Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
69
अध्याय 69 / 90

Adhyaya 72

42 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ42 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६९

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे एकसप्ततितमो ऽध्यायः द्विसप्ततितमो ऽध्यायः- ७२ मार्कण्डेय उवाच ततः स्वनगरं प्राप्य तं ददर्श द्विजं नृपः ।समेतं भार्यया चैव शीलवत्या मुदान्वितम्

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare ekasaptatitamo 'dhyāyaḥ dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ- 72 mārkaṇḍeya uvāca tataḥ svanagaraṃ prāpya taṃ dadarśa dvijaṃ nṛpaḥ / sametaṃ bhāryayā caiva śīlavatyā mudānvitam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

thread and other ceremonies. And ho was of bad disposition,

अध्याय ६९

श्लोक 2

ब्राह्मण उवाच राजवर्य ! कृतार्थो ऽस्मि यतो धर्मो हि रक्षितः ।धर्मज्ञनेह भवता भार्यामानयता मम

brāhmaṇa uvāca rājavarya ! kṛtārtho 'smi yato dharmo hi rakṣitaḥ / dharmajñaneha bhavatā bhāryāmānayatā mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

There was au illustrious and famous fishi named Rita-vac^ To tijafc high-soul cd fishi who had no son a son was born at

अध्याय ६९

श्लोक 3

राजोवाच कृतार्थस्त्वं द्विजश्रेष्ठ ! निजधर्मानुपालनात् ।वयं सङ्कटिनो विप्र ! येषां पत्नी न वेश्मनि

rājovāca kṛtārthastvaṃ dvijaśreṣṭha ! nijadharmānupālanāt / vayaṃ saṅkaṭino vipra ! yeṣāṃ patnī na veśmani

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

" Why is this? " And that his son also, being exceedingly

अध्याय ६९

श्लोक 4

ब्राह्मण उवाच नरेन्द्र ! सा हि विपिने भक्षिता श्वनापदैर्यदि ।अलन्तया किमन्यस्या न पाणिर्गृह्यते त्वया ।क्रोधस्य वशमागम्य धर्मो न रक्षितस्त्वया

brāhmaṇa uvāca narendra ! sā hi vipine bhakṣitā śvanāpadairyadi / alantayā kimanyasyā na pāṇirgṛhyate tvayā / krodhasya vaśamāgamya dharmo na rakṣitastvayā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The brahmin said: "O lord of men, if she has been devoured by beasts in the forest, enough of her; why do you not take the hand of another? Yielding to anger, you have not protected dharma."

अध्याय ६९

श्लोक 5

राजोवाच न भक्षिता मे दयिता श्वापदैः सा हि जीवति ।अविदूषितचारित्रा कथमेतत्करोम्यहम्

rājovāca na bhakṣitā me dayitā śvāpadaiḥ sā hi jīvati / avidūṣitacāritrā kathametatkaromyaham

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The king said: "My beloved has not been devoured by beasts; she is alive, and her conduct is unblemished. How can I do this?"

अध्याय ६९

श्लोक 6

ब्राह्मण उवाच यदि जीवति ते भार्या न चैव व्यभिचारिणी ।तदपत्नीकताजन्म किं पापं क्रियते त्वया

brāhmaṇa uvāca yadi jīvati te bhāryā na caiva vyabhicāriṇī / tadapatnīkatājanma kiṃ pāpaṃ kriyate tvayā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The brahmin said: "If your wife is alive and not unfaithful, why do you commit the sin of living without a wife?"

अध्याय ६९

श्लोक 7

राजोवाच आनीतापि हि सा विप्र ! प्रतिकूला सदैव मे ।दुः खाय न सुखायालं तस्या मैत्री न वै मयि ।तथा त्वं कुरु यत्नं मे यथा सा वशगामिनी

rājovāca ānītāpi hi sā vipra ! pratikūlā sadaiva me / duḥ khāya na sukhāyālaṃ tasyā maitrī na vai mayi / tathā tvaṃ kuru yatnaṃ me yathā sā vaśagāminī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The king said: "Even if she were brought back, O brahmin, she is always hostile to me; she would bring sorrow, not happiness, for she has no friendship toward me. So make an effort for me, that she may be devoted to me."

अध्याय ६९

श्लोक 8

ब्राह्मण उवाच तव संप्रीतये तस्या वरेष्टिरुपकारिणी ।क्रियते मित्रकामैर्या मित्रविन्दां करोमि ताम्

brāhmaṇa uvāca tava saṃprītaye tasyā vareṣṭirupakāriṇī / kriyate mitrakāmairyā mitravindāṃ karomi tām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The brahmin said: "For your happiness, the excellent sacrifice that brings help, performed by those who desire friendship — the Mitravinda — I will perform for her.

अध्याय ६९

श्लोक 9

अप्रीतयोः प्रीतिकरो सा हि संजननी परम् ।भार्यापत्योर्मनुष्येन्द्र ! तान्तवेष्टिं करोम्यहम्

aprītayoḥ prītikaro sā hi saṃjananī param / bhāryāpatyormanuṣyendra ! tāntaveṣṭiṃ karomyaham

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

It creates love between husband and wife who do not love each other, and it is the supreme generator of affection, O lord of men; I will perform that sacrifice.

अध्याय ६९

श्लोक 10

यत्र तिष्ठति सा सुभ्रूस्तव भार्या महीपते ।तस्मादानोयतां सा ते परां प्रीतिमुपैष्यति

yatra tiṣṭhati sā subhrūstava bhāryā mahīpate / tasmādānoyatāṃ sā te parāṃ prītimupaiṣyati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Wherever your fair-browed wife is, O king, let her be brought from there; she will come to feel the greatest love for you."

अध्याय ६९

श्लोक 11

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तः स तु सम्भारानशेषानवनीपतिः ।आनिनाय चकारेष्टिं स च तां द्विजसत्तमः

mārkaṇḍeya uvāca ityuktaḥ sa tu sambhārānaśeṣānavanīpatiḥ / ānināya cakāreṣṭiṃ sa ca tāṃ dvijasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Told this, the lord of the earth brought all the materials, and that best of brahmins performed the sacrifice.

अध्याय ६९

श्लोक 12

सप्तकृत्वः स तु तदा चकारेष्टिं पुनः पुनः ।तस्य राज्ञो द्विजश्रेष्ठो भार्यासम्पादनाय वै

saptakṛtvaḥ sa tu tadā cakāreṣṭiṃ punaḥ punaḥ / tasya rājño dvijaśreṣṭho bhāryāsampādanāya vai

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

He performed the sacrifice seven times, again and again, that best of brahmins, to win back the king's wife.

अध्याय ६९

श्लोक 13

यदारोपितमैत्रीन्ताममन्यत महामुनिः ।स्वभर्तरि तदा विप्रस्तमुवाच नराधिपम्

yadāropitamaitrīntāmamanyata mahāmuniḥ / svabhartari tadā viprastamuvāca narādhipam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When the great sage judged that friendship toward her husband had been implanted in her, the brahmin said to the king:

अध्याय ६९

श्लोक 14

आनीयतां नरश्रेष्ठ ! या तवेष्टात्मनो ऽन्तिकम् ।भुङ्क्ष्व भोगांस्तया सार्धं यज यज्ञांस्तथादृतः

ānīyatāṃ naraśreṣṭha ! yā taveṣṭātmano 'ntikam / bhuṅkṣva bhogāṃstayā sārdhaṃ yaja yajñāṃstathādṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"Let her who is dear to you be brought to your side, best of men; enjoy pleasures with her and, honoured, perform sacrifices."

अध्याय ६९

श्लोक 15

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तस्तेन विप्रेण भूपालो विस्मितस्तदा ।सस्मार तं महावीर्यं सत्यसन्धं निशाचरम्

mārkaṇḍeya uvāca ityuktastena vipreṇa bhūpālo vismitastadā / sasmāra taṃ mahāvīryaṃ satyasandhaṃ niśācaram

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Addressed thus by the brahmin, the king was amazed, and he remembered that mighty, truthful night-roamer.

अध्याय ६९

श्लोक 16

स्मृतस्तेन तदा सद्यः समुपेत्य नराधिपम् ।किं करोमीति सो ऽप्याह प्रणिपत्य महामुने

smṛtastena tadā sadyaḥ samupetya narādhipam / kiṃ karomīti so 'pyāha praṇipatya mahāmune

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Remembered by him, the rakshasa at once came to the king, bowed and said, "What shall I do?" O great sage.

अध्याय ६९

श्लोक 17

ततस्तेन नरेन्द्रेण विस्तरेण निवेदिते ।गत्वा पातालमादाय राजपत्नीमुपाययौ

tatastena narendreṇa vistareṇa nivedite / gatvā pātālamādāya rājapatnīmupāyayau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When the king had explained in detail, he went to Patala, took the queen and returned.

अध्याय ६९

श्लोक 18

आनीता चातिहार्देन सा ददर्श तदा पतिम् ।उवाच च प्रसीदेति भूयोभूयो मुदान्विता

ānītā cātihārdena sā dadarśa tadā patim / uvāca ca prasīdeti bhūyobhūyo mudānvitā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Brought back, she then looked on her husband with great affection and said again and again with joy, "Be gracious."

अध्याय ६९

श्लोक 19

ततः स राजा रभसा परिष्वज्याह मानिनीम् ।प्रिये ! प्रसन्न एवाहं भूयो ऽप्येवं ब्रवीषि किम्

tataḥ sa rājā rabhasā pariṣvajyāha māninīm / priye ! prasanna evāhaṃ bhūyo 'pyevaṃ bravīṣi kim

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then the king eagerly embraced the proud lady and said, "My love, I am already pleased; why do you say so again?"

अध्याय ६९

श्लोक 20

पत्न्युवाच यदि प्रिसादप्रवणं नरेन्द्र ! मयि ते मनः ।तदेतदभियाचे त्वां तत् कुरुष्व ममार्हणम्

patnyuvāca yadi prisādapravaṇaṃ narendra ! mayi te manaḥ / tadetadabhiyāce tvāṃ tat kuruṣva mamārhaṇam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The queen said: "If your mind is inclined to favour me, O king, then I ask this of you; do it as my due."

अध्याय ६९

श्लोक 21

राजोवाच निः शङ्कं ब्रूहि मत्तो यद्भवात्या किञ्चिदीप्सितम् ।तदलभ्यं न ते भीरु ! तवायत्तो ऽस्मि नान्यथा

rājovāca niḥ śaṅkaṃ brūhi matto yadbhavātyā kiñcidīpsitam / tadalabhyaṃ na te bhīru ! tavāyatto 'smi nānyathā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The king said: "Tell me fearlessly whatever you wish from me; nothing is unattainable for you, timid one; I am at your command, and not otherwise."

अध्याय ६९

श्लोक 22

पत्न्युवाच मदर्थं तेन नागेन सुता शप्ता सखी मम ।मूका भविष्यसीत्याह सा च मूकत्वमागता

patnyuvāca madarthaṃ tena nāgena sutā śaptā sakhī mama / mūkā bhaviṣyasītyāha sā ca mūkatvamāgatā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The queen said: "For my sake that Naga cursed my friend, his daughter, saying, 'You will be dumb'; and she has become dumb.

अध्याय ६९

श्लोक 23

तस्याः प्रतिक्रियां प्रीत्या मम शक्नोति चेद्भवान् ।वाग्विघातप्रशान्त्यर्थं ततः किं न कृतं मम

tasyāḥ pratikriyāṃ prītyā mama śaknoti cedbhavān / vāgvighātapraśāntyarthaṃ tataḥ kiṃ na kṛtaṃ mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

If out of love for me you are able to find a remedy for her, to remove the obstruction of her speech, what have you not done for me?"

अध्याय ६९

श्लोक 24

मार्कण्डेय उवाच ततः स राजा तं विप्रमाहास्मिन् कीदृशी क्रिया ।तन्मूकतापनोदाय स च तं प्राह पार्थिवम्

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sa rājā taṃ vipramāhāsmin kīdṛśī kriyā / tanmūkatāpanodāya sa ca taṃ prāha pārthivam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Then the king asked that brahmin what rite there was for this, to remove her dumbness; and he said to the king:

अध्याय ६९

श्लोक 25

ब्राह्मण उवाच भूप ! सारस्वतीमिष्टिं करोमि वचनात्तव ।पत्नी तवेयमानृण्यं यातु तद्वाक्प्रवर्तनात्

brāhmaṇa uvāca bhūpa ! sārasvatīmiṣṭiṃ karomi vacanāttava / patnī taveyamānṛṇyaṃ yātu tadvākpravartanāt

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The brahmin said: "O king, at your word I will perform the Sarasvati sacrifice; let your wife be freed from her debt by the restoring of her friend's speech."

अध्याय ६९

श्लोक 26

मार्कण्डेय उवाच इष्टिं सारस्वतीं चक्रे तदर्थं स द्विजोत्तमः ।सारस्वतानि सूक्तानि जजाप च समाहितः

mārkaṇḍeya uvāca iṣṭiṃ sārasvatīṃ cakre tadarthaṃ sa dvijottamaḥ / sārasvatāni sūktāni jajāpa ca samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: That best of brahmins performed the Sarasvati sacrifice for her sake and recited the Sarasvati hymns with concentration.

अध्याय ६९

श्लोक 27

ततः प्रवृत्तवाक्यान्तां गर्गः प्राह रसातले ।उपकारः सखीभर्त्रा कृतो ऽयमतिदुष्करः

tataḥ pravṛttavākyāntāṃ gargaḥ prāha rasātale / upakāraḥ sakhībhartrā kṛto 'yamatiduṣkaraḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then, when her speech had returned, Garga said to her in Rasatala, "Your friend's husband has done you this most difficult service."

अध्याय ६९

श्लोक 28

इत्थं ज्ञानं समासाद्य नन्दा शीघ्रगतिः पुरम् ।ततो राज्ञीं परिष्वज्य स्वसखीमुरगात्मजा

itthaṃ jñānaṃ samāsādya nandā śīghragatiḥ puram / tato rājñīṃ pariṣvajya svasakhīmuragātmajā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Learning this, Nanda went swiftly to the city; then the serpent's daughter embraced her friend the queen,

अध्याय ६९

श्लोक 29

तञ्च संस्तूय भूपालं कल्याणोक्त्या पुनः पुनः ।उवाच मधुरं नागी कृतासनपरिग्रहा

tañca saṃstūya bhūpālaṃ kalyāṇoktyā punaḥ punaḥ / uvāca madhuraṃ nāgī kṛtāsanaparigrahā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and praising the king again and again with blessings, the Naga maiden, having taken a seat, spoke sweetly:

अध्याय ६९

श्लोक 30

उपकारः कृतो वीर ! भवता यो ममाधुना ।तेनास्म्याकृष्टहृदया यद्ब्रवीमि शृणुष्व तत्

upakāraḥ kṛto vīra ! bhavatā yo mamādhunā / tenāsmyākṛṣṭahṛdayā yadbravīmi śṛṇuṣva tat

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"The service you have now done me, hero, has won my heart; hear what I say.

अध्याय ६९

श्लोक 31

तव पुत्रो महावीर्यो भविष्यति नराधिप ।तस्माप्रतिहतं चक्रमस्यां भुवि भविष्यति

tava putro mahāvīryo bhaviṣyati narādhipa / tasmāpratihataṃ cakramasyāṃ bhuvi bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

A son of great valour will be born to you, O king; his wheel will be unobstructed on this earth.

अध्याय ६९

श्लोक 32

सर्वार्थशास्त्रतत्त्वज्ञो धर्मानुष्ठानतत्परः ।मन्वन्तरेश्वरो धीमान् ! भविष्यति स वै मनुः

sarvārthaśāstratattvajño dharmānuṣṭhānatatparaḥ / manvantareśvaro dhīmān ! bhaviṣyati sa vai manuḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Knowing the truth of all treatises on worldly aims, devoted to the practice of dharma, wise, lord of a manvantara — he will be a Manu."

अध्याय ६९

श्लोक 33

मार्कण्डेय उवाच इति दत्वा वरं तस्मै नागराजसुता ततः ।सखीं तां संपरिष्वज्य पातालमगमन्मुने

mārkaṇḍeya uvāca iti datvā varaṃ tasmai nāgarājasutā tataḥ / sakhīṃ tāṃ saṃpariṣvajya pātālamagamanmune

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Having given him this boon, the daughter of the Naga king embraced her friend and went to Patala, O sage.

अध्याय ६९

श्लोक 34

तत्र तस्य तया सार्धं रमतः पृथिवीपतेः ।जगाम कालः सुमहान् प्रजाः पालयतस्तथा

tatra tasya tayā sārdhaṃ ramataḥ pṛthivīpateḥ / jagāma kālaḥ sumahān prajāḥ pālayatastathā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

As the king enjoyed himself there with her and protected his subjects, a long time passed.

अध्याय ६९

श्लोक 35

ततः स तस्यान्तनयो जज्ञे राज्ञो महात्मनः ।पौर्णमास्यां यथा कान्तश्चन्द्रः संपूर्णमण्डलः

tataḥ sa tasyāntanayo jajñe rājño mahātmanaḥ / paurṇamāsyāṃ yathā kāntaścandraḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then a son was born to that great-souled king, lovely as the full-orbed moon on the night of the full moon.

अध्याय ६९

श्लोक 36

तस्मिन् जाते मुदं प्रापुः प्रजाः सर्वा महात्मनि ।देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च

tasmin jāte mudaṃ prāpuḥ prajāḥ sarvā mahātmani / devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When that great-souled one was born all the people rejoiced; the gods' drums sounded and a rain of flowers fell.

अध्याय ६९

श्लोक 37

तस्य दृष्ट्वा वपुः कान्तं भविष्यं शीलमेव च ।औत्तमश्चेति मुनयो नाम चक्रुः समागताः

tasya dṛṣṭvā vapuḥ kāntaṃ bhaviṣyaṃ śīlameva ca / auttamaśceti munayo nāma cakruḥ samāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Seeing his lovely form and his future character, the sages who had gathered named him Auttama:

अध्याय ६९

श्लोक 38

जातो ऽयमुत्तमे वंशे तत्र काले तथोत्तमे ।उत्तमावयवस्तेन औत्तमो ऽयं भविष्यति

jāto 'yamuttame vaṃśe tatra kāle tathottame / uttamāvayavastena auttamo 'yaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"He is born in an excellent (uttama) line at an excellent time, with excellent limbs; so he will be Auttama."

अध्याय ६९

श्लोक 39

मार्कण्डेय उवाच उत्तमस्य सुतः सो ऽथ नाम्ना ख्यातस्तथौत्तमः ।मनुरासीत्तत्प्रभावो भागुरे श्रूयतां मम

mārkaṇḍeya uvāca uttamasya sutaḥ so 'tha nāmnā khyātastathauttamaḥ / manurāsīttatprabhāvo bhāgure śrūyatāṃ mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: The son of Uttama, known by the name Auttama, became a Manu; hear from me his power, O Bhaguri.

अध्याय ६९

श्लोक 40

उत्तमाख्यानमखिलं जन्म चैवोत्तमस्य च ।नित्यं शृणोति विद्वेषं स कदाचिन्न गच्छति

uttamākhyānamakhilaṃ janma caivottamasya ca / nityaṃ śṛṇoti vidveṣaṃ sa kadācinna gacchati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Whoever always hears the whole story of Uttama and the birth of Auttama never falls into enmity.

अध्याय ६९

श्लोक 41

इष्टैर्दारैस्तथा पुत्रैर्बन्धुभिर्वा कदाचन ।वियोगो नास्य भविता शृण्वतः पठतो ऽपि वा

iṣṭairdāraistathā putrairbandhubhirvā kadācana / viyogo nāsya bhavitā śṛṇvataḥ paṭhato 'pi vā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

For one who hears or reads it there will never be separation from beloved wives, sons or kinsmen.

अध्याय ६९

श्लोक 42

तस्य मन्वन्तरं ब्रह्मन् ! वदतो मे निशामय ।श्रूयतां तत्र यश्चेन्द्रो ये च देवास्तथर्षयः

tasya manvantaraṃ brahman ! vadato me niśāmaya / śrūyatāṃ tatra yaścendro ye ca devāstatharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Hear from me, O brahmin, as I tell of his manvantara: who was Indra then, and who were the gods and sages.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 69
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.