Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
52
अध्याय 52 / 90

Adhyaya 52

32 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ32 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५२

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे दुः सहोत्पतिसमापनं नामैकपञ्चाशौऽध्यायः द्विपञ्चाशो ऽध्यायः- ५२ मार्कण्डेय उवाच इत्येष तामसः सर्गो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ।रुद्रसर्गं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe duḥ sahotpatisamāpanaṃ nāmaikapañcāśau'dhyāyaḥ dvipañcāśo 'dhyāyaḥ- 52 mārkaṇḍeya uvāca ityeṣa tāmasaḥ sargo brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ / rudrasargaṃ pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

धन, पुत्र, धार्मिक बुद्धि तथा उत्तम गति प्रदान करती हैं ४१ ।।

English

Adorable Sir! Thou hast duly declared Bharata to me, it*

अध्याय ५२

श्लोक 2

तनयाश्च तथैवाष्टौ पत्न्यः पुत्राश्च ते तथा ।कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतः प्रभोः

tanayāśca tathaivāṣṭau patnyaḥ putrāśca te tathā / kalpādāvātmanastulyaṃ sutaṃ pradhyāyataḥ prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच २, जर्धश्लोकौ २, श्लोका: ३७, एवम् ४९, एव्मादित: ॥/ ६७१ ॥।

English

rivers, mountains, countries, and the people who inhabit it

अध्याय ५२

श्लोक 3

प्रादुरासीदथाङ्के ऽस्य कुमारो नीललोहितः ।रुरोद सुस्वरं सो ऽथ द्रवंश्च द्विजसत्तम

prādurāsīdathāṅke 'sya kumāro nīlalohitaḥ / ruroda susvaraṃ so 'tha dravaṃśca dvijasattama

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराणमें सावर्णिक मन्वन्तरकी कथाके अन्तर्गत

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 4

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह ।नाम देहीति तं सो ऽथ प्रत्युवाच जगत्पतिम्

kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha / nāma dehīti taṃ so 'tha pratyuvāca jagatpatim

हिन्दी अर्थ

३. पा०--तां सर्वदेवा०। २. पा०--तथा।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 5

रुद्रस्त्वं देव ! नाम्नासि मा रोदीर्धैर्यमावह ।एवमुक्तस्ततः सो ऽथ सप्तकृत्वो रुरोद ह

rudrastvaṃ deva ! nāmnāsi mā rodīrdhairyamāvaha / evamuktastataḥ so 'tha saptakṛtvo ruroda ha

हिन्दी अर्थ

सुरथ और वैश्यको देवीका वरदान

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 6

ततो ऽन्यानि ददौ तस्मै सप्त नामानि वै प्रभुः ।स्थानानि चैषामष्टानां पत्नीः पुत्रांश्च वै द्विज

tato 'nyāni dadau tasmai sapta nāmāni vai prabhuḥ / sthānāni caiṣāmaṣṭānāṃ patnīḥ putrāṃśca vai dvija

हिन्दी अर्थ

पाशाड्कुशवराभीतीर्धारयन्तीं शिवां भजे ।। जो उदयकालके सूर्यमण्डलकी-सी कान्ति धारण करनेवाली हैं, जिनके चार भुजाएँ और तीन नेत्र हैं तथा जो अपने हाथोंमें पाश, अंकुश, वर एवं अभयकी मुद्रा धारण किये रहती हैं, उन शिवा देवीका मैं ध्यान करता हूँ।)

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 7

भवं शर्वं तथेशानं तथा पशुपतिं प्रभुः ।भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः

bhavaṃ śarvaṃ tatheśānaṃ tathā paśupatiṃ prabhuḥ / bhīmamugraṃ mahādevamuvāca sa pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ॥/ १ ॥/

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 8

चक्रे नामान्यथैतानि स्थानान्येषाञ्चकार ह ।सूर्यो जलं मही वह्निर्वायुराकाशमेव च

cakre nāmānyathaitāni sthānānyeṣāñcakāra ha / sūryo jalaṃ mahī vahnirvāyurākāśameva ca

हिन्दी अर्थ

एवंप्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत् ।। २ ।।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 9

दीक्षितो ब्राह्मणः सोम इत्येतास्तनवः क्रमात् ।सुवर्चला तथैवोमा विकेशी चापरा स्वधा

dīkṣito brāhmaṇaḥ soma ityetāstanavaḥ kramāt / suvarcalā tathaivomā vikeśī cāparā svadhā

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं-- १ ।। राजन! इस प्रकार मैंने तुमसे देवीके अनृपम माहात्म्यका वर्णन किया। जो इस जगत्को धारण करती हैं, उन देवीका ऐसा ही प्रभाव है २ ॥। वे ही विद्या (ज्ञान) उत्पन्न करती हैं। भगवान् विष्णुकी मायास्वरूपा उन भगवतीके द्वारा ही तुम, ये वैश्य तथा अन्यान्य विवेकी जन मोहित होते हैं, मोहित हुए हैं तथा आगे भी मोहित होंगे।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 10

स्वाहा दिशस्तथा दीक्षा रोहिणी च यथाक्रमम् ।सूर्यादीनां द्विजश्रेष्ठ ! रुद्राद्यैर्नामभिः सह

svāhā diśastathā dīkṣā rohiṇī ca yathākramam / sūryādīnāṃ dvijaśreṣṭha ! rudrādyairnāmabhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

महाराज! तुम उन्हीं परमेश्वरीकी शरणमें जाओ ।। ३-४ ।। आराधना करनेपर वे ही मनुष्योंको भोग, स्वर्ग तथा मोक्ष प्रदान करती हैं ।। ५ ।। मार्कण्डेय उवाच ॥

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 11

शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः ।स्कन्दः सर्गो ऽथ सन्तानो बुधश्चानुक्रमात् सुतः

śanaiścarastathā śukro lohitāṅgo manojavaḥ / skandaḥ sargo 'tha santāno budhaścānukramāt sutaḥ

हिन्दी अर्थ

जगाम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने ।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 12

एवम्प्रकारो रुद्रो ऽसौ सतीं भार्यामविन्दत ।दक्षकोपाच्च तत्याज सा सती स्वं कलेवरम्

evamprakāro rudro 'sau satīṃ bhāryāmavindata / dakṣakopācca tatyāja sā satī svaṃ kalevaram

हिन्दी अर्थ

स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन् । तौ तस्मिन् पुलिने देव्या: कृत्वा मूर्ति महीमयीम् ॥। १० ।।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 13

हिमवद्दुहिता साभून्मेनायां द्विजसत्तम ।तस्या भ्राता तु मैनाकः सखाम्भोधेरनुत्तमः

himavadduhitā sābhūnmenāyāṃ dvijasattama / tasyā bhrātā tu mainākaḥ sakhāmbhodheranuttamaḥ

हिन्दी अर्थ

परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्ष॑ं प्राह चण्डिका ।। १३ ।।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 14

उपयेमे पुनश्चैनामनन्यां भगवान् भवः ।देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत

upayeme punaścaināmananyāṃ bhagavān bhavaḥ / devau dhātāvidhātārau bhṛgoḥ khyātirasūyata

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं-- ६ क्रौष्टकिजी! मेधामुनिके ये वचन सुनकर राजा सुरथने उत्तम व्रतका पालन करनेवाले उन महाभाग महर्षिको प्रणाम किया। वे अत्यन्त ममता और राज्यापहरणसे बहुत खिन्न हो चुके थे ७-८ ॥। महामुने! इसलिये विरक्त होकर वे राजा तथा वैश्य तत्काल तपस्याको चले गये और वे जगदम्बाके दर्शनके लिये

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 15

श्रियञ्च देवदेवस्य पत्नी नारायणास्य या ।आयातिर्नियतिश्चैव मेरोः कन्ये महात्मनः

śriyañca devadevasya patnī nārāyaṇāsya yā / āyātirniyatiścaiva meroḥ kanye mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

नदीके तटपर रहकर तपस्या करने लगे ।। ९ ॥। वे वैश्य उत्तम देवीसूक्तका जप करते हुए तपस्यामें प्रवृत्त हुए। वे दोनों नदीके तटपर देवीकी मृण्मयी मूर्ति बनाकर पुष्प, धूप और हवन आदिके द्वारा उनकी आराधना करने लगे। उन्होंने पहले तो आहारको धीरे-धीरे कम किया; फिर बिलकुल निराहार रहकर देवीमें ही मन लगाये एकाग्रतापूर्वक उनका चिन्तन

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 16

धाताविधात्रोस्ते भार्ये तयोर्जातौ सुतावुभौ ।प्राणश्चैव मृकण्डुश्च पिता मम महायशाः

dhātāvidhātroste bhārye tayorjātau sutāvubhau / prāṇaścaiva mṛkaṇḍuśca pitā mama mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

आरम्भ किया १०-११ ॥ वे दोनों अपने शरीरके रक्तसे प्रोक्षित बलि देते हुए लगातार तीन वर्षोतक संयमपूर्वक आराधना करते रहे ।। १२ ।। इसपर प्रसन्न होकर जगत्को धारण करनेवाली चण्डिका देवीने प्रत्यक्ष दर्शन देकर कहा ।। १३ ।।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 17

मनस्विन्यामहं तस्मात् पुत्रो वेदशिरा मम ।धूम्रवत्यां समभवत् प्राणस्यापि निबोध मे

manasvinyāmahaṃ tasmāt putro vedaśirā mama / dhūmravatyāṃ samabhavat prāṇasyāpi nibodha me

हिन्दी अर्थ

देव्युवाच ।। १४ ॥।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 18

प्राणस्य द्युतिमान् पुत्र उत्पन्नस्तस्य चात्मजः ।अजराश्च तयोः पुत्राः पौत्राश्च बहवो ऽभवन्

prāṇasya dyutimān putra utpannastasya cātmajaḥ / ajarāśca tayoḥ putrāḥ pautrāśca bahavo 'bhavan

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं-- १४ ॥ राजन! तथा अपने कुलको आनन्दित करनेवाले वैश्य! तुमलोग जिस वस्तुकी अभिलाषा रखते हो, वह मुझसे माँगो। मैं सन्तुष्ट हूँ, अतः तुम्हें वह

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 19

पत्नी मरीचेः सम्भूतिः पौर्णमासमसूयत ।विरजाः पर्वतश्चैव तस्य पुत्रौ महात्मनः

patnī marīceḥ sambhūtiḥ paurṇamāsamasūyata / virajāḥ parvataścaiva tasya putrau mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच ॥। १६ ॥।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 20

तयोः पुत्रांस्तु वक्ष्ये ऽहं वंशसंकीर्तने द्विज ।स्मृतिश्चाङ्गिरसः पत्नी प्रसूता कन्यकास्तथा

tayoḥ putrāṃstu vakṣye 'haṃ vaṃśasaṃkīrtane dvija / smṛtiścāṅgirasaḥ patnī prasūtā kanyakāstathā

हिन्दी अर्थ

ममेत्यहमिति प्राज्ञ: सड़विच्युतिकारकम् ।। १८ ।।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 21

सिनीवाली कुहूश्चैव राका भानुमती तथा ।अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्पषान्

sinīvālī kuhūścaiva rākā bhānumatī tathā / anasūyā tathaivātrerjajñe putrānakalpaṣān

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं-- १६ ।। तब राजाने दूसरे जन्ममें नष्ट न होनेवाला राज्य माँगा तथा इस जन्ममें भी शत्रुओंकी सेनाको बलपूर्वक नष्ट करके पुनः अपना राज्य प्राप्त

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 22

सोमं दुर्वाससञ्चैव दत्तात्रेयञ्च योगिनम् ।प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तो ऽन्यस्तत्सुतो ऽभवत्

somaṃ durvāsasañcaiva dattātreyañca yoginam / prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ datto 'nyastatsuto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

कर लेनेका वरदान माँगा ॥। १७ ॥। वैश्यका चित्त संसारकी ओरसे खिन्न एवं विरक्त हो चुका था और वे बड़े बुद्धिमान थे; अतः उस समय उन्होंने तो ममता और अहंतारूप आसक्तिका नाश करनेवाला ज्ञान माँगा ।। १८ ।। देव्युवाच ॥। १९ ॥।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 23

पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायम्भुवे ऽन्तरे ।कर्दमश्चार्ववीरश्च सहिष्णुश्च सुतत्रयम्

pūrvajanmani so 'gastyaḥ smṛtaḥ svāyambhuve 'ntare / kardamaścārvavīraśca sahiṣṇuśca sutatrayam

हिन्दी अर्थ

मृतश्न भूयः सम्प्राप्प जन्म देवाद्विवस्वत: ।। २२ ।।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 24

क्षमा तु सुषुवे भार्या पुलहस्य प्रजापतेः ।क्रतोस्तु सन्नतिर्भार्या बालखिल्यानसूयत

kṣamā tu suṣuve bhāryā pulahasya prajāpateḥ / kratostu sannatirbhāryā bālakhilyānasūyata

हिन्दी अर्थ

सावर्णिको नाम मनुर्भवान् भुवि भविष्यति ॥। २३ ।।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 25

षष्टिर्यानि सहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।ऊर्जायान्तु वसिष्ठस्य सप्ताजायन्त वै सुताः

ṣaṣṭiryāni sahasrāṇi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām / ūrjāyāntu vasiṣṭhasya saptājāyanta vai sutāḥ

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं-- १९ ।। राजन! तुम थोड़े ही दिनोंमें शत्रुओंको मारकर अपना राज्य प्राप्त कर लोगे। अब वहाँ तुम्हारा राज्य स्थिर रहेगा २०-२१ ।। फिर मृत्युके पश्चात् तुम भगवान् विवस्वान् (सूर्य)-के अंशसे जन्म लेकर इस पृथ्वीपर सावर्णिक मनुके नामसे विख्यात होओगे ।। २२-२३ ॥। वैश्यवर्य! तुमने भी जिस वरको मुझसे प्राप्त करनेकी इच्छा

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 26

रजोगात्रोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानघस्तथा ।सुतपाः शुक्ल इत्येते सर्वे सप्तर्षयः स्मृताः

rajogātrordhvabāhuśca sabalaścānaghastathā / sutapāḥ śukla ityete sarve saptarṣayaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

की है, उसे देती हूँ। तुम्हें मोक्षके लिये ज्ञान प्राप्त होगा २४-२५ ।।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 27

यो ऽसावग्निरभीमानी ब्रह्मणस्तनयो ऽग्रजः ।तस्मात् स्वाहा सुतान् लेभे त्रीनुदारौजसो द्विज

yo 'sāvagnirabhīmānī brahmaṇastanayo 'grajaḥ / tasmāt svāhā sutān lebhe trīnudāraujaso dvija

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच ॥। २६ ॥।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 28

पावकं पवमानञ्च शुचिञ्चापि जलाशिनम् ।तेषान्तु सन्तातावन्ये चत्वारिंशच्च पञ्च च

pāvakaṃ pavamānañca śuciñcāpi jalāśinam / teṣāntu santātāvanye catvāriṃśacca pañca ca

हिन्दी अर्थ

इति दत्त्वा तयो्देवी यथाभिलषितं वरम् ।। २७ ।।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 29

कथ्यन्ते बहुशश्चैते पिता पुत्रत्रयञ्च यत् ।एवमेकोनपञ्चाशद् दुर्जयाः परिकीर्तिताः

kathyante bahuśaścaite pitā putratrayañca yat / evamekonapañcāśad durjayāḥ parikīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथ: क्षत्रियर्षभ: ।। २८ ।।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 30

पितरो ब्रह्मणा सृष्टा ये व्याख्याता मया तव ।अग्निष्वात्ता बर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयश्च ये

pitaro brahmaṇā sṛṣṭā ye vyākhyātā mayā tava / agniṣvāttā barhiṣado 'nagnayaḥ sāgnayaśca ye

हिन्दी अर्थ

एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथ: क्षत्रियर्षभ: ।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 31

तेभ्यः स्वधा सुते जज्ञे मेनां वै धारिणीं तथा ।ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चाप्युभे द्विज

tebhyaḥ svadhā sute jajñe menāṃ vai dhāriṇīṃ tathā / te ubhe brahmavādinyau yoginyau cāpyubhe dvija

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं-- २६ इस प्रकार उन दोनोंको मनोवाञ्छित वरदान देकर तथा उनके द्वारा भक्तिपूर्वक अपनी स्तुति सुनकर देवी अम्बिका तत्काल अन्तर्धान हो गयीं। इस तरह देवीसे वरदान पाकर क्षत्रियोंमें श्रेष्ठ सुरथ सूर्यसे जन्म ले सावर्णि नामक मनु

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

अध्याय ५२

श्लोक 32

उत्तमज्ञानसंपन्ने सर्वैः समुदिते गुणैः ।इत्येषा दक्षकन्यानां कथितापत्यसंततिः ।श्रद्धावान् संस्मरन्नित्यं प्रजावानभिजायते

uttamajñānasaṃpanne sarvaiḥ samudite guṇaiḥ / ityeṣā dakṣakanyānāṃ kathitāpatyasaṃtatiḥ / śraddhāvān saṃsmarannityaṃ prajāvānabhijāyate

हिन्दी अर्थ

उवाच ६, अर्धश्लोका: १९, श्लोका: १२, एवम् २९, एवमादित: ॥/ ७०० ॥। समस्ता उवाचमन्त्रा: ५७, अर्धश्लोका: ४२, श्लोकाः १३५, अवदानानि ॥। ६६ ।॥।

English

countiy Bharata, 0 brahman. The constellations are arrang- ed all about him in nine divisions, and the countries ^ also,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 52
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.