Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
71
अध्याय 71 / 90

Adhyaya 74

61 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ61 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७१

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः चतुः सप्ततितमो ऽध्यायः- ७४ मार्कण्डेय उवाच राजाभूद् विख्यातः स्वराष्ट्रो नाम वीर्यवान् ।अनेकयज्ञकृत् प्राज्ञः संग्रामेष्वपराजितः

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare trisaptatitamo 'dhyāyaḥ catuḥ saptatitamo 'dhyāyaḥ- 74 mārkaṇḍeya uvāca rājābhūd vikhyātaḥ svarāṣṭro nāma vīryavān / anekayajñakṛt prājñaḥ saṃgrāmeṣvaparājitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thereupon the famous lady having resolved to go to he* father’s house fashioned her body, that the Sun loved in

अध्याय ७१

श्लोक 2

तस्यायुः सुमहत्प्रादात् मन्त्रिणाराधितो रविः ।पत्नीनाञ्च शतन्तस्य धन्यानामभवद् द्विज

tasyāyuḥ sumahatprādāt mantriṇārādhito raviḥ / patnīnāñca śatantasya dhanyānāmabhavad dvija

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

(laughter, by name Safijua. The Sun begot of her a son, a Mami, of celebrated fame, learned in many sciences; since he was Vivasvat’s son, he was called Vaivasvata in sooth.

अध्याय ७१

श्लोक 3

तस्य दीर्घायुषः पत्न्यो नातिदीर्घायुषो मुने ।कालेन जग्मुर्निधनं भृत्यमन्त्रिजनास्तथा

tasya dīrghāyuṣaḥ patnyo nātidīrghāyuṣo mune / kālena jagmurnidhanaṃ bhṛtyamantrijanāstathā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

And Safijha used to shut her eyes when the Sun gazed on luT, aiul the Sun in anger thereat spoke sharply to Safijua —

अध्याय ७१

श्लोक 4

स भार्याभिस्तथायुक्तो भृत्यैश्च सहजन्मभिः ।उद्विग्नचेताः संप्राप वीर्यहानिमहर्निशम्

sa bhāryābhistathāyukto bhṛtyaiśca sahajanmabhiḥ / udvignacetāḥ saṃprāpa vīryahānimaharniśam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

‘‘Because thou dost always imprison thine eyes when tliou scost me, 0 silly one, thou shalt therefore give birth to Yama,

अध्याय ७१

श्लोक 5

तं वीर्यहीनं निभृतैर्भृत्यैस्त्यक्तं सुदुः खितम् ।अनन्तरो विमर्दाख्यो राज्याच्च्यावितवांस्तदा

taṃ vīryahīnaṃ nibhṛtairbhṛtyaistyaktaṃ suduḥ khitam / anantaro vimardākhyo rājyāccyāvitavāṃstadā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Tlicrcupoii the goddess, unnerved by fear, became wild- eyed, and the Sun seeing her agitated glances addressed her

अध्याय ७१

श्लोक 6

राज्याच्च्युतः सो ऽपि वनं गत्वा निर्विण्णमानसः ।तपस्तेपे महाभागे वितस्तापुलिने स्थितः

rājyāccyutaḥ so 'pi vanaṃ gatvā nirviṇṇamānasaḥ / tapastepe mahābhāge vitastāpuline sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

shadow-form, and addressed her shadoio-self — Remain thon here in the Sun’s house even as I; and behave thou becom

अध्याय ७१

श्लोक 7

ग्रीष्मे पञ्चतमा भूत्वा वर्षास्वभ्रावकाशिकः ।जलशायी च शिशिरे निराहारो यतव्रतः

grīṣme pañcatamā bhūtvā varṣāsvabhrāvakāśikaḥ / jalaśāyī ca śiśire nirāhāro yatavrataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

ingly to the children even as to the Sun. And though ques tioned say nothing of this my going away; say always thia ‘ I am she indeed, Sanjiia by name.* "

अध्याय ७१

श्लोक 8

ततस्तपस्यतस्तस्य प्रावृट्काले महाप्लवः ।बभूवानुदिनं मेघैर्वर्षद्भिरनुसन्ततम्

tatastapasyatastasya prāvṛṭkāle mahāplavaḥ / babhūvānudinaṃ meghairvarṣadbhiranusantatam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

lady, I will obey thy order and will so declare, as far as sitffering my hair to bo seized and as far as undergoing curses; it is performed indeed as far as drawing curses down upon myself

अध्याय ७१

श्लोक 9

न दिग्विज्ञायते पूर्वा दक्षिणा वा न पश्चिमा ।नोत्तरा तमसा सर्वमनुलिप्तमिवाभवत्

na digvijñāyate pūrvā dakṣiṇā vā na paścimā / nottarā tamasā sarvamanuliptamivābhavat

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The goddess'**, receiving this assurance^ then went to her father’s abode. Sho saw Tvashtfi there cleansed from stniii

अध्याय ७१

श्लोक 10

ततो ऽतिपूरेण नृपः स नद्याः प्रेरितस्तटम् ।प्रार्थयन्नापि नावाप ह्रियमाणो महीपतिः

tato 'tipūreṇa nṛpaḥ sa nadyāḥ preritastaṭam / prārthayannāpi nāvāpa hriyamāṇo mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

by means of austerities. And being honoured by him, karman, with much respect, she remained in her fatlior’s

अध्याय ७१

श्लोक 11

अथ दूरे जलौघेन ह्रियमाणो महीपतिः ।आससाद जले रौहीं स पुच्छे जगृहे च ताम्

atha dūre jalaughena hriyamāṇo mahīpatiḥ / āsasāda jale rauhīṃ sa pucche jagṛhe ca tām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

house sonio time, unreproaclied. Then her father spoke to not very long, after praising her and prefacing liu speah with love and much respect —

अध्याय ७१

श्लोक 12

तेन प्लवेन स ययावूह्यमानो महीतले ।इतश्चेतश्चान्धकारे आससाद तटन्ततः

tena plavena sa yayāvūhyamāno mahītale / itaścetaścāndhakāre āsasāda taṭantataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

shadow-form, and addressed her shadoio-self — Remain thon here in the Sun’s house even as I; and behave thou becom

अध्याय ७१

श्लोक 13

विस्तारि पङ्कमत्यर्थं दुस्तरं स नृपस्तरन् ।तथैव कृष्यमाणो ऽन्यद्रम्यं वनमवाप सः

vistāri paṅkamatyarthaṃ dustaraṃ sa nṛpastaran / tathaiva kṛṣyamāṇo 'nyadramyaṃ vanamavāpa saḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

ingly to the children even as to the Sun. And though ques tioned say nothing of this my going away; say always thia ‘ I am she indeed, Sanjiia by name.* "

अध्याय ७१

श्लोक 14

तत्रान्धकारे सा रौही चकर्ष वसुधाधिपम् ।पुच्छे लग्नं महाभागं कृशं धमनिसन्ततौ

tatrāndhakāre sā rauhī cakarṣa vasudhādhipam / pucche lagnaṃ mahābhāgaṃ kṛśaṃ dhamanisantatau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

lady, I will obey thy order and will so declare, as far as sitffering my hair to bo seized and as far as undergoing curses; it is performed indeed as far as drawing curses down upon myself

अध्याय ७१

श्लोक 15

तस्याश्च स्पर्शसंभूतामवापमुदमुत्तमाम् ।सो ऽन्धकारे भ्रमन् भूयो मदनाकृष्टमानसः

tasyāśca sparśasaṃbhūtāmavāpamudamuttamām / so 'ndhakāre bhraman bhūyo madanākṛṣṭamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The goddess'**, receiving this assurance^ then went to her father’s abode. Sho saw Tvashtfi there cleansed from stniii

अध्याय ७१

श्लोक 16

विज्ञाय सानुरागं तं पृष्ठस्पर्शनतत्परम् ।नरेन्द्रं तद्वनस्यान्तः सा मृगी तमुवाच ह

vijñāya sānurāgaṃ taṃ pṛṣṭhasparśanatatparam / narendraṃ tadvanasyāntaḥ sā mṛgī tamuvāca ha

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

by means of austerities. And being honoured by him, karman, with much respect, she remained in her fatlior’s

अध्याय ७१

श्लोक 17

किं पृष्ठं वेपथुमता करेण स्पृशसे मम ।अन्यथैवास्य कार्यस्य सञ्जाता नृपते गतिः

kiṃ pṛṣṭhaṃ vepathumatā kareṇa spṛśase mama / anyathaivāsya kāryasya sañjātā nṛpate gatiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

house sonio time, unreproaclied. Then her father spoke to not very long, after praising her and prefacing liu speah with love and much respect —

अध्याय ७१

श्लोक 18

नास्थाने वो मनो यातं नागम्याहं तवेश्वर ।किन्तु त्वत्सङ्गमे विघ्नमेष लोलः करोति मे

nāsthāne vo mano yātaṃ nāgamyāhaṃ taveśvara / kintu tvatsaṅgame vighnameṣa lolaḥ karoti me

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"Now while I have been seeing thoe my child, ilio days though very many may be reckoned as equal to half a mo-

अध्याय ७१

श्लोक 19

मार्कण्डेय उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्या मृग्याश्च जगतीपतिः ।जातकौतूहलो रौहीमिदं वचनमब्रवीत्

mārkaṇḍeya uvāca iti śrutvā vacastasyā mṛgyāśca jagatīpatiḥ / jātakautūhalo rauhīmidaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

merit; nevertheless righteousness suffers loss. Dwelling a

अध्याय ७१

श्लोक 20

का त्वं ब्रूहि मृगी वाक्यं कथं मानुषवद्वदेत् ।कश्चैव लोलो यो विघ्नं त्वत्सङ्गे कुरुते मम

kā tvaṃ brūhi mṛgī vākyaṃ kathaṃ mānuṣavadvadet / kaścaiva lolo yo vighnaṃ tvatsaṅge kurute mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

house. Such art thou, and thou art mated to a husband, the Sun, the lord of tho three worlds; deign not ray daughter

अध्याय ७१

श्लोक 21

मृग्युवाच अहन्ते दयिता भूप ! प्रागासमुत्पलावती ।भर्या शताग्रमहिषी दुहिता दृढधन्वनः

mṛgyuvāca ahante dayitā bhūpa ! prāgāsamutpalāvatī / bharyā śatāgramahiṣī duhitā dṛḍhadhanvanaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

to dwell a long time in thy father’s house. Being such, gu thou to thy husband’s home. I am pleased; thou hast been honoured by me. Thou must come again to see me, niy beautiful one."

अध्याय ७१

श्लोक 22

राजोवाच किन्तु यावत् कृतं कर्म येनेमां योनिमागता ।पतिव्रता धर्मपरा सा चेत्थं सथमीदृशी

rājovāca kintu yāvat kṛtaṃ karma yenemāṃ yonimāgatā / pativratā dharmaparā sā cetthaṃ sathamīdṛśī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thus was sho admonished by her father then, and agreeing saluted her father respectfully and wont to

अध्याय ७१

श्लोक 23

मृग्युवाच अहं पितृगृहे बाला सखीभिः सहिता वनम् ।रन्तुं गता ददर्शैकं मृगं मृग्या समागतम्

mṛgyuvāca ahaṃ pitṛgṛhe bālā sakhībhiḥ sahitā vanam / rantuṃ gatā dadarśaikaṃ mṛgaṃ mṛgyā samāgatam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

eon. She is not mother to mo in the same way as Manu calls her his mother; no mother would abandon her good qualities Iven towards sons devoid of good qualities.

अध्याय ७१

श्लोक 24

ततः समीपवर्तिन्या मया सा ताडिता मृगी ।मया त्रस्ता गतान्यत्र क्रुद्धः प्राह ततो मृगः

tataḥ samīpavartinyā mayā sā tāḍitā mṛgī / mayā trastā gatānyatra kruddhaḥ prāha tato mṛgaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The lord of day tliinking the shadoiv-form was SanjnA, begot

अध्याय ७१

श्लोक 25

मूढे किमेवं मत्तासि धिक्ते दौः शील्यमीदृशम् ।आधानकालो येनायं त्वया मे विफलीकृतः

mūḍhe kimevaṃ mattāsi dhikte dauḥ śīlyamīdṛśam / ādhānakālo yenāyaṃ tvayā me viphalīkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

of that other two sons and a charming daughter. Now the Shadow- Safi jnd was very affectionate to the other children just as to her own; Safijna did not use to show special atten-

अध्याय ७१

श्लोक 26

वाचं श्रुत्वा ततस्तस्य मानुषस्येव भाषतः ।भीता तमब्रुवं को ऽसीत्येतां योनिमुपागतः

vācaṃ śrutvā tatastasya mānuṣasyeva bhāṣataḥ / bhītā tamabruvaṃ ko 'sītyetāṃ yonimupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

brahman. And Vi4va-karman thereupon pared down tb splendour of the year-revolving Sun, and obtains the praise of the gods.

अध्याय ७१

श्लोक 27

ततः स प्राह पुत्रो ऽहमृषेर्निर्वृतिचक्षुषः ।सुतपा नाम मृग्यान्तु साभिलाषो मृगो ऽभवम्

tataḥ sa prāha putro 'hamṛṣernirvṛticakṣuṣaḥ / sutapā nāma mṛgyāntu sābhilāṣo mṛgo 'bhavam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Ho then paid honour to the Sun, the god honoured by three worlds, who had visited his house, with sublime faltl

अध्याय ७१

श्लोक 28

इमाञ्चानुगतः प्रेम्णा वाञ्छितश्चानया वने ।त्वया वियोजिता दुष्टे तस्माच्छापं ददामि ते

imāñcānugataḥ premṇā vāñchitaścānayā vane / tvayā viyojitā duṣṭe tasmācchāpaṃ dadāmi te

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Tliereupon, 0 brahman, the Shadow- Safijna in anger cursed Yama, her upper lip quiveiing slightly, and her delicate

अध्याय ७१

श्लोक 29

मया चोक्तं तवाज्ञानादपराधः कृतो मुने ।प्रसादं कुरु शापं मे न भवान् दातुमर्हति

mayā coktaṃ tavājñānādaparādhaḥ kṛto mune / prasādaṃ kuru śāpaṃ me na bhavān dātumarhati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

hand shaking — ‘^Because thou spurnest me, thy father’s wife, disrespectfully with thy foot, this thy foot shall there- fore fall this very day to the earth."

अध्याय ७१

श्लोक 30

इत्युक्तः प्राह मां सो ऽपि मुनिरित्थं महीपते ।न प्रयच्छामि शापं ते यद्यात्मानं ददासि मे

ityuktaḥ prāha māṃ so 'pi muniritthaṃ mahīpate / na prayacchāmi śāpaṃ te yadyātmānaṃ dadāsi me

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Yama, terrified on hearing the curse that his mother had pronounced on him, went to his father and falling prostrate before him spoke •

अध्याय ७१

श्लोक 31

मया चोक्तं मृगी नाहं मृगरूपधरा वने ।लप्स्यसे ऽन्यां मृगीन्तावन्मयि भावो निवर्त्यताम्

mayā coktaṃ mṛgī nāhaṃ mṛgarūpadharā vane / lapsyase 'nyāṃ mṛgīntāvanmayi bhāvo nivartyatām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

father; this great marvel was never seen by any one, that a mother casting love away imprecates a curse on her

अध्याय ७१

श्लोक 32

इत्युक्तः कोपरक्ताक्षः स प्राह स्फुरिताधरः ।नाहं मृगी त्वयेत्युक्तं मृगी मूढे भविष्यसि

ityuktaḥ koparaktākṣaḥ sa prāha sphuritādharaḥ / nāhaṃ mṛgī tvayetyuktaṃ mṛgī mūḍhe bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

eon. She is not mother to mo in the same way as Manu calls her his mother; no mother would abandon her good qualities Iven towards sons devoid of good qualities.

अध्याय ७१

श्लोक 33

ततो भृशं प्रव्यथिता प्रणम्य मुनिमब्रुवम् ।स्वरूपस्थमतिक्रुद्धं प्रसीदेति पुनः पुनः

tato bhṛśaṃ pravyathitā praṇamya munimabruvam / svarūpasthamatikruddhaṃ prasīdeti punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

rerily sent by thee/’ And the Snn, collecting bis mind i meditation, perceived her in mare’s shape practising austeri

अध्याय ७१

श्लोक 34

बालानभैज्ञा वाक्यानां ततः प्रोक्तमिदं मया ।पितर्यसति नारीभिर्व्रियते हि पतिः स्वयम्

bālānabhaijñā vākyānāṃ tataḥ proktamidaṃ mayā / pitaryasati nārībhirvriyate hi patiḥ svayam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"You are children, ignorant of the meaning of words; that is why I said this: when the father is absent, women choose a husband themselves;

अध्याय ७१

श्लोक 35

सति ताते कथञ्चाहं वृणोमि मुनिसत्तम ।सापराधाथवा पादौ प्रसीदेश नमाम्यहम्

sati tāte kathañcāhaṃ vṛṇomi munisattama / sāparādhāthavā pādau prasīdeśa namāmyaham

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

but while my father lives, how can I choose, best of sages? Or if I have offended, be gracious, lord; I bow at your feet."

अध्याय ७१

श्लोक 36

प्रसीदेति प्रसीदेति प्रणताया महामते ।इत्थं लालप्यमानायाः स प्राह मुनिपुङ्गवः

prasīdeti prasīdeti praṇatāyā mahāmate / itthaṃ lālapyamānāyāḥ sa prāha munipuṅgavaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

As she, bowed down, lamented thus, "Be gracious, be gracious," O wise one, that bull among sages said:

अध्याय ७१

श्लोक 37

न भवत्यन्यथा प्रोक्तं मम वाक्यं कदाचन ।मृगी भविष्यसि मृता वने ऽस्मिन्नेव जन्मनि

na bhavatyanyathā proktaṃ mama vākyaṃ kadācana / mṛgī bhaviṣyasi mṛtā vane 'sminneva janmani

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"My word, once spoken, is never otherwise. You will become a doe after dying, in this very forest, in this very birth.

अध्याय ७१

श्लोक 38

मृगत्वे च महाबाहुस्तव गर्भमुपैष्यति ।लोलो नाम मुनेः पुत्रः सिद्धवीर्यस्य भामिनि

mṛgatve ca mahābāhustava garbhamupaiṣyati / lolo nāma muneḥ putraḥ siddhavīryasya bhāmini

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

And while you are a doe, a mighty-armed one will enter your womb — Lola, son of the sage Siddhavirya, passionate one.

अध्याय ७१

श्लोक 39

जीतिस्मरा भवित्री त्वं तस्मिन् गर्भमुपागते ।स्मृतिं प्राप्य तथा वाचं मानुषीमीरयिष्यसि

jītismarā bhavitrī tvaṃ tasmin garbhamupāgate / smṛtiṃ prāpya tathā vācaṃ mānuṣīmīrayiṣyasi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When he has come into your womb you will remember your former birth; regaining memory, you will speak with a human voice."

अध्याय ७१

श्लोक 40

त्समिन् जाते मृगीत्वात् त्वं विमुक्ता पतिनार्चिता ।लोकानवाप्स्यसि प्राप्या ये न दुष्कृतकर्मभिः

tsamin jāte mṛgītvāt tvaṃ vimuktā patinārcitā / lokānavāpsyasi prāpyā ye na duṣkṛtakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

ties among the Northern Kurus, and the Sun understood tb purpose of her austerities, namely, ‘ May my husband becom

अध्याय ७१

श्लोक 41

सो ऽपि लोलो महावीर्यः पितृशत्रून् निपात्य वै ।जित्वा वसुन्दरां कृत्स्त्रां भविष्यति ततो मनुः

so 'pi lolo mahāvīryaḥ pitṛśatrūn nipātya vai / jitvā vasundarāṃ kṛtstrāṃ bhaviṣyati tato manuḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

mild in body, beautiful in form.’ " Pare down my splendou now" quoth the Sun also to Sanj ha’s father Vi^va-karmai

अध्याय ७१

श्लोक 42

एवं शापमहं लब्ध्वा मृता तिर्यक्त्वमागता ।त्वत्संस्पर्शाच्च गर्भो ऽसौ संभूतो जठरे मम

evaṃ śāpamahaṃ labdhvā mṛtā tiryaktvamāgatā / tvatsaṃsparśācca garbho 'sau saṃbhūto jaṭhare mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

brahman. And Vi4va-karman thereupon pared down tb splendour of the year-revolving Sun, and obtains the praise of the gods.

अध्याय ७१

श्लोक 43

अतो ब्रवीमि नास्थाने तव यातं मनो मयि ।न चाप्यगम्या गर्भस्थो लोलो विघ्नं करोत्यसौ

ato bravīmi nāsthāne tava yātaṃ mano mayi / na cāpyagamyā garbhastho lolo vighnaṃ karotyasau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

rerily sent by thee/’ And the Snn, collecting bis mind i meditation, perceived her in mare’s shape practising austeri

अध्याय ७१

श्लोक 44

मार्कण्डेय उवाच एवमुक्तस्ततः सो ऽपि राजा प्राप्य परां मुदम् ।पुत्रो ममारीञ्जित्वेति पृथिव्यां भविता मनुः

mārkaṇḍeya uvāca evamuktastataḥ so 'pi rājā prāpya parāṃ mudam / putro mamārīñjitveti pṛthivyāṃ bhavitā manuḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Told this, the king too felt great joy: "My son, conquering my enemies, will be a Manu on earth."

अध्याय ७१

श्लोक 45

ततस्तं सुषुवे पुत्रं सा मृगी लक्षणान्वितम् ।तस्मिन् जाते च भूतानि सर्वाणि प्रययुर्मुदम्

tatastaṃ suṣuve putraṃ sā mṛgī lakṣaṇānvitam / tasmin jāte ca bhūtāni sarvāṇi prayayurmudam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then that doe bore him a son endowed with auspicious marks; and when he was born, all beings rejoiced,

अध्याय ७१

श्लोक 46

विशेषतश्च राजासौ पुत्रे जाते महाबले ।सा विमुक्ता मृगी शापात् प्राप लोकाननुत्तमान्

viśeṣataśca rājāsau putre jāte mahābale / sā vimuktā mṛgī śāpāt prāpa lokānanuttamān

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and especially the king, at the birth of his mighty son; and the doe, released from the curse, reached the unsurpassed worlds.

अध्याय ७१

श्लोक 47

ततस्तस्यर्षयः सर्वे समेत्य मुनिसत्तम ।अवेक्ष्य भाविनीमृद्धिं नाम चक्रुर्महात्मनः

tatastasyarṣayaḥ sarve sametya munisattama / avekṣya bhāvinīmṛddhiṃ nāma cakrurmahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then all the sages gathered, best of sages, and, foreseeing his future prosperity, named the great-souled one:

अध्याय ७१

श्लोक 48

तामसीं भजमानायां योनिं मातर्यजायत ।तमसा चावृते लोके तामसो ऽयं भविष्यति

tāmasīṃ bhajamānāyāṃ yoniṃ mātaryajāyata / tamasā cāvṛte loke tāmaso 'yaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"He was born while his mother was in a tamasic birth, and when the world was covered by darkness (tamas); so he will be Tamasa."

अध्याय ७१

श्लोक 49

ततः स तामसस्तेन पित्रा संवर्धितो वने ।जातबुद्धिरुवाचेदं पितरं मुनिसत्तम

tataḥ sa tāmasastena pitrā saṃvardhito vane / jātabuddhiruvācedaṃ pitaraṃ munisattama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then that Tamasa, raised in the forest by his father, having gained understanding, said to his father, best of sages:

अध्याय ७१

श्लोक 50

कस्त्वं तात कथं वाहं पुत्रो माता च का मम ।किमर्थमागतश्च त्वमेतत् सत्यं ब्रवीहि मे

kastvaṃ tāta kathaṃ vāhaṃ putro mātā ca kā mama / kimarthamāgataśca tvametat satyaṃ bravīhi me

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"Who are you, father? How am I your son, and who is my mother? Why have you come here? Tell me the truth."

अध्याय ७१

श्लोक 51

मार्कण्डेय उवाच ततः पिता यथावृत्तं स्वराज्यच्यावनादिकम् ।तस्याचष्टे महाबहुः पुत्रस्य जगतीपतिः

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ pitā yathāvṛttaṃ svarājyacyāvanādikam / tasyācaṣṭe mahābahuḥ putrasya jagatīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Then the mighty-armed father, the lord of the earth, told his son all that had happened — his fall from his kingdom and the rest.

अध्याय ७१

श्लोक 52

श्रुत्वा तत् सकलं सो ऽपि समाराध्य च भारस्करम् ।अवाच दिव्यान्यस्त्राणि ससंहाराण्यशेषतः

śrutvā tat sakalaṃ so 'pi samārādhya ca bhāraskaram / avāca divyānyastrāṇi sasaṃhārāṇyaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Having heard it all, he worshipped the Sun and obtained all the divine weapons, together with the means of withdrawing them.

अध्याय ७१

श्लोक 53

कृतास्त्रस्तानरीन् जित्वा पितुरानीय चान्तिकम् ।अनुज्ञातान् मुनोचाथ तेन स्वं धर्ममास्थितः

kṛtāstrastānarīn jitvā piturānīya cāntikam / anujñātān munocātha tena svaṃ dharmamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Skilled in weapons, he conquered those enemies, brought them before his father, and at his permission released them, keeping to his own dharma.

अध्याय ७१

श्लोक 54

पितापि तस्य स्वान् लोकांस्तपोयज्ञसमार्जितान् ।विसृष्टदेहः संप्राप्तो दृष्ट्वा पुत्रमुखं सुखम्

pitāpi tasya svān lokāṃstapoyajñasamārjitān / visṛṣṭadehaḥ saṃprāpto dṛṣṭvā putramukhaṃ sukham

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

His father too, having seen his son's face with joy, gave up his body and reached his own worlds, earned by austerity and sacrifice.

अध्याय ७१

श्लोक 55

जित्वा समस्तां पृथिवीं तामसाख्यः स पार्थिवः ।तामसाख्यो मनुरभुत्तस्य मन्वन्तरं शृणु

jitvā samastāṃ pṛthivīṃ tāmasākhyaḥ sa pārthivaḥ / tāmasākhyo manurabhuttasya manvantaraṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Having conquered the whole earth, that king called Tamasa became the Manu called Tamasa; hear of his manvantara:

अध्याय ७१

श्लोक 56

ये देवा यत्पतिर्यश्च देवेन्द्रो ये तथर्षयः ।ये पुत्राश्च मनोस्तस्य पृथिवीपरिपालकाः

ye devā yatpatiryaśca devendro ye tatharṣayaḥ / ye putrāśca manostasya pṛthivīparipālakāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

the gods, their lord, the king of the gods, the sages, and the sons of that Manu who protected the earth.

अध्याय ७१

श्लोक 57

सत्यास्तथान्ये सुधियः सुरूपा हरयस्तथा ।एते देवगणास्तत्र सप्तविंशतिका मुने

satyāstathānye sudhiyaḥ surūpā harayastathā / ete devagaṇāstatra saptaviṃśatikā mune

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The Satyas, and also the Sudhis, the Surupas and the Haris — these were the groups of gods there, twenty-seven in each, O sage.

अध्याय ७१

श्लोक 58

महाबलो महावीर्यः शतयज्ञोपलक्षितः ।शिखिरिन्द्रस्तथा तेषां देवानामभवद्विभुः

mahābalo mahāvīryaḥ śatayajñopalakṣitaḥ / śikhirindrastathā teṣāṃ devānāmabhavadvibhuḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Of great strength and valour, marked by a hundred sacrifices, Shikhi was the Indra, lord of those gods.

अध्याय ७१

श्लोक 59

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रो ऽग्निर्वलकस्तथा ।पीवरश्च तथा ब्रह्मन् ! सप्त गप्तर्षयो ऽभवन्

jyotirdharmā pṛthuḥ kāvyaścaitro 'gnirvalakastathā / pīvaraśca tathā brahman ! sapta gaptarṣayo 'bhavan

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Jyotirdharma, Prithu, Kavya, Chaitra, Agni, Valaka and Pivara, O brahmin, were the seven sages.

अध्याय ७१

श्लोक 60

नरः क्षान्तिः शान्तदान्तजानुजङ्घादयस्तथा ।पुत्रास्तु तामसस्यासन् राजानः सुमहाबलाः

naraḥ kṣāntiḥ śāntadāntajānujaṅghādayastathā / putrāstu tāmasasyāsan rājānaḥ sumahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Nara, Kshanti, Shanta, Danta, Janu, Jangha and others were the sons of Tamasa, kings of great strength.

अध्याय ७१

श्लोक 61

इत्येतत्तामसं विप्र मन्वन्तरमुदाहृतम् ।यः पठेत् शृणुयाद्वापि तमसा सन बाध्यते

ityetattāmasaṃ vipra manvantaramudāhṛtam / yaḥ paṭhet śṛṇuyādvāpi tamasā sana bādhyate

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thus the Tamasa manvantara has been described, O brahmin; whoever reads or hears it is not oppressed by darkness.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 71
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.