Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
72
अध्याय 72 / 90

Adhyaya 75

77 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ77 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७२

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेठतामसमन्वन्तरेऽ चतुः सप्ततितमो ऽध्यायः।पञ्चसप्ततितमो ऽध्यायः- ७५ मार्कण्डेय उवाच पञ्चमो ऽपि मनुर्ब्रह्मन् रैवतो नाम विश्रुतः ।तस्योत्पत्तिं विस्तरशः शृणुष्व कथयामि ते

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhatāmasamanvantare' catuḥ saptatitamo 'dhyāyaḥ. pañcasaptatitamo 'dhyāyaḥ- 75 mārkaṇḍeya uvāca pañcamo 'pi manurbrahman raivato nāma viśrutaḥ / tasyotpattiṃ vistaraśaḥ śṛṇuṣva kathayāmi te

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

planets. The third of them, the daughter named Tapati had a son Kuru, king of men, by king Sambarana.f

अध्याय ७२

श्लोक 2

ऋषिरासीन्महाभाग ऋतवागिति विश्रुतः ।तस्यापुत्रस्य पुत्रो ऽभूद्रेवत्यन्ते महात्मनः

ṛṣirāsīnmahābhāga ṛtavāgiti viśrutaḥ / tasyāputrasya putro 'bhūdrevatyante mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

cd to the Shadow-Safijna’s sons. The eldest son of the Shadow-Saiijna was equal to Mann the eldest-born; hence

अध्याय ७२

श्लोक 3

स तस्य विधिवच्चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः ।तथोपनयनादींश्च स चाशीलो ऽभवन्मुने

sa tasya vidhivaccakre jātakarmādikāḥ kriyāḥ / tathopanayanādīṃśca sa cāśīlo 'bhavanmune

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

this son of the Snn obtained the title Shvarnika. He also slmll bo a Manu when Bali shall become Indra. He was appointed by his father as the planet Saturn among the

अध्याय ७२

श्लोक 4

यतः प्रभृति जातो ऽसौ ततः प्रभृति सो ऽप्यृषिः ।दीर्घरोगपरामर्शमवाप मुनिपुङ्गवः

yataḥ prabhṛti jāto 'sau tataḥ prabhṛti so 'pyṛṣiḥ / dīrgharogaparāmarśamavāpa munipuṅgavaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

purified, to the stainless Soull Adoration to the most excel- lent, to the desirable one! to the utmost one, to the supreme Soul! Adoration to thee whose nature pervades the entire

अध्याय ७२

श्लोक 5

माता तस्य परामार्ति कुष्ठरोगादिपीडिता ।जगाम स पिता चास्य चिन्तयामास दुः खितः

mātā tasya parāmārti kuṣṭharogādipīḍitā / jagāma sa pitā cāsya cintayāmāsa duḥ khitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thus I describe the seventh period, that of Manu Vaivas- vatn, his sons, the kings, the rishis, the gods and the kin^ of

अध्याय ७२

श्लोक 6

किमेतदिति सो ऽप्यस्य पुत्रो ऽप्यत्यन्तदुर्मतिः ।जग्राह भार्यामन्यस्य मुनिपुत्रस्य संमुखीम्

kimetaditi so 'pyasya putro 'pyatyantadurmatiḥ / jagrāha bhāryāmanyasya muniputrasya saṃmukhīm

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

it rapt in meditation. It must not be heard by those wlio have l)ecome empty-handed. How may this become fruitful!)

अध्याय ७२

श्लोक 7

ततो विषण्णमनसा ऋतवागिदमुक्तवान् ।अपुत्रता मनुष्याणां श्रेयसे न कुपुत्रता

tato viṣaṇṇamanasā ṛtavāgidamuktavān / aputratā manuṣyāṇāṃ śreyase na kuputratā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

the goal* of men of wise intellect I Adoration to thee who hast the nature of the sun, who hast the nature of

अध्याय ७२

श्लोक 8

कुपुत्रो हृदयायासं सर्वदा कुरुते पितुः ।मातुश्च स्वर्गसंस्थांश्च स्वपितॄन् पातयत्यधः

kuputro hṛdayāyāsaṃ sarvadā kurute pituḥ / mātuśca svargasaṃsthāṃśca svapitṝn pātayatyadhaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

adoration to the maker of day! And adoration to the causer of night, to the maker of twilight and moon-light! Thou art this universe, thou art the adorable I With thee, as thou

अध्याय ७२

श्लोक 9

सुहृदां नोपकाराय पितॄणाञ्च न तृप्तये ।पित्रोर्दुः खाय धिग् जन्म तस्य दुष्कृतकर्मणः

suhṛdāṃ nopakārāya pitṝṇāñca na tṛptaye / pitrorduḥ khāya dhig janma tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

revolvest above the world, the entire egg of Brahma, devoid of intelligence,! with everything moveable and immoveable, turns round I This universe when touched by thy rays

अध्याय ७२

श्लोक 10

धन्यास्ते तनया येषां सर्वलोकाभिसंमताः ।परोपकारिणः शान्ताः साधुकर्मण्यनुव्रताः

dhanyāste tanayā yeṣāṃ sarvalokābhisaṃmatāḥ / paropakāriṇaḥ śāntāḥ sādhukarmaṇyanuvratāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

That pm'tion of the Sun’s splendour which was composed of

अध्याय ७२

श्लोक 11

अनिर्वृतं तथा मन्दं परलोकपराङ्मुखम् ।नरकाय न सद्गत्यै कुपुत्रालम्बि जन्मनः

anirvṛtaṃ tathā mandaṃ paralokaparāṅmukham / narakāya na sadgatyai kuputrālambi janmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

the Yajus was made the sky, and that portion composed of tlie Saman became heaven.* Of the fifteen shreds of his splendour which were pared off by Tvash^rb the high-souled

अध्याय ७२

श्लोक 12

करोति सुहृदां दैन्यमहितानां तथा मुदम् ।अकाले च जरां पित्रोः कुपुत्रः कुरुते ध्रुवम्

karoti suhṛdāṃ dainyamahitānāṃ tathā mudam / akāle ca jarāṃ pitroḥ kuputraḥ kurute dhruvam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Tvashtri verily ninde Sarva's f trident, the discus of Vishnu and the Yasus, the very temble weapon of S'ankara, and

अध्याय ७२

श्लोक 13

मार्कण्डेय उवाच एवं सो ऽत्यन्तदुष्टस्य पुत्रस्य चरितैर्मुनिः ।दह्यमानमनोवृत्तिर्वृत्तं गर्गमपृच्छत

mārkaṇḍeya uvāca evaṃ so 'tyantaduṣṭasya putrasya caritairmuniḥ / dahyamānamanovṛttirvṛttaṃ gargamapṛcchata

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Agni’s spear and Kuvera’s palki; and all the fierce weapons of the others who are tl»e gods’ foes, and of the Yakshas and

अध्याय ७२

श्लोक 14

ऋतवागुवाच सुव्रतेन पुरा वेदा गृहीता विधिवन्मया ।समप्य वेदान् विधिवत् कृतो दारपरिग्रहः

ṛtavāguvāca suvratena purā vedā gṛhītā vidhivanmayā / samapya vedān vidhivat kṛto dāraparigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

VidyMharas — those Vi4va-kpit made. And therefore the adorable loi*d bears only a sixteenth part. His splendour was pared off by Visva-karman into fifteen parts.

अध्याय ७२

श्लोक 15

सदारेण क्रियाः कार्याः श्रौताः स्मार्ता वषट्क्रियाः ।न मे न्यूनाः कृताः काश्चिद्यावदद्य महामुने

sadāreṇa kriyāḥ kāryāḥ śrautāḥ smārtā vaṣaṭkriyāḥ / na me nyūnāḥ kṛtāḥ kāścidyāvadadya mahāmune

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then assuming a horse’s form the Sun went to the Northern

अध्याय ७२

श्लोक 16

गर्भाधानविधानेन न काममनुरुध्यता ।पुत्रार्थं जनितश्चायं पुन्नाम्नो बिभ्यता मुने

garbhādhānavidhānena na kāmamanurudhyatā / putrārthaṃ janitaścāyaṃ punnāmno bibhyatā mune

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

That pm'tion of the Sun’s splendour which was composed of

अध्याय ७२

श्लोक 17

सो ऽयं किमात्मदोषेण मम दोषण वा मुने ।अस्मद्दुः खवहो जातो दौः शील्याद् बन्धुशोकदः

so 'yaṃ kimātmadoṣeṇa mama doṣaṇa vā mune / asmadduḥ khavaho jāto dauḥ śīlyād bandhuśokadaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

the Yajus was made the sky, and that portion composed of tlie Saman became heaven.* Of the fifteen shreds of his splendour which were pared off by Tvash^rb the high-souled

अध्याय ७२

श्लोक 18

रेवत्यन्ते मुनिश्रेष्ठ ! जातो ऽयं तनयस्तव ।तेन दुः खाय ते दुष्टे काले यस्मादजायत

revatyante muniśreṣṭha ! jāto 'yaṃ tanayastava / tena duḥ khāya te duṣṭe kāle yasmādajāyata

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Tvashtri verily ninde Sarva's f trident, the discus of Vishnu and the Yasus, the very temble weapon of S'ankara, and

अध्याय ७२

श्लोक 19

न ते ऽपचारो नैवास्य मातुर्नायं कुलस्य ते ।तस्य दौः शील्यहेतुस्तु रेवत्यन्तमुपागतम्

na te 'pacāro naivāsya māturnāyaṃ kulasya te / tasya dauḥ śīlyahetustu revatyantamupāgatam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Agni’s spear and Kuvera’s palki; and all the fierce weapons of the others who are tl»e gods’ foes, and of the Yakshas and

अध्याय ७२

श्लोक 20

ऋतवागुवाच यस्मान्ममैकपुत्रस्य रेवत्यन्तसमुद्भवम् ।दौः शील्यमेतत् सा तस्मात् पततामाशु रेवती

ṛtavāguvāca yasmānmamaikaputrasya revatyantasamudbhavam / dauḥ śīlyametat sā tasmāt patatāmāśu revatī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

VidyMharas — those Vi4va-kpit made. And therefore the adorable loi*d bears only a sixteenth part. His splendour was pared off by Visva-karman into fifteen parts.

अध्याय ७२

श्लोक 21

मार्कण्डेय उवाच तेनैवं व्याहृते शापे रेवत्यृक्षं पपात ह ।पश्यतः सर्वलोकस्य विस्मयाविष्टचेतसः

mārkaṇḍeya uvāca tenaivaṃ vyāhṛte śāpe revatyṛkṣaṃ papāta ha / paśyataḥ sarvalokasya vismayāviṣṭacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then assuming a horse’s form the Sun went to the Northern

अध्याय ७२

श्लोक 22

रेवत्यृक्षञ्च पतितं कुमुदाद्रौ समन्ततः ।भावयामास सहसा वनकन्दरनिर्झरम्

revatyṛkṣañca patitaṃ kumudādrau samantataḥ / bhāvayāmāsa sahasā vanakandaranirjharam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Kurus, and saw Sanjna there disguised in mare’s shape. And she, seeing him approaching and afraid of a strans^e male, went towards him face to face, intent on guarding her rear.

अध्याय ७२

श्लोक 23

कुमुदाद्रिश्च तत्पातात् ख्यातो रैवतको ऽभवत् ।अतीव रम्यः सर्वस्यां पृथिव्यां पृथिवीधरः

kumudādriśca tatpātāt khyāto raivatako 'bhavat / atīva ramyaḥ sarvasyāṃ pṛthivyāṃ pṛthivīdharaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

And thereupon as the two met there and joined their noses, two sons issued from the mare’s mouth, Nasatya and Dasra;

अध्याय ७२

श्लोक 24

तस्यर्क्षस्य तु या कान्तिर्जाता पङ्कजिनी सरः ।ततो जज्ञे तदा कन्या रूपेणातीव शोभना

tasyarkṣasya tu yā kāntirjātā paṅkajinī saraḥ / tato jajñe tadā kanyā rūpeṇātīva śobhanā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and at the termination of the flow of semen Revanta was born, bearing sword, shield and armour, mounted on horse-

अध्याय ७२

श्लोक 25

रेवतीकान्तिसम्भूतां तां दृष्ट्वा प्रमुचो मुनिः ।तस्या नाम चकारेत्थं रेवती नाम भागुरे

revatīkāntisambhūtāṃ tāṃ dṛṣṭvā pramuco muniḥ / tasyā nāma cakāretthaṃ revatī nāma bhāgure

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

back, furnished with arrows and quiver. Then the Sun dis- played his own peerless form, and she gazing upon his true

अध्याय ७२

श्लोक 26

पोषयामास चैवैतां स्वाश्रमाभ्याससम्भवाम् ।प्रमुचः स महाभागस्तस्मिन्नेव महाचले

poṣayāmāsa caivaitāṃ svāśramābhyāsasambhavām / pramucaḥ sa mahābhāgastasminneva mahācale

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

form felt a keen joy; and tho Sun, the robber of the wateis, brought home this his loving wife Sanjna restoreil to her own shape.

अध्याय ७२

श्लोक 27

तान्तु यौवनिनीं दृष्ट्वा कान्यकां रूपशालिनीम् ।स मुनिश्चिन्तमामास को ऽस्या भर्ता भवेदिति

tāntu yauvaninīṃ dṛṣṭvā kānyakāṃ rūpaśālinīm / sa muniścintamāmāsa ko 'syā bhartā bhavediti

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Her eldest son then became Yaivasvata Manu; and ber second son Yama became the righteous-eyed judge because

अध्याय ७२

श्लोक 28

एवं चिन्तयतस्तस्य ययौ कालो महान् मुने ।न चाससाद सदृशं वरं तस्या महामुनिः

evaṃ cintayatastasya yayau kālo mahān mune / na cāsasāda sadṛśaṃ varaṃ tasyā mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

of tho curso. His father himself made an end of the curse by saying — " Insects taking flesh J from his foot shall fall

अध्याय ७२

श्लोक 29

ततस्तस्या वरं प्रष्टुमग्निं स प्रमुचो मुनिः ।विवेश वह्निशालां वै प्रष्टारं प्राह हव्यभुक्

tatastasyā varaṃ praṣṭumagniṃ sa pramuco muniḥ / viveśa vahniśālāṃ vai praṣṭāraṃ prāha havyabhuk

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

the earth," And because he is righteous of eyo,

अध्याय ७२

श्लोक 30

महाबलो महावीर्यः प्रियवाग् धर्मवत्सलः ।दुर्गमो नाम भविता भर्ता ह्यस्य महीपतिः

mahābalo mahāvīryaḥ priyavāg dharmavatsalaḥ / durgamo nāma bhavitā bhartā hyasya mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"Of great strength and valour, sweet of speech and devoted to dharma, a king named Durgama will be her husband."

अध्याय ७२

श्लोक 31

मार्कण्डेय उवाच अनन्तरञ्च मृगयाप्रसङ्गेनागतो मुने ।तस्याश्रमपदं धीमान् दुर्गमः स नराधिपः

mārkaṇḍeya uvāca anantarañca mṛgayāprasaṅgenāgato mune / tasyāśramapadaṃ dhīmān durgamaḥ sa narādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Then, O sage, in the course of a hunt, the wise King Durgama came to his hermitage —

अध्याय ७२

श्लोक 32

प्रियव्रतान्वयभवो महाबलपराक्रमः ।पुत्रो विक्रमशीलस्य कालिन्दीजठरोद्भवः

priyavratānvayabhavo mahābalaparākramaḥ / putro vikramaśīlasya kālindījaṭharodbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

born of the line of Priyavrata, of great strength and prowess, son of Vikramashila, born from Kalindi's womb.

अध्याय ७२

श्लोक 33

स प्रविश्याश्रमपदं तां तन्वीं जगतीपतिः ।अपश्यमानस्तमृषिं प्रियेत्यामन्त्र्य पृष्टवान्

sa praviśyāśramapadaṃ tāṃ tanvīṃ jagatīpatiḥ / apaśyamānastamṛṣiṃ priyetyāmantrya pṛṣṭavān

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Entering the hermitage and not seeing the sage, the king addressed that slender maiden as "Beloved" and asked:

अध्याय ७२

श्लोक 34

राजोवाच क्व गतो भगवानस्मादाश्रमान्मुनिपुङ्गवः ।तं प्रणेतुमिहेच्छामि तत् त्वं प्रब्रूहि शोभने

rājovāca kva gato bhagavānasmādāśramānmunipuṅgavaḥ / taṃ praṇetumihecchāmi tat tvaṃ prabrūhi śobhane

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The king said: "Where has the blessed bull among sages gone from this hermitage? I wish to pay him my respects; tell me, lovely one."

अध्याय ७२

श्लोक 35

मार्कण्डेय उवाच अग्निसालां गतो विप्रस्तच्छ्रुत्वा तस्य भाषितम् ।प्रियेत्यामन्त्रणञ्चैव निश्चक्राम त्वरान्वितः

mārkaṇḍeya uvāca agnisālāṃ gato viprastacchrutvā tasya bhāṣitam / priyetyāmantraṇañcaiva niścakrāma tvarānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: The brahmin had gone to the fire-hall; hearing the king's words and his address "Beloved," he came out in haste.

अध्याय ७२

श्लोक 36

स ददर्श महात्मानं राजानं दुर्गमं मुनिः ।नरेन्द्रचिह्नसहितं प्रश्रयावनतं पुरः

sa dadarśa mahātmānaṃ rājānaṃ durgamaṃ muniḥ / narendracihnasahitaṃ praśrayāvanataṃ puraḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage saw the great-souled King Durgama bearing the marks of royalty, bowed with courtesy before him.

अध्याय ७२

श्लोक 37

तस्मिन् दृष्टे ततः शिष्यमुवाच स तु गौतमम् ।गौतमानीयतां शीघ्रमर्घो ऽस्य जगतीपतेः

tasmin dṛṣṭe tataḥ śiṣyamuvāca sa tu gautamam / gautamānīyatāṃ śīghramargho 'sya jagatīpateḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Seeing him, he said to his disciple Gautama, "Gautama, quickly bring the guest-offering for this lord of the earth.

अध्याय ७२

श्लोक 38

एकस्तावदयं भूपश्चिरकालादुपागतः।जामाता च विशेषेण योग्योर्ऽघस्य मतो मम

ekastāvadayaṃ bhūpaścirakālādupāgataḥ. jāmātā ca viśeṣeṇa yogyor'ghasya mato mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

First, he is a king who has come after a long time; and especially he is my son-in-law, so I hold him worthy of the offering."

अध्याय ७२

श्लोक 39

मार्कण्डेय उवाच ततः स चिन्तयामास राजा जामातृकारणम् ।विवेद च न तन्मौनी जगृहेर्ऽघञ्च तं नृपः

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sa cintayāmāsa rājā jāmātṛkāraṇam / viveda ca na tanmaunī jagṛher'ghañca taṃ nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Then the king wondered why he was called son-in-law, but did not understand it; he remained silent and accepted the offering.

अध्याय ७२

श्लोक 40

तमासनगतं विप्रो गृहीतार्घं महामुनिः ।स्वागतं प्राह राजेन्द्रमपि ते कुशलं गृहे

tamāsanagataṃ vipro gṛhītārghaṃ mahāmuniḥ / svāgataṃ prāha rājendramapi te kuśalaṃ gṛhe

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When the king was seated and had received the offering, the great sage bade him welcome and said, "Is all well at your home,

अध्याय ७२

श्लोक 41

कोषे बले ऽथ मित्रेषु भृत्यामात्ये नरेश्वर ।तथात्मनि महाबाहो यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

koṣe bale 'tha mitreṣu bhṛtyāmātye nareśvara / tathātmani mahābāho yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

in your treasury, army and allies, your servants and ministers, O king, and in yourself, mighty-armed one, in whom all is established?

अध्याय ७२

श्लोक 42

पत्नी च ते कुशलिनी यत एवानुतिष्ठति ।पृच्छाम्यस्यास्ततो नाहं कुशलिन्यो ऽपरास्तव

patnī ca te kuśalinī yata evānutiṣṭhati / pṛcchāmyasyāstato nāhaṃ kuśalinyo 'parāstava

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

And is your wife well, since she is here? I ask after her; I do not ask whether your other wives are well."

अध्याय ७२

श्लोक 43

राजोवाच त्वत्प्रसादादकुशलं न क्वचिन्मम सुव्रत ।जातकौतूहलश्चास्मि मम भार्यात्र का मुने

rājovāca tvatprasādādakuśalaṃ na kvacinmama suvrata / jātakautūhalaścāsmi mama bhāryātra kā mune

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The king said: "By your grace nothing is amiss with me anywhere, O you of good vows. But I am curious: which wife of mine is here, O sage?"

अध्याय ७२

श्लोक 44

ऋषिरुवाच रेवती सुमहाभागा त्रैलोक्यस्यापि सुन्दरी ।तव भर्या वरारोहा तां त्वं राजन्न वेत्सि किम्

ṛṣiruvāca revatī sumahābhāgā trailokyasyāpi sundarī / tava bharyā varārohā tāṃ tvaṃ rājanna vetsi kim

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: "Revati, most fortunate, the most beautiful in the three worlds, is your lovely wife; do you not know her, O king?"

अध्याय ७२

श्लोक 45

राजोवाच सुभद्रां शान्ततनयां कावेरीतनयां विभो ।सुराष्ट्रजां सुजाताञ्च कदम्बाञ्च वरूथजाम्

rājovāca subhadrāṃ śāntatanayāṃ kāverītanayāṃ vibho / surāṣṭrajāṃ sujātāñca kadambāñca varūthajām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The king said: "Subhadra, Shanta's daughter, Kaveri's daughter, lord, Surashtraja, Sujata, Kadamba, Varuthaja,

अध्याय ७२

श्लोक 46

विपाठां नन्दिनीञ्चैव वेद्मि भार्यां गृहे द्विज ।तिष्ठन्ति मे न भगवन् रेवतीं वेद्मि कान्वियम्

vipāṭhāṃ nandinīñcaiva vedmi bhāryāṃ gṛhe dvija / tiṣṭhanti me na bhagavan revatīṃ vedmi kānviyam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Vipatha and Nandini I know as my wives at home, O brahmin; I do not know Revati, blessed one. Who is she?"

अध्याय ७२

श्लोक 47

ऋषिरुवाच प्रियेति साम्प्रतं येयं त्वयोक्ता वरवर्णिनी ।किं विस्मृतन्ते भूपाल ! श्लाघ्येयं गृहिणी तव

ṛṣiruvāca priyeti sāmprataṃ yeyaṃ tvayoktā varavarṇinī / kiṃ vismṛtante bhūpāla ! ślāghyeyaṃ gṛhiṇī tava

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: "This fair maiden whom you just now called 'Beloved' — have you forgotten, O king? She is your praiseworthy wife."

अध्याय ७२

श्लोक 48

राजोवाच सत्यमुक्तं मया किन्तु भावो दुष्टो न मे मुने ।नात्र कोपं भवान् कर्तुमर्हत्यस्मासु याचितः

rājovāca satyamuktaṃ mayā kintu bhāvo duṣṭo na me mune / nātra kopaṃ bhavān kartumarhatyasmāsu yācitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The king said: "I did say it, but my intent was not wicked, O sage; you should not be angry with us; I beg you."

अध्याय ७२

श्लोक 49

ऋषिरुवाच तत्त्वं ब्रवीषि भूपाल ! न भावस्तव दूषितः ।व्याजहार भवानेतद्वह्निना नृप चोदितः

ṛṣiruvāca tattvaṃ bravīṣi bhūpāla ! na bhāvastava dūṣitaḥ / vyājahāra bhavānetadvahninā nṛpa coditaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: "You speak the truth, O king; your intent was not wicked. You said it, O king, prompted by Fire.

अध्याय ७२

श्लोक 50

मया पृष्टो हुतवहः को ऽस्या भर्तेति पार्थिव ।भविता तेन चाप्युक्तो भवानेवाद्य वै वरः

mayā pṛṣṭo hutavahaḥ ko 'syā bharteti pārthiva / bhavitā tena cāpyukto bhavānevādya vai varaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

I asked Fire, O king, 'Who will be her husband?' and he said, 'You yourself, the bridegroom, who comes today.'

अध्याय ७२

श्लोक 51

तद्गृह्यतां मया दत्ता तुभ्यं कन्या नराधिप ।प्रियेत्यामन्त्रिता चेयं विचारं कुरुषे कथम्

tadgṛhyatāṃ mayā dattā tubhyaṃ kanyā narādhipa / priyetyāmantritā ceyaṃ vicāraṃ kuruṣe katham

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

So accept the maiden I give you, O king. You addressed her as 'Beloved'; why do you hesitate?"

अध्याय ७२

श्लोक 52

मार्कण्डेय उवाच ततो ऽसावभवन्मौनी तेनोक्तः पृथिवीपतिः ।ऋषिस्तथोद्यतः कर्तुं तस्या वैवाहिकं विधिम्

mārkaṇḍeya uvāca tato 'sāvabhavanmaunī tenoktaḥ pṛthivīpatiḥ / ṛṣistathodyataḥ kartuṃ tasyā vaivāhikaṃ vidhim

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Addressed thus, the king fell silent, and the sage prepared to perform her wedding rites.

अध्याय ७२

श्लोक 53

तमुद्यतं सा पितरं विवाहाय महामुने ।उवाच कन्या यत्किञ्चित् प्रश्रयावनतानना

tamudyataṃ sā pitaraṃ vivāhāya mahāmune / uvāca kanyā yatkiñcit praśrayāvanatānanā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

As her father prepared for the wedding, O great sage, the maiden, with face bowed in modesty, said:

अध्याय ७२

श्लोक 54

यदि मे प्रीतिमांस्तात प्रिसादं कर्तुमर्हसि ।रेवत्यृक्षे विवाहं मे तत्करोतु प्रसादितः

yadi me prītimāṃstāta prisādaṃ kartumarhasi / revatyṛkṣe vivāhaṃ me tatkarotu prasāditaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"If you love me, father, and would show me favour, let my wedding be held under the constellation Revati."

अध्याय ७२

श्लोक 55

ऋषिरुवाच रेवत्यृक्षं न वै भद्रे चन्द्रयोगि व्यवस्थितम् ।अन्यानि सन्ति ऋक्षाणि सुभ्रु वैवाहिकानि ते

ṛṣiruvāca revatyṛkṣaṃ na vai bhadre candrayogi vyavasthitam / anyāni santi ṛkṣāṇi subhru vaivāhikāni te

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: "The constellation Revati is not in conjunction with the moon, good girl; there are other constellations suitable for your wedding, fair-browed one."

अध्याय ७२

श्लोक 56

कन्योवाच तात तेन विना कालो विफलः प्रतिभाति मे ।विवाहो विफले काले मद्विधायाः कथं भवेत्

kanyovāca tāta tena vinā kālo viphalaḥ pratibhāti me / vivāho viphale kāle madvidhāyāḥ kathaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The maiden said: "Father, without it the time seems fruitless to me; how can the wedding of one like me take place at a fruitless time?"

अध्याय ७२

श्लोक 57

ऋषिरुवाच ऋतवागिति विख्यातस्तपस्वी रेवतीं प्रति ।चकार कोपं क्रुद्धेन तेनर्क्षं विनिपातितम्

ṛṣiruvāca ṛtavāgiti vikhyātastapasvī revatīṃ prati / cakāra kopaṃ kruddhena tenarkṣaṃ vinipātitam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: "An ascetic famed as Ritavak grew angry with Revati, and in his anger he threw the constellation down.

अध्याय ७२

श्लोक 58

मया चास्मै प्रतिज्ञाता भर्येति मदिरेक्षणा ।न चेच्छसि विवाहं त्वं सङ्कटं नः समागतम्

mayā cāsmai pratijñātā bharyeti madirekṣaṇā / na cecchasi vivāhaṃ tvaṃ saṅkaṭaṃ naḥ samāgatam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

And I have promised him, bright-eyed one, as your husband; if you do not want the wedding, we are in trouble."

अध्याय ७२

श्लोक 59

कन्योवाच ऋतवाक् स मुनिस्तात किमेवं तप्तवांस्तपः ।न त्वया मम तातेन ब्रह्मबन्धोः सुतास्मि किम्

kanyovāca ṛtavāk sa munistāta kimevaṃ taptavāṃstapaḥ / na tvayā mama tātena brahmabandhoḥ sutāsmi kim

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The maiden said: "Father, did that sage Ritavak practise such austerity, and not you, my father? Am I the daughter of a brahmin in name only?"

अध्याय ७२

श्लोक 60

ऋषिरुवाच ब्रह्मबन्धोः सुता न त्वं बाले नैव तपस्विनः ।सुता त्वं मम यो देवान् कर्तुमन्यान् समुत्सहे

ṛṣiruvāca brahmabandhoḥ sutā na tvaṃ bāle naiva tapasvinaḥ / sutā tvaṃ mama yo devān kartumanyān samutsahe

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: "You are not the daughter of a brahmin in name only, child, nor of one without austerity; you are the daughter of me, who am able to create other gods."

अध्याय ७२

श्लोक 61

कन्योवाच तपस्वी यदि मे तातस्तत्किमृक्षमिदं दिवि ।समारोप्य विवाहो मे तदृक्षे क्रियते न तु

kanyovāca tapasvī yadi me tātastatkimṛkṣamidaṃ divi / samāropya vivāho me tadṛkṣe kriyate na tu

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The maiden said: "If my father is an ascetic, why not set that constellation back in the sky and hold my wedding under it?"

अध्याय ७२

श्लोक 62

ऋषिरुवाच एवं भवतु भद्रन्ते भद्रे प्रीतिमती भव ।आरोपयामीन्दुमार्गे रेवत्यृक्षं कृते तव

ṛṣiruvāca evaṃ bhavatu bhadrante bhadre prītimatī bhava / āropayāmīndumārge revatyṛkṣaṃ kṛte tava

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: "So be it; blessings on you, good girl, be happy. For your sake I will set the constellation Revati back on the moon's path."

अध्याय ७२

श्लोक 63

मार्कण्डेय उवाच ततस्तपः प्रभावेण रेवत्यृक्षं महामुनिः ।यथापूर्वन्तथा चक्रे सोमयोगि द्विजोत्तम

mārkaṇḍeya uvāca tatastapaḥ prabhāveṇa revatyṛkṣaṃ mahāmuniḥ / yathāpūrvantathā cakre somayogi dvijottama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Then by the power of his austerity the great sage set the constellation Revati back in conjunction with the moon as before, O best of brahmins.

अध्याय ७२

श्लोक 64

विवाहञ्चैव दुहितुर्विधिवद् मन्त्रयोगिनम् ।निष्पाद्य प्रीतिमान् भूयो जामातारमथाब्रवीत्

vivāhañcaiva duhiturvidhivad mantrayoginam / niṣpādya prītimān bhūyo jāmātāramathābravīt

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Having duly performed his daughter's wedding with mantras, he was glad and said to his son-in-law:

अध्याय ७२

श्लोक 65

औद्वाहिकन्ते भूपाल कथ्यतां किं ददाम्यहम् ।दुर्लभ्यमपि दास्यामि ममाप्रतिहतन्तपः

audvāhikante bhūpāla kathyatāṃ kiṃ dadāmyaham / durlabhyamapi dāsyāmi mamāpratihatantapaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"Tell me, O king, what wedding gift shall I give you? I will give even what is hard to obtain; my austerity is unobstructed."

अध्याय ७२

श्लोक 66

राजोवाच मनोः स्वयम्भुवस्याहमुत्पन्नः सन्ततौ मुने ।मन्वन्तराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाद् वृणोम्यहम्

rājovāca manoḥ svayambhuvasyāhamutpannaḥ santatau mune / manvantarādhipaṃ putraṃ tvatprasādād vṛṇomyaham

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The king said: "I was born in the line of Svayambhuva Manu, O sage; by your grace I ask for a son who will rule a manvantara."

अध्याय ७२

श्लोक 67

ऋषिरुवाच भविष्यत्येष ते कामो मनुस्त्वत्तनयो महीम् ।सकलां भोक्ष्यते भूप धर्मविच्च भविष्यति

ṛṣiruvāca bhaviṣyatyeṣa te kāmo manustvattanayo mahīm / sakalāṃ bhokṣyate bhūpa dharmavicca bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: "This desire of yours will be fulfilled; your son will be a Manu and enjoy the whole earth, O king, and he will know dharma."

अध्याय ७२

श्लोक 68

मार्कण्डेय उवाच तामादाय ततो भूपः स्वमेव नगरं ययौ ।तस्मादजायत सुतो रेवत्या रैवतो मनुः

mārkaṇḍeya uvāca tāmādāya tato bhūpaḥ svameva nagaraṃ yayau / tasmādajāyata suto revatyā raivato manuḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Taking her, the king went to his own city; from Revati was born a son, Raivata Manu,

अध्याय ७२

श्लोक 69

समेतः सकलैर्धर्मैर्मानवैरपराजितः ।विज्ञाताखिलशास्त्रार्थो वेदविद्यार्थशास्त्रवित्

sametaḥ sakalairdharmairmānavairaparājitaḥ / vijñātākhilaśāstrārtho vedavidyārthaśāstravit

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

endowed with all the dharmas of men, unconquered, knowing the meaning of all the scriptures, versed in the Vedas, learning and treatises.

अध्याय ७२

श्लोक 70

तस्य मन्वन्तरे देवान् मुनिदेवेन्द्रपार्थिवान् ।कथ्यमानान् मया ब्रह्मन् निबोध सुसमाहितः

tasya manvantare devān munidevendrapārthivān / kathyamānān mayā brahman nibodha susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Hear with full attention, O brahmin, as I tell of the gods, sages, king of the gods and kings of his manvantara.

अध्याय ७२

श्लोक 71

सुमेधसस्तत्र देवास्तथा भूपतयो द्विज ।वैकुण्ठश्चामिताभश्च चतुर्दश चतुर्दश

sumedhasastatra devāstathā bhūpatayo dvija / vaikuṇṭhaścāmitābhaśca caturdaśa caturdaśa

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The gods there were the Sumedhases and the Bhupatis, O brahmin, the Vaikunthas and the Amitabhas, fourteen in each group.

अध्याय ७२

श्लोक 72

तेषां देवगणानान्तु चतुर्णामपि चेश्चरः ।नाम्ना विभुरभूदिन्द्रः शतयज्ञोपलक्षकः

teṣāṃ devagaṇānāntu caturṇāmapi ceścaraḥ / nāmnā vibhurabhūdindraḥ śatayajñopalakṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The lord of these four groups of gods was the Indra named Vibhu, marked by a hundred sacrifices.

अध्याय ७२

श्लोक 73

हिरण्यलोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथापरः ।वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः

hiraṇyalomā vedaśrīrūrdhvabāhustathāparaḥ / vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaśca mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Hiranyaloma, Vedashri, and Urdhvabahu, Vedabahu, Sudhama and the great sage Parjanya,

अध्याय ७२

श्लोक 74

वसिष्ठश्च महाभागो वेदवेदान्तपारगः ।एते सप्तर्षयश्चासन् रैवतस्यान्तरे मनोः

vasiṣṭhaśca mahābhāgo vedavedāntapāragaḥ / ete saptarṣayaścāsan raivatasyāntare manoḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and the fortunate Vasishtha, master of the Vedas and Vedanta — these were the seven sages in the period of Raivata Manu.

अध्याय ७२

श्लोक 75

बलबन्धुर्महावीर्यः सुयष्टव्यस्तथापरः ।सत्यकाद्यास्तथैवासन् रैवतस्य मनोः सुताः

balabandhurmahāvīryaḥ suyaṣṭavyastathāparaḥ / satyakādyāstathaivāsan raivatasya manoḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Balabandhu of great valour, Suyashtavya, Satyaka and others were the sons of Raivata Manu.

अध्याय ७२

श्लोक 76

रैवतान्तास्तु मनवः कथिता ये मया तव ।स्वायम्भुवाश्रया ह्येते स्वारोचिषमृते मनुम्

raivatāntāstu manavaḥ kathitā ye mayā tava / svāyambhuvāśrayā hyete svārociṣamṛte manum

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The Manus up to Raivata whom I have described to you all rest on the line of Svayambhuva, except for Svarochisha Manu.

अध्याय ७२

श्लोक 77

(य एषां शृणुयान्नित्यं पठेदाख्यानमुत्तमम् ।विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लोकं प्राप्नोत्यभीप्सितम्

(ya eṣāṃ śṛṇuyānnityaṃ paṭhedākhyānamuttamam / vimuktaḥ sarvapāpebhyo lokaṃ prāpnotyabhīpsitam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Whoever always hears or reads this excellent narrative is freed from all sins and attains the world he desires.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 72
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.