Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
74
अध्याय 74 / 90

Adhyaya 77

42 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ42 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७४

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे षष्ठं मन्वन्तरं समाप्तम्,अध्यायः षट्सप्ततितमः सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः- ७७ मार्कण्डेय उवाच मार्तण्ड रस्यवेर्भार्या तनया विश्वकर्मणः ।संज्ञा नाम महाभाग तस्यां भानुरजीजनत्

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe ṣaṣṭhaṃ manvantaraṃ samāptam,adhyāyaḥ ṣaṭsaptatitamaḥ saptasaptatitamo 'dhyāyaḥ- 77 mārkaṇḍeya uvāca mārtaṇḍa rasyaverbhāryā tanayā viśvakarmaṇaḥ / saṃjñā nāma mahābhāga tasyāṃ bhānurajījanat

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Now the great Asura, the genei'Jil C'ikshura, seeing that army being slaughtered, advanced in wrath to fight ^vith

अध्याय ७४

श्लोक 2

मनुं प्रख्यातयशसमनेकज्ञानपारगम् ।विवस्वतः सुतो यस्मात्तस्माद्वैवस्वतस्तु सः

manuṃ prakhyātayaśasamanekajñānapāragam / vivasvataḥ suto yasmāttasmādvaivasvatastu saḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Ambikti. The Asura rained a sbowerofairowsoiitliegid* * § dess in tbe battle, as a cloud deluges mount Merus summit

अध्याय ७४

श्लोक 3

संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने ।यतस्ततः सरोषोर्ऽकः संज्ञां निष्ठुरमब्रवीत्

saṃjñā ca raviṇā dṛṣṭā nimīlayati locane / yatastataḥ saroṣor'kaḥ saṃjñāṃ niṣṭhuramabravīt

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

with a shower of rain. The goddess, cutting asundei the masses of his arrows then as it were in play, smote lii** l^^rses

अध्याय ७४

श्लोक 4

मयि दृष्टे सदा यस्मात् कुरुषे नेत्रसंयमम् ।तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम्

mayi dṛṣṭe sadā yasmāt kuruṣe netrasaṃyamam / tasmājjaniṣyase mūḍhe prajāsaṃyamanaṃ yamam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

with her arrows and their charioteer; and split his bow or with and his banner raised high aloft; and with swi

अध्याय ७४

श्लोक 5

मार्कण्डेय उवाच ततः सा चपलां दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला ।विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sā capalāṃ dṛṣṭiṃ devī cakre bhayākulā / vilolitadṛśaṃ dṛṣṭvā punarāha ca tāṃ raviḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

His bow shattered, his chariot useless, his horses killed, Ida chaiiotoar slain, the Asura armed with sword and shield

अध्याय ७४

श्लोक 6

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वयाधुना ।तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि

yasmādvilolitā dṛṣṭirmayi dṛṣṭe tvayādhunā / tasmādvilolāṃ tanayāṃ nadīṃ tvaṃ prasaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

rnslicd at the goddess. With the utmost celerity he smote

अध्याय ७४

श्लोक 7

मार्कण्डेय उवाच ततस्तस्यान्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै ।यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी

mārkaṇḍeya uvāca tatastasyāntu saṃjajñe bhartṛśāpena tena vai / yamaśca yamunā ceyaṃ prakhyātā sumahānadī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

the goddess also on her left arm. His sword shivered to pieces as it touched her arm (O prince). Thereon red-eyed

अध्याय ७४

श्लोक 8

सापि संज्ञा रवेस्तेजः सेहे दुः खेन भामिनी ।असहन्ती च सा तेजश्चिन्तयामास वै तदा

sāpi saṃjñā ravestejaḥ sehe duḥ khena bhāminī / asahantī ca sā tejaścintayāmāsa vai tadā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

with anger, he grasped his pike, and ho, the great Asura, flung it at Bhadra-kali, as it were the Sun’s orb blazing

अध्याय ७४

श्लोक 9

किङ्करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः ।भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्कश्च नैष्यति

kiṅkaromi kva gacchāmi kva gatāyāśca nirvṛtiḥ / bhavenmama kathaṃ bhartā kopamarkaśca naiṣyati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

brightly with its splendour from out the sky. Seeing that pike falling on hei', the goddess hurled her pike, and it

अध्याय ७४

श्लोक 10

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा ।बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव सा

iti saṃcintya bahudhā prajāpatisutā tadā / bahu mene mahābhāgā pitṛsaṃśrayameva sā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

on an elephant; and he also hurled his spear at the goddess. Down to the ground Ambika quickly struck it, assailed with

अध्याय ७४

श्लोक 11

ततः पितृगृहे गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी ।छायामयीमात्मतनुं निर्ममे दयितां रवेः

tataḥ pitṛgṛhe gantuṃ kṛtabuddhiryaśasvinī / chāyāmayīmātmatanuṃ nirmame dayitāṃ raveḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

on an elephant; and he also hurled his spear at the goddess. Down to the ground Ambika quickly struck it, assailed with

अध्याय ७४

श्लोक 12

ताञ्चोवाच त्वया वेश्मन्यत्र भानोर्यथा मया ।तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं यथा रवौ

tāñcovāca tvayā veśmanyatra bhānoryathā mayā / tathā samyagapatyeṣu vartitavyaṃ yathā ravau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

a contemptuous hoot aud rendered lustre-less. Seeing his spear broken a7id fallen, C'amara filled with rage flung a pike;

अध्याय ७४

श्लोक 13

पृष्टयापि न वाच्यन्ते तथैतद्गमनं मम ।सैवास्मि नाम संज्ञेति वाच्यमेतत्सदा वचः

pṛṣṭayāpi na vācyante tathaitadgamanaṃ mama / saivāsmi nāma saṃjñeti vācyametatsadā vacaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and that she split with her arrows. I'heu the lion leaping np fastened on to the hollow of the elephant's forehead, and fought in close combat aloft with that foe of the thirty gods; hut both then fell, as they were fighting, from the elephant to the ground. They fought closely locked together with most terrible blows. Then quickly springing up to the sky, find descending, the lion severed C'amara s head with a blow h’oni his paw.

अध्याय ७४

श्लोक 14

छायसंज्ञोवाच आकेशग्रहणाद् देवि ! आशापाच्च वचस्तव ।करिष्ये कथयिष्यामि वृत्तन्तु शापकर्षणात्

chāyasaṃjñovāca ākeśagrahaṇād devi ! āśāpācca vacastava / kariṣye kathayiṣyāmi vṛttantu śāpakarṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Chhaya-Sanjna said: "Goddess, until I am seized by the hair and threatened with a curse I will do as you say; I will tell what happened only if a curse is being drawn upon me."

अध्याय ७४

श्लोक 15

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः ।ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम्

ityuktā sā tadā devī jagāma bhavanaṃ pituḥ / dadarśa tatra tvaṣṭāraṃ tapasā dhūtakalmaṣam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Told this, the goddess then went to her father's house and saw Tvashtr there, his sins cleansed by austerity.

अध्याय ७४

श्लोक 16

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा ।तस्थौ पितृगृहे सा तु कञ्चित्कालमनिन्दिता

bahumānācca tenāpi pūjitā viśvakarmaṇā / tasthau pitṛgṛhe sā tu kañcitkālamaninditā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Honoured with great respect by Vishvakarma, the blameless one stayed in her father's house for some time.

अध्याय ७४

श्लोक 17

ततस्तां प्राह चार्वङ्गी पिता नातिचिरोषिताम् ।स्तुत्वा च तनयां प्रेमबहुमानपुरः सरम्

tatastāṃ prāha cārvaṅgī pitā nāticiroṣitām / stutvā ca tanayāṃ premabahumānapuraḥ saram

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then, when she had stayed not very long, her father praised his lovely daughter and spoke to her with love and great respect:

अध्याय ७४

श्लोक 18

त्वान्तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि ।मुहूर्तार्धसमानि स्युः किन्तु धर्मो विलुप्यते

tvāntu me paśyato vatse dināni subahūnyapi / muhūrtārdhasamāni syuḥ kintu dharmo vilupyate

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"As I look at you, dear child, even very many days seem like half a moment; but dharma is being violated.

अध्याय ७४

श्लोक 19

बान्धवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः ।मनोरथो बान्धवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः

bāndhaveṣu ciraṃ vāso nārīṇāṃ na yaśaskaraḥ / manoratho bāndhavānāṃ nāryā bhartṛgṛhe sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

A long stay among kinsmen does not bring women fame; what kinsmen hope for is that a woman should live in her husband's house.

अध्याय ७४

श्लोक 20

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण सङ्गता ।पितृगेहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके

sā tvaṃ trailokyanāthena bhartrā sūryeṇa saṅgatā / pitṛgehe ciraṃ kālaṃ vastuṃ nārhasi putrike

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

You are united with your husband, the Sun, lord of the three worlds; you should not stay long in your father's house, my daughter.

अध्याय ७४

श्लोक 21

सा त्वं भर्तृगृहं गच्छ तुष्टो ऽहं पूजितासि मे ।पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभे मम

sā tvaṃ bhartṛgṛhaṃ gaccha tuṣṭo 'haṃ pūjitāsi me / punarāgamanaṃ kāryaṃ darśanāya śubhe mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

So go to your husband's house; I am pleased and you have been honoured by me. You must come back to see me again, auspicious one."

अध्याय ७४

श्लोक 22

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्ता सा तदा पित्रा तथेत्युक्त्वा च सा मुने ।संपूजयित्वा पितरं जगामाथोत्तरान् कुरून्

mārkaṇḍeya uvāca ityuktā sā tadā pitrā tathetyuktvā ca sā mune / saṃpūjayitvā pitaraṃ jagāmāthottarān kurūn

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Told this by her father, she said, "So be it," O sage, and having honoured her father she went to the Northern Kurus.

अध्याय ७४

श्लोक 23

सूर्यतापमनिच्छन्ती तेजसस्तस्य बिभ्यती ।तपश्चचार तत्रापि वडवारूपधारिणी

sūryatāpamanicchantī tejasastasya bibhyatī / tapaścacāra tatrāpi vaḍavārūpadhāriṇī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Not wanting the sun's heat and afraid of his radiance, she practised austerity there in the form of a mare.

अध्याय ७४

श्लोक 24

संज्ञेयमिति मन्वानो द्वितीयायामहस्पतिः ।जनयामास तनयौ कन्याञ्चैकां मनोरमाम्

saṃjñeyamiti manvāno dvitīyāyāmahaspatiḥ / janayāmāsa tanayau kanyāñcaikāṃ manoramām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thinking the second woman to be Sanjna, the lord of day begot on her two sons and a lovely daughter.

अध्याय ७४

श्लोक 25

छायासंज्ञा त्वपत्येषु यथा स्वेष्वतिवत्सला ।तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चान्ववर्तत

chāyāsaṃjñā tvapatyeṣu yathā sveṣvativatsalā / tathā na saṃjñākanyāyāṃ putrayoścānvavartata

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Chhaya-Sanjna was exceedingly loving toward her own children, but did not behave so toward Sanjna's daughter and two sons.

अध्याय ७४

श्लोक 26

लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् ।मनुस्तत् क्षान्तवानस्य यमस्तस्या न चक्षमे

lālanādyupabhogeṣu viśeṣamanuvāsaram / manustat kṣāntavānasya yamastasyā na cakṣame

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Day by day she showed partiality in fondling and in comforts; Manu bore it, but Yama did not bear it from her.

अध्याय ७४

श्लोक 27

ताडनाय च वै कोपात् पादस्तेन समुद्यतः ।तस्याः पुनः क्षान्तिमता न तु देहे निपातितः

tāḍanāya ca vai kopāt pādastena samudyataḥ / tasyāḥ punaḥ kṣāntimatā na tu dehe nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

In anger he raised his foot to strike her; yet, being forbearing again, he did not let it fall on her body.

अध्याय ७४

श्लोक 28

ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं द्विज ।किञ्चित् प्रस्फुरमाणौष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा

tataḥ śaśāpa taṃ kopācchāyāsaṃjñā yamaṃ dvija / kiñcit prasphuramāṇauṣṭhī vicalatpāṇipallavā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then Chhaya-Sanjna, in anger, cursed Yama, O brahmin, her lips trembling a little and her tender hands shaking:

अध्याय ७४

श्लोक 29

पितुः पत्नीममर्यादं यन्मां तर्जयसे पदा ।भुवि तस्मादयं पदास्तवाद्यैव पतिष्यति

pituḥ patnīmamaryādaṃ yanmāṃ tarjayase padā / bhuvi tasmādayaṃ padāstavādyaiva patiṣyati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"Since you threaten me, your father's wife, with your foot, disregarding propriety, this foot of yours shall fall to the ground this very day."

अध्याय ७४

श्लोक 30

मार्कण्डेय उवाच इत्याकर्ण्य यमः शापं मात्रा दत्तं भयातुरः ।अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरः सरम्

mārkaṇḍeya uvāca ityākarṇya yamaḥ śāpaṃ mātrā dattaṃ bhayāturaḥ / abhyetya pitaraṃ prāha praṇipātapuraḥ saram

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Hearing the curse his mother had given, Yama, stricken with fear, went to his father, bowed down and said:

अध्याय ७४

श्लोक 31

यम उवाच तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिति केनचित् ।माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति

yama uvāca tātaitanmahadāścaryaṃ na dṛṣṭamiti kenacit / mātā vātsalyamutsṛjya śāpaṃ putre prayacchati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Yama said: "Father, this is a great wonder, never seen by anyone — that a mother casts aside affection and curses her son.

अध्याय ७४

श्लोक 32

यथा मनुर्ममाचष्टे नेयं मता तथा मम ।विगुणेष्वपि पुत्रेषु न माता विगुणा भवेत्

yathā manurmamācaṣṭe neyaṃ matā tathā mama / viguṇeṣvapi putreṣu na mātā viguṇā bhavet

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

As Manu tells me, she is not truly my mother; even if sons are faulty, a mother does not become faulty."

अध्याय ७४

श्लोक 33

मार्कण्डेय उवाच यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवांस्तिमिरापहः ।छायासंज्ञां समाहूय पप्रच्छ क्व गतेति सा

mārkaṇḍeya uvāca yamasyaitadvacaḥ śrutvā bhagavāṃstimirāpahaḥ / chāyāsaṃjñāṃ samāhūya papraccha kva gateti sā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Hearing Yama's words, the blessed dispeller of darkness summoned Chhaya-Sanjna and asked her where [Sanjna] had gone.

अध्याय ७४

श्लोक 34

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो ।पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे

sā cāha tanayā tvaṣṭurahaṃ saṃjñā vibhāvaso / patnī tava tvayāpatyānyetāni janitāni me

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

She said, "I am Sanjna, Tvashtr's daughter, O Vibhavasu, your wife; these children were begotten on me by you."

अध्याय ७४

श्लोक 35

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतो यदा ।नाचचक्षे ततः क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः

itthaṃ vivasvataḥ sā tu bahuśaḥ pṛcchato yadā / nācacakṣe tataḥ kruddho bhāsvāṃstāṃ śaptumudyataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When Vivasvat asked her many times and she would not tell, the Radiant One grew angry and made ready to curse her.

अध्याय ७४

श्लोक 36

ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वतः ।विदितार्थश्च भगवान् जगाम त्वष्टुरालयम्

tataḥ sā kathayāmāsa yathāvṛttaṃ vivasvataḥ / viditārthaśca bhagavān jagāma tvaṣṭurālayam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then she told Vivasvat what had happened; learning the matter, the blessed one went to Tvashtr's abode.

अध्याय ७४

श्लोक 37

ततः स पूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम् ।भास्वन्तं परया भक्त्या निजगेहमुपागतम्

tataḥ sa pūjayāmāsa tadā trailokyapūjitam / bhāsvantaṃ parayā bhaktyā nijagehamupāgatam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then Tvashtr worshipped with supreme devotion the Radiant One, worshipped by the three worlds, who had come to his house.

अध्याय ७४

श्लोक 38

संज्ञां पृष्टस्तदा तस्मै कथयामास विश्वकृत् ।आगतैवेह मे वेश्म भवतः प्रेषितेति वै

saṃjñāṃ pṛṣṭastadā tasmai kathayāmāsa viśvakṛt / āgataiveha me veśma bhavataḥ preṣiteti vai

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Asked about Sanjna, the maker of all told him, "She came here to my house; I sent her back to you."

अध्याय ७४

श्लोक 39

दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् ।तपश्चरन्तीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ

divākaraḥ samādhistho vaḍavārūpadhāriṇīm / tapaścarantīṃ dadṛśe uttareṣu kuruṣvatha

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The Maker of day, entering meditation, saw her in the form of a mare practising austerity among the Northern Kurus.

अध्याय ७४

श्लोक 40

सौम्यमूर्तिः शुभाकारो मम भर्ता भवेदिति ।अभिसन्धिञ्च तपसो बुबुधे ऽस्या दिवाकरः

saumyamūrtiḥ śubhākāro mama bhartā bhavediti / abhisandhiñca tapaso bubudhe 'syā divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The Maker of day understood the aim of her austerity: "May my husband be of gentle form and pleasing appearance."

अध्याय ७४

श्लोक 41

शातनं तेजसो मे ऽद्य क्रियतामिति भास्करः ।तञ्चाह विश्वकर्माणं संज्ञायाः पितरं द्विज

śātanaṃ tejaso me 'dya kriyatāmiti bhāskaraḥ / tañcāha viśvakarmāṇaṃ saṃjñāyāḥ pitaraṃ dvija

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"Let my radiance be pared down today," the Sun said to Vishvakarma, Sanjna's father, O brahmin.

अध्याय ७४

श्लोक 42

संवत्सरभ्रमेस्तस्य विश्वकर्मा करवेस्ततः ।तेजसः शातनञ्चक्रे स्तूयमानश्च दैवतैः

saṃvatsarabhramestasya viśvakarmā karavestataḥ / tejasaḥ śātanañcakre stūyamānaśca daivataiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then Vishvakarma, placing the sun on his lathe as it turned for a year, pared down his radiance, while the gods praised him.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 74
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.