Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
76
अध्याय 76 / 90

Adhyaya 79

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७६

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे वैवस्वतोत्पत्तिर्नामाष्टसप्ततितमो ऽध्यायः ऊनाशीतितमो ऽध्यायः- ७९ मार्कण्डेय उवाच आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः ।भृगवो ऽङ्गिरसश्चाष्टौ यत्र देवगणाः स्मृताः

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare vaivasvatotpattirnāmāṣṭasaptatitamo 'dhyāyaḥ ūnāśītitamo 'dhyāyaḥ- 79 mārkaṇḍeya uvāca ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve marudgaṇāḥ / bhṛgavo 'ṅgirasaścāṣṭau yatra devagaṇāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and Kuvera’s and Yama’s and Varnna’a; and they both exercised Vayu’s authority and Agni’s sphere of action.f Thereby the gods were scattered, deprived of their sover- eignties and put to rout. The thirty gods, bereft of their dominion and set at nought by those two great Asuras, all recall to mind that never-vanquished goddess,— " Thou didst grant ns the boon,+ ‘ As ye when in calamities shall call me to mind,§ that very moment will I put an end to all your direst calamities.’ " Making this resolve the gods went to Hima- vat, lord among mountains, and there raised their hymn to '

अध्याय ७६

श्लोक 2

आदित्या वसवो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः ।साध्याश्च मरुतो विश्वे धर्मपुत्रगणास्त्रयः

ādityā vasavo rudrā vijñeyāḥ kaśyapātmajāḥ / sādhyāśca maruto viśve dharmaputragaṇāstrayaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

worlds* and of his portions of the sacrifices; they both naurped likewise the sun’s dignity and the moon’s dominion,

अध्याय ७६

श्लोक 3

भृगोस्तु भृगवो देवाः पुत्रा ह्यङ्गिरसः सुताः ।एष सर्गश्च मारीचो विज्ञेयः साम्प्रताधिपः

bhṛgostu bhṛgavo devāḥ putrā hyaṅgirasaḥ sutāḥ / eṣa sargaśca mārīco vijñeyaḥ sāmpratādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

To the goddess who among all created beings Stands firm with the form of Sleep,

अध्याय ७६

श्लोक 4

ऊर्जस्वी नाम चैवेन्द्रो महात्मा यज्ञभागभुक् ।अतीतानागता ये च वर्तन्ते साम्प्रतञ्च ये

ūrjasvī nāma caivendro mahātmā yajñabhāgabhuk / atītānāgatā ye ca vartante sāmpratañca ye

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

To the goddess who among all created beings Stands firm with the form of Energy,*

अध्याय ७६

श्लोक 5

सर्वे ते त्रिदशेन्द्रास्तु विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः ।सहस्राक्षाः कुलिशिनः सर्व एव पुरन्दराः

sarve te tridaśendrāstu vijñeyāstulyalakṣaṇāḥ / sahasrākṣāḥ kuliśinaḥ sarva eva purandarāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

worlds* and of his portions of the sacrifices; they both naurped likewise the sun’s dignity and the moon’s dominion,

अध्याय ७६

श्लोक 6

मघवन्तो वृषाः सर्वे शृङ्गिणो गजगामिनः ।ते शतक्रतवः सर्वे भूताभिभवतेजसः

maghavanto vṛṣāḥ sarve śṛṅgiṇo gajagāminaḥ / te śatakratavaḥ sarve bhūtābhibhavatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

To the goddess who among all created beings Stands firm with the form of Patience,

अध्याय ७६

श्लोक 7

धर्माद्यैः कारणैः सुद्धैराधिपत्यगुणान्विताः ।भूतभव्यभवन्नाथाः शृणु चैतत् त्रयं द्विज

dharmādyaiḥ kāraṇaiḥ suddhairādhipatyaguṇānvitāḥ / bhūtabhavyabhavannāthāḥ śṛṇu caitat trayaṃ dvija

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

To the goddess who among all created beings Stands firm with the form of Speciality, f Reverence to her, yea reverence to her I Reverence to her, reverence, yea reverence!

अध्याय ७६

श्लोक 8

भूर्लोको ऽयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं दिवः स्मृतम् ।दिव्याख्याश्च तथा स्वर्गस्त्रैलोक्यमिति गद्यते

bhūrloko 'yaṃ smṛtā bhūmirantarikṣaṃ divaḥ smṛtam / divyākhyāśca tathā svargastrailokyamiti gadyate

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

To the goddess who among all created beings Stands firm with the form of Faith, To the goddess who among all created beings Stands firm with the form of Loveliness,

अध्याय ७६

श्लोक 9

अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च काश्यपश्च महानृषिः ।गौतमश्च भरद्वाजौ विश्वामित्रो ऽथ कौशिकः

atriścaiva vasiṣṭhaśca kāśyapaśca mahānṛṣiḥ / gautamaśca bharadvājau viśvāmitro 'tha kauśikaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

To the goddess who among all created beings Stands firm with the form of Good- Fortune,

अध्याय ७६

श्लोक 10

तथैव पुत्रो भगवानृचीकस्य महात्मनः ।जमदग्निस्तु सप्तैते मुनयो ऽत्र नथान्तरे

tathaiva putro bhagavānṛcīkasya mahātmanaḥ / jamadagnistu saptaite munayo 'tra nathāntare

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

To the goddess who among all created beings Stands firm with the form of Activity, To the goddess who among all created beings Stands firm with the form of Memory,

अध्याय ७६

श्लोक 11

इक्ष्वाकुर्नाभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च ।नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभागारिष्ट एव च

ikṣvākurnābhagaścaiva dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca / nariṣyantaśca vikhyāto nābhāgāriṣṭa eva ca

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

To the goddess who among all created beings Stands firm with the form of Mercy,

अध्याय ७६

श्लोक 12

करूषश्च पृषध्रश्च वसुमान् लोकविश्रुतः ।मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः प्रकीर्तिताः

karūṣaśca pṛṣadhraśca vasumān lokaviśrutaḥ / manorvaivasvatasyaite nava putrāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

To the goddess who among all created beings Stands firm with the form of Contentment, To the goddess who among all created beings

अध्याय ७६

श्लोक 13

वैवस्वतमिदं ब्रह्मन् ! कथितन्ते मयान्तरम् ।अस्मिन् श्रुते नरः सद्यः पठिते चैव सत्तम ।मुच्यते पातकैः सर्वैः पुण्यञ्च महदश्नते

vaivasvatamidaṃ brahman ! kathitante mayāntaram / asmin śrute naraḥ sadyaḥ paṭhite caiva sattama / mucyate pātakaiḥ sarvaiḥ puṇyañca mahadaśnate

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

To the goddess who among all created beings Stands firm with the form of Error,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 76
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.