Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
75
अध्याय 75 / 90

Adhyaya 78

35 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ35 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७५

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे वैवस्वतमन्वन्तरे सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः अष्टसप्ततितमो ऽध्यायः- ७८ मार्कण्डेय उवाच ततस्तं तुष्टुवुर्देवास्तथा देवर्षयो रविम् ।वाग्भिरोड्यमशेषस्य त्रैलोक्यस्य समागताः

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe vaivasvatamanvantare saptasaptatitamo 'dhyāyaḥ aṣṭasaptatitamo 'dhyāyaḥ- 78 mārkaṇḍeya uvāca tatastaṃ tuṣṭuvurdevāstathā devarṣayo ravim / vāgbhiroḍyamaśeṣasya trailokyasya samāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When that most valiant evil-souled army of the gods’ foe! was vanquished by the goddess, S'akra and the hosts of olhei gods poured forth their praises to her with their voices reverently bending down their necks f and shoulders, wbih their bodies looked handsome because their hair stood eieci ■with exultation.

अध्याय ७५

श्लोक 2

देवा ऊचुः नमस्ते ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः ।यजुः स्वरूपरूपाय साम्नान्धामवते नमः

devā ūcuḥ namaste ṛksvarūpāya sāmarūpāya te namaḥ / yajuḥ svarūparūpāya sāmnāndhāmavate namaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The goddess, who stretched out this world by her power, Whose body comprises the entire powers of all the host!

अध्याय ७५

श्लोक 3

ज्ञानैकधामभूताय निर्धूततमसे नमः ।शुद्धज्योतिः स्वरूपाय विशुद्धायामलात्मने

jñānaikadhāmabhūtāya nirdhūtatamase namaḥ / śuddhajyotiḥ svarūpāya viśuddhāyāmalātmane

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

May she, whose peerless majesty and power Ananta Adorable, Brahm4 and Hara cannot in sooth declare,

अध्याय ७५

श्लोक 4

वरिष्ठाय वरेण्याय परस्मै परमात्मने ।नमो ऽखिलजगद्व्यापिस्वरूपायात्ममूर्तये

variṣṭhāya vareṇyāya parasmai paramātmane / namo 'khilajagadvyāpisvarūpāyātmamūrtaye

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Her, who is Good-Fortune herself in the dwellings of mei

अध्याय ७५

श्लोक 5

इदं स्तोत्रवरं रम्यं श्रोतव्यं श्रद्धया नरैः ।शिष्यो भूत्वा समाधिस्थो दत्त्वा देयं गुरोरपि

idaṃ stotravaraṃ ramyaṃ śrotavyaṃ śraddhayā naraiḥ / śiṣyo bhūtvā samādhistho dattvā deyaṃ gurorapi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Can we describe f this thy thought- transcending form?

अध्याय ७५

श्लोक 6

न शून्यभूतैः श्रोतव्यमेतत्तु सफलं भवेत् ।सर्वकारणभूताय निष्ठायै ज्ञानचेतसाम्

na śūnyabhūtaiḥ śrotavyametattu saphalaṃ bhavet / sarvakāraṇabhūtāya niṣṭhāyai jñānacetasām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thou, whose complete divinity by means of utterance linds satisfaction in all sacrifices, 0 goddess,*^

अध्याय ७५

श्लोक 7

नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशात्मस्वरूपिणे ।भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः

namaḥ sūryasvarūpāya prakāśātmasvarūpiṇe / bhāskarāya namastubhyaṃ tathā dinakṛte namaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"Salutations to you whose form is the sun, whose nature is light; salutations to you, Bhaskara, and to the maker of day;

अध्याय ७५

श्लोक 8

शर्वरीहेतवे चैव सन्ध्याज्योत्स्नाकृते नमः ।त्वं सर्वमेतद् भगवन् जगदुद्भ्रमता त्वया

śarvarīhetave caiva sandhyājyotsnākṛte namaḥ / tvaṃ sarvametad bhagavan jagadudbhramatā tvayā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

salutations to the cause of night and the maker of twilight and moonlight. You are all this, blessed one; as you whirl the world about,

अध्याय ७५

श्लोक 9

भ्रमत्याविद्धमखिलं ब्रह्माण्डं सचराचरम् ।त्वदंशुभिरिदं स्पृष्टं सर्वं सञ्जायते शुचि

bhramatyāviddhamakhilaṃ brahmāṇḍaṃ sacarācaram / tvadaṃśubhiridaṃ spṛṣṭaṃ sarvaṃ sañjāyate śuci

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

the whole cosmic egg with moving and unmoving things whirls, driven by you. Touched by your rays, all this becomes pure;

अध्याय ७५

श्लोक 10

क्रियते त्वत्करैः स्पर्शाज्जलादीनां पवित्रता ।होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते

kriyate tvatkaraiḥ sparśājjalādīnāṃ pavitratā / homadānādiko dharmo nopakārāya jāyate

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

the purity of water and the like is brought about by the touch of your rays. The dharma of oblations, gifts and the like does not bring benefit

अध्याय ७५

श्लोक 11

तावद्यावन्न संयोगि जगदेतत् त्वदंशुभिः ।ऋचस्ते सकला ह्येता यजूंष्येतानि चान्यतः

tāvadyāvanna saṃyogi jagadetat tvadaṃśubhiḥ / ṛcaste sakalā hyetā yajūṃṣyetāni cānyataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

as long as this world is not joined with your rays. All the Rig verses are yours, and the Yajus formulas too,

अध्याय ७५

श्लोक 12

सकलानि च सामानि निपतन्ति त्वदड्गतः ।ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ ! त्वमेव च यजुर्मयः

sakalāni ca sāmāni nipatanti tvadaḍgataḥ / ṛṅmayastvaṃ jagannātha ! tvameva ca yajurmayaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and all the Samans fall from your body. You are made of the Rig, O Lord of the world, you are made of the Yajus,

अध्याय ७५

श्लोक 13

यतः साममयश्चैव ततो नाथ ! त्रयीमयः ।त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परञ्चापरमेव च

yataḥ sāmamayaścaiva tato nātha ! trayīmayaḥ / tvameva brahmaṇo rūpaṃ parañcāparameva ca

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and since you are made of the Saman, O Lord, you are made of the three Vedas. You alone are the form of Brahman, higher and lower,

अध्याय ७५

श्लोक 14

मूर्तामूर्तस्तथा सूक्ष्मः स्थूलरूपस्तथा स्थितः ।निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपः क्षयात्मकः ।प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वतेजः शमनं कुरु

mūrtāmūrtastathā sūkṣmaḥ sthūlarūpastathā sthitaḥ / nimeṣakāṣṭhādimayaḥ kālarūpaḥ kṣayātmakaḥ / prasīda svecchayā rūpaṃ svatejaḥ śamanaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

with form and without form, subtle and existing in gross form; made of the nimesha, the kashtha and the rest, the form of time whose nature is decay — be gracious, and of your own will reduce your radiance."

अध्याय ७५

श्लोक 15

मार्कण्डेय उवाच एवं संस्तूयमानस्तु देवैर्देवर्षिभिस्तथा ।मुमोच स्वं तदा तेजस्तेजसां राशिरव्ययः

mārkaṇḍeya uvāca evaṃ saṃstūyamānastu devairdevarṣibhistathā / mumoca svaṃ tadā tejastejasāṃ rāśiravyayaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Praised thus by the gods and the divine sages, the imperishable mass of radiance then released his own radiance.

अध्याय ७५

श्लोक 16

यत्तस्य ऋङ्मयं तेजो भविता तेन मेदिनी ।यजुर्मयेनापि दिवं स्वर्गः साममयं रवेः

yattasya ṛṅmayaṃ tejo bhavitā tena medinī / yajurmayenāpi divaṃ svargaḥ sāmamayaṃ raveḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

From his radiance made of the Rig came the earth; from that made of the Yajus, the sky; and the Sun's heaven is made of the Saman.

अध्याय ७५

श्लोक 17

शातितास्तेजसो भागा ये त्वष्ट्रा दश पञ्च च ।त्वष्ट्रैव तेन शर्वस्य कृतं शूलं महात्मना

śātitāstejaso bhāgā ye tvaṣṭrā daśa pañca ca / tvaṣṭraiva tena śarvasya kṛtaṃ śūlaṃ mahātmanā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

From the fifteen portions of radiance that Tvashtr pared away, the great-souled Tvashtr himself made Sharva's trident,

अध्याय ७५

श्लोक 18

चक्रं विष्णोर्वसूनाञ्च शङ्कवो ऽथ सुदारुणाः ।पावकस्य तथा शक्तिः शिबिका धनदस्य च

cakraṃ viṣṇorvasūnāñca śaṅkavo 'tha sudāruṇāḥ / pāvakasya tathā śaktiḥ śibikā dhanadasya ca

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Vishnu's discus, the very fearful spikes of the Vasus, Agni's spear and Kubera's palanquin;

अध्याय ७५

श्लोक 19

अन्येषामसुरारीणामस्त्राण्युग्राणि यानि वै ।यक्षविद्याधराणाञ्च तानि चक्रे स विश्वकृत्

anyeṣāmasurārīṇāmastrāṇyugrāṇi yāni vai / yakṣavidyādharāṇāñca tāni cakre sa viśvakṛt

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and whatever fierce weapons belong to the other enemies of the asuras, and to the Yakshas and Vidyadharas, the maker of all made them.

अध्याय ७५

श्लोक 20

ततश्च षोडशं भागं बिभर्ति भगवान् विभुः ।तत्तेजः पञ्चदशधा शातितं विश्वकर्मणा

tataśca ṣoḍaśaṃ bhāgaṃ bibharti bhagavān vibhuḥ / tattejaḥ pañcadaśadhā śātitaṃ viśvakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then the blessed Lord bears a sixteenth portion; that radiance was pared into fifteen parts by Vishvakarma.

अध्याय ७५

श्लोक 21

ततो ऽश्वरूपधृग्भानुरुत्तरानगमत् कुरून् ।तदृशे तत्र संज्ञाञ्च वडवारूपधारिणीम्

tato 'śvarūpadhṛgbhānuruttarānagamat kurūn / tadṛśe tatra saṃjñāñca vaḍavārūpadhāriṇīm

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then the Sun, taking the form of a horse, went to the Northern Kurus, and saw Sanjna there in the form of a mare.

अध्याय ७५

श्लोक 22

सा च दृष्ट्वा तमायान्तं परपुंसो विशङ्कया ।जगाम संमुखं तस्य पृष्ठरक्षणतत्परा

sā ca dṛṣṭvā tamāyāntaṃ parapuṃso viśaṅkayā / jagāma saṃmukhaṃ tasya pṛṣṭharakṣaṇatatparā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Seeing him approach and fearing he was another male, she faced him, intent on guarding her rear.

अध्याय ७५

श्लोक 23

ततश्च नासिकायोगं तयोस्तत्र समेतयोः ।नासत्यदस्त्रौ तनयावश्वीवक्त्रविनिर्गतौ

tataśca nāsikāyogaṃ tayostatra sametayoḥ / nāsatyadastrau tanayāvaśvīvaktravinirgatau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then, as the two met there and joined at the nostrils, two sons, Nasatya and Dasra, came forth from the mare's mouth;

अध्याय ७५

श्लोक 24

रेतसो ऽन्ते च रेवन्तः खड्गी चर्मो तनुत्रधृक् ।अश्वारूढः समुद्भूतो बाणतूणसमन्वितः

retaso 'nte ca revantaḥ khaḍgī carmo tanutradhṛk / aśvārūḍhaḥ samudbhūto bāṇatūṇasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and at the end of the seed arose Revanta, with sword, shield and armour, mounted on a horse and furnished with arrows and quiver.

अध्याय ७५

श्लोक 25

ततः स्वरूपमतुलं दर्शयामास भानुमान् ।तस्यैषा च समालोक्य स्वरूपं मुदमाददे

tataḥ svarūpamatulaṃ darśayāmāsa bhānumān / tasyaiṣā ca samālokya svarūpaṃ mudamādade

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then the Radiant One showed his incomparable true form, and she, beholding it, was filled with joy.

अध्याय ७५

श्लोक 26

स्वरूपधारिणीञ्चैमामानिनाय निजाश्रयम् ।संज्ञां भार्यां प्रीतिमतीं भास्करो वारितस्करः

svarūpadhāriṇīñcaimāmānināya nijāśrayam / saṃjñāṃ bhāryāṃ prītimatīṃ bhāskaro vāritaskaraḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Bhaskara, the thief of waters, brought Sanjna, his loving wife, now in her own form, to his abode.

अध्याय ७५

श्लोक 27

ततः पूर्वसुतो यो ऽस्याः सो ऽभूद्वैवस्वतो मनुः ।द्वितीयश्च यमः शापाद्धर्मदृष्टिरभूत् सुतः

tataḥ pūrvasuto yo 'syāḥ so 'bhūdvaivasvato manuḥ / dvitīyaśca yamaḥ śāpāddharmadṛṣṭirabhūt sutaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then her first son became Vaivasvata Manu; and the second son, Yama, became Dharmadrishti because of the curse.

अध्याय ७५

श्लोक 28

कृमयो मांसमादाय पादतो ऽस्य महीतले ।पतिष्यन्तीति शापान्तं तस्य चक्रे पिता स्वयम्

kṛmayo māṃsamādāya pādato 'sya mahītale / patiṣyantīti śāpāntaṃ tasya cakre pitā svayam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

His father himself set an end to the curse: "Worms will take flesh from his foot and fall to the ground."

अध्याय ७५

श्लोक 29

धर्मदृष्टिर्यतश्चासौ समो मित्रे तथाहिते ।ततो नियोगं तं याम्ये चकार तिमिरापहः

dharmadṛṣṭiryataścāsau samo mitre tathāhite / tato niyogaṃ taṃ yāmye cakāra timirāpahaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Since he had the vision of dharma and was equal toward friend and foe, the dispeller of darkness appointed him to the office of Yama.

अध्याय ७५

श्लोक 30

यमुना च नदी जज्ञे कलिन्दान्तरवाहिनी ।अश्विनौ देवभिषजौ कृतौ पित्रा महात्मना

yamunā ca nadī jajñe kalindāntaravāhinī / aśvinau devabhiṣajau kṛtau pitrā mahātmanā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The Yamuna was born as a river flowing through Kalinda; the Ashvins were made the physicians of the gods by their great-souled father.

अध्याय ७५

श्लोक 31

गुह्यकाधिपतित्वे च रेवन्तो ऽपि नियोजितः ।च्छायासंज्ञासुतानाञ्च नियोगः श्रुयतां मम

guhyakādhipatitve ca revanto 'pi niyojitaḥ / cchāyāsaṃjñāsutānāñca niyogaḥ śruyatāṃ mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Revanta too was appointed lord of the Guhyakas. Now hear from me the appointments of Chhaya-Sanjna's sons.

अध्याय ७५

श्लोक 32

पूर्वजस्य मनोस्तुल्यश्छायासंज्ञासुतो ऽग्रजः ।ततः सावर्णिकीं संज्ञामवाप तनयो रवेः

pūrvajasya manostulyaśchāyāsaṃjñāsuto 'grajaḥ / tataḥ sāvarṇikīṃ saṃjñāmavāpa tanayo raveḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Chhaya-Sanjna's elder son was like the first Manu; so the Sun's son received the name Savarni.

अध्याय ७५

श्लोक 33

भविष्यति मनुः सो ऽपि बलिरिन्द्रो यदा तदा ।शनैश्चरो ग्रहाणाञ्च मध्ये पित्रा नियोजितः

bhaviṣyati manuḥ so 'pi balirindro yadā tadā / śanaiścaro grahāṇāñca madhye pitrā niyojitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

He too will be a Manu when Bali is Indra. Shanaishchara was appointed by his father among the planets.

अध्याय ७५

श्लोक 34

तयोस्तृतीया या कन्या तपती नाम सा कुरुम् ।नृपात् संवरणात् पुत्रमवाप मनुजेश्वरम्

tayostṛtīyā yā kanyā tapatī nāma sā kurum / nṛpāt saṃvaraṇāt putramavāpa manujeśvaram

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The third of them, the daughter named Tapati, obtained from King Samvarana a son, Kuru, a lord of men.

अध्याय ७५

श्लोक 35

तस्य वैवस्वतस्याहं मनोः सप्तममन्तरम् ।कथयामि सुतान् भूपानृषीन् देवान् सुराधिपम्

tasya vaivasvatasyāhaṃ manoḥ saptamamantaram / kathayāmi sutān bhūpānṛṣīn devān surādhipam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Now I will tell you of the seventh period, that of Vaivasvata Manu: his sons, the kings, the sages, the gods and the lord of the gods.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 75
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.