Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
67
अध्याय 67 / 90

Adhyaya 70

39 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ39 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६७

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे एकोनसप्ततितमो ऽध्यायः सप्ततितमो ऽध्यायः- ७० मार्कण्डेय उवाच अथारुरोह स्वरथं प्रणिपत्य महामुनिम् ।तेनाख्यातं वनन्तच्च प्रययावुत्पलावतम्

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare ekonasaptatitamo 'dhyāyaḥ saptatitamo 'dhyāyaḥ- 70 mārkaṇḍeya uvāca athāruroha svarathaṃ praṇipatya mahāmunim / tenākhyātaṃ vanantacca prayayāvutpalāvatam

हिन्दी अर्थ

अथवा विशेषत: भयके कारण कोई उक्त मनुष्योंको यह पुराण सुनाता अथवा पढ़ाता है तो वह निश्चय ही नरकमें पड़ता है।-

English

There lived on the earth a famous king, by name Sva- rash^ra, valiant, an offerer of many sacrifices, wise, invincihio

अध्याय ६७

श्लोक 2

यथाख्यातस्वरूपाञ्च भार्यां भर्त्रा द्विजस्य ताम् ।भक्षयन्तीं ददार्शाथ श्रीफलानि नरेश्वरः

yathākhyātasvarūpāñca bhāryāṃ bhartrā dvijasya tām / bhakṣayantīṃ dadārśātha śrīphalāni nareśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

जैमिनि बोले--'पक्षियो! महाभारतमें मेरे जिस सन्देहका निवारण नहीं हो सका, उसका निवारण आपलोगोंने मित्रभावसे किया है; ऐसा दूसरा कौन करेगा। आपलोग दीर्घायु, नीरोग तथा उत्तम वृत्तिसे युक्त हों। सांख्ययोगमें आपकी बुद्धि अविचलभावसे स्थित रहे। पिताके शापजनित दोषसे जो आपके

English

in battles. The sun being invoked by hia ministers gave liim a very long life; and ho had a hundred happy wives,

अध्याय ६७

श्लोक 3

पप्रच्छ च कथं भद्रे ! त्वमेतद्वनमागता ।स्फुटं ब्रवीहि वैशालेरपि भार्या सुशर्मणः

papraccha ca kathaṃ bhadre ! tvametadvanamāgatā / sphuṭaṃ bravīhi vaiśālerapi bhāryā suśarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मनमें दुःख रहता है, वह दूर हो जाय।'

English

biihman. The wives of that long-lived king were not very long-lived, 0 muni; and in time his servants, ministers

अध्याय ६७

श्लोक 4

ब्राह्मण्युवाच सुताहमतिरात्रस्य द्विजस्य वनवासिनः ।पत्नी विशालपुत्रस्य यस्य नाम त्वयोदितम्

brāhmaṇyuvāca sutāhamatirātrasya dvijasya vanavāsinaḥ / patnī viśālaputrasya yasya nāma tvayoditam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and people came to their end. And he, being bereft* * * § of his wives and his servants who were his equals in age, was dejected in mind atid dwindled in vigour day and night.

अध्याय ६७

श्लोक 5

साहं हृता बलाकेन राक्षसेन दुरात्मना ।प्रसुप्ता भवनस्यान्ते भ्रातृमातृवियोजिता

sāhaṃ hṛtā balākena rākṣasena durātmanā / prasuptā bhavanasyānte bhrātṛmātṛviyojitā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

^mma.

अध्याय ६७

श्लोक 6

भस्मीभवतु तद्रक्षो येनास्म्येवं वियोजिता ।मात्रा भ्रातृभिरन्यैश्च तिष्टाम्यत्र सुदुः खिता

bhasmībhavatu tadrakṣo yenāsmyevaṃ viyojitā / mātrā bhrātṛbhiranyaiśca tiṣṭāmyatra suduḥ khitā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

devoted adherents, greatly afflicted. And being ousted t from his kingdom, he went to a forest, despairing in mind, and taking up his abode on a sandbank in the Vitasta,

अध्याय ६७

श्लोक 7

अस्मिन् वने ऽतिगहने तेनानीयाहमुज्झिता ।न वेद्मि कारणं कि तन्नोपभुङ्क्ते न खादति

asmin vane 'tigahane tenānīyāhamujjhitā / na vedmi kāraṇaṃ ki tannopabhuṅkte na khādati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

illustrious as he was, be practised austerities. Undergoing tliefive fires in the hot season, J exposing himself nabdio

अध्याय ६७

श्लोक 8

राजोवाच अपि तज्ज्ञायते रक्षस्त्वामुत्सृज्य क्व वै गतम् ।अहं भर्त्रा तवैवात्र प्रेषितो द्विजनन्दिनि

rājovāca api tajjñāyate rakṣastvāmutsṛjya kva vai gatam / ahaṃ bhartrā tavaivātra preṣito dvijanandini

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Afterwards there occurred, while he practised his aus eii i » a great flood day after day in the rainy season, wi.

अध्याय ६७

श्लोक 9

ब्राह्मण्युवाच अस्यैव काननस्यान्ते स तिष्ठति निशाचरः ।प्रविश्य पश्यतु भवान् न बिभेति ततो यदि

brāhmaṇyuvāca asyaiva kānanasyānte sa tiṣṭhati niśācaraḥ / praviśya paśyatu bhavān na bibheti tato yadi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

clouds pouring down rain incessantly. The east cou i

अध्याय ६७

श्लोक 10

मार्कण्डेय उवाच प्रविवेश ततः सो ऽथ तया वर्त्मनि दर्शिते ।ददृशे परिवारेण समवेतञ्च राक्षसम्

mārkaṇḍeya uvāca praviveśa tataḥ so 'tha tayā vartmani darśite / dadṛśe parivāreṇa samavetañca rākṣasam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

everything looked as if besmeared with darkness. The king, forced then in the excessive flood to seek the river bank, could not reach it although seeking it, being carried away

अध्याय ६७

श्लोक 11

दृष्टमात्रे ततस्तस्मिन् त्वरमाणः स राक्षसः ।दूरादेव महीं मूर्ध्ना स्पृशन् पादान्तिकं ययौ

dṛṣṭamātre tatastasmin tvaramāṇaḥ sa rākṣasaḥ / dūrādeva mahīṃ mūrdhnā spṛśan pādāntikaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

by the exceedingly furious current. Now the king, after being carried a long way by the swollen water, chanced upon

अध्याय ६७

श्लोक 12

राक्षस उवाच ममात्रागच्छता गेहं प्रसादस्ते महान् कृतः ।प्रशाधि किं करोम्येष वसामि विषये तव

rākṣasa uvāca mamātrāgacchatā gehaṃ prasādaste mahān kṛtaḥ / praśādhi kiṃ karomyeṣa vasāmi viṣaye tava

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

a Rauha doe in the water and seized her by her tail. Borne along by that flood he passed over the surface of the land hither and thither in the darkness; at length he reached a

अध्याय ६७

श्लोक 13

अर्घञ्चेमं प्रतीच्छ त्वं स्थीयताञ्चेदमासनम् ।वयं भृत्या भवान् स्वामी दृढमाज्ञापयस्व माम्

arghañcemaṃ pratīccha tvaṃ sthīyatāñcedamāsanam / vayaṃ bhṛtyā bhavān svāmī dṛḍhamājñāpayasva mām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

bank. Crossing an expanse of mud, which was extremely hard to be crossed, the king being drawn along by her still,

अध्याय ६७

श्लोक 14

राजोवाच कृतमेव त्वया सर्वं सर्वामेवातिथिक्रियाम् ।किमर्थं ब्राह्मणवधूस्त्वयानीता निशाचर

rājovāca kṛtameva tvayā sarvaṃ sarvāmevātithikriyām / kimarthaṃ brāhmaṇavadhūstvayānītā niśācara

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

gained another charming forest. The Rauha doe dragged clung to her tail, enfeebled throughout his nervous system.

अध्याय ६७

श्लोक 15

नेयं सुरूपा सन्त्यन्या भार्यार्थञ्चेद् हृता त्वया ।भक्ष्यार्थं चेत्कथं नात्ता त्वयैतत्कथ्यतां मम

neyaṃ surūpā santyanyā bhāryārthañced hṛtā tvayā / bhakṣyārthaṃ cetkathaṃ nāttā tvayaitatkathyatāṃ mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

And he experienced an intense pleasure which arose from toiicliing her, as he wandered continually in the darkness,

अध्याय ६७

श्लोक 16

राक्षस उवाच न वयं मानुषाहारा अन्ये ते नृप ! राक्षसाः ।सुकृतस्य फलं यत्तु तदश्नीमो वयं नृप

rākṣasa uvāca na vayaṃ mānuṣāhārā anye te nṛpa ! rākṣasāḥ / sukṛtasya phalaṃ yattu tadaśnīmo vayaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Rdkshasa.* And he, the Bdhhasa, being remembered by bin approached the king at once then, and prostrating himgei before the great muni exclaimed, " What shall I do?"

अध्याय ६७

श्लोक 17

स्वभावञ्च मनुष्याणां योषिताञ्च विमानिताः ।मानिताश्च समश्नीमो न वयं जन्तुखादकाः

svabhāvañca manuṣyāṇāṃ yoṣitāñca vimānitāḥ / mānitāśca samaśnīmo na vayaṃ jantukhādakāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Tliercupon Garga* spoke to the maiden, who had recom-ed her speech, in Rasitala— "This most difficult benefit has I been effected by thy friend’s husband."

अध्याय ६७

श्लोक 18

यदस्माभिर्नृणां क्षान्तिर्भुक्ता क्रुध्यन्ति ते तदा ।भुक्ते दुष्टे स्वभावे च गुणवन्तो भवन्ति च

yadasmābhirnṛṇāṃ kṣāntirbhuktā krudhyanti te tadā / bhukte duṣṭe svabhāve ca guṇavanto bhavanti ca

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Quite otherwise has this affair turned out, 0 king. To no unsuitable object has thy mind gone forth; not unapproach- able am I to thee, 0 king; but this Lola creates an obstacle to my union with thee."’

अध्याय ६७

श्लोक 19

सन्ति नः प्रमदा भूप ! रूपेणाप्सरसां समाः ।राक्षस्यस्तासु तिष्ठत्सु मानुषीषु रतिः कथम्

santi naḥ pramadā bhūpa ! rūpeṇāpsarasāṃ samāḥ / rākṣasyastāsu tiṣṭhatsu mānuṣīṣu ratiḥ katham

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

joy. Thereat the king embraced the stately lady impetuottsli and said — " Darling, I am indeed well pleased! why dostthoi keep on repeating that? "

अध्याय ६७

श्लोक 20

राजोवाच यद्येषा नोपभोगाय नाहाराय निशाचर ।गृहं प्रविश्य विप्रस्य तत्किमेषा हृता त्वया

rājovāca yadyeṣā nopabhogāya nāhārāya niśācara / gṛhaṃ praviśya viprasya tatkimeṣā hṛtā tvayā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

If thy mind is inclined with favour to me, 0 king, then: make thee this request; do thou do it as an honour to me.

अध्याय ६७

श्लोक 21

राक्षस उवाच मन्त्रवित् स द्विजश्रेष्ठो यज्ञे यज्ञे गतस्य मे ।रक्षोघ्नमन्त्रपठनात् करोत्युच्चाटनं नृप

rākṣasa uvāca mantravit sa dvijaśreṣṭho yajñe yajñe gatasya me / rakṣoghnamantrapaṭhanāt karotyuccāṭanaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Speak out fearlessly whatever thou desiresb from me, lady Thou shalt certainly obtain it, timid one! I am all docili towards thee and not otherwise,

अध्याय ६७

श्लोक 22

वयं बुभुक्षितास्तस्य मन्त्रोच्चाटनकर्मणा ।क्व यामः सर्वयज्ञेषु स ऋत्विग् भवति द्विजः

vayaṃ bubhukṣitāstasya mantroccāṭanakarmaṇā / kva yāmaḥ sarvayajñeṣu sa ṛtvig bhavati dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

queen and praising the king with auspicious words again and again, spoke sweetly, she, the Naga maiden placing herself upon a scat, —

अध्याय ६७

श्लोक 23

ततो ऽस्माभिरिदन्तस्य वैकल्यमुपपादितम् ।पत्न्या विना पुमानिज्याकर्मयोग्यो न जायते

tato 'smābhiridantasya vaikalyamupapāditam / patnyā vinā pumānijyākarmayogyo na jāyate

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

dumb. If thou, Sir, canst for love of me devise a remedy foi her to cure her deprivation of speech, then what wilt thoi not have done for me?

अध्याय ६७

श्लोक 24

मार्कण्डेय उवाच वैकल्योच्चारणात्तस्य ब्राह्मणस्य महामतेः ।ततः स राजातिभृशं विषण्णः समजायत

mārkaṇḍeya uvāca vaikalyoccāraṇāttasya brāhmaṇasya mahāmateḥ / tataḥ sa rājātibhṛśaṃ viṣaṇṇaḥ samajāyata

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

king, I will perform a sacrifice to Sarns-vati at thy word Let this thy wife discharge her debt of gratitude by stimula ting the power of speech in that friend.

अध्याय ६७

श्लोक 25

वैकल्यमेवं विप्रस्य वदन्मामेव निन्दति ।अनर्हमर्घस्य च मां सो ऽप्याह मुनिसत्तमः

vaikalyamevaṃ viprasya vadanmāmeva nindati / anarhamarghasya ca māṃ so 'pyāha munisattamaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

king, I will perform a sacrifice to Sarns-vati at thy word Let this thy wife discharge her debt of gratitude by stimula ting the power of speech in that friend.

अध्याय ६७

श्लोक 26

वैकल्यं तस्य विप्रस्य राक्षसो ऽप्याह मे यथा ।अपत्नीकतया सो ऽहं सङ्कटं महदास्थितः

vaikalyaṃ tasya viprasya rākṣaso 'pyāha me yathā / apatnīkatayā so 'haṃ saṅkaṭaṃ mahadāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The brahman performed the sacrifice to Saras-val^i on

अध्याय ६७

श्लोक 27

मार्कण्डेय उवाच एवं चिन्तयतस्तस्य पुनरप्याह राक्षसः ।प्रणामनम्रो राजानं बद्धाञ्जलिपुटो मुने

mārkaṇḍeya uvāca evaṃ cintayatastasya punarapyāha rākṣasaḥ / praṇāmanamro rājānaṃ baddhāñjalipuṭo mune

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

So he was Uttama’s son and was famed as Aatiania 1,^ name. He was a Manu, possessing the majesty of each- hearken to me, 0 Bhaguri. * * * §

अध्याय ६७

श्लोक 28

नरेन्द्राज्ञाप्रदानेन प्रसादः क्रियतां मम ।भृत्यस्य प्रणतस्य त्वं युष्मद्विषयवासिनः

narendrājñāpradānena prasādaḥ kriyatāṃ mama / bhṛtyasya praṇatasya tvaṃ yuṣmadviṣayavāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

He who listens constantly to the entire story of Uttama and also tho birth of Uttama, f never experiences enmity •

अध्याय ६७

श्लोक 29

राजोवाच स्वभावं वयमश्नीमस्त्वयोक्तं यन्निशाचर ।तदर्थिनो वयं येन कार्येण शृणु तन्मम

rājovāca svabhāvaṃ vayamaśnīmastvayoktaṃ yanniśācara / tadarthino vayaṃ yena kāryeṇa śṛṇu tanmama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

nor shall tho man who listens to it or roads it over incur

अध्याय ६७

श्लोक 30

अस्यास्त्वयाद्य ब्राह्मण्या दौः शील्यमुपभुज्यताम् ।येन त्वयात्तदौः शील्या तद्विनीता भवेदियम्

asyāstvayādya brāhmaṇyā dauḥ śīlyamupabhujyatām / yena tvayāttadauḥ śīlyā tadvinītā bhavediyam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

separation from his loved wife or sons or kinsmen. Heaikou while 1 tell thee, 0 brahman, about his manv-antara, and hear who was the Indi a in it and who were tho gods and rishis.

अध्याय ६७

श्लोक 31

नीयतां यस्य भार्येयं तस्य वेश्म निशाचर ।अस्मिन् कृते कृतं सर्वं गृहमभ्यागतस्य मे

nīyatāṃ yasya bhāryeyaṃ tasya veśma niśācara / asmin kṛte kṛtaṃ sarvaṃ gṛhamabhyāgatasya me

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thou shalt have a sou great in valour, O king; ho shall Si wield the discus unresisted on this earth. He shall he skilled in tile principles of all the useful sciences, J devoted to the practice of i-ighteousness, in truth a Mauu, the wise lord of a inaiiv-antara."

अध्याय ६७

श्लोक 32

मार्कण्डेय उवाच ततः स राक्षसस्तस्याः प्रविश्यान्तः स्वमायया ।भक्षयामास दौः शील्यं निजशक्त्या नृपाज्ञया

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sa rākṣasastasyāḥ praviśyāntaḥ svamāyayā / bhakṣayāmāsa dauḥ śīlyaṃ nijaśaktyā nṛpājñayā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Having gained this infoi-mation Nnnda sped in haste to the I city. Then the Naga’s daughter, embracing her friend the

अध्याय ६७

श्लोक 33

दौः शील्येनातिरौद्रेण पत्नी तस्य द्विजन्मनः ।तेन सा संपरित्यक्ता तमाह जगतीपतिम्

dauḥ śīlyenātiraudreṇa patnī tasya dvijanmanaḥ / tena sā saṃparityaktā tamāha jagatīpatim

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Because of her very fierce ill conduct, that brahmin's wife was abandoned by him. She then said to the lord of the earth:

अध्याय ६७

श्लोक 34

स्वकर्मफलपाकेन भर्तुस्तस्य महात्मनः ।वियोजिताहं तद्धेतुरयमासीन्निशाचरः

svakarmaphalapākena bhartustasya mahātmanaḥ / viyojitāhaṃ taddheturayamāsīnniśācaraḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"Through the ripening of the fruit of my own deeds I was separated from my great-souled husband; this night-roamer was only the instrument.

अध्याय ६७

श्लोक 35

नास्य दोषो न वा तस्य मम भर्तुर्महात्मनः ।ममैव दोषो नान्यस्य सुकृतं ह्युपभुज्यते

nāsya doṣo na vā tasya mama bharturmahātmanaḥ / mamaiva doṣo nānyasya sukṛtaṃ hyupabhujyate

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The fault is not his, nor that of my great-souled husband; the fault is mine alone and no one else's, for one reaps one's own deeds.

अध्याय ६७

श्लोक 36

अन्यजन्मनि कस्यापि विप्रयोगः कृतो मया ।सो ऽयं ममाप्युपगतः को दोषो ऽस्य महात्मनः

anyajanmani kasyāpi viprayogaḥ kṛto mayā / so 'yaṃ mamāpyupagataḥ ko doṣo 'sya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

In another birth I caused someone's separation; that same has now come to me. What fault is there in this great-souled one?"

अध्याय ६७

श्लोक 37

राक्षस उवाच प्रापयामि तवादेशादिमां भर्तृगृहं प्रभो ।यदन्यत्करणीयन्ते तदाज्ञापय पार्थिव

rākṣasa uvāca prāpayāmi tavādeśādimāṃ bhartṛgṛhaṃ prabho / yadanyatkaraṇīyante tadājñāpaya pārthiva

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The rakshasa said: "At your command I will bring her to her husband's house, O lord; whatever else is to be done, command it, O king."

अध्याय ६७

श्लोक 38

राजोवाच अस्मिन् कृते कृतं सर्वं त्वया मे रजनीचर ।आगन्तव्यञ्च ते वीर ! कार्यकाले स्मृतेन मे

rājovāca asmin kṛte kṛtaṃ sarvaṃ tvayā me rajanīcara / āgantavyañca te vīra ! kāryakāle smṛtena me

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The king said: "When this is done, night-roamer, you will have done everything for me; and you must come, hero, when I remember you at the time of need."

अध्याय ६७

श्लोक 39

मार्कण्डेय उवाच नथेत्युक्त्वा तु तद्रक्षस्तामादाय द्विजाङ्गनाम् ।निन्ये भर्तृगृहं शुद्धां दौः शोल्यापगमात्तदा

mārkaṇḍeya uvāca nathetyuktvā tu tadrakṣastāmādāya dvijāṅganām / ninye bhartṛgṛhaṃ śuddhāṃ dauḥ śolyāpagamāttadā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

So he was Uttama’s son and was famed as Aatiania 1,^ name. He was a Manu, possessing the majesty of each- hearken to me, 0 Bhaguri. * * * §

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 67
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.