Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
70
अध्याय 70 / 90

Adhyaya 73

16 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ16 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७०

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे द्विसप्ततितमो ऽध्यायः त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः- ७३ मार्कण्डेय उवाच मन्वन्तरे तृतीये ऽस्मिन् औत्तमस्य प्रजापतेः ।देवानिन्द्रमृषीन् भूपान् निबोध गदतो मम

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ trisaptatitamo 'dhyāyaḥ- 73 mārkaṇḍeya uvāca manvantare tṛtīye 'smin auttamasya prajāpateḥ / devānindramṛṣīn bhūpān nibodha gadato mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thns I have narrated these live manv-antaras to tbco* Hear about this sixth period, ihat of the Manu C’akshusha

अध्याय ७०

श्लोक 2

स्वधामानस्तथा देवा यथानामानुकारिणः ।सत्याख्यश्च द्वितीयो ऽन्यस्त्रिदशानां तथा गणः

svadhāmānastathā devā yathānāmānukāriṇaḥ / satyākhyaśca dvitīyo 'nyastridaśānāṃ tathā gaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

In another birth he was born from the eyef of the siipreme deity* hence in this birth also he retained the condition + of

अध्याय ७०

श्लोक 3

तृतीये तु गणे देवाः शिवाख्या मुनिसत्तम ।शिवाः स्वरूपतस्ते तु श्रुताः पापप्रणाशनाः

tṛtīye tu gaṇe devāḥ śivākhyā munisattama / śivāḥ svarūpataste tu śrutāḥ pāpapraṇāśanāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

C'akshusha, 0 brahman. § His mother repeatedly makes him prattle |( as he lies in her lap after his birth, and embraces

अध्याय ७०

श्लोक 4

प्रतर्दनाख्यश्च गणो देवानां मुनिसत्तम ।चतुर्थस्तत्र कथित औत्तमस्यान्तरे मनोः

pratardanākhyaśca gaṇo devānāṃ munisattama / caturthastatra kathita auttamasyāntare manoḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

him lovingly and then again makes him prattle.f Being indeed born with a recollection of his previous existences he

अध्याय ७०

श्लोक 5

वशवर्तिनः पञ्चमे ऽपि देवास्तत्र गणे द्विज ।यथाख्यातस्वरूपास्तु सर्व एव महामुने

vaśavartinaḥ pañcame 'pi devāstatra gaṇe dvija / yathākhyātasvarūpāstu sarva eva mahāmune

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

laughed as he lay on his mother’s lap. His mother said to him angrily then — " I am frightened; what is this, my child, that there is laughter in thy mouth? Thou art horn with premature intelligence. Perhaps thou scest something bright! "

अध्याय ७०

श्लोक 6

एते देवगणाः पञ्च स्मृता यज्ञभुजस्तथा ।मन्वन्तरे मनुश्रेष्ठे सर्वे द्वादशका गणाः

ete devagaṇāḥ pañca smṛtā yajñabhujastathā / manvantare manuśreṣṭhe sarve dvādaśakā gaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Dost thou not see, a cat in front wishes todevonrmc? And another, the hag who seizes newly-born children,'^* liaa

अध्याय ७०

श्लोक 7

तेषामिन्द्रो महाभागस्त्रैलोक्ये स गुरुर्भवेत् ।शतं क्रतूनामाहृत्य सुशान्तिर्नाम नामतः

teṣāmindro mahābhāgastrailokye sa gururbhavet / śataṃ kratūnāmāhṛtya suśāntirnāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

vanished. And since thou, lady, looking on mo lovingly in thy affection for thy son, dost keep on making me prattle and

अध्याय ७०

श्लोक 8

यस्योपसर्गनाशाय नामाक्षरविभूषिता ।अद्यापि मानवैर्गाथा गीयते तु महीतले

yasyopasarganāśāya nāmākṣaravibhūṣitā / adyāpi mānavairgāthā gīyate tu mahītale

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

dost embrace me much, while thy hair rises upandthiuo eyes are suffused with tears springing from love, therefore

अध्याय ७०

श्लोक 9

शुशान्तिर्देवराट् कान्तः शुशान्तिं स प्रयच्छति ।सहितः शिवसत्याद्यैस्तथैव वशवर्तिभिः

śuśāntirdevarāṭ kāntaḥ śuśāntiṃ sa prayacchati / sahitaḥ śivasatyādyaistathaiva vaśavartibhiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

I chanced to laugh. Hear also the reason of it. The cat intent on its own object looks on me who am attached io thee; and the other also, the hag who seizes ncwly-bora

अध्याय ७०

श्लोक 10

अजः परशुचिर्दिव्यो महाबलपराक्रमः ।पुत्रस्तस्य मनोरासन् विख्यातास्त्रिदशोपमाः

ajaḥ paraśucirdivyo mahābalaparākramaḥ / putrastasya manorāsan vikhyātāstridaśopamāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

children, has vanished. Just as these two, with hearts solici- tous for their own solf-intorest,tt wore busy over me, even

अध्याय ७०

श्लोक 11

तत्सूतिसम्भवैर्भूमिः पालिताभून्नरेश्वरैः ।यावन्मन्वन्तर तस्य मनोरुत्तमतेजसः

tatsūtisambhavairbhūmiḥ pālitābhūnnareśvaraiḥ / yāvanmanvantara tasya manoruttamatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"It is not for the sake of a benefit that I embrace thee lovingly, my darling, nor shall I be deprived of thee, if this

अध्याय ७०

श्लोक 12

चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः ।कृतत्रेतादिसंज्ञानां यान्युक्तानि युगे मया

caturyugānāṃ saṃkhyātā sādhikā hyekasaptatiḥ / kṛtatretādisaṃjñānāṃ yānyuktāni yuge mayā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

pfiadiially. Thou dost not know me who I am, nor the benefit that I have conferred. Our meeting is for no very long time,

अध्याय ७०

श्लोक 13

स्वतेजसा हि तपसो वरिष्ठस्य महात्मनः ।तनयाश्चान्तरे तस्मिन् सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

svatejasā hi tapaso variṣṭhasya mahātmanaḥ / tanayāścāntare tasmin sapta saptarṣayo 'bhavan

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

a period of five and seven days. Nevertheless thou lovest and cinbracest me excessively with tears in thine eyes; sincerely thou callest mo " dear child " and " lovely darling.*^

अध्याय ७०

श्लोक 14

तृतीयमेतत्कथितं तव मन्वन्तरं मया ।तामसस्य चतुर्थन्तु मनोरन्तरमुच्यते

tṛtīyametatkathitaṃ tava manvantaraṃ mayā / tāmasasya caturthantu manorantaramucyate

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

tas, consisting of eight persons. There was another class of gods also called Bhavyas, consisting of just eight persous; and a fourth class therein was called Yiitha-gas, which also consisted of eight persons. There were, moreover, other gods called Lekha in a fifth class also in that manv-antara, 0 brahman; those so named fed indeed on amrita. And and became their lord; he tms reckoned the eater of a por

अध्याय ७०

श्लोक 15

वियोनिजन्मनो यस्य यशसा द्योतितं जगत् ।जन्म तस्य मनोर्ब्रह्मन् ! श्रुयतां गदतो मम

viyonijanmano yasya yaśasā dyotitaṃ jagat / janma tasya manorbrahman ! śruyatāṃ gadato mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

shall be for thy pleasure.* I have now relinquished any si'lf-interest which shall accrue to mo from thco."t

अध्याय ७०

श्लोक 16

अतीन्द्रियमशेषाणां मनूनाञ्चरितन्तथा ।तथा जन्मापि विज्ञेयं प्रभावश्च महात्मनाम्

atīndriyamaśeṣāṇāṃ manūnāñcaritantathā / tathā janmāpi vijñeyaṃ prabhāvaśca mahātmanām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thus I have narrated to thee tho sixth manv-antnra, brahman, both the birth and the exploits of^ high-soue C'akshusha. He who subsists at the present time is name Manu Vaivasvata; hear from me about the gods an o chief personages in his, the seventh, period. there. I have been consecrated here by thee ns guru, illiis* trious Sir, I must obey thy command: wliich molhr shall I approach, O gum?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 70
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.