Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
46
अध्याय 46 / 90

Adhyaya 46

44 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४६

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मोत्पतिर्नाम पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीमन्महर्षिवेदव्यासप्रणीतं श्रीमार्कण्डेयपुराणम् ।(द्वितीयो भागः ) षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः क्रौष्टुकिरुवाच भगवंस्त्वण्डसम्भूतिर्यथावत् कथिता मम ।ब्रह्माण्डे ब्रह्मणो जन्म तथा चोक्तं महात्मनः

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe brahmotpatirnāma pañcacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīmanmaharṣivedavyāsapraṇītaṃ śrīmārkaṇḍeyapurāṇam / (dvitīyo bhāgaḥ ) ṣaṭcatvāriṃśo 'dhyāyaḥ krauṣṭukiruvāca bhagavaṃstvaṇḍasambhūtiryathāvat kathitā mama / brahmāṇḍe brahmaṇo janma tathā coktaṃ mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यानि चान्यानि देवेषु गन्धर्वेषूरगेषु च ।

English

A(lonc\lo Sir! thou liast fully described this Jambu-dvipa. Just as thou hast declared it, merit-producing action exists

अध्याय ४६

श्लोक 2

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो भृगुकुलोद्भव ।यदान सृष्टिर्भूतानामस्ति किन्नु न चास्ति वा ।काले वै प्रलयस्यान्ते सर्वस्मिन्नुपसंहृते

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tvatto bhṛgukulodbhava / yadāna sṛṣṭirbhūtānāmasti kinnu na cāsti vā / kāle vai pralayasyānte sarvasminnupasaṃhṛte

हिन्दी अर्थ

स्त्रीरत्नभूतां त्वां देवि लोके मनन्‍्यामहे वयम्

English

nowlicj-o else, nor action that tends to sin, except in Bharata,

अध्याय ४६

श्लोक 3

मार्कण्डेय उवाच यदा तु प्रकृतौ याति लयं विश्वमिदं जगत् ।तदोच्यते प्राकृतो ऽयं विद्वद्भिः प्रतिसञ्चरः

mārkaṇḍeya uvāca yadā tu prakṛtau yāti layaṃ viśvamidaṃ jagat / tadocyate prākṛto 'yaṃ vidvadbhiḥ pratisañcaraḥ

हिन्दी अर्थ

परमैश्चर्यमतुलं प्राप्स्पसे मत्परिग्रहात् ।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 4

स्वात्मन्यवस्थितेव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते ।प्रकृतिः पुरुषश्चैव साधर्म्येणावतिष्ठतः

svātmanyavasthitevyakte vikāre pratisaṃhṛte / prakṛtiḥ puruṣaścaiva sādharmyeṇāvatiṣṭhataḥ

हिन्दी अर्थ

दूत बोला-- १०५ ॥। देवि! हैत्यराज शुम्भ इस समय तीनों लोकोंके परमेश्वर हैं। मैं उन्हींका भेजा हुआ दूत हूँ और यहाँ तुम्हारे ही पास आया हूँ १०६ ।। उनकी आज्ञा सदा सब देवता एक स्वरसे मानते हैं। कोई उसका उल्लड्घन नहीं कर सकता। वे सम्पूर्ण

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 5

तदा तमश्च सत्त्वञ्च समत्वेन व्यवस्थितौ ।अनुद्रिक्तावनूनौ च तत्प्रोतौ च परस्परम्

tadā tamaśca sattvañca samatvena vyavasthitau / anudriktāvanūnau ca tatprotau ca parasparam

हिन्दी अर्थ

सुनो ।। १०७ ।। “सम्पूर्ण त्रिलोकी मेरे अधिकारमें है। देवता भी मेरी आज्ञाके अधीन चलते हैं। सम्पूर्ण यज्ञोंके भागोंको मैं ही पृथक्-पृथक् भोगता हूँ ।। १०८ ॥। तीनों लोकोंमें जितने श्रेष्ठ रत्न हैं, वे सब मेरे अधिकारमें हैं। देवराज इन्द्रका वाहन ऐरावत, जो हाथियोंमें रत्नके

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 6

तिलेषु वा यथा तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् ।तथा तमसि सत्त्वे च रजो ऽप्यनुसृतं स्थितम्

tileṣu vā yathā tailaṃ ghṛtaṃ payasi vā sthitam / tathā tamasi sattve ca rajo 'pyanusṛtaṃ sthitam

हिन्दी अर्थ

समान है, मैंने छीन लिया है ॥ १०९ ।। क्षीरसागरका मन्‍्थन करनेसे जो अश्वरत्न उच्चै:श्रवा प्रकट हुआ था, उसे देवताओंने मेरे पैरोंपर पड़कर समर्पित किया है ११० ।। सुन्दरी! उनके सिवा और भी जितने रत्नभूत पदार्थ देवताओं, गन्धर्वों और नागोंके पास थे, वे सब मेरे ही पास आ गये हैं ।। १११ ।। देवि! हमलोग तुम्हें संसारकी स्त्रियोंमें रत्न मानते

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 7

उत्पत्तिर्ब्रह्मणो यावदायुषो द्विपरार्धिकम् ।तावद्दिनं परेशस्य तत्समा संयमे निशा

utpattirbrahmaṇo yāvadāyuṣo dviparārdhikam / tāvaddinaṃ pareśasya tatsamā saṃyame niśā

हिन्दी अर्थ

हैं, अतः तुम हमारे पास आ जाओ; क्‍योंकि रत्नोंका उपभोग करनेवाले हम ही हैं ११२ ।। चज्चल कटाक्षोंवाली सुन्दरी! तुम मेरी या मेरे भाई महापराक्रमी निशुम्भकी सेवामें आ जाओ; क्योंकि तुम रत्नस्वरूपा हो ।। ११३ ॥। मेरा वरण करनेसे तुम्हें तुलनारहित महान् ऐश्वर्यकी प्राप्ति होगी। अपनी बुद्धिसे यह विचार कर तुम मेरी पत्नी बन

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 8

अहर्मुखे प्रबुद्धस्तु जगदादिरनादिमान् ।सर्वहेतुरचिन्त्यात्मा परः को ऽप्यपरक्रियः

aharmukhe prabuddhastu jagadādiranādimān / sarvaheturacintyātmā paraḥ ko 'pyaparakriyaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ॥/ ११५ ॥/ इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्त:स्मिता जगौ दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत् ।। ११६ ।।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 9

प्रकृतिं पुरुषञ्चैव प्राविश्याशु जगत्पतिः ।क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः

prakṛtiṃ puruṣañcaiva prāviśyāśu jagatpatiḥ / kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- ।। ११५ ।। दूतके यों कहनेपर कल्याणमयी भगवती दुगदिवी, जो इस जगत्को धारण करती हैं, मन-ही-मन गम्भीर भावसे मुसकरायीं और इस प्रकार बोलीं

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 10

यथा मदो नवस्त्रीणां यथा वा माधवानिलः ।अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्

yathā mado navastrīṇāṃ yathā vā mādhavānilaḥ / anupraviṣṭaḥ kṣobhāya tathāsau yogamūrtimān

हिन्दी अर्थ

देव्युवाच ॥। १९७ ॥।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 11

प्रधाने क्षोभ्यमाने तु स देवो ब्रह्मसंज्ञितः ।समुत्पन्नो ऽण्डकोषस्थो यथा ते कथितं मया

pradhāne kṣobhyamāne tu sa devo brahmasaṃjñitaḥ / samutpanno 'ṇḍakoṣastho yathā te kathitaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्याधिपति: शुम्भो निशुम्भश्नापि तादूश: ।। ११८ ।।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 12

स एव क्षोभकः पूर्वं स क्षोभ्यः प्रकृतेः पतिः ।स सङ्कोचविकाशाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः

sa eva kṣobhakaḥ pūrvaṃ sa kṣobhyaḥ prakṛteḥ patiḥ / sa saṅkocavikāśābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

यो मे प्रतिबलो लोके स मे भर्ता भविष्यति ।। १२० ।।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 13

अत्पन्नः स जगद्योनिरगुणो ऽपि रजोगुणम् ।भुञ्जन् प्रवर्तते सर्गे ब्रह्मत्वं समुपाश्रितः

atpannaḥ sa jagadyoniraguṇo 'pi rajoguṇam / bhuñjan pravartate sarge brahmatvaṃ samupāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

देवीने कहा-- ११७ ।। दूत! तुमने सत्य कहा है, इसमें तनिक भी मिथ्या नहीं है। शुम्भ तीनों लोकोंका स्वामी है और निशुम्भ भी उसीके समान पराक्रमी है ११८ ॥। किंतु इस विषयमें मैंने जो प्रतिज्ञा कर ली है, उसे मिथ्या कैसे करूँ। मैंने अपनी अल्पबुद्धिके कारण पहलेसे जो प्रतिज्ञा कर रखी है, उसको सुनो ।। ११९ ।। “जो मुझे संग्राममें जीत

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 14

ब्रह्मत्वे स प्रजाः सृष्ट्वा ततः सत्त्वातिरेकवान् ।विष्णुत्वमेत्य धर्मेण कुरुते परिपालनम्

brahmatve sa prajāḥ sṛṣṭvā tataḥ sattvātirekavān / viṣṇutvametya dharmeṇa kurute paripālanam

हिन्दी अर्थ

लेगा, जो मेरे अभिमानको चूर्ण कर देगा तथा संसारमें जो मेरे समान बलवान होगा, वही मेरा स्वामी होगा” ।। १२० ।। इसलिये शुम्भ अथवा महाहैत्य निशुम्भ स्वयं ही यहाँ पधारें और मुझे जीतकर शीघ्र ही मेरा पाणिग्रहण कर लें, इसमें विलम्बकी क्या आवश्यकता है ।। १२१ ।।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 15

ततस्तमोगुणोद्रिक्तो रुद्रत्वे चाखिलं जगत् ।उपसंहृत्य वै शेते त्रैलोक्यं त्रिगुणो ऽगुणः

tatastamoguṇodrikto rudratve cākhilaṃ jagat / upasaṃhṛtya vai śete trailokyaṃ triguṇo 'guṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अवलिप्तासि मैवं त्वं देवि ब्रूहि ममाग्रत: ।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 16

यथा प्राग्व्यापकः क्षेत्री पालको लावकस्तथा ।यथा स संज्ञामायाति ब्रह्मविष्ण्वीशकारिणीम्

yathā prāgvyāpakaḥ kṣetrī pālako lāvakastathā / yathā sa saṃjñāmāyāti brahmaviṣṇvīśakāriṇīm

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्ये कः पुमांस्तिष्ठेदग्रे शुम्भनिशुम्भयो: ।। १२३ ।।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 17

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् रुद्रत्वे संहरत्यपि ।विष्णुत्वे चाप्युदासीनस्तिस्त्रो ऽवस्थाः स्वयम्भुवः

brahmatve sṛjate lokān rudratve saṃharatyapi / viṣṇutve cāpyudāsīnastistro 'vasthāḥ svayambhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्येषामपि हैत्यानां सर्वे देवा न वै युधि ।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 18

रजो ब्रह्मा तमो रुद्रो विष्णुः सत्त्वं जगत्पतिः ।एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः

rajo brahmā tamo rudro viṣṇuḥ sattvaṃ jagatpatiḥ / eta eva trayo devā eta eva trayo guṇāḥ

हिन्दी अर्थ

तिष्ठन्ति सम्मुखे देवि किं पुनः स्त्री त्वमेकिका ।। १२४ ।।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 19

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्याश्रयिणस्तथा ।क्षणं वियोगो नह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्

anyonyamithunā hyete anyonyāśrayiṇastathā / kṣaṇaṃ viyogo nahyeṣāṃ na tyajanti parasparam

हिन्दी अर्थ

इन्द्राद्या: सकला देवास्तस्थुर्येषां न संयुगे ।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 20

एवं ब्रह्मा जगत्पूर्वो देवदेवश्चतुर्मुखः ।रजोगुणं समाश्रित्य स्त्रष्ट्टत्वे स व्यवस्थितः

evaṃ brahmā jagatpūrvo devadevaścaturmukhaḥ / rajoguṇaṃ samāśritya straṣṭṭatve sa vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मा गमिष्यसि ।। १२६ ।।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 21

हिरण्यगर्भो देवादिरनादिरुपचारतः ।भूपद्मकर्णिकासंस्थो ब्रह्माग्रे समजायत

hiraṇyagarbho devādiranādirupacārataḥ / bhūpadmakarṇikāsaṃstho brahmāgre samajāyata

हिन्दी अर्थ

दूत बोला-- १२३ ॥। देवि! तुम घमण्डमें भरी हो, मेरे सामने ऐसी बातें न करो। तीनों लोकोंमें कौन ऐसा पुरुष है, जो शुम्भ-निशुम्भके सामने खड़ा हो सके १२३ ।। देवि! अन्य हैत्योंके सामने भी सारे देवता युद्धमें नहीं ठहर सकते, फिर तुम अकेली स्त्री होकर कैसे ठहर सकती हो ।। १२४ ।। जिन शुम्भ आदि हैत्योंके सामने इन्द्र आदि देवता

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 22

तस्य वर्षशतं त्वेकं परमायुर्महात्मनः ।ब्रह्म्येणैव हि मानेन तस्य संख्यां निबोध मे

tasya varṣaśataṃ tvekaṃ paramāyurmahātmanaḥ / brahmyeṇaiva hi mānena tasya saṃkhyāṃ nibodha me

हिन्दी अर्थ

भी युद्धमें खड़े नहीं हुए, उनके सामने तुम स्त्री होकर कैसे जाओगी ।। १२५ ।। इसलिये तुम मेरे ही कहनेसे शुम्भ-निशुम्भके पास चली चलो। ऐसा करनेसे तुम्हारे गौरवकी रक्षा होगी; अन्यथा जब वे केश पकड़कर घसीटेंगे, तब तुम्हें अपनी प्रतिष्ठा खोकर जाना

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 23

निमेषैर्दशभिः काष्ठा तथा पञ्चभिरुच्यते ।कलास्त्रिंशच्च वै काष्ठा मुहूर्तं त्रिंशत्ताः कलाः

nimeṣairdaśabhiḥ kāṣṭhā tathā pañcabhirucyate / kalāstriṃśacca vai kāṣṭhā muhūrtaṃ triṃśattāḥ kalāḥ

हिन्दी अर्थ

देव्युवाच ॥। १२७ ॥।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 24

अहोरात्रं मुहूर्तानां नृणां त्रिंशत्तु वै स्मृतम् ।अहोरात्रैश्च त्रिंशद्भिः पक्षौ द्वौ मास उच्यते

ahorātraṃ muhūrtānāṃ nṛṇāṃ triṃśattu vai smṛtam / ahorātraiśca triṃśadbhiḥ pakṣau dvau māsa ucyate

हिन्दी अर्थ

कि करोमि प्रतिज्ञा मे यदनालोचिता पुरा १२८ ।।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 25

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे ।तद्देवानामहोरात्रं दिनं तत्रोत्तरायणम्

taiḥ ṣaḍbhirayanaṃ varṣaṃ dve 'yane dakṣiṇottare / taddevānāmahorātraṃ dinaṃ tatrottarāyaṇam

हिन्दी अर्थ

तदाचक्ष्वासुरेन्द्राय स च युक्त करोतु तत्+ ।। ३० १२९ ।।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 26

दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् ।चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं शृणुष्व मे

divyairvarṣasahasraistu kṛtatretādisaṃjñitam / caturyugaṃ dvādaśabhistadvibhāgaṃ śṛṇuṣva me

हिन्दी अर्थ

देवीने कहा-- १२७ तुम्हारा कहना ठीक है, शुम्भ बलवान् हैं और निशुम्भ भी बड़े पराक्रमी हैं; किंतु क्या करूँ। मैंने पहले बिना सोचे-समझे प्रतिज्ञा कर ली है १२८ ।। अत: अब तुम जाओ; मैंने तुमसे जो कुछ कहा है, वह सब हैत्यराजसे आदरपूर्वक कहना। फिर वे जो उचित जान पड़े, करें

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 27

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कृतमुच्यते ।शतानि सन्ध्या चत्वारि सन्ध्यांशश्च तथाविधः

catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ kṛtamucyate / śatāni sandhyā catvāri sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्स्ये देव्या दूतसंवादी नाम

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 28

त्रेता त्रीणि सहस्राणि दिव्याब्दानां शतत्रयम् ।तत्सन्ध्या तत्समा चैव सन्ध्यांशश्च तथाविधः

tretā trīṇi sahasrāṇi divyābdānāṃ śatatrayam / tatsandhyā tatsamā caiva sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच ९, त्रिपान्मन्त्रा: ६६, श्लोका: ५४, एवम् १२९, एवक्मादितः ॥/ 3३८ ॥।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 29

द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां द्वे शते तथा ।तस्य सन्ध्या समाख्याता द्वे शताब्दे तदंशकः

dvāparaṃ dve sahasre tu varṣāṇāṃ dve śate tathā / tasya sandhyā samākhyātā dve śatābde tadaṃśakaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराणमें सावर्णिक मन्वन्तरकी कथाके अन्तर्गत

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 30

कलिः सहस्रं दिव्यानामब्दानां द्विजसत्तम ।सन्ध्या सन्ध्यांशकश्चैव शतकौ समुदाहृतौ

kaliḥ sahasraṃ divyānāmabdānāṃ dvijasattama / sandhyā sandhyāṃśakaścaiva śatakau samudāhṛtau

हिन्दी अर्थ

३. किसी-किसी प्रतिमें इसके बाद “अन्येषां चाधिकरान् स स्वयमेवाधितिष्ठति” इतना पाठ अधिक है।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 31

एषा द्वाधशसाहस्त्री युगाख्या कविभिः कृता ।एतत् सहस्रगुणितमो ब्राह्म्यमुदाहृतम्

eṣā dvādhaśasāhastrī yugākhyā kavibhiḥ kṛtā / etat sahasraguṇitamo brāhmyamudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

. वृद्धयै सिद्धयै च प्रणतां देवीं प्रति नमः नतिं कुर्म इत्यन्वय: । यद् वा प्रणमन्तीति प्रणन्त:, तेषा: प्रणतामिति षष्ठीबहुवचनान्तं बोध्यम् इति शान्तनव्यां टीकायां स्पष्टम् प्रणता:' इति पाठान्तरम् ।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 32

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवः स्युश्चतुर्दश ।भवन्ति भागशस्तेषां सहस्रं तद्विभज्यते

brahmaṇo divase brahman manavaḥ syuścaturdaśa / bhavanti bhāgaśasteṣāṃ sahasraṃ tadvibhajyate

हिन्दी अर्थ

३. पा०--समस्तै:। २. पा०--कोषा। ३. पा०--कौषिकी। ४. पा०--श्नापि।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 33

देवाः सप्तर्षयः सेन्द्रा मनुस्तत्सूनवो नृपाः ।मनुना सह सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत्

devāḥ saptarṣayaḥ sendrā manustatsūnavo nṛpāḥ / manunā saha sṛjyante saṃhriyante ca pūrvavat

हिन्दी अर्थ

३. पा०--इसके बाद कही-कहीं 'शुम्भ उवाच' इतना अधिक पाठ है। २. पा०--तां च देवीं ततः।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 34

चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्ये कसप्ततिः ।मन्वन्तरं तस्य संख्यां मानुषाब्दैर्निबोध मे

caturyugānāṃ saṃkhyātā sādhikā hye kasaptatiḥ / manvantaraṃ tasya saṃkhyāṃ mānuṣābdairnibodha me

हिन्दी अर्थ

भास्वद्देहलतां दिवाकरनिभां नेत्रत्रयोद्धासिताम् ।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 35

त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज ।सत्पषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया

triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvija / satpaṣaṣṭistathānyāni niyutāni ca saṃkhyayā

हिन्दी अर्थ

मालाकुम्भकपालनीरजकरां चन्द्रार्थचूडां परां

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 36

विंशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयं साधिकं विना ।एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं दिव्यैर्वर्षैर्निबोध मे

viṃśatiśca sahasrāṇi kālo 'yaṃ sādhikaṃ vinā / etanmanvantaraṃ proktaṃ divyairvarṣairnibodha me

हिन्दी अर्थ

मैं सर्वज्ञेश्वर भैरवके अड्कमें निवास करनेवाली परमोत्कृष्ट पद्मावती देवीका चिन्तन करता हूँ। वे नागराजके आसनपर बैठी हैं, नागोंके फणोंमें सुशोभित होनेवाली मणियोंकी विशाल मालासे उनकी देहलता उद्धासित हो रही है। सूर्यके समान उनका तेज है, तीन नेत्र उनकी शोभा बढ़ा रहे हैं। वे हाथोंमें माला, कुम्भ, कपाल और कमल लिये हुए हैं तथा

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 37

अष्टौ वर्षसहस्राणि दिव्यया संख्यया युतम् ।द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु

aṣṭau varṣasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā yutam / dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu

हिन्दी अर्थ

उनके मस्तकमें अर्द्धचन्द्रका मुकुट सुशोभित है।)

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 38

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ब्रह्म्यमहः स्मृतम् ।तस्यान्ते प्रलयः प्रोक्तो ब्रह्मन् नैमित्तिको बुधैः

caturdaśaguṇo hyeṣa kālo brahmyamahaḥ smṛtam / tasyānte pralayaḥ prokto brahman naimittiko budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ॥/ १ ॥/

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 39

भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च विनाशिनः ।तथा विनाशमायान्ति महर्लोकश्च तिष्ठति

bhūrloko 'tha bhuvarlokaḥ svarlokaśca vināśinaḥ / tathā vināśamāyānti maharlokaśca tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

“३० इत्याकर्ण्य वचो देव्या: स दूतोमर्षपूरित: ।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 40

तद्वासिनो ऽपि तापेन जनलोकं प्रयान्ति वै ।एकार्णवे च त्रैलोक्ये ब्रह्मा स्वपिति वै निशि

tadvāsino 'pi tāpena janalokaṃ prayānti vai / ekārṇave ca trailokye brahmā svapiti vai niśi

हिन्दी अर्थ

समाचपष्ट समागम्य हैत्यराजाय विस्तरात् ।। २ ।।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 41

तत्प्रमाणैव सा रात्रिस्तदन्ते सृज्यते पुनः ।एवन्तु ब्रह्मणो वर्षमेकं वर्षशतन्तु तत्

tatpramāṇaiva sā rātristadante sṛjyate punaḥ / evantu brahmaṇo varṣamekaṃ varṣaśatantu tat

हिन्दी अर्थ

तस्य दूतस्य तद्वाक्यमाकर्ण्यासुरराट् ततः ।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 42

शतं हि तस्य वर्षाणां परमित्यभिधीयते ।पञ्चाशद्भिस्तथा वर्षैः परार्धमिति कीर्त्यते

śataṃ hi tasya varṣāṇāṃ paramityabhidhīyate / pañcāśadbhistathā varṣaiḥ parārdhamiti kīrtyate

हिन्दी अर्थ

सक्रोध: प्राह हैत्यानामधिपं धूम्रलोचनम् ।। ३ ।।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 43

एवमस्य परार्धन्तु व्यतीतं द्विजसत्तम ।यस्यान्ते ऽभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः

evamasya parārdhantu vyatītaṃ dvijasattama / yasyānte 'bhūnmahākalpaḥ pādma ityabhiviśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

तामानय बलादू दुष्टां केशाकर्षणविद्धलाम् ।। ४ ।।

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

अध्याय ४६

श्लोक 44

द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज ।वाराह इति कल्पो ऽयं प्रथमः परिकल्पितः

dvitīyasya parārdhasya vartamānasya vai dvija / vārāha iti kalpo 'yaṃ prathamaḥ parikalpitaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- ।। १ ॥ देवीका यह कथन सुनकर दूतको बड़ा अमर्ष हुआ और उसने हैत्यराजके पास जाकर सब समाचार विस्तारपूर्वक कह सुनाया ।। २ ।। दूतके उस वचनको सुनकर हैत्यराज कुपित हो उठा और हैत्यसेनापति धूम्रलोचनसे बोला-- ।। ३ ।। 'धूम्रलोचन! तुम शीघ्र अपनी सेना साथ लेकर जाओ और उस दुष्टाको केश पकड़कर

English

diiim end also. Verily nowhere else on earth is action ordained for mortals. Therefore toll me, O brahman, about

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 46
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.