā / anātmanyātmavijñānamakhe khamiti mūḍhatā

हिन्दी अर्थ

७ इस उत्तर चरित्रके रुद्र ऋषि हैं, महासरस्वती देवता हैं, अनुष्टप् छनन्‍्द है, भीमा शक्ति हैं, भ्रामरी बीज है, सूर्य तत्त्व है और सामवेद स्वरूप है। महासरस्वतीकी प्रसन्नताके लिये उत्तर चरित्रके पाठमें इसका विनियोग किया जाता है।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 26

सो ऽहं सर्वगतो भूप ! लोकसंव्यवहारतः ।मयेदमुच्यते सर्वं त्वया पृष्टो व्रजाम्यहम्

so 'haṃ sarvagato bhūpa ! lokasaṃvyavahārataḥ / mayedamucyate sarvaṃ tvayā pṛṣṭo vrajāmyaham

हिन्दी अर्थ

पूर्वामत्र सरस्वतीमनुभजे शुम्भादिहैत्यार्दिनीम् ॥।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 27

एवमुक्त्वा ययौ धीमान् ! सुबाहुः काशिभूमिपम् ।काशिराजो ऽपि संपूज्य सो ऽलर्कं स्वपुरं ययौ

evamuktvā yayau dhīmān ! subāhuḥ kāśibhūmipam / kāśirājo 'pi saṃpūjya so 'larkaṃ svapuraṃ yayau

हिन्दी अर्थ

जो अपने करकमलोंमें घण्टा, शूल, हल, शड्ख, मूसल, चक्र, धनुष और बाण धारण करती हैं, शरदऋतुके शोभासम्पन्न चन्द्रमाके समान जिनकी मनोहर कान्ति है, जो तीनों लोकोंकी आधारभूता और शुम्भ आदि हैत्योंका नाश करनेवाली हैं तथा गौरीके शरीरसे जिनका प्राकट्य हुआ है, उन महासरस्वती देवीका मैं निरन्तर भजन करता हूँ।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 28

अलर्को ऽपि सुतं ज्येष्ठमभिषिच्य नराधिपम् ।वनं जगाम सन्त्यक्तसर्वसङ्गः स्वसिद्धये

alarko 'pi sutaṃ jyeṣṭhamabhiṣicya narādhipam / vanaṃ jagāma santyaktasarvasaṅgaḥ svasiddhaye

हिन्दी अर्थ

“३6 कली! ऋषिरुवाच

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 29

ततः कालेन महाता निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।प्राप्य योगर्धिमतुलां परं निर्वाणमाप्तवान्

tataḥ kālena mahātā nirdvandvo niṣparigrahaḥ / prāpya yogardhimatulāṃ paraṃ nirvāṇamāptavān

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्न हृता मदबलाश्रयात् ।। २ ।।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 30

पश्यन् जगदिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।पाशैर्गुणमयैर्बद्धं बध्यमानञ्च नित्यशः

paśyan jagadidaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam / pāśairguṇamayairbaddhaṃ badhyamānañca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

तावेव सूर्यतां तद्गदधिकारं तथैन्दवम् ।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 31

पुत्रादिभ्रातृपुत्रादि-स्वपारक्यादिभावितैः ।आकृष्यमाणं करणैर्दुःखार्तं भिन्नदर्शनम्

putrādibhrātṛputrādi-svapārakyādibhāvitaiḥ / ākṛṣyamāṇaṃ karaṇairduḥkhārtaṃ bhinnadarśanam

हिन्दी अर्थ

तावेव पवनर्द्धि च चक्रतुर्वद्विकर्म च

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 32

अज्ञानपङ्कगर्भस्थमनुद्धारं महामतिः ।आत्मानञ्च समुत्तीर्णं गाथामेतामगायत

ajñānapaṅkagarbhasthamanuddhāraṃ mahāmatiḥ / ātmānañca samuttīrṇaṃ gāthāmetāmagāyata

हिन्दी अर्थ

ततो देवा विनिर्धूता भ्रष्टराज्या: पराजिता ।। ४ ।।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 33

अहो कष्टं यदस्माभैः पूर्वं राज्यमनुष्ठितम् ।इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम्

aho kaṣṭaṃ yadasmābhaiḥ pūrvaṃ rājyamanuṣṭhitam / iti paścānmayā jñātaṃ yogānnāsti paraṃ sukham

हिन्दी अर्थ

ह्ृताधिकारास्त्रिदशास्ता भ्यां सर्वे निराकृता ।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 34

जड उवाच तातैनं त्वं समातिष्ठ मुक्तये योगमुत्तमम् ।प्राप्स्यसे येन तद् ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि

jaḍa uvāca tātainaṃ tvaṃ samātiṣṭha muktaye yogamuttamam / prāpsyase yena tad brahma yatra gatvā na śocasi

हिन्दी अर्थ

महासुराभ्यां तां देवीं संस्मरन्त्यपराजिताम् ।। ५ ।।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 35

ततो ऽहमपि यास्यामि किं यज्ञैः किं जपेन मे ।कृतकृत्यस्य करणं ब्रह्मभावाय कल्पते

tato 'hamapi yāsyāmi kiṃ yajñaiḥ kiṃ japena me / kṛtakṛtyasya karaṇaṃ brahmabhāvāya kalpate

हिन्दी अर्थ

इति कृत्वा मतिं देवा हिमवन्तं नगेश्वरम् । जम्मुस्तत्र ततो देवीं विष्णुमायां प्रतुष्टवु: ।॥ ७ ।॥।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 36

त्वत्तो ऽनुज्ञामवाप्याहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।प्रयतिष्ये तथा मुक्तौ यथा यास्यामि निर्वृतिम्

tvatto 'nujñāmavāpyāhaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ / prayatiṣye tathā muktau yathā yāsyāmi nirvṛtim

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- ।। १ ।। पूर्वकालमें शुम्भ और निशुम्भ नामक असुरोंने अपने बलके घमंडमें आकर शचीपति इन्द्रके हाथसे तीनों लोकोंका राज्य और यज्ञभाग छीन लिये ।। २ ॥। वे ही दोनों सूर्य, चन्द्रमा, कुबेर, यम और वरुणके अधिकारका भी उपयोग करने लगे। वायु और अग्निका कार्य भी वे ही करने लगे। उन दोनोंने सब देवताओंको

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 37

पक्षिण ऊचुः एवमुक्त्वा स पितरं प्राप्यानुज्ञां ततश्च सः ।ब्रह्मन् ! जगाम मेधावी परित्यक्तपरिग्रहः

pakṣiṇa ūcuḥ evamuktvā sa pitaraṃ prāpyānujñāṃ tataśca saḥ / brahman ! jagāma medhāvī parityaktaparigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

अपमानित, राज्यश्रष्ट, पराजित तथा अधिकारहीन करके स्वर्गसे निकाल दिया। उन दोनों महान् असुरोंसे तिरस्कृत देवताओंने अपराजिता देवीका स्मरण किया और सोचा “जगदम्बाने हमलोगोंको वर दिया था कि आपत्तिकालमें स्मरण करनेपर मैं तुम्हारी सब आपत्तियोंका तत्काल नाश कर दूँगी” ।। ३-६ ।। यह विचारकर देवता गिरिराज हिमालयपर

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 38

सो ऽपि तस्य पिता तद्वत् क्रमेण सुमहामतिः ।वानप्रस्थं समास्थाय चतुर्थाश्रममभ्यगात्

so 'pi tasya pitā tadvat krameṇa sumahāmatiḥ / vānaprasthaṃ samāsthāya caturthāśramamabhyagāt

हिन्दी अर्थ

गये और वहाँ भगवती विष्णुमायाकी स्तुति करने लगे ७ ।। देवा ऊचु: ।। ८ ।। नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नम: ।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 39

तत्रात्मजं समासाद्य हित्वा बन्धं गुणादिकम् ।प्राप सिद्धिं परां प्राज्ञस्तत्कालोपात्तसंमतिः

tatrātmajaṃ samāsādya hitvā bandhaṃ guṇādikam / prāpa siddhiṃ parāṃ prājñastatkālopāttasaṃmatiḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै ।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

अध्याय ४४

श्लोक 40

एतत्ते कथितं ब्रह्मन् ! यत्पृष्टा भवता वयम् ।सुविस्तरं यथावच्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etatte kathitaṃ brahman ! yatpṛṣṭā bhavatā vayam / suvistaraṃ yathāvacca kimanyacchrotumicchasi

हिन्दी अर्थ

नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्ये कृत्य नमो नम: ।। १३ ।। या देवी सर्वभूतेषू् विष्णुमायेति शब्दिता ।

English

Rdkshasas, and the gods, and the Gandharvas, which possess great merit and are studded with charming groves which tho gods frequent. And the lakes are charming; the breeze is

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 44
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.