Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
73
अध्याय 73 / 90

Adhyaya 76

58 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ58 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७३

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रैवतमन्वन्तरे पञ्चसप्ततितमो ऽध्यायः षट्सप्ततितमो ऽध्यायः- ७६ मार्कण्डेय उवाच इत्येतत् कथितं तुभ्यं पञ्च मन्वन्तरं तव ।चाक्षुषस्य मनोः षष्ठं श्रूयतामिदमन्तरम्

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe raivatamanvantare pañcasaptatitamo 'dhyāyaḥ ṣaṭsaptatitamo 'dhyāyaḥ- 76 mārkaṇḍeya uvāca ityetat kathitaṃ tubhyaṃ pañca manvantaraṃ tava / cākṣuṣasya manoḥ ṣaṣṭhaṃ śrūyatāmidamantaram

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thou hast told mo+t about these seven Manns, Svayambhnva and tlie rest, the gods, the kings and muni's which ruled in

अध्याय ७३

श्लोक 2

अन्यजन्मनि जातो ऽसौ चक्षुषः परमेष्ठिनः ।चाक्षुषत्वमतस्तस्य जन्मन्यस्मिन्नपि द्विज

anyajanmani jāto 'sau cakṣuṣaḥ parameṣṭhinaḥ / cākṣuṣatvamatastasya janmanyasminnapi dvija

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

their periods. Tell mo, 0 great muni, of the seven other JIanus which shall follow in this kalpa, and the gods and

अध्याय ७३

श्लोक 3

जातं माता निजोत्सङ्गे स्थितमुल्लाप्य तं पुनः ।परिष्वजति हार्देन पुनरुल्लापयत्यथ

jātaṃ mātā nijotsaṅge sthitamullāpya taṃ punaḥ / pariṣvajati hārdena punarullāpayatyatha

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

be the eighth Manu. Rania,* Vyasa and G^lava.f Dipti.mat} and Kripa,§ Rishya^ringa.ll and Dro^if wero^^’* the seven rishisft of thatpmod.

अध्याय ७३

श्लोक 4

जातिस्मरः स जातो वै मातुरुत्सङ्गमास्थितः ।जहास तं तदा माता संक्रुद्धा वाक्यमब्रवीत्

jātismaraḥ sa jāto vai māturutsaṅgamāsthitaḥ / jahāsa taṃ tadā mātā saṃkruddhā vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

be the eighth Manu. Rania,* Vyasa and G^lava.f Dipti.mat} and Kripa,§ Rishya^ringa.ll and Dro^if wero^^’* the seven rishisft of thatpmod.

अध्याय ७३

श्लोक 5

भीतास्मि किमिदं वत्स ! हासो यद्वदने तव ।अकालबोधः सञ्जातः कच्चित् पश्यसि शोभनम्

bhītāsmi kimidaṃ vatsa ! hāso yadvadane tava / akālabodhaḥ sañjātaḥ kaccit paśyasi śobhanam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

wise another group of twenty. Hear also from me tl;e third group of Amita gods; Dama, Daiita, fita, Soma, and Vinfa

अध्याय ७३

श्लोक 6

पुत्र उवाच मामत्तुमिच्छति पुरो मार्जारी किम न पश्यसि ।अन्तर्धानगता चेयं द्वितीया जातहारिणी

putra uvāca māmattumicchati puro mārjārī kima na paśyasi / antardhānagatā ceyaṃ dvitīyā jātahāriṇī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

good qualities. Tapa and Tapa8,§§ and S'akra, Dyuti, Jyotig, Prabha-kara, Prabhasa, Dayita, Gharma, Tojas, Ra^mi,||i|

अध्याय ७३

श्लोक 7

पुत्रप्रीत्या च भवती सहार्दा मामवेक्षती ।उल्लाप्योल्लाप्य बहुशः परिष्वजति मां यतः

putraprītyā ca bhavatī sahārdā māmavekṣatī / ullāpyollāpya bahuśaḥ pariṣvajati māṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Vakratu, and so forth aro the Suta-pas, the twenty.fold

अध्याय ७३

श्लोक 8

उद्भूतपुलका स्नेहसम्भवास्त्राविलेक्षणा ।ततो ममागतो हासः शृणु चाप्यत्र कारणम्

udbhūtapulakā snehasambhavāstrāvilekṣaṇā / tato mamāgato hāsaḥ śṛṇu cāpyatra kāraṇam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

I have told thee about Savarni also who Was the son of the Shadow-Sanjna } equal to his eldest hrothet Manu, ho shall

अध्याय ७३

श्लोक 9

स्वार्थे प्रसक्ता मार्जारी प्रसक्तं मामवेक्षते ।तथान्तर्धानगा चैव द्वितीया जातहारिणी

svārthe prasaktā mārjārī prasaktaṃ māmavekṣate / tathāntardhānagā caiva dvitīyā jātahāriṇī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and the I’est are the group of twenty. And these shall he celebrated as Mukhya* gods, rulers of the manv-antara— they are verily the sons of Maric'a and of the Praja-pati JO Ka^yapa, and they shall be in the futui-e during Sdvarga Mann’s period. J^ow the lord of them, 0 muni, shall be Bali jl Vairoc ani, the Daitya who dwells in Patila at present, bound by a compact. t

अध्याय ७३

श्लोक 10

स्वार्थाय स्निग्धहृदया यथैवैते ममोपरि ।प्रवृत्ते स्वार्थमास्थाय तथैव प्रतिभासि मे

svārthāya snigdhahṛdayā yathaivaite mamopari / pravṛtte svārthamāsthāya tathaiva pratibhāsi me

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"Just as these are affectionate toward me for their own sake, so you too, acting out of self-interest, appear to me.

अध्याय ७३

श्लोक 11

किन्तु मदुपभोगाय मार्जारी जातहारिणी ।त्वन्तु क्रमेणोपभोग्यं मत्तः फलमभीप्ससि

kintu madupabhogāya mārjārī jātahāriṇī / tvantu krameṇopabhogyaṃ mattaḥ phalamabhīpsasi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

But the Jatahārini (child-stealer) cat seeks to enjoy me, while you seek to enjoy fruit from me gradually.

अध्याय ७३

श्लोक 12

न मां जानासि को ऽप्येष न चैवापकृतं मया ।सङ्गतं नातिकालीनं पञ्चसप्तदिनात्मकम्

na māṃ jānāsi ko 'pyeṣa na caivāpakṛtaṃ mayā / saṅgataṃ nātikālīnaṃ pañcasaptadinātmakam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

You do not know who I am, nor have I done you any service; our acquaintance is not long — only five or seven days.

अध्याय ७३

श्लोक 13

तथापि स्त्रिह्यसे सास्त्रा परिष्वजसि चाप्यति ।तातेति वत्स ! भद्रेति निर्व्यलीकं ब्रवीषि माम्

tathāpi strihyase sāstrā pariṣvajasi cāpyati / tāteti vatsa ! bhadreti nirvyalīkaṃ bravīṣi mām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Still you love me with tears and embrace me tightly, and call me 'dear one, child, good one' without deceit."

अध्याय ७३

श्लोक 14

मातोवाच न त्वाहमुपकारार्थं वत्स ! प्रीत्या परिष्वजे ।न चेदेतद्भवत्प्रीत्यै परित्यक्तास्म्यहं त्वया

mātovāca na tvāhamupakārārthaṃ vatsa ! prītyā pariṣvaje / na cedetadbhavatprītyai parityaktāsmyahaṃ tvayā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The mother said: "I do not embrace you out of love for the sake of any service, child; if this does not please you, then I am abandoned by you.

अध्याय ७३

श्लोक 15

स्वार्थो मया परित्यक्तो यस्त्वत्तो मे भविष्यति ।इत्युक्त्वा सा तमुत्सृज्य निष्क्रान्ता सूतिकागृहात्

svārtho mayā parityakto yastvatto me bhaviṣyati / ityuktvā sā tamutsṛjya niṣkrāntā sūtikāgṛhāt

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

I give up whatever benefit might come to me from you." Having said this, she let him go and left the birth-chamber.

अध्याय ७३

श्लोक 16

जडाङ्गबाह्यकरणं शुद्धान्तः करणात्मकम् ।जहार तं परित्यक्तं सा तदा जातहारिणी

jaḍāṅgabāhyakaraṇaṃ śuddhāntaḥ karaṇātmakam / jahāra taṃ parityaktaṃ sā tadā jātahāriṇī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then the child-stealer carried off that abandoned child, dull in outward faculties but pure in inner nature.

अध्याय ७३

श्लोक 17

सा हृत्वा तं तदा बालं विक्रान्तस्य महीभृतः ।प्रसूतपत्नीशयने न्यस्य तस्याददे सुतम्

sā hṛtvā taṃ tadā bālaṃ vikrāntasya mahībhṛtaḥ / prasūtapatnīśayane nyasya tasyādade sutam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Having carried off that child, she placed him in the bed of the newly delivered wife of King Vikranta and took her son.

अध्याय ७३

श्लोक 18

तमप्यन्यगृहे नीत्वा गृहीत्वा तस्य चात्मजम् ।तृतीयं भक्षयामास सा क्रमाज्जातहारिणी

tamapyanyagṛhe nītvā gṛhītvā tasya cātmajam / tṛtīyaṃ bhakṣayāmāsa sā kramājjātahāriṇī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Taking him to another house, she took that family's child in turn, and the third she devoured — so the child-stealer went on in order.

अध्याय ७३

श्लोक 19

हृत्वा हृत्वा तृतीयन्तु भक्षयत्यतिनिर्घृणा ।करोत्यनुदिनं सा नु परिवर्तन्तथान्ययोः

hṛtvā hṛtvā tṛtīyantu bhakṣayatyatinirghṛṇā / karotyanudinaṃ sā nu parivartantathānyayoḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Carrying off child after child, she pitilessly devours the third, and daily makes such exchanges between the other two.

अध्याय ७३

श्लोक 20

विक्रान्तो ऽपि ततस्तस्य सुतस्यैव महीपतिः ।कारयामास संस्कारान् राजन्यस्य भवन्ति ये

vikrānto 'pi tatastasya sutasyaiva mahīpatiḥ / kārayāmāsa saṃskārān rājanyasya bhavanti ye

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

King Vikranta then had performed for that son all the sacraments proper to a kshatriya,

अध्याय ७३

श्लोक 21

आनन्देति च नामास्य पिता चक्रे विधानतः ।मुदा परमया युक्तो विक्रान्तः स नराधिपः

ānandeti ca nāmāsya pitā cakre vidhānataḥ / mudā paramayā yukto vikrāntaḥ sa narādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and his father duly gave him the name Ananda; King Vikranta was filled with the greatest joy.

अध्याय ७३

श्लोक 22

कृतोपनयनं तन्तु गुरुराह कुमारकम् ।जनन्याः प्रागुपस्थानं क्रियताञ्चाभिवादनम्

kṛtopanayanaṃ tantu gururāha kumārakam / jananyāḥ prāgupasthānaṃ kriyatāñcābhivādanam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When he had been invested with the sacred thread, his teacher said to the boy, "First go to your mother and pay her your respects."

अध्याय ७३

श्लोक 23

स गुरोस्तद्वचः श्रुत्वा विहस्यैवमथाब्रवीत् ।वन्द्या मे कतमा माता जननी पालनी नु किम्

sa gurostadvacaḥ śrutvā vihasyaivamathābravīt / vandyā me katamā mātā jananī pālanī nu kim

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Hearing his teacher's words, he laughed and said, "Which mother am I to revere — the one who bore me or the one who raised me?"

अध्याय ७३

श्लोक 24

गुरुरुवाच न त्वियं ते महाभाग ! जनयित्री रुथात्मजा ।विक्रान्तस्याग्रमहिषी हैमिनी नाम नामतः

gururuvāca na tviyaṃ te mahābhāga ! janayitrī ruthātmajā / vikrāntasyāgramahiṣī haiminī nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The teacher said: "This is not your mother, fortunate one, but Rutha's daughter, the chief queen of Vikranta, named Haimini."

अध्याय ७३

श्लोक 25

आनन्द उवाच इयं जनित्री चैत्रस्य विशालग्रमवासिनः ।विप्राग्र्यबोधपुत्रस्य यो ऽस्यां जातो ऽन्यतो वचम्

ānanda uvāca iyaṃ janitrī caitrasya viśālagramavāsinaḥ / viprāgryabodhaputrasya yo 'syāṃ jāto 'nyato vacam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Ananda said: "This is the mother of Chaitra, who lives in the village of Vishala, son of the eminent brahmin Bodha; the one born of her is elsewhere, I say."

अध्याय ७३

श्लोक 26

गुरुरुवाच कुतस्त्वं कथयानन्द ! चैत्रः को वा त्वयोच्यते ।सङ्कटं महदाभाति क्व जातो ऽत्र ब्रवीषि किम्

gururuvāca kutastvaṃ kathayānanda ! caitraḥ ko vā tvayocyate / saṅkaṭaṃ mahadābhāti kva jāto 'tra bravīṣi kim

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The teacher said: "Where are you from, Ananda? Tell me. And who is this Chaitra you speak of? A great difficulty appears; where were you born? What are you saying?"

अध्याय ७३

श्लोक 27

आनन्द उवाच जातो ऽहमवनीन्द्रस्य क्षत्रियस्य गृहे द्विज ।तत्पत्न्यां गिरिभद्रायामाददे जातहारिणी

ānanda uvāca jāto 'hamavanīndrasya kṣatriyasya gṛhe dvija / tatpatnyāṃ giribhadrāyāmādade jātahāriṇī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Ananda said: "I was born in the house of a kshatriya king, O brahmin, of his wife Giribhadra; the child-stealer took me.

अध्याय ७३

श्लोक 28

तयात्र मुक्तो हैमिन्या गृहीत्वा च सुतञ्च सा ।बोधस्य द्विजमुख्यस्य गृहे नीतवती पुनः

tayātra mukto haiminyā gṛhītvā ca sutañca sā / bodhasya dvijamukhyasya gṛhe nītavatī punaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

She left me here and took Haimini's son, carrying him to the house of Bodha, chief of brahmins,

अध्याय ७३

श्लोक 29

भक्षयामास च सुतं तस्य बोधद्विजन्मनः ।स तत्र द्विजसंस्कारैः संस्कृतो हैमिनीसुतः

bhakṣayāmāsa ca sutaṃ tasya bodhadvijanmanaḥ / sa tatra dvijasaṃskāraiḥ saṃskṛto haiminīsutaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and devoured the son of that brahmin Bodha. There Haimini's son was raised with the brahmin sacraments.

अध्याय ७३

श्लोक 30

वयमत्र महाभाग ! संस्कृता गुरुणा त्वया ।मया तव वचः कार्यमुपैमि कतमां गुरो

vayamatra mahābhāga ! saṃskṛtā guruṇā tvayā / mayā tava vacaḥ kāryamupaimi katamāṃ guro

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Here we have been given the sacraments by you, our teacher, fortunate one. I must obey your word — which one should I approach, teacher?"

अध्याय ७३

श्लोक 31

गुरुरुवाच अतीव गहनं वत्स ! सङ्कटं महदागतम् ।न वेद्मि किञ्चिन्मोहेन भ्रमन्तीव हि बुद्धयः

gururuvāca atīva gahanaṃ vatsa ! saṅkaṭaṃ mahadāgatam / na vedmi kiñcinmohena bhramantīva hi buddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The teacher said: "A very deep and great difficulty has arisen, child. I understand nothing; my mind whirls with confusion."

अध्याय ७३

श्लोक 32

आनन्द उवाच मोहस्यावसरः को ऽत्र जगत्येवं व्यवस्थिते ।कः कस्य पुत्रो विप्रर्षे ! को वा कस्य नु बान्धवः

ānanda uvāca mohasyāvasaraḥ ko 'tra jagatyevaṃ vyavasthite / kaḥ kasya putro viprarṣe ! ko vā kasya nu bāndhavaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Ananda said: "What room is there for confusion here, when the world is so ordered? Whose son is who, O brahmin sage, and who is whose kinsman?

अध्याय ७३

श्लोक 33

आरभ्य जन्मनो नॄणां सम्बन्धित्वमुपैति यः ।अन्ये सम्बन्धिनो विप्र ! मृत्युना सन्निवर्तिताः

ārabhya janmano nṝṇāṃ sambandhitvamupaiti yaḥ / anye sambandhino vipra ! mṛtyunā sannivartitāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

From birth, whoever becomes related to men — other relations, O brahmin, are ended by death.

अध्याय ७३

श्लोक 34

अत्रापि जातस्य सतः सम्बन्धोयो ऽस्य बान्धवैः ।सो ऽप्यस्तङ्गते देहे प्रयात्येषो ऽखिलक्रमः

atrāpi jātasya sataḥ sambandhoyo 'sya bāndhavaiḥ / so 'pyastaṅgate dehe prayātyeṣo 'khilakramaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Even for one born here, the relation he has with his kin goes away when the body perishes; such is the whole course of things.

अध्याय ७३

श्लोक 35

अतो ब्रवीमि संसारे वसतः को न बान्धवः ।को वापि सततं बन्धुः किं वो विभ्राम्यते मतिः

ato bravīmi saṃsāre vasataḥ ko na bāndhavaḥ / ko vāpi satataṃ bandhuḥ kiṃ vo vibhrāmyate matiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

So I say: for one living in worldly existence, who is not a kinsman, and who is a kinsman forever? Why is your mind confused?

अध्याय ७३

श्लोक 36

पितृद्वयं मया प्राप्तमस्मिन्नेव हि जन्मनि ।मातृद्वयञ्च किञ्चित्रं यदन्यद् देहसम्भवे

pitṛdvayaṃ mayā prāptamasminneva hi janmani / mātṛdvayañca kiñcitraṃ yadanyad dehasambhave

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

I have gained two fathers in this very birth, and two mothers; what wonder, when a body arises from another?

अध्याय ७३

श्लोक 37

सो ऽहं तपः करिष्यामि त्वया यो ह्यस्य भूपतेः ।विशालग्रामतः पुत्रश्चैत्र आनीयतामिह

so 'haṃ tapaḥ kariṣyāmi tvayā yo hyasya bhūpateḥ / viśālagrāmataḥ putraścaitra ānīyatāmiha

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

So I will practise austerity; have Chaitra, the true son of this king, brought here from the village of Vishala."

अध्याय ७३

श्लोक 38

मार्कण्डेय उवाच ततः स विस्मितो राजा सभार्यः सह बन्धुभिः ।तस्मान्निवर्त्य ममतामनुमेने वनाय तम्

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sa vismito rājā sabhāryaḥ saha bandhubhiḥ / tasmānnivartya mamatāmanumene vanāya tam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Then the king, amazed, with his wife and kin, turned away his attachment and allowed him to go to the forest.

अध्याय ७३

श्लोक 39

चैत्रमानीय तनयं राज्ययोग्यं चकार सः ।संमान्य ब्राह्मणं येन पुत्रबुद्ध्या स पालितः

caitramānīya tanayaṃ rājyayogyaṃ cakāra saḥ / saṃmānya brāhmaṇaṃ yena putrabuddhyā sa pālitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

He brought his son Chaitra and made him fit for the kingdom, honouring the brahmin who had raised him as a son.

अध्याय ७३

श्लोक 40

सो ऽप्यानन्दस्तपस्तेपे बाल एव महावने ।कर्मणां क्षुपणार्थाय विमुक्तेः परिपन्थिनाम्

so 'pyānandastapastepe bāla eva mahāvane / karmaṇāṃ kṣupaṇārthāya vimukteḥ paripanthinām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

And Ananda, still a boy, practised austerity in the great forest to destroy the karmas that obstruct liberation.

अध्याय ७३

श्लोक 41

तपस्यन्तं ततस्तञ्च प्राह देवः प्रजापतिः ।किमर्थं तप्यसे वत्स ! तपस्तीव्रं वदस्व तत्

tapasyantaṃ tatastañca prāha devaḥ prajāpatiḥ / kimarthaṃ tapyase vatsa ! tapastīvraṃ vadasva tat

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

As he performed austerity, the god Prajapati said to him, "Why do you practise severe austerity, child? Tell me."

अध्याय ७३

श्लोक 42

आनन्द उवाच आत्मनः शुद्धिकामो ऽहं करोमि भगवंस्तपः ।बन्धाय मम कर्माणि यानि तत्क्षपणोन्मुखः

ānanda uvāca ātmanaḥ śuddhikāmo 'haṃ karomi bhagavaṃstapaḥ / bandhāya mama karmāṇi yāni tatkṣapaṇonmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Ananda said: "Blessed one, I practise austerity desiring purification of myself, intent on destroying the karmas that bind me."

अध्याय ७३

श्लोक 43

ब्रह्मोवाच क्षीणाधिकारो भवति मुक्तियोग्यो न कर्मवान् ।सत्त्वाधिकारवान् मुक्तिमवाप्स्यति ततो भवान्

brahmovāca kṣīṇādhikāro bhavati muktiyogyo na karmavān / sattvādhikāravān muktimavāpsyati tato bhavān

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Brahma said: "One whose office is exhausted becomes fit for liberation, not one who still has karma. When your office of sattva is fulfilled, you will attain liberation.

अध्याय ७३

श्लोक 44

भवता मनुना भाव्यं षष्ठेन व्रज तत् कुरु ।अलन्ते तपसा तस्मिन् कृते मुक्तिमवाप्स्यसि

bhavatā manunā bhāvyaṃ ṣaṣṭhena vraja tat kuru / alante tapasā tasmin kṛte muktimavāpsyasi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

You are to be the sixth Manu; go and do that. Enough of austerity; when that is done you will attain liberation."

अध्याय ७३

श्लोक 45

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तो ब्रह्मणा सो ऽपि तथेत्युक्त्वा महामतिः ।तत्कर्माभिमुखो यातस्तपसो विरराम ह

mārkaṇḍeya uvāca ityukto brahmaṇā so 'pi tathetyuktvā mahāmatiḥ / tatkarmābhimukho yātastapaso virarāma ha

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Told this by Brahma, the wise one said, "So be it," and turning toward that duty he ceased from austerity.

अध्याय ७३

श्लोक 46

चाक्षुषेत्याह तं ब्रह्मा तपसो विनिवर्तयन् ।पूर्वनाम्ना बभूवाथ प्रख्यातश्चाक्षुषो मनुः

cākṣuṣetyāha taṃ brahmā tapaso vinivartayan / pūrvanāmnā babhūvātha prakhyātaścākṣuṣo manuḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Turning him from austerity, Brahma called him Chakshusha; by that former name he became famous as Chakshusha Manu.

अध्याय ७३

श्लोक 47

उपयेमे विदर्भां स सुतामुग्रस्य भूभृतः ।तस्याञ्चोत्पादयामास पुत्रान् प्रख्यातविक्रमान्

upayeme vidarbhāṃ sa sutāmugrasya bhūbhṛtaḥ / tasyāñcotpādayāmāsa putrān prakhyātavikramān

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

He married Vidarbha, daughter of King Ugra, and begot on her sons of famous valour.

अध्याय ७३

श्लोक 48

तस्य मन्वन्तरेशस्य ये ऽन्तरे त्रिदशा द्विज ।ये चर्षयस्तथैवेन्द्रो ये सुताश्चास्य तान् शृणु

tasya manvantareśasya ye 'ntare tridaśā dvija / ye carṣayastathaivendro ye sutāścāsya tān śṛṇu

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Hear, O brahmin, of the gods, sages, Indra and sons in the period of that lord of the manvantara.

अध्याय ७३

श्लोक 49

आप्या नाम सुरास्तत्र तेषामेको ऽष्टको गणः ।प्रख्यातकर्मणां विप्र ! यज्ञे हव्यभुजामयम्

āpyā nāma surāstatra teṣāmeko 'ṣṭako gaṇaḥ / prakhyātakarmaṇāṃ vipra ! yajñe havyabhujāmayam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The gods there were called Apyas, and one group of eight of them were of famous deeds, eaters of oblations in sacrifice, O brahmin.

अध्याय ७३

श्लोक 50

प्रख्यातबलवीर्याणां प्रभामण्डलदुर्दृशाम् ।द्वितीयश्च प्रसूताख्यो देवानामष्टको गणः

prakhyātabalavīryāṇāṃ prabhāmaṇḍaladurdṛśām / dvitīyaśca prasūtākhyo devānāmaṣṭako gaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Of famous strength and valour, hard to look at in their halos of light, the second group of eight gods was called the Prasutas.

अध्याय ७३

श्लोक 51

तथैवाष्टक एवान्यो भव्याख्यो देवतागणः ।चतुर्थश्च गणस्तत्र यूथगाख्यस्तथाष्टकः

tathaivāṣṭaka evānyo bhavyākhyo devatāgaṇaḥ / caturthaśca gaṇastatra yūthagākhyastathāṣṭakaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Likewise another group of eight gods was called the Bhavyas; and the fourth group of eight there was called the Yuthagas.

अध्याय ७३

श्लोक 52

लेखसंज्ञास्तथैवान्ये तत्र मन्वन्तरे द्विज ।पञ्चमे च गणे देवास्तत्संज्ञा ह्यमृताशिनः

lekhasaṃjñāstathaivānye tatra manvantare dvija / pañcame ca gaṇe devāstatsaṃjñā hyamṛtāśinaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Others were called the Lekhas in that manvantara, O brahmin; the gods of the fifth group, so named, were eaters of nectar.

अध्याय ७३

श्लोक 53

शतं क्रतूनामाहृत्य यस्तेषामधिपो ऽभवत् ।मनोजवस्तथैवेन्द्रः संख्यातो यज्ञभागभुक्

śataṃ kratūnāmāhṛtya yasteṣāmadhipo 'bhavat / manojavastathaivendraḥ saṃkhyāto yajñabhāgabhuk

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Having performed a hundred sacrifices, their lord was Manojava, counted as Indra, enjoyer of the shares of sacrifice.

अध्याय ७३

श्लोक 54

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुन्नतो मधुः ।अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः

sumedhā virajāścaiva haviṣmānunnato madhuḥ / atināmā sahiṣṇuśca saptāsanniti carṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Sumedha, Viraja, Havishman, Unnata, Madhu, Atinama and Sahishnu were the seven sages.

अध्याय ७३

श्लोक 55

ऊरु-पुरु-शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः ।चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयो ऽभवन्

ūru-puru-śatadyumnapramukhāḥ sumahābalāḥ / cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Uru, Puru, Shatadyumna and others of great strength, the sons of Chakshusha Manu, became kings of the earth.

अध्याय ७३

श्लोक 56

एतत्ते कथितं षष्ठं मया मन्वन्तरं द्विज ।चाक्षुषस्य तथा जन्म चरितञ्च महात्मनः

etatte kathitaṃ ṣaṣṭhaṃ mayā manvantaraṃ dvija / cākṣuṣasya tathā janma caritañca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thus I have told you, O brahmin, the sixth manvantara, and the birth and conduct of the great-souled Chakshusha.

अध्याय ७३

श्लोक 57

साम्प्रतं वर्तते यो ऽयं नाम्ना वैवस्वतो मनुः ।सप्तमीये ऽन्तरे तस्य देवाद्यास्तान् शृणुष्व मे

sāmprataṃ vartate yo 'yaṃ nāmnā vaivasvato manuḥ / saptamīye 'ntare tasya devādyāstān śṛṇuṣva me

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The Manu now reigning is named Vaivasvata; hear from me of the gods and others of his, the seventh period.

अध्याय ७३

श्लोक 58

य इदं कीर्तयेद् धीमान् चाक्षुषस्यान्तरं भुवि ।शृणुते च लभेत् पुत्रानारोग्यसुखसम्पदम्

ya idaṃ kīrtayed dhīmān cākṣuṣasyāntaraṃ bhuvi / śṛṇute ca labhet putrānārogyasukhasampadam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The wise man on earth who recounts or hears this period of Chakshusha obtains sons and the wealth of health and happiness.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 73
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.