Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
51
अध्याय 51 / 90

Adhyaya 51

120 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ120 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५१

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे यक्षानुशासनो नाम पञ्चाशो ऽध्यायः एकपञ्चाशो ऽध्यायः- ५१ मार्कण्डेय उवाच दुः सहस्याभवद्भार्या निर्माष्टिर्नाम नामतः ।जाता कलेस्तु भार्यायामृतौ चाण्डालदर्शनात्

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe yakṣānuśāsano nāma pañcāśo 'dhyāyaḥ ekapañcāśo 'dhyāyaḥ- 51 mārkaṇḍeya uvāca duḥ sahasyābhavadbhāryā nirmāṣṭirnāma nāmataḥ / jātā kalestu bhāryāyāmṛtau cāṇḍāladarśanāt

हिन्दी अर्थ

स्वर्गापवर्गदे देवि नारायणि नमोस्तु ते ।। ८ ।। कलाकाष्ठादिरूपेण परिणामप्रदायिनि । विश्वस्योपरतौ शक्ते नारायणि नमोस्तु ते ।। ९ ।।

English

). A quoon A^maki is mentioned in the Lunar lino {id., xov. 3766).

अध्याय ५१

श्लोक 2

तयोरपत्यान्यभवने जगद्व्यापीनि षोडश ।अष्टौ कुमाराः कन्याश्च तथाष्टावतिभीषणाः

tayorapatyānyabhavane jagadvyāpīni ṣoḍaśa / aṣṭau kumārāḥ kanyāśca tathāṣṭāvatibhīṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वमड्रलमड्नल्येः शिवे सर्वार्थसाधिके ।

English

Now the other peoples who dwell in the Southern Region { are the Pun4ras,§ and Kevalas,|j and Go-langulas If also,

अध्याय ५१

श्लोक 3

तन्ताकृष्टिस्तथोक्तिश्च परिवर्तस्तथापरः ।अङ्गध्रुक् शकुनिश्चैव गण्डप्रान्तरतिस्तथा

tantākṛṣṭistathoktiśca parivartastathāparaḥ / aṅgadhruk śakuniścaiva gaṇḍaprāntaratistathā

हिन्दी अर्थ

शरण्ये तरयम्बके गौरि नारायणि नमोस्तु ते ।। १० ।।

English

the S'ailiislias,’*' and Muslnkas,t the Ku8iimaR,+ j]

अध्याय ५१

श्लोक 4

गर्भहा सस्यहा चान्यः कुमारास्तनयास्तयोः ।कन्याश्चान्यास्तथैवाष्टौ तासां नामानि मे शृणु

garbhahā sasyahā cānyaḥ kumārāstanayāstayoḥ / kanyāścānyāstathaivāṣṭau tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

गुणाश्रये गुणमये नारायणि नमोस्तु ते ११ ।।

English

lingas* on all sides,! Abhxras,}: and Vai^ikyas,§ ^^liakyasj

अध्याय ५१

श्लोक 5

नियोजिका वै प्रथमा तथैवान्या विरोधिनी ।स्वयंहारकरी चैव भ्रामणी ऋतुहारिका

niyojikā vai prathamā tathaivānyā virodhinī / svayaṃhārakarī caiva bhrāmaṇī ṛtuhārikā

हिन्दी अर्थ

सर्वस्यात्तिहरे देवि नारायणि नमोस्तु ते १२ ।। हंसयुक्तविमानस्थे ब्रह्माणीरूपधारिणि । कौशाम्भ:क्षरिके देवि नारायणि नमोस्तु ते ।। १३ ।।

English

Now the other peoples who dwell in the Southern Region { are the Pun4ras,§ and Kevalas,|j and Go-langulas If also,

अध्याय ५१

श्लोक 6

स्मृतिबीजहरे चान्ये तयोः कन्ये ऽतिदारुणे ।विद्वेषण्यष्टमी नाम कन्या लोकभयावहा

smṛtibījahare cānye tayoḥ kanye 'tidāruṇe / vidveṣaṇyaṣṭamī nāma kanyā lokabhayāvahā

हिन्दी अर्थ

माहेश्वरीस्वरूपेण नारायणि नमोडस्तु ते १४ ।।

English

though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 7

एतासां कर्म वक्ष्यामि दोषप्रशमनञ्च यत् ।अष्टानाञ्च कुमाराणां श्रुयतां द्विजसत्तम

etāsāṃ karma vakṣyāmi doṣapraśamanañca yat / aṣṭānāñca kumārāṇāṃ śruyatāṃ dvijasattama

हिन्दी अर्थ

कौमारीरूपसंस्थाने नारायणि नमोस्तु ते १५ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 8

दन्ताकृष्टिः प्रसुप्तानां बालानां दशनस्थितः ।करोति दन्तसंघर्षं चिकीर्षुर्दुः सहागमम्

dantākṛṣṭiḥ prasuptānāṃ bālānāṃ daśanasthitaḥ / karoti dantasaṃgharṣaṃ cikīrṣurduḥ sahāgamam

हिन्दी अर्थ

प्रसीद वैष्णवीरूपे नारायणि नमोस्तु ते ।। १६ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 9

तस्योपशमनं कार्यं सुप्तस्य सितसर्षपैः ।शयनस्योपरि क्षिप्तैर्मानुषैर्दशनोपरि

tasyopaśamanaṃ kāryaṃ suptasya sitasarṣapaiḥ / śayanasyopari kṣiptairmānuṣairdaśanopari

हिन्दी अर्थ

वराहरूपिणि शिवे नारायणि नमोस्तु ते ।। १७ ।। नृसिंहरूपेणोग्रेण हन्तुं हैत्यान् कृतोद्यमे । त्रैलोेक्यत्राणसहिते नारायणि नमोस्तु ते १८ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 10

सुवार्च्चलौषधीस्नानात्तथा सच्छास्त्रकीर्तनात् ।उष्ट्रकण्टकखड्गास्थि-क्षौमवस्त्रविधारणात्

suvārccalauṣadhīsnānāttathā sacchāstrakīrtanāt / uṣṭrakaṇṭakakhaḍgāsthi-kṣaumavastravidhāraṇāt

हिन्दी अर्थ

वृत्रप्राणहरे चैन्द्रि नारायणि नमोस्तु ते ।। १९ ।। शिवदूतीस्वरूपेण हतहैत्यमहाबले ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 11

तिष्ठत्यन्यकुमारस्तु तथास्त्त्वित्यसकृद् ब्रुवन् ।शुभाशुभे नृणां युङ्क्ते तथोक्तिस्तच्च नान्यथा

tiṣṭhatyanyakumārastu tathāsttvityasakṛd bruvan / śubhāśubhe nṛṇāṃ yuṅkte tathoktistacca nānyathā

हिन्दी अर्थ

घोररूपे महारावे नारायणि नमोस्तु ते २० ।। दंष्टाकरालवदने शिरोमालाविभूषणे ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 12

तस्माददुष्टं मङ्गल्यं वक्तव्यं पण्डितैः सदा ।दुष्टे श्रुते तथैवोक्ते कीर्तनीयो जनार्दनः

tasmādaduṣṭaṃ maṅgalyaṃ vaktavyaṃ paṇḍitaiḥ sadā / duṣṭe śrute tathaivokte kīrtanīyo janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

चामुण्डे मुण्डमथने नारायणि नमोस्तु ते । २१ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 13

चराचरगुरुर्ब्रह्मा या यस्य कुलदेवता ।अन्यगर्भे परान् गर्भान् सदैव परिवर्तयन्

carācaragururbrahmā yā yasya kuladevatā / anyagarbhe parān garbhān sadaiva parivartayan

हिन्दी अर्थ

महारात्रि) महाविद्येः नारायणि नमोस्तु ते ।। २२ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 14

रतिमाप्नोति वाक्यञ्च विवक्षोरन्यदेव यत् ।परिवर्तकसंज्ञो ऽयं तस्यापि सितसर्षपैः

ratimāpnoti vākyañca vivakṣoranyadeva yat / parivartakasaṃjño 'yaṃ tasyāpi sitasarṣapaiḥ

हिन्दी अर्थ

नियते त्वं प्रसीदेशे नारायणि नमोस्तुरें ते २३ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 15

रक्षोघ्नमन्त्रजप्यैश्च रक्षां कुर्वोत तत्त्ववित् ।अन्यश्चानिलवन्नृणामङ्गेषु स्फुरणोदितम्

rakṣoghnamantrajapyaiśca rakṣāṃ kurvota tattvavit / anyaścānilavannṛṇāmaṅgeṣu sphuraṇoditam

हिन्दी अर्थ

भये भ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोस्तु ते २४ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 16

शुभाशुभं समाचष्टे कुशैस्तस्याङ्गताडनम् ।काकादिपक्षिसंस्थो ऽन्यः श्वादेरङ्गगतो ऽपि वा

śubhāśubhaṃ samācaṣṭe kuśaistasyāṅgatāḍanam / kākādipakṣisaṃstho 'nyaḥ śvāderaṅgagato 'pi vā

हिन्दी अर्थ

पातु न: सर्वभीतिभ्य: कात्यायनि नमोस्तु ते ।। २५ ।। ज्वालाकरालमत्युग्रमशेषासुरसूदनम् ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 17

शुभाशुभञ्च शकुनिः कुमारो ऽन्यो ब्रवीति वै ।तत्रापि दुष्टे व्याक्षेपः प्रारम्भत्याग एव च

śubhāśubhañca śakuniḥ kumāro 'nyo bravīti vai / tatrāpi duṣṭe vyākṣepaḥ prārambhatyāga eva ca

हिन्दी अर्थ

त्रिशूलं पातु नो भीतेर्भद्रकालि नमोस्तु ते ।। २६ ।। हिनस्ति हैत्यतेजांसि स्वनेनापूर्य या जगत् ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 18

शुभे द्रुततरं कार्यमिति प्राह प्रजापतिः ।गण्डान्तेषु स्थितश्चान्यो मुहूर्तार्धं द्विजोत्तम

śubhe drutataraṃ kāryamiti prāha prajāpatiḥ / gaṇḍānteṣu sthitaścānyo muhūrtārdhaṃ dvijottama

हिन्दी अर्थ

सा घण्टा पातु नो देवि पापेभ्योडन: सुतानिव ।। २७ ।। असुरासृग्वसापड्कचर्चितस्ते करोज्ज्वलः ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 19

सर्वारम्भान् कुमारो ऽत्ति शस्ताताञ्चानसूयताम् ।विप्रोक्त्या देवतास्तुत्या मूलोत्खातेन च द्विज

sarvārambhān kumāro 'tti śastātāñcānasūyatām / viproktyā devatāstutyā mūlotkhātena ca dvija

हिन्दी अर्थ

शुभाय खड्गो भवतु चण्डिके त्वां नता वयम् ॥। २८ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 20

गोमूत्रसर्षपस्त्रानैस्तदृक्षग्रहपूजनैः ।पुनश्च धर्मोपनिषत्करणैः शास्त्रदर्शनैः

gomūtrasarṣapastrānaistadṛkṣagrahapūjanaiḥ / punaśca dharmopaniṣatkaraṇaiḥ śāstradarśanaiḥ

हिन्दी अर्थ

रुष्टा5 तु कामान् सकलानभीष्टान्

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 21

अनज्ञया जन्मनश्च प्रशमं याति गण्डवान् ।गर्भे स्त्रीणां तथान्यस्तु फलनाशी सुदारुणः

anajñayā janmanaśca praśamaṃ yāti gaṇḍavān / garbhe strīṇāṃ tathānyastu phalanāśī sudāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मद्विषां देवि महासुराणाम्

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 22

तस्य रक्षा सदा कार्या नित्यं शौचनिषेवणात् ।प्रसिद्धमन्त्रलिखनाच्छस्तमाल्यादिधारणात्

tasya rakṣā sadā kāryā nityaṃ śaucaniṣevaṇāt / prasiddhamantralikhanācchastamālyādidhāraṇāt

हिन्दी अर्थ

कृत्वाम्बिके तत्प्रकरोति कान्या ।। ३० ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 23

विशुद्धगेहावसथादनायासाच्च वै द्विज ।तथैव सस्यहा चान्यः सस्यर्धिमुपहन्ति यः

viśuddhagehāvasathādanāyāsācca vai dvija / tathaiva sasyahā cānyaḥ sasyardhimupahanti yaḥ

हिन्दी अर्थ

ष्वाद्येषु वाक्येषु च का त्वदन्या । ममत्वगर्तेडतिमहान्धकारे

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 24

तस्यापि रक्षां कुर्वोत जीर्णोपानद्विधारणात् ।तथापसव्यगमनाच्छाण्डालस्य प्रवेशनात्

tasyāpi rakṣāṃ kurvota jīrṇopānadvidhāraṇāt / tathāpasavyagamanācchāṇḍālasya praveśanāt

हिन्दी अर्थ

विश्वात्मिका धारयसीति विश्वम् ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 25

बहिर्बलिप्रदानाच्च सोमाम्बुपरिकीर्तनात् ।परदारपहद्रव्यहरणादिषु मानवान्

bahirbalipradānācca somāmbuparikīrtanāt / paradārapahadravyaharaṇādiṣu mānavān

हिन्दी अर्थ

देवि प्रसीद परिपालय नो5रिभीते-

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 26

नियोजयति चैवान्यान् कन्या सा च नियोजिका ।तस्याः पवित्रपठनात् क्रोधलोभादिवर्जनात्

niyojayati caivānyān kanyā sā ca niyojikā / tasyāḥ pavitrapaṭhanāt krodhalobhādivarjanāt

हिन्दी अर्थ

पापानि सर्वजगतां प्रशमं नयाशु

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 27

नियोजयति मामिष्टविरोधाच्च विवर्जनम् ।आक्रुष्टो ऽन्येन मन्येत ताडितो वा नियोजिका

niyojayati māmiṣṭavirodhācca vivarjanam / ākruṣṭo 'nyena manyeta tāḍito vā niyojikā

हिन्दी अर्थ

प्रणतानां प्रसीद त्वं देवि विश्वार्तिहारिणि त्रैलोक्यवासिनामीड्ये लोकानां वरदा भव ।। ३५ ।। ऋषि कहते हैं-- ।। १ ॥। देवीके द्वारा वहाँ महाहैत्यपति शुम्भके मारे जानेपर इन्द्र आदि देवता अग्निको आगे करके उन कात्यायनी देवीकी स्तुति करने लगे। उस समय

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 28

नियोजयत्येनमिति न गच्छेत्तद्वशं बुधः ।परदारादिसंसर्गे चित्तमात्मानमेव च

niyojayatyenamiti na gacchettadvaśaṃ budhaḥ / paradārādisaṃsarge cittamātmānameva ca

हिन्दी अर्थ

अभीष्टकी प्राप्ति होनेसे उनके मुख-कमल दमक उठे थे और उनके प्रकाशसे दिशाएँ भी जगमगा उठी थीं ।। २ ॥। देवता बोले--शरणागतकी पीड़ा दूर करनेवाली देवि! हमपर प्रसन्न होओ। सम्पूर्ण जगत्की माता! प्रसन्न होओ। विश्वेश्वरि! विश्वकी रक्षा करो। देवि! तुम्हीं चराचर जगत्की अधीश्वरी हो ।। ३ ।। तुम इस जगत्का एकमात्र आधार हो, क्योंकि

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 29

नियोजयत्यत्र सा मामिति प्राज्ञो विचिन्तयेत् ।विरोधं कुरुते चान्या दम्पत्योः प्रीयमाणयोः

niyojayatyatra sā māmiti prājño vicintayet / virodhaṃ kurute cānyā dampatyoḥ prīyamāṇayoḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीरूपमें तुम्हारी ही स्थिति है। देवि! तुम्हारा पराक्रम अलड्घनीय है। तुम्हीं जलरूपमें स्थित होकर सम्पूर्ण जगत्को तृप्त करती हो ४ ।। तुम अनन्त बलसम्पन्न वैष्णवी शक्ति हो। इस विश्वकी कारणभूता परा माया हो। देवि! तुमने इस समस्त जगत्को मोहित कर रखा है। तुम्हीं प्रसन्न होनेपर इस पृथ्वीपर मोक्षकी प्राप्ति कराती हो ।। ५ ॥। देवि! सम्पूर्ण

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 30

बन्धूनां सुहृदां पित्रोः पुत्रैः सावर्णिकैश्च या ।विरोधिनी सा तद्रक्षां कुर्वोत बलिकर्मणा

bandhūnāṃ suhṛdāṃ pitroḥ putraiḥ sāvarṇikaiśca yā / virodhinī sā tadrakṣāṃ kurvota balikarmaṇā

हिन्दी अर्थ

विद्याएँ तुम्हारे ही भिन्न-भिन्न स्वरूप हैं। जगत्में जितनी स्त्रियाँ हैं, वे सब तुम्हारी ही मूर्तियाँ हैं। जगदम्ब! एकमात्र तुमने ही इस विश्वको व्याप्त कर रखा है। तुम्हारी स्तुति क्या हो सकती है? तुम तो स्तवन करने योग्य पदार्थोंसे परे एवं परा वाणी हो ।। ६ ।। देवि! जब तुम सर्वस्वरूप एवं स्वर्ग तथा मोक्ष प्रदान करनेवाली हो, तब इसी रूपमें तुम्हारी स्तुति हो

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 31

तथातिवादसहनाच्छास्त्राचारनिषेवणात् ।धान्यं खलाद् गृहाद् गोभ्यः पयः सर्पिस्तथापरा

tathātivādasahanācchāstrācāraniṣevaṇāt / dhānyaṃ khalād gṛhād gobhyaḥ payaḥ sarpistathāparā

हिन्दी अर्थ

गयी। तुम्हारी स्तुतिके लिये इससे अच्छी उक्तियाँ और क्‍या हो सकती हैं? ॥। ७ ॥। बुद्धिरूपसे सब लोगोंके हृदयमें विराजमान रहनेवाली तथा स्वर्ग एवं मोक्ष प्रदान करनेवाली नारायणी देवि! तुम्हें नमस्कार है ।। ८ ।॥। कला, काष्ठा आदिके रूपसे क्रमश: परिणाम (अवस्था-परिवर्तन)-की ओर ले जानेवाली तथा विश्वका उपसंहार करनेमें समर्थ नारायणी!

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 32

समृद्धिमृद्धिमद्द्रव्यादपहिन्ति च कन्यका ।सा स्वयंहारिकेत्युक्ता सदान्तर्धानतत्परा

samṛddhimṛddhimaddravyādapahinti ca kanyakā / sā svayaṃhāriketyuktā sadāntardhānatatparā

हिन्दी अर्थ

तुम्हें नमस्कार है ९ ।। नारायणी! तुम सब प्रकारका मड़ल प्रदान करनेवाली मड़्लमयी हो। कल्याणदायिनी शिवा हो। सब पुरुषार्थोंकी सिद्ध करनेवाली, शरणागतवत्सला, तीन नेत्रोंवाली एवं गौरी हो। तुम्हें नमस्कार है १० ।। तुम सृष्टि, पालन और संहारकी शक्तिभूता, सनातनी देवी, गुणोंका आधार तथा सर्वगुणमयी हो। नारायणि! तुम्हें नमस्कार

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 33

महानसादर्धसिद्धमन्नागारस्थितं तथा ।परिविश्यमाणञ्च सदा सार्धं भुङ्क्ते च भुञ्जता

mahānasādardhasiddhamannāgārasthitaṃ tathā / pariviśyamāṇañca sadā sārdhaṃ bhuṅkte ca bhuñjatā

हिन्दी अर्थ

है ।। ११ ।। शरणमें आये हुए दीनों एवं पीड़ितोंकी रक्षामें संलग्न रहनेवाली तथा सबकी पीड़ा दूर करनेवाली नारायणी देवी! तुम्हें नमस्कार है ।। १२ ।। नारायणि! तुम ब्रह्माणीका रूप धारण करके हंसोंसे जुते हुए विमानपर बैठती तथा कुश-मिश्रित जल छिड़कती रहती हो। तुम्हें नमस्कार है ।। १३ ।। माहेश्वरीरूपसे त्रिशूल, चन्द्रमा एवं सर्पको धारण करनेवाली

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 34

उच्छेषणं मनुष्याणां हरत्यन्नञ्च दुर्हरा ।कर्मान्तागारशालाभ्यः सिद्धर्धि हरति द्विज

uccheṣaṇaṃ manuṣyāṇāṃ haratyannañca durharā / karmāntāgāraśālābhyaḥ siddhardhi harati dvija

हिन्दी अर्थ

तथा महान् वृषभकी पीठपर बैठनेवाली नारायणी देवी! तुम्हें नमस्कार है ।। १४ ॥। मोरों और मुर्गोंसे घिरी रहनेवाली तथा महाशक्ति धारण करनेवाली कौमारीरूपधारिणी निष्पापे नारायणि! तुम्हें नमस्कार है १५ ।। शड़ख, चक्र, गदा और शार्क्रधनुषरूप उत्तम आयुधोंको धारण करनेवाली वैष्णवी शक्तिरूपा नारायणि! तुम प्रसन्न होओ। तुम्हें नमस्कार

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 35

गोस्त्रीस्तनेभ्यश्च पयः क्षीरहारी सदैव सा ।दध्नो घृतं तिलात्तैलं सुरागारात्तथा सुराम्

gostrīstanebhyaśca payaḥ kṣīrahārī sadaiva sā / dadhno ghṛtaṃ tilāttailaṃ surāgārāttathā surām

हिन्दी अर्थ

है । १६ ।। हाथमें भयानक महाचक्र लिये और दाढ़ोंपर धरतीको उठाये वाराहीरूपधारिणी कल्याणमयी नारायणि! तुम्हें नमस्कार है ।। १७ ।। भयड्कर नृसिंहरूपसे हैत्योंके वधके लिये उद्योग करनेवाली तथा त्रिभुवनकी रक्षामें संलग्न रहनेवाली नारायणि! तुम्हें नमस्कार है ।। १८ ॥। मस्तकपर किरीट और हाथमें महावज्र धारण करनेवाली, सहस्र नेत्रोंके कारण

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 36

रागं कुसुम्भकादीनां कार्पासात् सूत्रमेव च ।सा स्वयंहारिका नाम हरत्यविरतं द्विज

rāgaṃ kusumbhakādīnāṃ kārpāsāt sūtrameva ca / sā svayaṃhārikā nāma haratyavirataṃ dvija

हिन्दी अर्थ

उद्दीप्त दिखायी देनेवाली और वृत्रासुरके प्राणोंका अपहरण करनेवाली इन्द्रशक्तिरूपा नारायणी देवि! तुम्हें नमस्कार है ।। १९ ।। शिवदूतीरूपसे हैत्योंकी महती सेनाका संहार करनेवाली, भयड्ूकर रूप धारण तथा विकट गर्जना करनेवाली नारायणि! तुम्हें नमस्कार है ॥ २० ॥। दाढ़ोंके कारण विकराल मुखवाली मुण्डमालासे विभूषित मुण्डमर्दिनी

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 37

कुर्याच्छिखण्डिनोर्द्वन्द्वं रक्षार्थं कुत्रिमां स्त्रियम् ।रक्षाश्चैव गृहे लेख्या वर्ज्याचो च्छिष्टता तथा

kuryācchikhaṇḍinordvandvaṃ rakṣārthaṃ kutrimāṃ striyam / rakṣāścaiva gṛhe lekhyā varjyāco cchiṣṭatā tathā

हिन्दी अर्थ

चामुण्डारूपा नारायणि! तुम्हें नमस्कार है ।। २१ ।। लक्ष्मी, लज्जा, महाविद्या, श्रद्धा, पुष्टि, स्वधा, ध्रुवा, महारात्रि तथा महा-अविद्यारूपा नारायणि! तुम्हें नमस्कार है । २२ ॥। मेधा, सरस्वती, वरा (श्रेष्ठा), भूति (ऐश्वर्यरूपा), बाभ्रवी (भूरे रंगकी अथवा पार्वती), तामसी (महाकाली), नियता (संयमपरायणा) तथा ईशा (सबकी अधीश्वरी) रूपिणी नारायणि! तुम्हें

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 38

होमाग्निदेवताधूपभस्मना च परिष्क्रिया ।कार्या क्षीरादिभाण्डानामेवं तद्रक्षणं स्मृतम्

homāgnidevatādhūpabhasmanā ca pariṣkriyā / kāryā kṣīrādibhāṇḍānāmevaṃ tadrakṣaṇaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है ।। २३ ।। सर्वस्वरूपा, सर्वेश्वरी तथा सब प्रकारकी शक्तियोंसे सम्पन्न दिव्यरूपा दुर्गे देवि! सब भयोंसे हमारी रक्षा करो; तुम्हें नमस्कार है ।। २४ ।। कात्यायनी! यह तीन लोचनोंसे विभूषित तुम्हारा सौम्य मुख सब प्रकारके भयोंसे हमारी रक्षा करे। तुम्हें नमस्कार है ।। २५ ॥। भद्रकाली! ज्वालाओंके कारण विकराल प्रतीत होनेवाला, अत्यन्त भयड्कर

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 39

उद्वेगं जनयत्यन्या एकस्थाननिवासिनः ।पुरुषस्य तु या प्रोक्ता भ्रामणी सा तु कन्यका

udvegaṃ janayatyanyā ekasthānanivāsinaḥ / puruṣasya tu yā proktā bhrāmaṇī sā tu kanyakā

हिन्दी अर्थ

और समस्त असुरोंका संहार करनेवाला तुम्हारा त्रिशूल भयसे हमें बचाये। तुम्हें नमस्कार है ।। २६ ।। देवि! जो अपनी ध्वनिसे सम्पूर्ण जगत्को व्याप्त करके हैत्योंके तेज नष्ट किये देता है, वह तुम्हारा घंटा हमलोगोंकी पापोंसे उसी प्रकार रक्षा करे, जैसे माता अपने पुत्रोंकी बुरे कर्मोसे रक्षा करती है ।। २७ ।। चण्डिके! तुम्हारे हाथोंमें सुशोभित खड्ग, जो असुरोंके

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 40

तस्याथ रक्षां कुर्वोत विक्षिप्तैः सितसर्षपैः ।आसने शयने चोर्व्यां यत्रास्ते स तु मानवः

tasyātha rakṣāṃ kurvota vikṣiptaiḥ sitasarṣapaiḥ / āsane śayane corvyāṃ yatrāste sa tu mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

रक्त और चर्बीसे चर्चित है, हमारा मड़ल करे। हम तुम्हें नमस्कार करते हैं २८ ।। देवि! तुम प्रसन्न होनेपर सब रोगोंको नष्ट कर देती हो और कुपित होनेपर मनोवाञ्छित सभी कामनाओंका नाश कर देती हो। जो लोग तुम्हारी शरणमें जा चुके हैं, उनपर विपत्ति तो आती ही नहीं। तुम्हारी शरणमें गये हुए मनुष्य दूसरोंको शरण देनेवाले हो जाते हैं २९ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 41

चिन्तयेच्च नरः पापा मामेषा दुष्टचेतना ।भ्रामयत्यसकृज्जप्यं भुवः सूक्तं समाधिना

cintayecca naraḥ pāpā māmeṣā duṣṭacetanā / bhrāmayatyasakṛjjapyaṃ bhuvaḥ sūktaṃ samādhinā

हिन्दी अर्थ

देवि! अम्बिके!! तुमने अपने स्वरूपको अनेक भागोंमें विभक्त करके नाना प्रकारके रूपोंसे जो इस समय इन धर्मद्रोही महाहैत्योंका संहार किया है, वह सब दूसरी कौन कर सकती थी ॥। ३० ॥। विद्याओंमें, ज्ञानको प्रकाशित करनेवाले शास्त्रोंमें तथा आदिवाक्यों (वेदों)-में तुम्हारे सिवा और किसका वर्णन है? तथा तुमको छोड़कर दूसरी कौन ऐसी शक्ति है, जो

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 42

स्त्रीणां पुष्पं हरत्यन्या प्रवृत्तं सा तु कन्यका ।तथाप्रवृत्तं सा ज्ञेया दौः सहा ऋतहारिका

strīṇāṃ puṣpaṃ haratyanyā pravṛttaṃ sā tu kanyakā / tathāpravṛttaṃ sā jñeyā dauḥ sahā ṛtahārikā

हिन्दी अर्थ

इस विश्वको अज्ञानमय घोर अन्धकारसे परिपूर्ण ममतारूपी गढ़ेमें निरन्तर भटका रही

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 43

कुर्वोत तीर्थदेवौकश्चैत्यपर्वतसानुषु ।नदीसङ्गमखातेषु स्त्रपनं तत्प्रशान्यते

kurvota tīrthadevaukaścaityaparvatasānuṣu / nadīsaṅgamakhāteṣu strapanaṃ tatpraśānyate

हिन्दी अर्थ

हो ।। ३१ जहाँ राक्षस, जहाँ भयड्कर विषवाले सर्प, जहाँ शत्रु, जहाँ लुटेरोंकी सेना और जहाँ दावानल हो, वहाँ तथा समुद्रके बीचमें भी साथ रहकर तुम विश्वकी रक्षा करती हो ॥ ३२ ॥ विश्वेश्वरि! तुम विश्वका पालन करती हो। विश्वरूपा हो, इसलिये सम्पूर्ण विश्वको धारण करती हो। तुम भगवान् विश्वनाथकी भी वन्दनीया हो। जो लोग भक्तिपूर्वक

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 44

मन्त्रवित् कृततत्त्वज्ञः पर्वसूषसि च द्विज ।चिकित्साज्ञश्च वै वैद्यः संप्रयुक्तैर्वरौषधैः

mantravit kṛtatattvajñaḥ parvasūṣasi ca dvija / cikitsājñaśca vai vaidyaḥ saṃprayuktairvarauṣadhaiḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हारे सामने मस्तक झुकाते हैं, वे सम्पूर्ण विश्वको आश्रय देनेवाले होते हैं ३३ ।। देवि! प्रसन्न होओ। जैसे इस समय असुरोंका वध करके तुमने शीघ्र ही हमारी रक्षा की है, उसी प्रकार सदा हमें शत्रुओंके भयसे बचाओ। सम्पूर्ण जगत्का पाप नष्ट कर दो और उत्पात एवं पापोंके फलस्वरूप प्राप्त होनेवाले महामारी आदि बड़े-बड़े उपद्रवोंको शीघ्र दूर

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 45

स्मृतिञ्चापहरत्यन्या स्त्रीणां सा स्मृतिहारिका ।विविक्तदेशसेवित्वात्तस्याश्चोपशमो भवेत्

smṛtiñcāpaharatyanyā strīṇāṃ sā smṛtihārikā / viviktadeśasevitvāttasyāścopaśamo bhavet

हिन्दी अर्थ

करो ।। ३४ ॥ विश्वकी पीड़ा दूर करनेवाली देवि! हम तुम्हारे चरणोंपर पड़े हुए हैं, हमपर प्रसन्न होओ। त्रिलोकनिवासियोंकी पूजनीया परमेश्वरि! सब लोगोंको वरदान दो ३५ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 46

बीजापहारिणी चान्या स्त्रीपुंसोरतिभीषणा ।मेध्यान्नभोजनैः स्नानैस्तस्याश्चोपशमो भवेत

bījāpahāriṇī cānyā strīpuṃsoratibhīṣaṇā / medhyānnabhojanaiḥ snānaistasyāścopaśamo bhaveta

हिन्दी अर्थ

देव्युवाच ।। ३६ ॥। वरदाहं सुरगणा वर यन्मनसेच्छथ । त॑ वृणुध्वं प्रयच्छामि जगतामुपकारकम् ।। ३७ ।।

English

the S'ailiislias,’*' and Muslnkas,t the Ku8iimaR,+ j]

अध्याय ५१

श्लोक 47

अष्टमी द्वेषणी नाम कन्या लोकभयावहा ।या करोति जनद्विष्टं नरं नारीमथापि वा

aṣṭamī dveṣaṇī nāma kanyā lokabhayāvahā / yā karoti janadviṣṭaṃ naraṃ nārīmathāpi vā

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं-- ।। ३६ ।। देवताओ! मैं वर देनेको तैयार हूँ। तुम्हारे मनमें जिसकी इच्छा हो, वह वर माँग लो। संसारके लिये उस उपकारक वरको मैं अवश्य दूँगी ।। ३७ ।।

English

lingas* on all sides,! Abhxras,}: and Vai^ikyas,§ ^^liakyasj

अध्याय ५१

श्लोक 48

मधुक्षीरघृताक्तांस्तु शान्त्यर्थं होमयेत्तिलान् ।कुर्वोत मित्रविन्दाञ्च तथेष्टिन्तत् प्रशान्यते

madhukṣīraghṛtāktāṃstu śāntyarthaṃ homayettilān / kurvota mitravindāñca tatheṣṭintat praśānyate

हिन्दी अर्थ

सर्वाबाधाप्रशमनं त्रैलोक्यस्याखिले श्वरि ।

English

though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 49

एतेषान्तु कुमाराणां कन्यानां द्विजसत्तम ।अष्टत्रिंशदपत्यानि तेषां नामानि मे शृणु

eteṣāntu kumārāṇāṃ kanyānāṃ dvijasattama / aṣṭatriṃśadapatyāni teṣāṃ nāmāni me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वैरेिविनाशनम् ।। ३९ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 50

दन्ताकृष्टेरभूत् कन्या विजल्पा कलहा तथा ।अवज्ञानृतदुष्टोक्तिर्विजल्पा तत्प्रशान्तये

dantākṛṣṭerabhūt kanyā vijalpā kalahā tathā / avajñānṛtaduṣṭoktirvijalpā tatpraśāntaye

हिन्दी अर्थ

शान्त करो और हमारे शत्रुओंका नाश करती रहो ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 51

तामेव चिन्तयेत् प्राज्ञः प्रयतश्च गृही भवेत् ।कलहा कलहं गेहे करोत्यविरतं नृणाम्

tāmeva cintayet prājñaḥ prayataśca gṛhī bhavet / kalahā kalahaṃ gehe karotyavirataṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

देव्युवाच ॥। ४० ॥।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 52

कुटुम्बनाशहेतुः सा तत्प्रशान्तिं निशामय ।दूर्वाङ्कुरान्मधुघृतक्षीराक्तान् बलिकर्मणि

kuṭumbanāśahetuḥ sā tatpraśāntiṃ niśāmaya / dūrvāṅkurānmadhughṛtakṣīrāktān balikarmaṇi

हिन्दी अर्थ

नन्दगोपगृहे जाता यशोदागर्भसम्भवा ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 53

विक्षिपेज्जुहुयाच्चैवानलं मित्रञ्च कीर्तयेत् ।भूतानां मातृभिः सार्धं बालकानान्तु शान्तये

vikṣipejjuhuyāccaivānalaṃ mitrañca kīrtayet / bhūtānāṃ mātṛbhiḥ sārdhaṃ bālakānāntu śāntaye

हिन्दी अर्थ

ततस्तौ नाशयिष्यामि विन्ध्याचलनिवासिनी ।। ४२ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 54

विद्यानां तपसाञ्चैव संयमस्य यमस्य च ।कृष्यां वाणिज्यलाभे च शान्तिं कुर्वन्तु मे सदा

vidyānāṃ tapasāñcaiva saṃyamasya yamasya ca / kṛṣyāṃ vāṇijyalābhe ca śāntiṃ kurvantu me sadā

हिन्दी अर्थ

ततो मां देवता: स्वर्गे मर्त्यलोके च मानवा: ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 55

पूजिताश्च यथान्यायं तुष्टिं गच्छन्तु सर्वशः ।कुष्माण्डा यातुधानाश्च ये चान्ये गणसंज्ञिताः

pūjitāśca yathānyāyaṃ tuṣṭiṃ gacchantu sarvaśaḥ / kuṣmāṇḍā yātudhānāśca ye cānye gaṇasaṃjñitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्तुवन्तो व्याहरिष्यन्ति सततं रक्तदन्तिकाम् ।। ४५ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 56

महादेवप्रसादेन महेश्वरमतेन च ।सर्व एते नृणां नित्यं तुष्टिमाशु व्रजन्तु ते

mahādevaprasādena maheśvaramatena ca / sarva ete nṛṇāṃ nityaṃ tuṣṭimāśu vrajantu te

हिन्दी अर्थ

मुनिशि: संस्तुता भूमौ संभविष्याम्ययोनिजा ।। ४६ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 57

तुष्टाः सर्वं निरस्यन्तु दुष्कृतं दुरनुष्ठितम् ।महापताकजं सर्वं यच्चान्यद्विघ्नकारणम्

tuṣṭāḥ sarvaṃ nirasyantu duṣkṛtaṃ duranuṣṭhitam / mahāpatākajaṃ sarvaṃ yaccānyadvighnakāraṇam

हिन्दी अर्थ

कीर्तयिष्यन्ति मनुजा: शताक्षीमिति मां ततः ।। ४७ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 58

तेषामेव प्रसादेन विघ्ना नश्यन्तु सर्वशः ।उद्वाहेषु च सर्वेषु वृद्धिकर्मंसु चैव हि

teṣāmeva prasādena vighnā naśyantu sarvaśaḥ / udvāheṣu ca sarveṣu vṛddhikarmaṃsu caiva hi

हिन्दी अर्थ

ततो5हमखिलं लोकमात्मदेहसमुद्धवै: ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 59

पुण्यानुष्ठानयोगेषु गुरुदेवार्चनेषु च ।जपयज्ञविधानेषु यात्रासु च चतुर्दश

puṇyānuṣṭhānayogeṣu gurudevārcaneṣu ca / japayajñavidhāneṣu yātrāsu ca caturdaśa

हिन्दी अर्थ

शाकम्भरीति विख्यातिं तदा यास्याम्यहं भुवि

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 60

शरीरारोग्यभोग्येषु सुखदानधनेषु च ।वृद्धबालातुरेष्वेव शान्तिं कुर्वन्तु मे सदा

śarīrārogyabhogyeṣu sukhadānadhaneṣu ca / vṛddhabālātureṣveva śāntiṃ kurvantu me sadā

हिन्दी अर्थ

दुर्गा देवीति विख्यातं तन्‍्मे नाम भविष्यति ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 61

सोमाम्बुपौ तथाम्भोधिः सविता चानिलानलौ ।तथोक्तेः कालजिह्वो ऽभूत् पुत्रस्तालनिकेतनः

somāmbupau tathāmbhodhiḥ savitā cānilānalau / tathokteḥ kālajihvo 'bhūt putrastālaniketanaḥ

हिन्दी अर्थ

रक्षांसि भक्षयिष्यामिः मुनीनां त्राणकारणात्

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 62

स येषां रसनासंस्थास्तानसाधून् विबाधते ।परिवर्तसुतौ द्वौ तु विरूपविकृतौ द्विज

sa yeṣāṃ rasanāsaṃsthāstānasādhūn vibādhate / parivartasutau dvau tu virūpavikṛtau dvija

हिन्दी अर्थ

भीमा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 63

तौ तु वृक्षाग्रपरिखाप्राकाराम्भोधिसंश्रयौ ।गुर्विण्याः परिवर्तन्तौ कुरुतः पादपाणिषु

tau tu vṛkṣāgraparikhāprākārāmbhodhisaṃśrayau / gurviṇyāḥ parivartantau kurutaḥ pādapāṇiṣu

हिन्दी अर्थ

यदारुणाख्यस्त्रैलेक्ये महाबाधां करिष्यति ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 64

क्रौष्टुके परिवर्तःस्यात् गर्भस्यान्योदरात्ततः ।न वृक्षं चैव नैवाद्रिं न प्राकारं महोदधिम्

krauṣṭuke parivartaḥsyāt garbhasyānyodarāttataḥ / na vṛkṣaṃ caiva naivādriṃ na prākāraṃ mahodadhim

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यस्य हितार्थाय वधिष्यामि महासुरम् ।। ५३ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 65

परिखां वा समाक्रामेदबला गर्भधारिणी ।अङ्गध्रुक् तनयं लेभे पिशुनं नाम नामतः

parikhāṃ vā samākrāmedabalā garbhadhāriṇī / aṅgadhruk tanayaṃ lebhe piśunaṃ nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

भ्रामरीति च मां लोकास्तदा स्तोष्यन्ति सर्वतः ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 66

सो ऽस्थिमज्जागतः पुंसां बलमत्त्यजितात्मनाम् ।श्येन-काक-कपोतांश्च गृध्रोलूकैश्च वै सुतान्

so 'sthimajjāgataḥ puṃsāṃ balamattyajitātmanām / śyena-kāka-kapotāṃśca gṛdhrolūkaiśca vai sutān

हिन्दी अर्थ

तदा तदावतीर्याहं करिष्याम्यरिसंक्षयम् ।। 3० ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 67

अवाप शकुनिः पञ्च जगृहुस्तान् सुरासुराः ।श्येनं जग्राह मृत्युश्च काकं कालो गृहीतवान्

avāpa śakuniḥ pañca jagṛhustān surāsurāḥ / śyenaṃ jagrāha mṛtyuśca kākaṃ kālo gṛhītavān

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं-- ४० ।। देवताओ! वैवस्वत मन्वन्तरके अट्बाईसवें युगमें शुम्भ और निशुम्भ नामके दो अन्य महाहैत्य उत्पन्न होंगे ४१ ।। तब मैं ननन्‍्दगोपके घरमें उनकी पत्नी यशोदाके गर्भसे अवतीर्ण हो किन्ध्याचलमें जाकर रहूँगी और उक्त दोनों असुरोंका नाश करूँगी ।। ४२ ॥। फिर अत्यन्त भयड्ूकर रूपसे पृथ्वीपर अवतार ले मैं वैप्रचित्त

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 68

उलूकं निरृतिश्चैव जग्राहातिभयावहम् ।गृध्रं व्याधिस्तदीशो ऽथ कपोतं च स्वयं यमः

ulūkaṃ nirṛtiścaiva jagrāhātibhayāvaham / gṛdhraṃ vyādhistadīśo 'tha kapotaṃ ca svayaṃ yamaḥ

हिन्दी अर्थ

नामवाले दानवोंका वध करूँगी ।। ४३ ।। उन भयंकर महाहैत्योंको भक्षण करते समय मेरे दाँत अनारके फूलकी भाँति लाल हो जायँगे ।। ४४ ।। तब स्वर्गमें देवता और मर्त्यलोकमें मनुष्य सदा मेरी स्तुति करते हुए मुझे 'रक्तदन्तिका' कहेंगे ४५ फिर जब पृथ्वीपर सौ वर्षोके लिये वर्षा रुक जायगी और पानीका अभाव हो जायगा, उस समय मुनियोंके स्तवन

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 69

एतेषामेव चैवोक्ता भूताः पापोपपादने ।तस्माच्छ्येनादयो यस्य निलीयेयुः शिरस्यथ

eteṣāmeva caivoktā bhūtāḥ pāpopapādane / tasmācchyenādayo yasya nilīyeyuḥ śirasyatha

हिन्दी अर्थ

करनेपर मैं पृथ्वीपर अयोनिजा-रूपमें प्रकट होऊँगी ४६ ।। और सौ नेत्रोंसे मुनियोंकी ओर देखूँगी। अतः मनुष्य “शताक्षी” इस नामसे मेरा कीर्तन करेंगे ४७ देवताओ! उस समय मैं अपने शरीरसे उत्पन्न हुए शाकोंद्वारा समस्त संसारका भरण-पोषण करूँगी। जबतक वर्षा नहीं होगी, तबतक वे शाक ही सबके प्राणोंकी रक्षा करेंगे ४८ ।। ऐसा

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 70

तेनात्मरक्षणायालं शान्तिं कुर्याद्विजोत्तम ।गेहे प्रसूतिरेतेषां तद्वन्नीडनिवेशनम्

tenātmarakṣaṇāyālaṃ śāntiṃ kuryādvijottama / gehe prasūtireteṣāṃ tadvannīḍaniveśanam

हिन्दी अर्थ

करनेके कारण पृथ्वीपर 'शाकम्भरी” के नामसे मेरी ख्याति होगी। उसी अवतारमें मैं दुर्गम नामक महाहैत्यका वध भी करूँगी ।। ४९ ।। इससे मेरा नाम “दुगदिवी” के रूपसे प्रसिद्ध होगा। फिर जब मैं भीमरूप धारण करके मुनियोंकी रक्षाके लिये हिमालयपर रहनेवाले राक्षसोंका भक्षण करूँगी, उस समय सब मुनि भक्तिसे नतमस्तक होकर मेरी स्तुति

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 71

नरस्तं वर्जयेद् गेहं कपोताक्रान्तमस्तकम् ।श्येनः कपोतो गृध्रश्च काकोलूकौ गृहे द्विज

narastaṃ varjayed gehaṃ kapotākrāntamastakam / śyenaḥ kapoto gṛdhraśca kākolūkau gṛhe dvija

हिन्दी अर्थ

करेंगे ।। ५०-५१ ।। तब मेरा नाम “भीमादेवी” के रूपमें विख्यात होगा। जब अरुण नामक हैत्य तीनों लोकोंमें भारी उपद्रव मचायेगा ५२ ।। तब मैं तीनों लोकोंका हित करनेके लिये छः पैरोंवाले असंख्य भ्रमरोंका रूप धारण करके उस महाहैत्यका वध करूँगी ।। ५३ ।। उस समय सब लोग “भ्रामरी” के नामसे चारों ओर मेरी स्तुति करेंगे। इस

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 72

प्रविष्टः कथयेदन्तं वसतां तत्र वेश्मनि ।ईदृक् परित्यजेद् गेहं शान्तिं कुर्याच्च पण्डितः

praviṣṭaḥ kathayedantaṃ vasatāṃ tatra veśmani / īdṛk parityajed gehaṃ śāntiṃ kuryācca paṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार जब-जब संसारमें दानवी बाधा उपस्थित होगी, तब-तब अवतार लेकर मैं शत्रुओंका संहार करूँगी ५४-५५ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 73

स्वप्ने ऽपि हि कपोतस्य दर्शनं न प्रशस्यते ।षडपत्यानि कथ्यन्ते गण्डप्रान्तरतेस्तथा

svapne 'pi hi kapotasya darśanaṃ na praśasyate / ṣaḍapatyāni kathyante gaṇḍaprāntaratestathā

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देव्या: स्ुतिनगिकादशो5 ध्याय: ॥। ११ ॥। उवाच ४ अर्धश्लोकः १, श्लोका: ५०, एवम् ५५, एव्मादितः ॥/ ६३० ॥

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 74

स्त्रीणां रजस्यवस्थानं तेषां कालांश्च मे शृणु ।चत्वार्यहानि पूर्वाणि तथैवान्यत् त्रयोदश

strīṇāṃ rajasyavasthānaṃ teṣāṃ kālāṃśca me śṛṇu / catvāryahāni pūrvāṇi tathaivānyat trayodaśa

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराणमें सावर्णिक मन्वन्तरकी कथाके अन्तर्गत

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 75

एकादश तथैवान्यदपत्यं तस्य वै दिने ।अन्यद्दिनाभिगमने श्राद्धदाने तथापरे

ekādaśa tathaivānyadapatyaṃ tasya vai dine / anyaddinābhigamane śrāddhadāne tathāpare

हिन्दी अर्थ

३. पा०--पुष्टे। २. पा०-ररात्रे। 3. पा०--महामाये। ४. शान्तनवी टीकाकारने यहाँ एक श्लोक अधिक पाठ माना है, जो इस प्रकार है--'सर्वतःपाणिपादान्ते सर्वतोक्षिशिरोमुखे। सर्वत:श्रवणघ्नाणे नारायणि नमोस्तु ते ।॥। ” ५. पा०--ददासि कामान्। ६. पा०--च शमं।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 76

पर्वस्वथान्यत् तस्मात्तु वर्ज्यान्येतानि पण्डितैः ।गर्भहन्तुः सुतो निघ्नो मोहनी चापि कन्यका

parvasvathānyat tasmāttu varjyānyetāni paṇḍitaiḥ / garbhahantuḥ suto nighno mohanī cāpi kanyakā

हिन्दी अर्थ

देवी-चरित्रोंके पाठका माहात्म्य

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 77

प्रविश्य गर्भमत्त्येको भुक्त्वा मोहयते ऽपरा ।जायन्ते मोहनात्तस्याः सर्पमण्डूककच्छपाः

praviśya garbhamattyeko bhuktvā mohayate 'parā / jāyante mohanāttasyāḥ sarpamaṇḍūkakacchapāḥ

हिन्दी अर्थ

कन्याभि: करवालखेटविलसद्धस्ताभिरासेविताम् ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 78

सरीसृपाणि चान्यानि पुरीषमथवा पुनः ।षण्मासान् गुर्विणीं मांसमश्नुवानामसंयताम्

sarīsṛpāṇi cānyāni purīṣamathavā punaḥ / ṣaṇmāsān gurviṇīṃ māṃsamaśnuvānāmasaṃyatām

हिन्दी अर्थ

बिभ्राणामनलात्मिकां शशिधरां दुर्गा त्रिनेत्रां भजे ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 79

वृक्षच्छायाश्रयां रात्रावथवा त्रिचतुष्पथे ।श्मशानकटभूमिष्ठामुत्तरीयविवर्जिताम्

vṛkṣacchāyāśrayāṃ rātrāvathavā tricatuṣpathe / śmaśānakaṭabhūmiṣṭhāmuttarīyavivarjitām

हिन्दी अर्थ

मैं तीन नेत्रोंवाली दुगदिवीका ध्यान करता हूँ, उनके श्रीअड़ोंकी प्रभा बिजलीके समान है। वे सिंहके कंधेपर बैठी हुई भयड्कर प्रतीत होती हैं। हाथोंमें तलवार, ढाल लिये अनेक कन्याएँ उनकी सेवामें खड़ी हैं। वे अपने हाथोंमें चक्र, गदा, तलवार, ढाल, बाण, धनुष, पाश और तर्जनी मुद्रा धारण किये हुए हैं। उनका स्वरूप अग्निमय है तथा वे माथेपर

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 80

रुदमानां निशीथे ऽथ आविशेत्तामसौ स्त्रियम् ।शस्यहन्तुस्तथैवैकः क्षुद्रको नाम नामतः

rudamānāṃ niśīthe 'tha āviśettāmasau striyam / śasyahantustathaivaikaḥ kṣudrako nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमाका मुकुट धारण करती हैं।)

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 81

शस्यर्धिं स सदा हन्ति लब्ध्वा रन्ध्रं शृणुष्व तत् ।अमङ्गल्यदिनारम्भे अतृप्तो वपते च यः

śasyardhiṃ sa sadā hanti labdhvā randhraṃ śṛṇuṣva tat / amaṅgalyadinārambhe atṛpto vapate ca yaḥ

हिन्दी अर्थ

देव्युवाच ॥। १ ॥।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 82

क्षेत्रेष्वनुप्रवेशं वै करोत्यन्तोपसङ्गिषु ।तस्मात् कल्पः सुप्रशस्ते दिने ऽभ्यर्च्य निशाकरम्

kṣetreṣvanupraveśaṃ vai karotyantopasaṅgiṣu / tasmāt kalpaḥ supraśaste dine 'bhyarcya niśākaram

हिन्दी अर्थ

मधुकैटभनाशं च महिषासुरघातनम् ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 84

८३ ॥ जातं प्रचोदिकासंज्ञं तस्याः कन्याचतुष्टयम् ।मत्तोन्मत्तप्रमत्तास्तु नरान् नारीस्तु ताः सदा

83 // jātaṃ pracodikāsaṃjñaṃ tasyāḥ kanyācatuṣṭayam / mattonmattapramattāstu narān nārīstu tāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

कीर्तयिष्यन्ति ये तद्वद् वध शुम्भनिशुम्भयो: ।। ३ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 85

समाविशन्ति नाशाय चोदयन्तीह दारुणम् ।अधर्मं धर्मरूपेण कामञ्चाकामरूपिणम्

samāviśanti nāśāya codayantīha dāruṇam / adharmaṃ dharmarūpeṇa kāmañcākāmarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

सदा न तद्विमोक्ष्यामि सांनिध्यं तत्र मे स्थितम् । ९ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 86

अनर्थञ्चार्थरूपेण मोक्षञ्चामोक्षरूपिणम् ।दुर्विनीता विना शौचं दर्शयन्ति पृथङ्नरान्

anarthañcārtharūpeṇa mokṣañcāmokṣarūpiṇam / durvinītā vinā śaucaṃ darśayanti pṛthaṅnarān

हिन्दी अर्थ

बलिप्रदाने पूजायामग्निकार्ये महोत्सवे

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 87

भ्रश्यन्त्याभिः प्रविष्टाभिः पुरुषार्थात् पृथङ्नराः ।तासां प्रवेशश्च गृहे संध्यारक्ते ह्यथाम्बरे

bhraśyantyābhiḥ praviṣṭābhiḥ puruṣārthāt pṛthaṅnarāḥ / tāsāṃ praveśaśca gṛhe saṃdhyārakte hyathāmbare

हिन्दी अर्थ

प्रतीच्छिष्याम्यहं: प्रीत्या वह्लिहोमं तथा कृतम् ।। ११ ।। शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 88

धाताविधात्रोश्च बलिर्यत्र काले न दीयते ।भुञ्जतां पिबतां वापि सङ्गिभिर्जलविप्रुषैः

dhātāvidhātrośca baliryatra kāle na dīyate / bhuñjatāṃ pibatāṃ vāpi saṅgibhirjalavipruṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

शान्तिकर्मणि सर्वत्र तथा दुःस्वप्रदर्शने ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 89

नवनारीषु संक्रान्तिस्तासामाश्वभिजायते ।विरोधिन्यास्त्रयः पुत्राश्चोदको ग्राहकस्तथा

navanārīṣu saṃkrāntistāsāmāśvabhijāyate / virodhinyāstrayaḥ putrāścodako grāhakastathā

हिन्दी अर्थ

बालग्रहाभिभूतानां बालानां शान्तिकारकम् । संघातभेदे च नृणां मैत्रीकरणमुत्तमम् ।। १८ ।। दुर्वत्तानामशेषाणां बलहानिकरं परम् रक्षोभूतपिशाचानां पठनादेव नाशनम् ।॥। १९ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 90

तमः प्रच्छादकश्चान्यस्तत्स्वरूपं शृणुष्व मे ।प्रदीपदैलसंसर्गदूषिते लङ्घिते खले

tamaḥ pracchādakaścānyastatsvarūpaṃ śṛṇuṣva me / pradīpadailasaṃsargadūṣite laṅghite khale

हिन्दी अर्थ

सर्व ममैतन्माहात्म्यं मम सन्निधिकारकम् ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 91

मुषलोलूखले यत्र पादुके वासने स्त्रियः ।शूर्पदात्रादिकं यत्र पदाकृष्य तथासनम्

muṣalolūkhale yatra pāduke vāsane striyaḥ / śūrpadātrādikaṃ yatra padākṛṣya tathāsanam

हिन्दी अर्थ

श्रुतं हरति पापानि तथा5रोग्यं प्रयच्छति ॥। २२ ।। रक्षां करोति भूतेभ्यो जन्मनां कीर्तनं मम ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 92

यत्रोपलिप्तञ्चानर्च्य विहारः क्रियते गृहे।दर्वोमुखेन यत्राग्निराहृतो ऽन्यत्र नीयते

yatropaliptañcānarcya vihāraḥ kriyate gṛhe/ darvomukhena yatrāgnirāhṛto 'nyatra nīyate

हिन्दी अर्थ

युद्धेषु चरितं यन्मे दुष्टहैत्यनिबर्हणम् ।। २३ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 93

विरोधिनीसुतास्तत्र विजृम्भन्ते प्रचोदिताः ।एको जिह्वागतः पुंसां स्त्रीणाञ्चालीकसत्यवान्

virodhinīsutāstatra vijṛmbhante pracoditāḥ / eko jihvāgataḥ puṃsāṃ strīṇāñcālīkasatyavān

हिन्दी अर्थ

युष्माभि: स्तुतयो याश्र याश्र ब्रह्मर्षिभि: कृता: ।। २४ ।। ब्रह्मणा च कृतास्तास्तु प्रयच्छन्ति शुभां मतिम् ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 94

चोदको नाम स प्रोक्तः पैशुन्यं कुरुते गृहे ।अवधानगतश्चान्यः श्रवणस्थो ऽतिदुर्मतिः

codako nāma sa proktaḥ paiśunyaṃ kurute gṛhe / avadhānagataścānyaḥ śravaṇastho 'tidurmatiḥ

हिन्दी अर्थ

दूरादेव पलायन्ते स्मरतश्नरितं मम ।। ३० ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 95

करोति ग्रहणन्तेषां वचसां ग्राहकस्तु सः ।आक्रम्यान्यो मनो नॄणां तमसाच्छाद्य दुर्मतिः

karoti grahaṇanteṣāṃ vacasāṃ grāhakastu saḥ / ākramyānyo mano nṝṇāṃ tamasācchādya durmatiḥ

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं-- ।। १ ॥ देवताओ! जो एकाग्रचित्त होकर प्रतिदिन इन स्तुतियोंसे मेरा स्तवन करेगा, उसकी सारी बाधा मैं निश्चय ही दूर कर दूँगी ।। २ ।। जो मधु-कैटभका नाश,

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 96

क्रोधं जनयते यस्तु तमः प्रच्छादकस्तु सः ।स्वयंहार्यास्तु चौर्येण जनितन्तनयत्रयम्

krodhaṃ janayate yastu tamaḥ pracchādakastu saḥ / svayaṃhāryāstu cauryeṇa janitantanayatrayam

हिन्दी अर्थ

करेंगे ४ ।॥। उन्हें कोई पाप नहीं छू सकेगा। उनपर पापजनित आपत्तियाँ भी नहीं आयेंगी। उनके घरमें कभी दरिद्रता नहीं होगी तथा उनको कभी प्रेमी जनोंके बिछोहका कष्ट भी नहीं भोगना पड़ेगा ।। ५ ॥। इतना ही नहीं, उन्हें शत्रुसे, लुटेरोंसे, राजासे, शस्त्रसे, अग्निसे तथा जलकी राशिसे भी कभी भय नहीं होगा ।। ६ ।। इसलिये सबको एकाग्रचित्त

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 97

सर्वहार्यर्धहारी च वीर्यहारी तथैव च ।अनाचान्तगृहेष्वेते मन्दाचारगृहेषु च

sarvahāryardhahārī ca vīryahārī tathaiva ca / anācāntagṛheṣvete mandācāragṛheṣu ca

हिन्दी अर्थ

होकर भक्तिपूर्वक मेरे इस माहात्म्यको सदा पढ़ना और सुनना चाहिए। यह परम कल्याणकारक है ।॥। ७ ॥ मेरा माहात्म्य महामारीजनित समस्त उपद्रवों तथा आध्यात्मिक आदि तीनों प्रकारके उत्पातोंको शान्त करनेवाला है ।। ८ ॥ मेरे जिस मन्दिरमें प्रतिदिन विधिपूर्वक मेरे इस माहात्म्यका पाठ किया जाता है, उस स्थानको मैं कभी नहीं छोड़ती।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 98

अप्रक्षालितपादेषु प्रविशत्सु महानसम् ।खलेषु गोष्ठेषु च वै द्रोहो येषु गृहेषु वै

aprakṣālitapādeṣu praviśatsu mahānasam / khaleṣu goṣṭheṣu ca vai droho yeṣu gṛheṣu vai

हिन्दी अर्थ

वहाँ सदा ही मेरा संनिधान बना रहता है ॥ ९ ॥। बलिदान, पूजा, होम तथा महोत्सवके अवसरोंपर मेरे इस चरित्रका पूरा-पूरा पाठ और श्रवण करना चाहिए १० ॥। ऐसा करनेपर मनुष्य विधिको जानकर या बिना जाने भी मेरे लिये जो बलि, पूजा या होम आदि करेगा, उसे मैं बड़ी प्रसन्नताके साथ ग्रहण करूँगी ।। ११ ।। शरत्कालमें जो वार्षिक

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 99

तेषु सर्वे यथान्यायं विहरन्ति रमन्ति च ।भ्रामण्यास्तनयस्त्वेकः काकजङ्घ इति स्मृतः

teṣu sarve yathānyāyaṃ viharanti ramanti ca / bhrāmaṇyāstanayastvekaḥ kākajaṅgha iti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

महापूजा की जाती है, उस अवसरपर जो मेरे इस माहात्म्यको भक्तिपूर्वक सुनेगा, वह मनुष्य मेरे प्रसादसे सब बाधाओंसे मुक्त तथा धन, धान्य एवं पुत्रसे सम्पन्न होगा--इसमें तनिक भी सन्देह नहीं है ।। १२-१३ ॥। मेरा यह माहात्प्य, मेरे प्रादुर्भावकी सुन्दर कथाएँ तथा युद्धमें किये हुए मेरे पराक्रम सुननेसे मनुष्य निर्भय हो जाता है । १४ ॥। मेरे

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 100

तेनाविष्टो रतिं सर्वो नैव प्राप्नोति वै पुरे ।भुञ्जन् यो गायते मैत्रे गायते हसते च यः

tenāviṣṭo ratiṃ sarvo naiva prāpnoti vai pure / bhuñjan yo gāyate maitre gāyate hasate ca yaḥ

हिन्दी अर्थ

माहात्म्यका श्रवण करनेवाले पुरुषोंके शत्रु नष्ट हो जाते हैं, उन्हें कल्याणकी प्राप्ति होती तथा उनका कुल आनन्दित रहता है ॥। १५ ॥। सर्वत्र शान्ति-कर्ममें, बुरे स्वप्न दिखायी देनेपर तथा ग्रहजनित भयड्कर पीड़ा उपस्थित होनेपर मेरा माहात्म्य श्रवण करना चाहिए ।। १६ इससे सब विघ्न तथा भयड्कर ग्रह-पीड़ाएँ शान्त हो जाती हैं और

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 101

सन्ध्यामैथुनिनञ्चैव नरमाविशति द्विज ।कन्यात्रयं प्रसूता सा या कन्या ऋतुहारिणी

sandhyāmaithuninañcaiva naramāviśati dvija / kanyātrayaṃ prasūtā sā yā kanyā ṛtuhāriṇī

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंद्वारा देखा हुआ दुःस्वप्न शुभ स्वप्नमें परिवर्तित हो जाता है १७ ।। बालग्रहोंसे

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 102

एका कुचहरा कन्या अन्या व्यञ्जनहारिका ।तृतीया तु समाख्याता कन्यका जातहारिणी

ekā kucaharā kanyā anyā vyañjanahārikā / tṛtīyā tu samākhyātā kanyakā jātahāriṇī

हिन्दी अर्थ

आक्रान्त हुए बालकोंके लिये यह माहात्म्य शान्तिकारक है तथा मनुष्योंके संगठनमें फूट होनेपर यह अच्छी प्रकार मित्रता करानेवाला होता है १८ ।॥। यह माहात्म्य समस्त दुराचारियोंके बलका नाश करनेवाला है। इसके पाठमात्रसे राक्षसों, भूतों और पिशाचोंका नाश हो जाता है ॥। १९ मेरा यह सब माहात्म्य मेरे सामीप्यकी प्राप्ति करानेवाला है।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 103

यस्या न क्रियते सर्वः सम्यग् वैवाहिको विधिः ।कालातीतो ऽथवा तस्या हरत्येका कुचद्वयम्

yasyā na kriyate sarvaḥ samyag vaivāhiko vidhiḥ / kālātīto 'thavā tasyā haratyekā kucadvayam

हिन्दी अर्थ

पशु, पुष्प, अर्घ्य, धूप, दीप, गन्ध आदि उत्तम सामग्रियोंद्वारा पूजन करनेसे, ब्राह्मणोंको भोजन करानेसे, होम करनेसे, प्रतिदिन अभिषेक करनेसे, नाना प्रकारके अन्य भोगोंका अर्पण करनेसे तथा दान देने आदिसे एक वर्षतक जो मेरी आराधना की जाती है और उससे मुझे जितनी प्रसन्नता होती है, उतनी प्रसन्नता मेरे इस उत्तम चरित्रका एक बार श्रवण

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 104

सम्यक् श्राद्धमदत्त्वा च तथानर्च्य च मातरम् ।विवाहितायाः कन्याया हरति व्यञ्जनं तथा

samyak śrāddhamadattvā ca tathānarcya ca mātaram / vivāhitāyāḥ kanyāyā harati vyañjanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

करनेमात्रसे हो जाती है। यह माहात्म्य श्रवण करनेपर पापोंको हर लेता और आरोग्य प्रदान करता है । २०-२२ ॥ मेरे प्रादुर्भावका कीर्तन समस्त भूतोंसे रक्षा करता है तथा मेरा युद्धविषयक चरित्र दुष्ट हैत्योंका संहार करनेवाला है २३ ।। इसके श्रवण करनेपर मनुष्योंको शत्रुका भय नहीं रहता। देवताओ! तुमने और ब्रह्मर्षियोंने जो मेरी स्तुतियाँ की

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 105

अग्न्यम्बुशून्ये च तथा विधूपे सूतिकागृहे ।अदीपशस्त्रमुसले भूतिसर्षपवर्जिते

agnyambuśūnye ca tathā vidhūpe sūtikāgṛhe / adīpaśastramusale bhūtisarṣapavarjite

हिन्दी अर्थ

हैं ।। २४ ।। तथा ब्रह्माजीने जो स्तुतियाँ की हैं, वे सभी कल्याणमयी बुद्धि प्रदान करती हैं। वनमें, सूने मार्गमें अथवा दावानलसे घिर जानेपर ।। २५ ॥। निर्जन स्थानमें, लुटेरोंके दावमें पड़ जानेपर या शत्रुओंसे पकड़े जानेपर अथवा जंगलनमें सिंह, व्याप्र या जंगली हाथियोंके पीछा करनेपर ।। २६ ।। कुपित राजाके आदेशसे वध या बन्धनके स्थानमें ले जाये जानेपर

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 106

अनुप्रविश्य सा जातमपहृत्यात्मसम्भवम् ।क्षणप्रसविनी बालं तत्रैवोत्सृजते द्विज

anupraviśya sā jātamapahṛtyātmasambhavam / kṣaṇaprasavinī bālaṃ tatraivotsṛjate dvija

हिन्दी अर्थ

अथवा महासागरमें नावपर बैठनेके बाद भारी तूफानसे नावके डगमग होनेपर ।। २७ ।। और अत्यन्त भयड्ूकर युद्धमें शस्त्रोंका प्रहार होनेपर अथवा वेदनासे पीड़ित होनेपर, कि बहुना सभी भयानक बाधाओंके उपस्थित होनेपर ।। २८ ।। जो मेरे इस चरित्रका स्मरण करता है, वह मनुष्य संकटसे मुक्त हो जाता है। मेरे प्रभावसे सिंह आदि हिंसक जनन्‍्तु नष्ट हो

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 107

सा जातहारिणी नाम सुघोरा पिशिताशना ।तस्मात् संरक्षणं कार्यं यत्नतः सूतिकागृहे

sā jātahāriṇī nāma sughorā piśitāśanā / tasmāt saṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ yatnataḥ sūtikāgṛhe

हिन्दी अर्थ

जाते हैं तथा लुटेरे और शत्रु भी मेरे चरित्रका स्मरण करनेवाले पुरुषसे दूर भागते हैं २९-३० ।। ऋषिरुवाच ॥/ ३९ ॥। इत्युक्त्वा सा भगवती चण्डिका चण्डविक्रमा ।। ३२ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 108

स्मृतिञ्चाप्रयतानाञ्च शून्यागारनिषेवणात् ।अपहन्ति सुतस्तस्याः प्रचण्डो नाम नामतः

smṛtiñcāprayatānāñca śūnyāgāraniṣevaṇāt / apahanti sutastasyāḥ pracaṇḍo nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

पश्यतामेवः देवानां तत्रैवान्तरधीयत ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 109

पौत्रेभ्यस्तस्य संभूता लीकाः शतसहस्रशः ।चण्डालयोनयश्चाष्टौ दण्डपाशातिभीषणाः

pautrebhyastasya saṃbhūtā līkāḥ śatasahasraśaḥ / caṇḍālayonayaścāṣṭau daṇḍapāśātibhīṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

ते5पि देवा निरातड्का: स्वाधिकारान् यथा पुरा ॥। ३३ ।। यज्ञभागभुज: सर्वे चक्रुर्विनिहतारय: ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 110

क्षुधाविष्टास्ततो लीकास्ताश्च चण्डालयोनयः ।अभ्यधावन्त चान्योन्यमत्तुकामाः परस्परम्

kṣudhāviṣṭāstato līkāstāśca caṇḍālayonayaḥ / abhyadhāvanta cānyonyamattukāmāḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

हैत्याश्न देव्या निहते शुम्भे देवरिपौ युधि ।। ३४ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 111

प्रचण्डो वारियित्वा तु तास्ताश्चण्डालयोनयः ।समये स्थापयामास यादृशे तादृशं शृणु

pracaṇḍo vāriyitvā tu tāstāścaṇḍālayonayaḥ / samaye sthāpayāmāsa yādṛśe tādṛśaṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

एवं भगवती देवी सा नित्यापि पुन: पुन: ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 112

अद्यप्रभृति लीकानामावासं यो हि दास्यति ।दण्डं तस्याहमतुलं पातयिष्ये न संशयः

adyaprabhṛti līkānāmāvāsaṃ yo hi dāsyati / daṇḍaṃ tasyāhamatulaṃ pātayiṣye na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

व्याप्तं तयैतत्सकल ब्रह्माण्डं मनुजेश्वर ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 113

चण्डालयोन्यो ऽवसथे लीका या प्रसविष्यति ।तस्याश्च सन्तिः पूर्वा सा च सद्यो नशिष्यति

caṇḍālayonyo 'vasathe līkā yā prasaviṣyati / tasyāśca santiḥ pūrvā sā ca sadyo naśiṣyati

हिन्दी अर्थ

महाकाल्या महाकाले महामारीस्वरूपया ।॥। ३८ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 114

प्रसूते कन्यके द्वे तु स्त्रीपुंसोर्बोजहारिणी ।वातरूपामरूपाञ्च तस्याः प्रहरणन्तु ते

prasūte kanyake dve tu strīpuṃsorbojahāriṇī / vātarūpāmarūpāñca tasyāḥ praharaṇantu te

हिन्दी अर्थ

सैव काले महामारी सैव सृष्टिर्भवत्यजा ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 115

वातरूपा निषेकान्ते सा यस्मै क्षिपते सुतम् ।स पुमान् वातशुक्रत्वं प्रयाति वनितापि वा

vātarūpā niṣekānte sā yasmai kṣipate sutam / sa pumān vātaśukratvaṃ prayāti vanitāpi vā

हिन्दी अर्थ

स्थितिं करोति भूतानां सैव काले सनातनी ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 116

तथैव गच्छतः सद्यो निर्बोजत्वमरूपया ।अस्नाताशी नरो यो वै तथैव पिशिताशनः

tathaiva gacchataḥ sadyo nirbojatvamarūpayā / asnātāśī naro yo vai tathaiva piśitāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

भवकाले नृणां सैव लक्ष्मीवृद्धिप्रदा गृहे ।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 117

विद्वेषिणी तु या कन्या भृकुटीकुटिलानना ।तस्या द्वौ तनयौ पुंसामपकारप्रकाशकौ

vidveṣiṇī tu yā kanyā bhṛkuṭīkuṭilānanā / tasyā dvau tanayau puṃsāmapakāraprakāśakau

हिन्दी अर्थ

ददाति वित्तं पुत्रांश्व मतिं धर्मे गति) शुभाम् ।। 35 ।। ४१ ।।

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 118

निर्बोजत्वं नरो याति नारी वा शौचवर्जिता ।पैशुन्याभिरतं लोलमसज्जननिषेवणम्

nirbojatvaṃ naro yāti nārī vā śaucavarjitā / paiśunyābhirataṃ lolamasajjananiṣevaṇam

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- ३१ ॥। यों कहकर प्रचण्ड पराक्रमवाली भगवती चण्डिका सब

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 119

पुरुषद्वेषिणञ्चैतौ नारमाक्रम्य तिष्ठतः ।मात्रा भ्रात्रा तथा मित्रैरभीष्टैः स्वजनैः परैः

puruṣadveṣiṇañcaitau nāramākramya tiṣṭhataḥ / mātrā bhrātrā tathā mitrairabhīṣṭaiḥ svajanaiḥ paraiḥ

हिन्दी अर्थ

जानेसे निर्भय हो पहलेकी ही भाँति यज्ञभागका उपभोग करते हुए अपने-अपने अधिकारका पालन करने लगे। संसारका विध्वंस करनेवाले महाभयड्कर अतुलपराक्रमी देवशत्रु शुम्भ तथा महाबली निशुम्भके युद्धमें देवीद्वारा मारे जानेपर शेष हैत्य पाताललोकमें चले आये ।। ३२-३५ ।। राजन! इस प्रकार भगवती अम्बिका देवी नित्य होती हुई भी पुनः-

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 120

विद्विष्टो नाशमायाति पुरुषो धर्मतोर्ऽथतः ।एकस्तु स्वगुणांल्लोके प्रकाशयति पापकृत्

vidviṣṭo nāśamāyāti puruṣo dharmator'thataḥ / ekastu svaguṇāṃlloke prakāśayati pāpakṛt

हिन्दी अर्थ

पुनः प्रकट होकर जगत्की रक्षा करती हैं ।। ३६ ।। वे ही इस विश्वको मोहित करतीं, वे ही जगत्को जन्म देतीं तथा वे ही प्रार्थना करनेपर सन्तुष्ट हो विज्ञान एवं समृद्धि प्रदान करती हैं ।। ३७ ।। राजन! महाप्रलयके समय महामारीका स्वरूप धारण करनेवाली वे महाकाली ही इस समस्त ब्रह्माण्डमें व्याप्त हैं ३८ ।। वे ही समय-समयपर महामारी होती और वे ही

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

अध्याय ५१

श्लोक 121

द्वितीयस्तु गुणान् मैत्रीं लोकस्थामपकर्षति ।इत्येते दौः सहाः सर्वे यक्ष्मणः सन्ततावथ ।पापाचाराः समाख्याता यैर्व्याप्तमखिलं जगत्

dvitīyastu guṇān maitrīṃ lokasthāmapakarṣati / ityete dauḥ sahāḥ sarve yakṣmaṇaḥ santatāvatha / pāpācārāḥ samākhyātā yairvyāptamakhilaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

स्वयं अजन्मा होती हुई भी सृष्टिके रूपमें प्रकट होती हैं। वे सनातनी देवी ही समयानुसार सम्पूर्ण भूतोंकी रक्षा करती हैं ।। ३९ ।। मनुष्योंके अभ्युदयके समय वे ही घरमें लक्ष्मीके रूपमें स्थित हो उन्नति प्रदान करती हैं और वे ही अभावके समय दरिद्रता बनकर विनाशका कारण होती हैं ।। ४० ॥। पुष्प, धूप और गन्ध आदिसे पूजन करके उनकी स्तुति करनेपर वे

English

; though the first mention is probably a mistake). They were a forest-

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 51
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.