Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
50
अध्याय 50 / 90

Adhyaya 50

95 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ95 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५०

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सृष्टिप्रकरणे एकोनपञ्चाशदध्यायः पञ्याशो ऽध्यायः- ५० मार्कण्डेय उवाच ततो ऽभिद्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसीः प्रजाः ।तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sṛṣṭiprakaraṇe ekonapañcāśadadhyāyaḥ pañyāśo 'dhyāyaḥ- 50 mārkaṇḍeya uvāca tato 'bhidyāyatastasya jajñire mānasīḥ prajāḥ / taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

अताडयमन्मूर्थ्नि सिंहं देव्या वाहनमुत्तमम् ।। ११ ।। ताडिते वाहने देवी क्षुरप्रेणासिमुत्तमम् ।

English

mt the proper reading should bo Siihmotkaldh, " the Sub mas and 1*1 Lulu, =1 " The were well-known (though not I believe mentioned

अध्याय ५०

श्लोक 2

क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेब्यस्तस्य धीमतः ।ते सर्वे समवर्तन्त ये मया प्रगुदाहृताः

kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebyastasya dhīmataḥ / te sarve samavartanta ye mayā pragudāhṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तामप्यस्य द्विधा चक्रे चकेणाभिमुखागताम् ।। १३ ।। कोपाध्मातो निशुम्भो5थ शूलं जग्राह दानव: । आयातं मुष्टिपातेन देवी तच्चाप्यचूर्णयत् ।। १४ ।। आविध्याथः गदां सो5पि चिक्षेप चण्डिकां प्रति ।

English

Castes and Tribes of Bengal, II. 281).

अध्याय ५०

श्लोक 3

देवाद्याः स्थावरान्ताश्च त्रैगुण्यविषयाः स्मृताः ।एवंभूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च

devādyāḥ sthāvarāntāśca traiguṇyaviṣayāḥ smṛtāḥ / evaṃbhūtāni sṛṣṭāni sthāvarāṇi carāṇi ca

हिन्दी अर्थ

सापि देव्या त्रिशूलेन भिन्ना भस्मत्वमागता ।। १५ ।। ततः परशुहस्तं तमायान्तं हैत्यपुड्भवम् ।

English

\Trs,c 57). Prasthala was also near tho Panjab (Drona-P., xvii. 691 • and Kania-P, xliv. 2063-70), and in the second of theso passages its people are (I, mil along with the Punjab nations, and all according to the ideas of a l.uci ago ^\oro pronounced degraded (Muir, Sansk. Texts. II. 482). From thisp (lata it seems Prasthala must have boon tho district between Ferozpur, ratiiakiimd Sirsa. If this position bo right, the Prasthalas do not fall into ilio group of northern peoples named in the text, and tho correct reading caiiiio^ he ]^i'ot.thaIas.

अध्याय ५०

श्लोक 4

यदास्य ताः प्रजाः सर्वा न व्यवर्धन्त धीमतः ।अथान्यान्मानसान् पुत्रानु सदृशानात्मनो ऽसृजत्

yadāsya tāḥ prajāḥ sarvā na vyavardhanta dhīmataḥ / athānyānmānasān putrānu sadṛśānātmano 'sṛjat

हिन्दी अर्थ

आहत्य देवी बाणौघैरपातयत भूतले ।। १६ ।।

English

The Matsya Purana reads Madgurakas (cxiii. 44), and the Vayu ^ (xlv. 122). I have not found any of these names elsewhere, except Madguras, " divers," are mentioned in a totally different conuoxion Hari-Vamsa (xcv. 6233-9). Seemingly the word should be connected^ Modd-giri in the Eastern region where a kingdom once existed (5 • ’

अध्याय ५०

श्लोक 5

भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुमङ्गिरसन्तथा ।मरीचिं दक्षमत्रिञ्च वसिष्टञ्चैव मानसम्

bhṛguṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratumaṅgirasantathā / marīciṃ dakṣamatriñca vasiṣṭañcaiva mānasam

हिन्दी अर्थ

भ्रातर्यतीव संक्रुद्ध: प्रययौ हन्तुमम्बिकाम् ॥। १७ ।।

English

Kuscriikas,* the Lampakas,f the S'ulakaras,J the

अध्याय ५०

श्लोक 6

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयङ्गताः ।ततो ऽसृजत् पुनर्ब्रह्मा रुद्रं क्रोधात्मसम्भवम्

nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṅgatāḥ / tato 'sṛjat punarbrahmā rudraṃ krodhātmasambhavam

हिन्दी अर्थ

तमायान्तं समालोक्य देवी शड्खमवादयत् ज्याशब्दं चापि धनुषश्चकारातीव दुःसहम् ।। १९ ।।

English

Tamasas,* and tbe Hamsa.margas,t the Kajlmiras,J and the Tunganas, § the S'ulikas, || and the

अध्याय ५०

श्लोक 7

सङ्कल्पञ्चैव धर्मञ्च पूर्वेषामपि पूर्वजम् ।सनन्दनादयो ये च पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा

saṅkalpañcaiva dharmañca pūrveṣāmapi pūrvajam / sanandanādayo ye ca pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā

हिन्दी अर्थ

समस्तहैत्यसैन्यानां तेजोवधविधायिना ।। २० ।। ततः: सिंहो महानाहैस्त्याजितेभमहामहै: ।

English

Kuhakas, * the Urnas, f andDarvas;}: are the pcopj^^

अध्याय ५०

श्लोक 8

न ते लोकेषु सज्जन्तो निरपेक्षाः समाहिताः ।सर्वे ते ऽनागतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः

na te lokeṣu sajjanto nirapekṣāḥ samāhitāḥ / sarve te 'nāgatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः काली समुत्पत्य गगनं क्ष्मामताडयत् ।

English

Castes and Tribes of Bengal, II. 281).

अध्याय ५०

श्लोक 9

तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनः ।ब्रह्मणो ऽबून्महाक्रोधस्तत्रोत्पन्नोर्ऽकसन्निभः

teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau mahātmanaḥ / brahmaṇo 'būnmahākrodhastatrotpannor'kasannibhaḥ

हिन्दी अर्थ

कराभ्यां तन्निनादेन प्राक्स्वनास्ते तिरोहिता: ।। २२ ।। अट्टाट्टटासमशिवं शिवदूती चकार ह ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 10

अर्धनारीनरवपुः पुरुषो ऽतिशरीरवान् ।विभजात्मानमित्युक्त्वा स तदान्तर्दधे ततः

ardhanārīnaravapuḥ puruṣo 'tiśarīravān / vibhajātmānamityuktvā sa tadāntardadhe tataḥ

हिन्दी अर्थ

तैः शब्हैरसुरास्त्रेसु: शुम्भ: कोप॑ परं ययौ ।। २३ ।। दुरात्मंस्तिष्ठ तिछेति व्याजहाराम्बिका यदा ।

English

\Trs,c 57). Prasthala was also near tho Panjab (Drona-P., xvii. 691 • and Kania-P, xliv. 2063-70), and in the second of theso passages its people are (I, mil along with the Punjab nations, and all according to the ideas of a l.uci ago ^\oro pronounced degraded (Muir, Sansk. Texts. II. 482). From thisp (lata it seems Prasthala must have boon tho district between Ferozpur, ratiiakiimd Sirsa. If this position bo right, the Prasthalas do not fall into ilio group of northern peoples named in the text, and tho correct reading caiiiio^ he ]^i'ot.thaIas.

अध्याय ५०

श्लोक 11

स चोक्तो वै पृथक् स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाकरोत् ।बिभेद पुरुषत्वञ्च दशधा चैकधा तु सः

sa cokto vai pṛthak strītvaṃ puruṣatvaṃ tathākarot / bibheda puruṣatvañca daśadhā caikadhā tu saḥ

हिन्दी अर्थ

तदा जयेत्यभिहितं देवैराकाशसंस्थितै: ।। २४ ।।

English

The Matsya Purana reads Madgurakas (cxiii. 44), and the Vayu ^ (xlv. 122). I have not found any of these names elsewhere, except Madguras, " divers," are mentioned in a totally different conuoxion Hari-Vamsa (xcv. 6233-9). Seemingly the word should be connected^ Modd-giri in the Eastern region where a kingdom once existed (5 • ’

अध्याय ५०

श्लोक 12

सौम्यासौम्यैस्तथा शान्तैः पुंस्त्वं स्त्रीत्वञ्च स प्रभुः ।बिभेद बहुधा देवः पुरुषैरसितैः सितैः

saumyāsaumyaistathā śāntaiḥ puṃstvaṃ strītvañca sa prabhuḥ / bibheda bahudhā devaḥ puruṣairasitaiḥ sitaiḥ

हिन्दी अर्थ

सिंहनादेन शुम्भस्य व्याप्तं लोकत्रयान्तरम् ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 13

ततो ब्रह्मात्मसम्भूतं पूर्वं स्वायम्भुवं प्रभुः ।आत्मनः सदृशं कृत्वा प्रजापालो मनुं द्विज

tato brahmātmasambhūtaṃ pūrvaṃ svāyambhuvaṃ prabhuḥ / ātmanaḥ sadṛśaṃ kṛtvā prajāpālo manuṃ dvija

हिन्दी अर्थ

शुम्भमुक्ताञ्छरान्देवी शुम्भस्तत्प्रहिताञ्छरान् ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 14

शतरूपाञ्च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्मषाम् ।स्वायम्भुवो मनुर्देवः पत्नीत्वे जगृहे विभुः

śatarūpāñca tāṃ nārīṃ taponirdhūtakalmaṣām / svāyambhuvo manurdevaḥ patnītve jagṛhe vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

ततः सा चण्डिका क्रुद्धा शूलेनाभिजघान तम्

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 15

तस्माच्च पुरुषात् पुत्रौ शतरूपा व्यजायत ।प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रख्यातावात्मकर्मभिः

tasmācca puruṣāt putrau śatarūpā vyajāyata / priyavratottānapādau prakhyātāvātmakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- ४ ।। राजन! युद्धमें रक्तबीज तथा अन्य हैत्योंके मारे जानेपर शुम्भ और निशुम्भके क्रोधकी सीमा न रही ।। ५ ।। अपनी विशाल सेना इस प्रकार मारी जाती देख निशुम्भ अमर्षमें भरकर देवीकी ओर दौड़ा। उसके साथ असुरोंकी प्रधान सेना थी ।। ६ ।। उसके आगे, पीछे तथा पार्श्वभागमें बड़े-बड़े असुर थे, जो क्रोधसे ओठ चबाते

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 16

कन्ये द्वे च तथा ऋद्धिं प्रसूतिञ्च ततः पिता ।ददौ पुर्सूतिं दक्षाय तथा ऋद्धिं रुचेः पुरा

kanye dve ca tathā ṛddhiṃ prasūtiñca tataḥ pitā / dadau pursūtiṃ dakṣāya tathā ṛddhiṃ ruceḥ purā

हिन्दी अर्थ

हुए देवीको मार डालनेके लिये आये ।। ७ ॥। महापराक्रमी शुम्भ भी अपनी सेनाके साथ मातृगणोंसे युद्ध करके क्रोधवश चण्डिकाको मारनेके लिये आ पहुँचा ।। ८ ।। तब देवीके साथ शुम्भ और निशुम्भका घोर संग्राम छिड़ गया। वे दोनों हैत्य मेघोंकी भाँति बाणोंकी भयंकर वृष्टि कर रहे थे ।। ९ ।। उन दोनोंके चलाये हुए बाणोंको चण्डिकाने अपने बाणोंके

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 17

प्रजापतिः स जग्राह तयोर्यज्ञः सदक्षिणः ।पुत्रो जज्ञे महाभाग ! दम्पतीमिथुनं ततः

prajāpatiḥ sa jagrāha tayoryajñaḥ sadakṣiṇaḥ / putro jajñe mahābhāga ! dampatīmithunaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

समूहसे तुरंत काट डाला और शणस्त्रसमूहोंकी वर्षा करके उन दोनों हैत्यपतियोंके अज़ोंमें भी चोट पहुँचायी ।। १० ।। निशुम्भने तीखी तलवार और चमकती हुई ढाल लेकर देवीके श्रेष्ठ वाहन सिंहके मस्तकपर प्रहार किया ॥। ११ ।। अपने वाहनको चोट पहुँचनेपर देवीने क्षुरप्र नामक बाणसे निशुम्भकी श्रेष्ठ तलवार तुरंत ही काट डाली और उसकी ढालको भी, जिसमें

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 18

यज्ञस्य दक्षिणायान्तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे ।यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवो ऽन्तरे

yajñasya dakṣiṇāyāntu putrā dvādaśa jajñire / yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyambhuvo 'ntare

हिन्दी अर्थ

आठ चाँद जड़े थे, खण्ड-खण्ड कर दिया ।। १२ ॥ ढाल और तलवारके कट जानेपर उस असुरने शक्ति चलायी, किंतु सामने आनेपर देवीने चक्रसे उसके भी दो टुकड़े कर दिये ।। १३ ॥। अब तो निशुम्भ क्रोधसे जल उठा और उस दानवने देवीको मारनेके लिये शूल उठाया; किंतु देवीने समीप आनेपर उसे भी मुक्केसे मारकर चूर्ण कर दिया ।। १४ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 19

तस्य पुत्रास्तु यज्ञस्य दक्षिणायां सभास्वराः ।प्रसूत्याञ्च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिस्तथा

tasya putrāstu yajñasya dakṣiṇāyāṃ sabhāsvarāḥ / prasūtyāñca tathā dakṣaścatastro viṃśatistathā

हिन्दी अर्थ

तब उसने गदा घुमाकर चण्डीके ऊपर चलायी, परंतु वह भी देवीके त्रिशूलसे कटकर भस्म हो गयी ।। १५ ।। तदनन्तर हैत्यराज निशुम्भको फरसा हाथमें लेकर आते देख देवीने बाणसमूहोंसे घायलकर धरतीपर सुला दिया १६ ।। उस भयंकर पराक्रमी भाई निशुम्भके धराशायी हो जानेपर शुम्भको बड़ा क्रोध हुआ और अम्बिकाका वध करनेके

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 20

ससर्ज कन्यास्तासाञ्च सम्यङ्नामानि मे शृणु ।श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा

sasarja kanyāstāsāñca samyaṅnāmāni me śṛṇu / śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā kriyā tathā

हिन्दी अर्थ

लिये वह आगे बढ़ा ।। १७ ।॥। रथपर बैठे-बैठे ही उत्तम आयुधोंसे सुशोभित अपनी बड़ी- बड़ी आठ अनृपम भुजाओंसे समूचे आकाशको ढककर वह अद्भुत शोभा पाने लगा ।। १८ ॥। उसे आते देख देवीने शड्ख बजाया और धनुषकी प्रत्यज्चाका भी अत्यन्त दुस्सह शब्द किया ।। १९ साथ ही अपने घंटेके शब्दसे, जो समस्त हैत्य-सैनिकोंका तेज

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 21

बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी ।पत्न्यर्थे प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः

buddhirlajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtistrayodaśī / patnyarthe pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

नष्ट करनेवाला था, सम्पूर्ण दिशाओंको व्याप्त कर दिया ॥। २० ॥। तदनन्तर सिंहने भी अपनी दहाड़से, जिसे सुनकर बड़े-बड़े गजराजोंका महान् मद दूर हो जाता था, आकाश, पृथ्वी और दसों दिशाओंको गुँजा दिया २१ ।। फिर कालीने आकाशमें उछलकर अपने

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 22

ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः ।ख्यातिः सत्यथ सम्भूतिः स्मृतिः प्रीतिस्तथा क्षमा

tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ / khyātiḥ satyatha sambhūtiḥ smṛtiḥ prītistathā kṣamā

हिन्दी अर्थ

दोनों हाथोंसे पृथ्वीपर आघात किया। उससे ऐसा भयंकर शब्द हुआ, जिससे पहलेके सभी शब्द शान्त हो गये ॥। २२ ॥ तत्पश्चात् शिवदूतीने हैत्योंके लिये अमज़्लजनक अट्टहास किया, इन शब्दोंको सुनकर समस्त असुर थर्रा उठे; किंतु शुम्भको बड़ा क्रोध हुआ २३ ॥। उस समय देवीने जब शुम्भको लक्ष्य करके कहा--'ओ दुरात्मन्! खड़ा रह,

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 23

सन्ततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा ।भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः

santatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā / bhṛgurbhavo marīciśca tathā caivāṅgirā muniḥ

हिन्दी अर्थ

खड़ा रह,” तभी आकाशमें खड़े हुए देवता बोल उठे, जय हो, जय हो” ।। २४ ।। शुम्भने वहाँ आकर ज्वालाओंसे युक्त अत्यन्त भयानक शक्ति चलायी। अग्निमय पर्वतके समान आती हुई उस शक्तिको देवीने बड़े भारी लूकेसे दूर हटा दिया २५ ।। उस समय शुम्भके सिंहनादसे तीनों लोक गूँज उठे। राजन्! उसकी प्रतिध्वनिसे वज्रपातके समान भयानक

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 24

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्च ऋषयस्तथा ।वसिष्ठो ऽत्रिस्तथा वह्निः पितरश्च यथाक्रमम्

pulastyaḥ pulahaścaiva kratuśca ṛṣayastathā / vasiṣṭho 'tristathā vahniḥ pitaraśca yathākramam

हिन्दी अर्थ

शब्द हुआ, जिसने अन्य सब शब्दोंको जीत लिया ।। २६ ।। शुम्भके चलाये हुए बाणोंके देवीने और देवीके चलाये हुए बाणोंके शुम्भने अपने भयंकर बाणोंद्वारा सैकड़ों और हजारों टुकड़े कर दिये ।। २७ ।॥। तब क्रोधमें भरी हुई चण्डिकाने शुम्भको शूलसे मारा। उसके आघातसे मूर्च्छित हो वह पृथ्वीपर गिर पड़ा ।। २८ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 25

ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः ।श्रद्धा कामं श्रीश्च दर्पं नियमं धृतिरात्मजम्

khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattamāḥ / śraddhā kāmaṃ śrīśca darpaṃ niyamaṃ dhṛtirātmajam

हिन्दी अर्थ

ततो निशुम्भ: सम्प्राप्य चेतनामात्तकार्मुक: ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 26

सन्तोषञ्च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरजायत ।मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयमेव च

santoṣañca tathā tuṣṭirlobhaṃ puṣṭirajāyata / medhā śrutaṃ kriyā daṇḍaṃ nayaṃ vinayameva ca

हिन्दी अर्थ

आजचघान शरैदेवीं कालीं केसरिणं तथा ।। २९ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 27

बोधं बुद्धिस्तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजम् ।व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयत

bodhaṃ buddhistathā lajjā vinayaṃ vapurātmajam / vyavasāyaṃ prajajñe vai kṣemaṃ śāntirasūyata

हिन्दी अर्थ

चक्रायुधेन दितिजश्छादयामास चण्डिकाम् ॥। ३० ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 28

सुखं सिद्धिर्यशः कीर्तिरित्येते धर्मयोनयः ।कामादतिमुदं हर्षं धर्मपौत्रमसूयत

sukhaṃ siddhiryaśaḥ kīrtirityete dharmayonayaḥ / kāmādatimudaṃ harṣaṃ dharmapautramasūyata

हिन्दी अर्थ

ततो भगवती क्रुद्धा दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 29

हिंसा भार्या त्वधर्मस्य तस्यां जज्ञे तथानृतम् ।कन्या च निरृतिस्तस्यां सुतौ द्वौ नरकं भयम्

hiṃsā bhāryā tvadharmasya tasyāṃ jajñe tathānṛtam / kanyā ca nirṛtistasyāṃ sutau dvau narakaṃ bhayam

हिन्दी अर्थ

चिच्छेद तानि चक्राणि स्वशरै: सायकांश्व तान् ।। ३१ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 30

माया च वेदना चैव मिथुनं द्वयमेतयोः ।तयोर्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्

māyā ca vedanā caiva mithunaṃ dvayametayoḥ / tayorjajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam

हिन्दी अर्थ

ततो निशुम्भो वेगेन गदामादाय चण्डिकाम्

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 31

वेदनात्मसुतञ्चापि दुःखं जज्ञे ऽथ रौरवात् ।मृत्योर्व्याधि-जरा-शोक-तृष्णा-क्रोधाश्च जज्ञिरे

vedanātmasutañcāpi duḥkhaṃ jajñe 'tha rauravāt / mṛtyorvyādhi-jarā-śoka-tṛṣṇā-krodhāśca jajñire

हिन्दी अर्थ

अभ्यधावत वै हन्तुं हैत्यसेनासमावृत: ।। ३२ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 33

३२ ॥ निरृतिश्च तथा चान्या मृत्योर्भार्याभवन्मुने ।अलक्ष्मीर्नाम तस्याञ्च मृत्योः पुत्राश्चतुर्दश

32 // nirṛtiśca tathā cānyā mṛtyorbhāryābhavanmune / alakṣmīrnāma tasyāñca mṛtyoḥ putrāścaturdaśa

हिन्दी अर्थ

तस्यापतत एवाशु गदां चिच्छेद चण्डिका ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 34

अलक्ष्मीपुत्रका ह्येते मृत्योरादेशकारिणः ।विनाशकालेषु नरान् भजन्त्येते शृणुष्व तान्

alakṣmīputrakā hyete mṛtyorādeśakāriṇaḥ / vināśakāleṣu narān bhajantyete śṛṇuṣva tān

हिन्दी अर्थ

ह्दि विव्याध शूलेन वेगाविद्धेन चण्डिका ।। ३४ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 35

इन्द्रियेषु दशस्वेते तथा मनसि च स्थिताः ।स्वे स्वे नरं स्त्रियं वापि विषये योजयन्ति हि

indriyeṣu daśasvete tathā manasi ca sthitāḥ / sve sve naraṃ striyaṃ vāpi viṣaye yojayanti hi

हिन्दी अर्थ

तस्य निष्क्रामतो देवी प्रहस्य स्वनवत्तत: ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 36

अथेन्द्रियाणि चाक्रम्य रागक्रोधादिभिर्नरान् ।योजयन्ति यथा हानिं यान्त्यधर्मादिभिर्द्विज

athendriyāṇi cākramya rāgakrodhādibhirnarān / yojayanti yathā hāniṃ yāntyadharmādibhirdvija

हिन्दी अर्थ

असुरांस्तांस्तथा काली शिवदूती तथापरान् ।। ३७ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 37

अहङ्कारगतश्चान्यस्तथान्यो बुद्धिसंस्थितः ।विनाशाय नराः स्त्रीणां यतन्ते महोसंश्रिताः

ahaṅkāragataścānyastathānyo buddhisaṃsthitaḥ / vināśāya narāḥ strīṇāṃ yatante mahosaṃśritāḥ

हिन्दी अर्थ

कौमारीशक्तिनिर्भिन्ना: केचिन्नेशुर्महासुरा: ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 38

तथैवान्यो गृहे पुंसां दुः सहो नाम विश्रुतः ।क्षुत्क्षामो ऽधोमुखो नग्रश्चीरी काकसमस्वनः

tathaivānyo gṛhe puṃsāṃ duḥ saho nāma viśrutaḥ / kṣutkṣāmo 'dhomukho nagraścīrī kākasamasvanaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणीमन्त्रपूतेन तोयेनान्ये निराकृता: ।। ३८ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 39

स सर्वान् खादितुं सृष्टो ब्रह्मणा तमसो निधिः ।दंष्ट्राकरालमत्यर्थं विवृतास्यं सुभैरवम्

sa sarvān khādituṃ sṛṣṭo brahmaṇā tamaso nidhiḥ / daṃṣṭrākarālamatyarthaṃ vivṛtāsyaṃ subhairavam

हिन्दी अर्थ

वाराहीतुण्डघातेन केचिच्चूर्णीकृता भुवि ।। ३९ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 40

तमत्तुकाममाहेदं ब्रह्मा लोकपितामहः ।सर्वब्रह्ममयः शुद्धः कारणं जगतो ऽव्ययः

tamattukāmamāhedaṃ brahmā lokapitāmahaḥ / sarvabrahmamayaḥ śuddhaḥ kāraṇaṃ jagato 'vyayaḥ

हिन्दी अर्थ

केचिद्विनेशुरसुरा: केचिन्नष्टा महाहवात् ।

English

Kuscriikas,* the Lampakas,f the S'ulakaras,J the

अध्याय ५०

श्लोक 41

ब्रह्मोवाच नात्तव्यन्ते जगदिदं जहि कोपं शमं व्रज ।त्यजैनान्तामसी वृत्तिमपास्य रजसः कलाम्

brahmovāca nāttavyante jagadidaṃ jahi kopaṃ śamaṃ vraja / tyajaināntāmasī vṛttimapāsya rajasaḥ kalām

हिन्दी अर्थ

भक्षिताश्चापरे कालीशिवदूती मृगाधिपै: ॥। ३० ४१ ।।

English

Tamasas,* and tbe Hamsa.margas,t the Kajlmiras,J and the Tunganas, § the S'ulikas, || and the

अध्याय ५०

श्लोक 42

दुः सह उवाच क्षुत्क्षामो ऽस्मि जगन्नाथ ! पिपासुश्चापि दुर्बलः ।कथं तृप्तिमियान्नाथ ! भवेयं बलवान् कथम् ।कश्चाश्रयो ममाक्याहि वर्तेयं यत्र निर्वृतः

duḥ saha uvāca kṣutkṣāmo 'smi jagannātha ! pipāsuścāpi durbalaḥ / kathaṃ tṛptimiyānnātha ! bhaveyaṃ balavān katham / kaścāśrayo mamākyāhi varteyaṃ yatra nirvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इतनेमें ही निशुम्भको चेतना हुई और उसने धनुष हाथमें लेकर बाणोंद्वारा देवी, काली तथा सिंहको घायल कर डाला ॥। २९ फिर उस हैत्यराजने दस हजार बाँहें बनाकर चक्रोंके प्रहारसे चण्डिकाको आच्छादित कर दिया ३० ।। तब दुर्गम पीड़ाका नाश करनेवाली भगवती दुर्गने कुपित होकर अपने बाणोंसे उन चक्रों तथा बाणोंको काट

English

Kuhakas, * the Urnas, f andDarvas;}: are the pcopj^^

अध्याय ५०

श्लोक 43

ब्रह्मोवाच तवाश्रयो गृहं पुंसां जनश्चाधार्मिको बलम् ।पुष्टिं नित्यक्रियाहान्या भवान् वत्स ! गमिष्यति

brahmovāca tavāśrayo gṛhaṃ puṃsāṃ janaścādhārmiko balam / puṣṭiṃ nityakriyāhānyā bhavān vatsa ! gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

गिराया ।। ३१ ॥। यह देख निशुम्भ हैत्यसेनाके साथ चण्डिकाका वध करनेके लिये हाथमें गदा ले बड़े वेगसे दौड़ा ३२ ।। उसके आते ही चण्डीने तीखी धारवाली तलवारसे उसकी

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 44

वृथास्फोटाश्च ते वस्त्रमाहारञ्च ददामि ते ।क्षतं कीटावपन्नञ्च तथा श्वबिरवेक्षितम्

vṛthāsphoṭāśca te vastramāhārañca dadāmi te / kṣataṃ kīṭāvapannañca tathā śvabiravekṣitam

हिन्दी अर्थ

गदाको शीघ्र ही काट डाला। तब उसने शूल हाथमें लिया ३३ ॥। देवताओंको पीड़ा देनेवाले निशुम्भको शूल हाथमें लिये आते देख चण्डिकाने वेगसे चलाये हुए अपने शूलसे उसकी छाती छेद डाली ।। ३४ ।। शूलसे विदीर्ण हो जानेपर उसकी छातीसे एक दूसरा महाबली एवं महापराक्रमी पुरुष 'खड़ी रह, खड़ी रह” कहता हुआ निकला ।। ३५ उस

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 45

भग्नभाणागतन्तद्वन्मुखवातोपशामितम् ।उच्छिष्टापक्वमास्विन्नमवलीढमसंस्कृतम्

bhagnabhāṇāgatantadvanmukhavātopaśāmitam / ucchiṣṭāpakvamāsvinnamavalīḍhamasaṃskṛtam

हिन्दी अर्थ

निकलते हुए पुरुषकी बात सुनकर देवी ठठाकर हँस पड़ीं और खड्गसे उन्होंने उसका मस्तक काट डाला। फिर तो वह पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥। ३६ ।। तदनन्तर सिंह अपनी दाढ़ोंसे असुरोंकी गर्दन कुचलकर खाने लगा, यह बड़ा भयंकर दृश्य था। उधर काली तथा शिवदूतीने भी अन्यान्य हैत्योंका भक्षण आरम्भ किया ।। ३७ ।। कौमारीकी शक्तिसे विदीर्ण

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 46

भग्नासनस्थितैर्भुक्तमासन्नागतमेव च ।विदिङ्मुखं सन्ध्ययोश्च नृत्यवाद्यस्वनाकुलम्

bhagnāsanasthitairbhuktamāsannāgatameva ca / vidiṅmukhaṃ sandhyayośca nṛtyavādyasvanākulam

हिन्दी अर्थ

होकर कितने ही महाहैत्य नष्ट हो गये। ब्रह्माणीके मन्त्रपूत जलसे निस्तेज होकर कितने ही भाग खड़े हुए ॥। ३८ ।। कितने ही हैत्य माहेश्वरीके त्रिशूलसे छिन्न-भिन्न हो धराशायी हो गये। वाराहीके थूथुनके आघातसे कितनोंका पृथ्वीपर कचूमर निकल गया ३९ ।। वैष्णवीने भी अपने चक्रसे दानवोंके टुकड़े-टुकड़े कर डाले। ऐन्द्रीके हाथसे छूटे हुए वज्ञसे

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 47

उदक्योपहतं भुक्तमुदक्या दृष्टमेव च ।यच्चोपघातवत् किञ्चिद् भक्ष्यं पेयमथापि वा

udakyopahataṃ bhuktamudakyā dṛṣṭameva ca / yaccopaghātavat kiñcid bhakṣyaṃ peyamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

भी कितने ही प्राणोंसे हाथ धो बैठे ४० ।। कुछ असुर नष्ट हो गये, कुछ उस महायुद्धसे भाग गये तथा कितने ही काली, शिवदूती तथा सिंहके ग्रास बन गये ४१ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 48

एतानि तव पुष्ट्यर्थमन्यच्चापि ददामि ते ।अश्रद्धया हुतं दत्तमस्नातैर्यदवज्ञया

etāni tava puṣṭyarthamanyaccāpi dadāmi te / aśraddhayā hutaṃ dattamasnātairyadavajñayā

हिन्दी अर्थ

उवाच २, शलोका: ३९, एवम् ४९, एवमादित: ॥/ ५४३ ॥।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 49

यन्नाम्बुपूर्वकं क्षिप्तमनर्थोकृतमेव च ।त्यक्तुमाविष्कृतं यत् तु दत्तं चैवातिविस्मयात्

yannāmbupūrvakaṃ kṣiptamanarthokṛtameva ca / tyaktumāviṣkṛtaṃ yat tu dattaṃ caivātivismayāt

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराणमें सावर्णिक मन्वन्तरकी कथाके अन्तर्गत

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 50

दुष्टं क्रुद्धार्तदत्तञ्च यक्ष तद्भागि तत् फलम् ।यच्च पौनर्भवः किञ्चित् करोत्यामुष्मिकं क्रमम्

duṣṭaṃ kruddhārtadattañca yakṣa tadbhāgi tat phalam / yacca paunarbhavaḥ kiñcit karotyāmuṣmikaṃ kramam

हिन्दी अर्थ

३. पा०--शु शरोत्करै:। २. पा०--आयान्तं। ३. पा०--अथादाय। ४. पा०--तथोपदिशो।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 51

यच्च पौनर्भवा योषित् तद्यक्ष ! तव तृप्तये ।कन्याशुल्कोपधानाय समुपास्ते धनक्रियाः

yacca paunarbhavā yoṣit tadyakṣa ! tava tṛptaye / kanyāśulkopadhānāya samupāste dhanakriyāḥ

हिन्दी अर्थ

रम्यैर्भुजैश्न दधतीं शिवशक्तिरूपां कामेश्वरीं हृदि भजामि धृतेन्दुलेखाम् ।। मैं मस्तकपर अर्द्धचन्द्र धारण करनेवाली शिवशक्तिस्वरूपा भगवती कामेश्चलरीका हृदयमें चिन्तन करता हूँ। वे तपाये हुए सुवर्णके समान सुन्दर हैं। सूर्य, चन्द्रमा और अग्नि--

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 52

तथैव यक्ष ! पुष्ट्यर्थमसच्छास्त्रक्रियाश्च याः ।यच्चार्थनिर्वृतं किञ्चिदधीतं यन्न सत्यतः

tathaiva yakṣa ! puṣṭyarthamasacchāstrakriyāśca yāḥ / yaccārthanirvṛtaṃ kiñcidadhītaṃ yanna satyataḥ

हिन्दी अर्थ

ये ही तीन उनके नेत्र हैं तथा वे अपने मनोहर हाथोंमें धनुष-बाण, अंकुश, पाश और शूल धारण किये हुए हैं।) ऋषिरुवाच ॥/ ९ ॥/

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 53

तत सर्वं तव कालांश्च ददामि तव सिद्धये ।गुर्विण्यभिगमे सन्ध्यानित्यकार्यव्यतिक्रमे

tata sarvaṃ tava kālāṃśca dadāmi tava siddhaye / gurviṇyabhigame sandhyānityakāryavyatikrame

हिन्दी अर्थ

बलावलेपाहुष्टेः त्वं मा दुर्गे गर्वमावह । अन्यासां बलमा॒श्रित्य युद्धासे यातिमानिनी ।॥। ३ ।। ऋषि कहते हैं-- १ राजन! अपने प्राणोंके समान प्यारे भाई निशुम्भको मारा गया देख तथा सारी सेनाका संहार होता जान शुम्भने कुपित होकर कहा-- ।। २ ॥। दुष्ट

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 54

असच्छास्त्रक्रियालापदूषितेषु च दुः सह ।तवाभिभवसामर्थ्यं भविष्यति सदा नृषु

asacchāstrakriyālāpadūṣiteṣu ca duḥ saha / tavābhibhavasāmarthyaṃ bhaviṣyati sadā nṛṣu

हिन्दी अर्थ

दुर्ग! तू बलके अभिमानमें आकर झूठ-मूठका घमंड न दिखा। तू बड़ी मानिनी बनी हुई है, किन्तु दूसरी स्त्रियोंक बलका सहारा लेकर लड़ती है” ।। ३ ।। देव्युवाच ॥। ४ ॥। एकैवाहं जगत्यत्र द्वितीया का ममापरा ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 55

पङ्क्तिभेदे वृथापाके पाकभेदे तथा क्रिया ।नित्यञ्च गेहकलहे भविता वसतिस्तव

paṅktibhede vṛthāpāke pākabhede tathā kriyā / nityañca gehakalahe bhavitā vasatistava

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं-- ।। ४ ।। ओ दुष्ट! मैं अकेली ही हूँ। इस संसारमें मेरे सिवा दूसरा कौन है। देख, ये मेरी ही विभूतियाँ हैं, अतः मुझमें ही प्रवेश कर रही हैं ।। ५ ।। ततः समस्तास्ता देव्यो ब्रह्माणीप्रमुखा लयम् । तस्या देव्यास्तनौ जग्मुरेकैवासीत्तदाम्बिका ६ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 56

अपोष्यमाणे च तथा भृत्ये गोवाहनादिके ।असन्ध्याभ्युक्षितागारे काले त्वत्तो भयं नृणाम्

apoṣyamāṇe ca tathā bhṛtye govāhanādike / asandhyābhyukṣitāgāre kāle tvatto bhayaṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर ब्रह्माणी आदि समस्त देवियाँ अम्बिका देवीके शरीरमें लीन हो गयीं। उस समय केवल अम्बिका देवी ही रह गयीं ।। ६ ।। देव्युवाच ॥। ७ ॥।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 57

नक्षत्रग्रहपीडासु त्रिविधोत्पातदर्शने ।अशान्तिकपरान् यक्ष ! नरानभिभविष्यसि

nakṣatragrahapīḍāsu trividhotpātadarśane / aśāntikaparān yakṣa ! narānabhibhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं-- ॥। ७ ॥। मैं अपनी ऐश्वर्यशक्तिसे अनेक रूपोंमें यहाँ उपस्थित हुई थी। उन सब रूपोंको मैंने समेट लिया। अब अकेली ही युद्धमें खड़ी हूँ। तुम भी स्थिर हो

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 58

वृथोपवासिनो मर्त्या द्यूतस्त्रीषु सदा रताः ।त्वद्भाषणोपकर्तारो वैडालव्रतिकाश्च ये

vṛthopavāsino martyā dyūtastrīṣu sadā ratāḥ / tvadbhāṣaṇopakartāro vaiḍālavratikāśca ye

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ॥/ ९ ॥/ ततः प्रववृते युद्ध देव्या: शुम्भस्य चो भयो: । पश्यतां सर्वदेवानामसुराणां च दारुणम् ।। १० ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 59

अब्रह्मचारिणाधीतमिज्या चाविदुषा कृता ।तपोवने ग्राम्यभुजां तथैवानिर्वजितात्मनाम्

abrahmacāriṇādhītamijyā cāviduṣā kṛtā / tapovane grāmyabhujāṃ tathaivānirvajitātmanām

हिन्दी अर्थ

तयोर्युद्धमभूद्धूय: सर्वलोकभयड्करम् ।। ११ ।। दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे यान्यथाम्बिका । बभज्ज तानि हैत्येन्द्रस्तत्प्रतीघातकर्तृभि: ।। १२ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 60

ब्राह्मण-क्षत्रिय-विशां शूद्राणाञ्च स्वकर्मतः ।परिच्युतानां या चेष्टा परलोकार्थमीप्सताम्

brāhmaṇa-kṣatriya-viśāṃ śūdrāṇāñca svakarmataḥ / paricyutānāṃ yā ceṣṭā paralokārthamīpsatām

हिन्दी अर्थ

बभज्ज लीलयैवोग्रहुड्कारोच्चारणादिभि:5 १३ ।। ततः शरशतैर्देवीमाच्छादयत सोसुर: ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 61

तस्याश्च यत् फलं सर्वं तत् ते यक्ष ! भविष्यति ।अन्यच्च ते प्रयच्छामि पुष्ट्यर्थं सन्निबोध तत्

tasyāśca yat phalaṃ sarvaṃ tat te yakṣa ! bhaviṣyati / anyacca te prayacchāmi puṣṭyarthaṃ sannibodha tat

हिन्दी अर्थ

सापिः तत्कुपिता देवी धनुश्चिच्छेद चेषुभि: ।। १४ ।। छिन्ने धनुषि हैत्येन्द्रस्तथा शक्तिमथाददे ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 62

भवतो वैश्वदेवान्ते नामोच्चारणपूर्वकम् ।एतत् तवेति दास्यन्ति भवतो बलिमूर्जितम्

bhavato vaiśvadevānte nāmoccāraṇapūrvakam / etat taveti dāsyanti bhavato balimūrjitam

हिन्दी अर्थ

चिच्छेद देवी चक्रेण तामप्यस्य करे स्थिताम् ।। १५ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 63

यः संस्कृताशी विधिवच्छुचिरन्तस्तथा बहिः ।अलोलुपो जितस्त्रीकस्तद्गेहमपवर्जय

yaḥ saṃskṛtāśī vidhivacchucirantastathā bahiḥ / alolupo jitastrīkastadgehamapavarjaya

हिन्दी अर्थ

अभ्यधावत्तदाः देवीं हैत्यानामधिपेश्वर: ।। १६ ।। तस्यापतत एवाशु खड्गं चिच्छेद चण्डिका । धर्नुर्मुक्ति: शितैर्बाणैश्वर्म चार्ककरामलमरें १७ ।। हताश्वः स तदा हैत्यश्छिन्नधन्वा विसारथि: ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 64

पूज्यन्ते हव्यकव्याभ्यां देवताः पितरस्तथा ।यामयो ऽतिथयश्चापि तद्गेहं यक्ष ! वर्जय

pūjyante havyakavyābhyāṃ devatāḥ pitarastathā / yāmayo 'tithayaścāpi tadgehaṃ yakṣa ! varjaya

हिन्दी अर्थ

जग्राह मुद्गरं घोरमम्बिकानिधनोद्यत: ।। १८ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 65

यत्र मैत्री गृहे बालवृद्धयोषिन्नरेषु च ।तथा स्वजनवर्गेषु गृहं तच्चापि वर्जय

yatra maitrī gṛhe bālavṛddhayoṣinnareṣu ca / tathā svajanavargeṣu gṛhaṃ taccāpi varjaya

हिन्दी अर्थ

स मुष्टिं पातयामास हृदये हैत्यपुड्भव: ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 66

योषितो ऽबिरता यत्र न वहिर्गमनोत्सुकाः ।लज्जान्विताः सदा गेहं यक्ष ! तत् परिवर्जय

yoṣito 'biratā yatra na vahirgamanotsukāḥ / lajjānvitāḥ sadā gehaṃ yakṣa ! tat parivarjaya

हिन्दी अर्थ

देव्यास्तं चापि सा देवी तलेनोरस्यताडयत् ।। २० ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 67

वयः सम्बन्धयोग्यानि शयनान्यशनानि च ।यत्र गेहे त्वया यक्ष ! तद्वर्ज्यं वचनान्मम

vayaḥ sambandhayogyāni śayanānyaśanāni ca / yatra gehe tvayā yakṣa ! tadvarjyaṃ vacanānmama

हिन्दी अर्थ

स हैत्यराज: सहसा पुनरेव तथोत्थित: ।। २१ ।। उत्पत्य च प्रगृह्मोच्चैदेवीं गगनमास्थित: ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 68

यत्र कारुणिका नित्यं साधुकर्मण्यवस्थिताः ।सामान्योपस्करैर्युक्तास्त्यजेथा यक्ष ! तद्गृहम्

yatra kāruṇikā nityaṃ sādhukarmaṇyavasthitāḥ / sāmānyopaskarairyuktāstyajethā yakṣa ! tadgṛham

हिन्दी अर्थ

तत्रापि सा निराधारा युयुधे तेन चण्डिका ।। २२ ।। नियुद्ध॑ खे तदा हैत्यश्षण्डिका च परस्परम् ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 69

यत्रासनस्थास्तिष्ठत्सु गुरु-वृद्ध-द्विजातिषु ।न तिष्ठन्ति गृहं तच्च वर्ज्यं यक्ष ! त्वया सदा

yatrāsanasthāstiṣṭhatsu guru-vṛddha-dvijātiṣu / na tiṣṭhanti gṛhaṃ tacca varjyaṃ yakṣa ! tvayā sadā

हिन्दी अर्थ

चक्रतुः प्रथमं सिद्धमुनिविस्मपकारकम् ।। २३ ।। ततो नियुद्ध॑ सुचिरं कृत्वा तेनाम्बिका सह ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 70

तरुगुल्मादिभिर्धारं न विद्धं यस्य वेश्मनः ।मर्मभेदो ऽथवा पुंसस्तच्छ्रेयो भवनं न ते

tarugulmādibhirdhāraṃ na viddhaṃ yasya veśmanaḥ / marmabhedo 'thavā puṃsastacchreyo bhavanaṃ na te

हिन्दी अर्थ

अभ्यधावत दुष्टात्मा चण्डिकानिधनेच्छया ।। २५ ।। तमायान्तं ततो देवी सर्वहैत्यजने श्वरम् ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 72

७१ ॥ सत्यवाक्यान् क्षमाशीलानहिंस्त्रान्नानुतापिनः ।पुरुषानीदृशान् यक्ष ! त्यजेथाश्चानसूयकान्

71 // satyavākyān kṣamāśīlānahiṃstrānnānutāpinaḥ / puruṣānīdṛśān yakṣa ! tyajethāścānasūyakān

हिन्दी अर्थ

स गतासु: पपातोर्व्या देवीशूलाग्रविक्षत: ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 73

भर्तृशुश्रूषणे युक्तामसत्स्त्रीसङ्गवर्जिताम् ।कुटुम्बभर्तृशेषान्नपुष्टाञ्च त्यज योषितम्

bhartṛśuśrūṣaṇe yuktāmasatstrīsaṅgavarjitām / kuṭumbabhartṛśeṣānnapuṣṭāñca tyaja yoṣitam

हिन्दी अर्थ

उत्पातमेघा: सोल्का ये प्रागासंस्ते शमं ययु: ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 74

यजनाध्ययनाभ्यासदानासक्तमतिं सदा ।याजनाध्यापनादानकृतवृत्तिं द्विजं त्यज

yajanādhyayanābhyāsadānāsaktamatiṃ sadā / yājanādhyāpanādānakṛtavṛttiṃ dvijaṃ tyaja

हिन्दी अर्थ

ततो देवगणा: सर्वे हर्षनिर्भरमानसा: ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 75

दानाध्ययनयज्ञेषु सदोद्युक्तञ्च दुः सह ।क्षत्रियं त्यज सच्छुल्कशस्त्राजीवात्तवेतनम्

dānādhyayanayajñeṣu sadodyuktañca duḥ saha / kṣatriyaṃ tyaja sacchulkaśastrājīvāttavetanam

हिन्दी अर्थ

ववुः पुण्यास्तथा वाता: सुप्रभो5 भूद्विवाकर: ।। ३१ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 76

त्रिभिः पूर्वगुणैर्युक्तं पाशुपाल्य-वणिज्ययोः ।कृषेश्चावाप्तवृत्तिञ्च त्यज वैश्यमकल्मषम्

tribhiḥ pūrvaguṇairyuktaṃ pāśupālya-vaṇijyayoḥ / kṛṣeścāvāptavṛttiñca tyaja vaiśyamakalmaṣam

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- ९ ।। तदनन्तर देवी और शुम्भ दोनोंमें सब देवताओं तथा दानवोंके देखते-देखते भयडूकर युद्ध छिड़ गया ।। १० ।। बाणोंकी वर्षा तथा तीखे शस्त्रों एवं दारुण अस्त्रोंके प्रहारके कारण उन दोनोंका युद्ध सब लोगोंके लिये बड़ा भयानक प्रतीत हुआ ।। ११ ।॥। उस समय अम्बिका देवीने जो सैकड़ों दिव्य अस्त्र छोड़े, उन्हें

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 77

दानेझ्या-द्विजशुश्रूषा-तत्परं यक्ष ! सन्त्यज ।शूद्रञ्च ब्राह्मणादीनांशुश्रूषावृत्तिपोषकम्

dānejhyā-dvijaśuśrūṣā-tatparaṃ yakṣa ! santyaja / śūdrañca brāhmaṇādīnāṃśuśrūṣāvṛttipoṣakam

हिन्दी अर्थ

हैत्यराज शुम्भने उनके निवारक अस्त्रोंद्वारा काट डाला ।। १२ ।। इसी प्रकार शुम्भने भी जो दिव्य अस्त्र चलाये, उन्हें परमेश्वरीने भयडूकर हुड्कार शब्दके उच्चारण आदिद्वारा खिलवाड़में ही नष्ट कर डाला ।। १३ । तब उस असुरने सैकड़ों बाणोंसे देवीको आच्छादित कर दिया। यह देख क्रोधमें भरी हुई उन देवीने भी बाण मारकर उसका धनुष

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 78

श्रुतिस्मृत्यविरोधेन कृतवृत्तिर्गृहे गृही ।यत्र तत्र च तत्पत्नि तस्यैवानुगतात्मिका

śrutismṛtyavirodhena kṛtavṛttirgṛhe gṛhī / yatra tatra ca tatpatni tasyaivānugatātmikā

हिन्दी अर्थ

काट डाला ।। १४ ।। धनुष कट जानेपर फिर हैत्यराजने शक्ति हाथमें ली, किन्तु देवीने चक्रसे उसके हाथकी शक्तिको भी काट गिराया ।। १५ ।। तत्पश्चात् हैत्योंके स्वामी शुम्भने सौ चाँदवाली चमकती हुई ढाल और तलवार हाथमें ले उस समय देवीपर धावा किया ।। १६ ॥। उसके आते ही चण्डिकाने अपने धनुषसे छोड़े हुए तीखे बाणोंद्वारा उसकी

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 79

यत्र पुत्रो गुरोः पूजां देवानाञ्च तथा पितुः ।पत्नी च भर्तुः कुरुते तत्रालक्ष्मीभयं कुतः

yatra putro guroḥ pūjāṃ devānāñca tathā pituḥ / patnī ca bhartuḥ kurute tatrālakṣmībhayaṃ kutaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्य-किरणोंके समान उज्ज्वल ढाल और तलवारको तुरंत काट दिया ।। १७ फिर उस हैत्यके घोड़े और सारथि मारे गये, धनुष तो पहले ही कट चुका था, अब उसने अम्बिकाको मारनेके लिये उद्यत हो भयंकर मुद्गर हाथमें लिया ।। १८ ।। उसे आते देख देवीने अपने तीक्ष्ण बाणोंसे उसका मुद्दर भी काट डाला, तिसपर भी वह असुर मुक्का तानकर बड़े वेगसे

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 80

सदानुलिप्तं सन्ध्यासु गृहमम्बुसमुक्षितम् ।कृतपुष्पबलिं यक्ष ! न त्वं शक्नोषि वीक्षितुम्

sadānuliptaṃ sandhyāsu gṛhamambusamukṣitam / kṛtapuṣpabaliṃ yakṣa ! na tvaṃ śaknoṣi vīkṣitum

हिन्दी अर्थ

देवीकी ओर झपटा ॥। १९ ।। उस हैत्यराजने देवीकी छातीमें मुक्का मारा, तब उन देवीने भी उसकी छातीमें एक चाँटा जड़ दिया ।। २० ।। देवीका थप्पड़ खाकर हैत्यराज शुम्भ पृथ्वीपर गिर पड़ा, किन्तु पुनः सहसा पूर्ववत् उठकर खड़ा हो गया ॥। २१ ॥ फिर वह उछला और देवीको ऊपर ले जाकर आकाशमें खड़ा हो गया; तब चण्डिका आकाशमें भी

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 81

भास्करादृष्टशय्यानि नित्याग्निसलिलानि च ।सूर्यावलोकदीपानि लक्ष्म्या गेहानि भाजनम्

bhāskarādṛṣṭaśayyāni nityāgnisalilāni ca / sūryāvalokadīpāni lakṣmyā gehāni bhājanam

हिन्दी अर्थ

बिना किसी आधारके ही शुम्भके साथ युद्ध करने लगीं २२ ।। उस समय हैत्य और चण्डिका आकाशगमें एक-दूसरेसे लड़ने लगे। उनका वह युद्ध पहले सिद्ध और मुनियोंको विस्मयमें डालनेवाले हुआ ।। २३ ॥। फिर अम्बिकाने शुम्भके साथ बहुत देरतक युद्ध करनेके पश्चात् उसे उठाकर घुमाया और पृथ्वीपर पटक दिया २४ ॥। पटके जानेपर

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 82

यत्रोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी ।विषाज्यताम्रपात्राणि तद्गृहं न तवाश्रयः

yatrokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī / viṣājyatāmrapātrāṇi tadgṛhaṃ na tavāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपर आनेके बाद वह दुष्टात्मा हैत्य पुन: चण्डिकाका वध करनेके लिये उनकी ओर बड़े वेगसे दौड़ा २५ तब समस्त हैत्योंके राजा शुम्भभो अपनी ओर आते देख देवीने त्रिशूलसे डसकी छाती छेदकर उसे पृथ्वीपर गिरा दिया ।। २६ ।॥। देवीके शूलकी धारसे

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 83

यत्र कष्टकिनो वृक्षा यत्र निष्पाववल्लरी ।भार्या पुनर्भूर्वल्मीकस्तद्यक्ष ! तव मन्दिरम्

yatra kaṣṭakino vṛkṣā yatra niṣpāvavallarī / bhāryā punarbhūrvalmīkastadyakṣa ! tava mandiram

हिन्दी अर्थ

घायल होनेपर उसके प्राण-पखेरू उड़ गये और वह समुद्रों, द्वीपों तथा पर्वतोंसहित समूची पृथ्वीको कैँपाता हुआ भूमिपर गिर पड़ा ।। २७ ।। तदनन्तर उस दुरात्माके मारे जानेपर सम्पूर्ण जगत् प्रसन्न एवं पूर्ण स्वस्थ हो गया। आकाश स्वच्छ दिखायी देने लगा २८ ।॥। पहले जो उत्पातसूचक मेघ और उल्कापात होते थे, वे सब शान्त हो गये तथा उस हैत्यके

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 84

यस्मिन् गृहे नराः पञ्च स्त्रीत्रयं तावतीश्च गाः ।अन्धकारेन्धनाग्निश्च तद्गृहं वसतिस्तव

yasmin gṛhe narāḥ pañca strītrayaṃ tāvatīśca gāḥ / andhakārendhanāgniśca tadgṛhaṃ vasatistava

हिन्दी अर्थ

मारे जानेपर नदियाँ भी ठीक मार्गसे बहने लगीं ।। २९ उस समय शुम्भकी मृत्युके बाद सम्पूर्ण देवताओंका हृदय हर्षसे भर गया और गन्धर्वगण मधुर गीत गाने लगे ३० ॥। दूसरे गन्धर्व बाजे बजाने लगे और अप्सराएँ नाचने लगीं। पवित्र वायु बहने लगी। सूर्यकी प्रभा उत्तम हो गयी ।। ३१ ।। अग्निशालाकी बुझी हुई आग अपने-आप प्रज्वलित हो उठी

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 85

एकच्छागं द्विवालेयं त्रिगवं पञ्चमाहिषम् ।षडश्वं सप्तमातङ्गं गृहं यक्षाशु शोषय

ekacchāgaṃ dvivāleyaṃ trigavaṃ pañcamāhiṣam / ṣaḍaśvaṃ saptamātaṅgaṃ gṛhaṃ yakṣāśu śoṣaya

हिन्दी अर्थ

तथा सम्पूर्ण दिशाओंके भयड्कर शब्द शान्त हो गये ।। ३२ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 86

कुद्दालदात्रपिटकं तद्वत् स्थाल्यादिभाजनम् ।यत्र तत्रैव क्षिप्तानि तव दद्युः प्रतिश्रयम्

kuddāladātrapiṭakaṃ tadvat sthālyādibhājanam / yatra tatraiva kṣiptāni tava dadyuḥ pratiśrayam

हिन्दी अर्थ

उवाच ४, जअर्धश्लोक: १, श्लोका: २७, एवम् ३२, एवमादित:ः ॥/ ५७५ ॥/

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 87

मुसलोलूखले स्त्रीणामास्या तद्वदुदुम्बरे ।अवस्करे मन्त्रणञ्च यक्षैतदुपकृत् तव

musalolūkhale strīṇāmāsyā tadvadudumbare / avaskare mantraṇañca yakṣaitadupakṛt tava

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराणमें सावर्णिक मन्वन्तरकी कथाके अन्तर्गत

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 88

लङ्घ्यन्ते यत्र धान्यानि पक्वापक्वानि वेश्मनि ।तद्वच्छास्त्राणि तत्र त्वं यथेष्टं चर दुः सह

laṅghyante yatra dhānyāni pakvāpakvāni veśmani / tadvacchāstrāṇi tatra tvaṃ yatheṣṭaṃ cara duḥ saha

हिन्दी अर्थ

३. पा०--पदु०। २. इसके बाद किसी-किसी प्रतिमें 'ऋषिरुवाच' इतना अधिक पाठ है। ३. पा०--हू०। २. पा०--सा च। ३. पा०--वत तां हन्तुं हैत्या०। ४. इसके बाद किसी-किसी प्रतिमें--“अश्वांश् पातयामास रथं सारथिना सह।” इतना अधिक पाठ है। ५. पा०--वेगवान्।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 89

स्थालीपिधाने यत्राग्निर्दत्तो दर्वोफलेन वा ।गृहे तत्र दुरिष्टानामशेषाणां समाश्रयः

sthālīpidhāne yatrāgnirdatto darvophalena vā / gṛhe tatra duriṣṭānāmaśeṣāṇāṃ samāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

स्मेरमुखीं वरदाडकुशपाशाभीतिकरां प्रभजे भुवनेशीम् ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 90

मानुषास्थि गृहे यत्र दिवारात्रं मृतस्थितिः ।तत्र यक्ष ! तवावासस्तथान्येषाञ्च रक्षसाम्

mānuṣāsthi gṛhe yatra divārātraṃ mṛtasthitiḥ / tatra yakṣa ! tavāvāsastathānyeṣāñca rakṣasām

हिन्दी अर्थ

मैं भुवनेश्वरी देवीका ध्यान करता हूँ। उनके श्रीअड़ोंकी आभा प्रभातकालके सूर्यके समान है। मस्तकपर चन्द्रमाका मुकुट है। वे उभरे हुए स्तनों और तीन नेत्रोंसे युक्त हैं। उनके मुखपर मुसकानकी छटा छायी रहती है और हाथोंमें वरद, अंकुश, पाश एवं अभय-मुद्रा शोभा पाते हैं।)

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 91

अदत्त्वा भुञ्जते ये वै बन्धोः पिण्डं तथोदकम् ।सपिण्डान् सोदकांश्चैव तत्काले तान् नरान् भज

adattvā bhuñjate ye vai bandhoḥ piṇḍaṃ tathodakam / sapiṇḍān sodakāṃścaiva tatkāle tān narān bhaja

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ॥/ १ ॥/ “३»' देव्या हते तत्र महासुरेन्द्रे सेन्द्रा: सुरा वह्निपुरोगमास्ताम् । कात्यायनीं तुष्टवुरिष्टलाभादः:

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 92

यत्र पद्मपहापद्मौ सुरभिर्मोकाशिनी ।वृषभैरावतौ यत्र कल्प्यन्ते तद्गृहं त्यज

yatra padmapahāpadmau surabhirmokāśinī / vṛṣabhairāvatau yatra kalpyante tadgṛhaṃ tyaja

हिन्दी अर्थ

विकाशिवकक्‍्त्राब्जविकाशिताशा:? २ ।। देवि प्रपन्नात्तिहरे प्रसीद

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 93

अशस्त्रा देवता यत्र सशस्त्राश्चाहवं विना ।कल्प्यन्ते मनुजैरर्च्यास्तत् परित्यज मन्दिरम्

aśastrā devatā yatra saśastrāścāhavaṃ vinā / kalpyante manujairarcyāstat parityaja mandiram

हिन्दी अर्थ

त्वमी श्वरी देवि चराचरस्य ।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 94

पौरजानपदैर्यत्र प्राक्प्रसिद्धमहोत्सवाः ।क्रियन्ते पूर्ववद् गेहे न त्वं तत्र गृहे चर

paurajānapadairyatra prākprasiddhamahotsavāḥ / kriyante pūrvavad gehe na tvaṃ tatra gṛhe cara

हिन्दी अर्थ

आधारभूता जगततस्त्वमेका

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 95

शूर्पवातघटाम्भोभिः स्त्रानं वस्त्राम्बुविप्रुषैः ।नखाग्रसलिलैश्चैव तान् याहि हतलक्षणान्

śūrpavātaghaṭāmbhobhiḥ strānaṃ vastrāmbuvipruṣaiḥ / nakhāgrasalilaiścaiva tān yāhi hatalakṣaṇān

हिन्दी अर्थ

सम्मोहितं देवि समस्तमेतत्

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 96

देशाचारान् समयान् ज्ञातिधर्मं जपं होपं मङ्गलं देवतेष्टिम् ।सम्यक्शौचं विधिवल्लोकवादान् पुंसस्त्वया कुर्वतो मास्तु सङ्गः

deśācārān samayān jñātidharmaṃ japaṃ hopaṃ maṅgalaṃ devateṣṭim / samyakśaucaṃ vidhivallokavādān puṃsastvayā kurvato māstu saṅgaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्या: समस्तास्तव देवि भेदा:

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

अध्याय ५०

श्लोक 97

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वा दुः सहं ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।चकार शासनं सो ऽपि तथा पङ्कजजन्मनः

mārkaṇḍeya uvāca ityuktvā duḥ sahaṃ brahmā tatraivāntaradhīyata / cakāra śāsanaṃ so 'pi tathā paṅkajajanmanaḥ

हिन्दी अर्थ

का ते स्तुति: स्तव्यपरा परोक्ति: ।। ६ ।। सर्वभूता यदा देवी स्वर्गमुक्तिप्रदायिनीः त्वं स्तुता स्तुतये का वा भवन्तु परमोक्तय: ।। ७ ।।

English

g’l'iyas,* the Vahir-gira8,t and the Pravangas J also,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 50
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.